विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 5493 2707973 2707896 2026-09-05T16:50:55Z Pristome 179248 [[Special:Contributions/Rbisi|Rbisi]] ([[User talk:Rbisi|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2707896|2707896]] परतवली. Revert vandalism 2707973 wikitext text/x-wiki {{देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = नॉर्वे |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = Kongeriket Norge<br />Kongeriket Noreg |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = नॉर्वे |राष्ट्र_ध्वज = Flag of Norway.svg |राष्ट्र_चिन्ह = Coat of Arms of Norway.svg |जागतिक_स्थान_नकाशा = Norway on the globe (Europe centered).svg |राष्ट्र_नकाशा = Norway-map.png |ब्रीद_वाक्य = ''आल्ट फोर नोर्गे''<br />(नॉर्वेकरता सर्व काही) |राजधानी_शहर = [[ओस्लो]] |सर्वात_मोठे_शहर = [[ओस्लो]] |सरकार_प्रकार = [[संविधानिक]] [[एकाधिकारशाही]] व [[संसदीय लोकशाही]] |राजा = [[हाराल्ड पाचवा, नॉर्वे|हाराल्ड पाचवा]] |पंतप्रधान_नाव = [[योनास गाह्र स्टोर]] |सरन्यायाधीश_नाव = |राष्ट्र_गीत = [[या, वी एल्स्कर डेट लांडेट]]<br />(हो, आम्ही या भूमीवर प्रेम करतो.) |राष्ट्र_गान = |established_event1 = एकत्रीकरण |established_date1 = इ.स. ८७२ |established_event2 = संविधान |established_date2 = १७ मे १८१४ |established_event3 = स्वीडन व नॉर्वेच्या संघाची बरखास्ती |established_date3 =७ जून १९०५ |established_event4 = [[नाझी जर्मनी|नाझी]] आक्रमण |established_date4 = ९ एप्रिल १९४० <br />८ मे १९४५ |राष्ट्रीय_भाषा = [[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]] |इतर_प्रमुख_भाषा = [[सामी भाषा|सामी]] |राष्ट्रीय_चलन = [[नॉर्वेजियन क्रोन]] (NOK) |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = ६७ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ३८५,२०७<ref name="kart_2019">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|year=2019|accessdate=2019-03-24|archive-date=2019-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|url-status=dead}}</ref> |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = ५.७ |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = १२० <!--०१२३४५६७८९--> |लोकसंख्या_संख्या = ५,६२७४००<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> <small>(२०२६)</small> |लोकसंख्या_घनता = १४.६ |प्रमाण_वेळ = [[मध्य युरोपीय प्रमाणवेळ]] (CET) |यूटीसी_कालविभाग = +१/+२ |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = ४७ |आंतरजाल_प्रत्यय = .no |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |जीडीपी_डॉलरमध्ये = ३७७.१ अब्ज<ref name="imf2">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=9&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=142&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= Norway, International Monetary Fund]</ref> |जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = ५२,९६४ |दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |माविनि_वर्ष = २०२२ <!-- Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year --> |माविनि = {{वाढ}} ०.९६६<ref name="UNDP2023">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-indexindicies/HDI|title=2022 Human Development Index Ranking|publisher=United Nations Development Programme|date=2023-03-13|accessdate=2024-03-16|language=en}}</ref> |माविनि_क्रमवारी_क्रमांक = पहिला |माविनि_वर्ग = <span style="color:#090;">अति उच्च</span> }} '''नॉर्वे''' ([[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]: Norge) हा [[उत्तर युरोप]]ातील एक [[देश]] आहे. स्कॅंडिनेव्हियन द्वीपकल्पाच्या पश्चिम भागात वसलेल्या नॉर्वेच्या सीमेचा मोठा हिस्सा [[स्वीडन]] देशासोबत आहे तर [[फिनलंड]] व [[रशिया]] देश नॉर्वेच्या अतिउत्तर सीमेवर आहेत. पश्चिम व दक्षिणेस [[नॉर्वेजियन समुद्र]] व [[उत्तर समुद्र]] आहेत. [[स्वालबार्ड]] व [[यान मायेन]] हे [[आर्क्टिक महासागर]]ामधील [[द्वीप]]समूह नॉर्वेच्या अधिपत्याखाली आहेत. [[ओस्लो]] ही नॉर्वेची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. सध्या नॉर्वेमध्ये संविधानिक राजेशाही व सांसदीय लोकशाही आहे. [[हाराल्ड पाचवा, नॉर्वे|हाराल्ड पाचवा]] हे येथील विद्यमान राजे आहेत. अत्यंत विकसित व समृद्ध असलेला नॉर्वे देश दरडोई उत्पन्नामध्ये जगात दुसऱ्या क्रमांकावर आहे.<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=58&pr1.y=5&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=NGDPDPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database-April 2009], Gross domestic product per capita, current prices, [[International Monetary Fund]]. Retrieved April 22, 2009.</ref><ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=22&pr.y=6&sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database-April 2009], Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) per capita GDP, [[International Monetary Fund]]. Retrieved April 22, 2009.</ref><ref name="CAB">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2008&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=64&pr1.y=7&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698%2C941&s=BCA&grp=0&a=|title=Report for selected countries and subjects – current account balance, U.S. dollars, billions|दिनांक=October 2008|कृती=International Monetary Fund|प्रकाशक=www.imf.org|ॲक्सेसदिनांक=2009-05-12}}</ref> नॉर्वे हा जगातील पाचव्या क्रमांकाचा [[खनिज तेल]] उत्पादक आहे. नॉर्वेचा [[मानवी विकास निर्देशांक]] जगात सर्वाधिक आहे.<ref name="HDI2">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|title=Human Development Index 2009|दिनांक=2009-10-05|कृती=Human Development Report|प्रकाशक=hdr.undp.org|ॲक्सेसदिनांक=2009-10-05}}</ref> नॉर्वे देशातील नागरिक जगातील कोणत्याही देशाच्या तुलनेने सर्वात जास्त पुस्तके वाचतात. आणि ते दरवर्षी सरासरी पाच हजार रुपये आपल्या पुस्तकावर खर्च करतात. जर तुम्ही नॉर्वेमध्ये एखादे चांगले पुस्तक लिहिले तर सरकार त्याच्या एक हजार कॉपी खरेदी करून आपल्या लायब्ररीमध्ये ठेवते. येथे दरवर्षी दोन हजार पेक्षा जास्त पुस्तके प्रकाशित होतात. नॉर्वेमध्ये पुरुषांसाठी दोन नावे खूप प्रसिद्ध आहेत. एक म्हणजे Odd आणि दुसरे म्हणजे Even. == खेळ == *[[ऑलिंपिक खेळात {{लेखनाव}}]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स|Norway|नॉर्वे}} * {{संकेतस्थळ|http://www.norway.no|अधिकृत संकेतस्थळ|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://www.ssb.no/english/|नॉर्वेच्या सांख्यिकीविषयीचे संकेतस्थळ|इंग्लिश}} * {{विकिअ‍ॅटलास|Norway|नॉर्वे}} * {{विकिट्रॅव्हल|Norway|नॉर्वे}} {{माहितीचौकट युरोपातील देश}} {{नॉर्वेचे पंतप्रधान}} [[वर्ग:युरोपातील देश]] 9zzlj7c9tlvs2wotfta1oypos20gfzm 0 6723 2708022 2647627 2026-09-06T04:35:02Z ~2026-48190-07 187122 /* */ 2708022 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = लातूर जिल्हा |स्थानिक_नाव = लातूर |अक्षांश-रेखांश =१७°५२' ते १८°५०' उत्तर व ७६°१८' ते ७०°१२' पूर्व |चित्र_नकाशा = Latur in Maharashtra (India).svg |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[छत्रपती संभाजीनगर विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[लातूर]] |तालुक्यांची_नावे = लातूर, औसा, निलंगा, चाकुर, रेणापूर, अहमदपूर, जळकोट, देवणी, शिरूर-अनंतपाळ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = 7157 |लोकसंख्या_एकूण = १३,५६,३०० <ref>३१ जाानेवारी लोकमत वृत्तपत्र</ref> |जनगणना_वर्ष = २०11 |लोकसंख्या_घनता = ३४३ |शहरी_लोकसंख्या = ६,२४००० |साक्षरता_दर = ७९.०३% |लिंग_गुणोत्तर = ९२४ |प्रमुख_शहरे = लातुर आणि निलंगा |जिल्हा परिषदेचे अध्यक्ष = राहुल केंद्रे |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = •[[लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|लातूर ग्रामीण]] •[[लातूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर शहर]] |पर्जन्यमान_मिमी = ८०२.४ |संकेतस्थळ = http://latur.gov.in/ |खासदारांची_नावे= डॉ. शिवाजी काळगे ([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) |आमदारांची नावे= अमित देशमुख, रमेश कराड |राष्ट्रीय महामार्ग= ३६१, ६१ |किमान पर्जन्यमान=६०० |कमाल पर्जन्यमान=८०० |स्थापित=१६/०८/१९८२ }} '''लातूर जिल्हा''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[मराठवाडा|मराठवाड्यामधील]] [[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर विभागातील]] एक जिल्हा आहे. लातूर हे जिल्हा मुख्यालय व महाराष्ट्र राज्यातील १६वे मोठे नगर आहे. जिल्हा प्रामुख्याने कृषिप्रधान आहे. एकूण लोकसंख्येच्या २५.४७% लोकसंख्या शहरी आहे. ==इतिहास== अ)'''प्राचीन''' आ)'''मध्य''' लातूर जिल्ह्याला प्राचीन ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे. हे शहर [[राष्ट्रकूट]] घराण्याची राजधानी होते. त्यानंतर हे शहर बऱ्याच राज्यकर्त्यांच्या ताब्यात गेले.. जिल्हा मुख्यालय लातूर हे "लट्टा" वा राष्ट्रकूट राजांचे मूळ निवासस्थान होते. राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्ष पहिला हा लट्टालूट नगरचा अधिपती "स्वामी" असल्याचे नमूद आहे व त्यानेच हे शहर निर्माण केले. इ.स. ७५३ मध्ये बदामीच्या चालुक्यानंतर आलेले राष्ट्रकुट राजे स्वतःला लट्टालूट पूर्वाशिष म्हणजे लट्टालूट निवासी असेच म्हणवून घेत. चालुक्य घराण्यातील "विक्रमादित्य" ६ व्या नन्तर त्याचा पुत्र सोमेश्वर तिसरा हा गादीवर आला. त्याने "अभिलाषीतीर्थ" हा ग्रंथ लिहिला, त्यामुळे त्याला "सर्वज्ञ चक्रवर्ती" असे म्हणत. लातूर जिल्ह्यात त्याचे राज्य असल्याचा व त्याच्या कारकिर्दीची नोंद असलेला कोरीव लेख सापडला आहे. त्यामध्ये लातूर येथील पापविनाशी देवीचे मंदिर बांधल्याचा उल्लेख आहे. सदर कोरीव लेख शके १०४९ (इ.स.११२९) मध्ये कोरल्याचा उल्लेख आहे. चालुक्यानंतर हा भाग देवगिरीच्या यादवाच्ंया अधिपत्याखाली आला. * इ.स. १३३७ मध्ये यादवांचे राज्य दिल्लीच्या सुलतानांच्या ताब्यात आले व दक्षिणेत मुस्लिम सत्तेचा अंमल सुरू झाला. * इ.स. १३५१ मध्ये दिल्लीच्या सुलतानांच्या साम्राज्यातील हा भाग बहामनी साम्राज्यात आला. बहामनी साम्राज्याची राजधानी [[गुलबर्गा]] होती. * तदनंतर [[बहामनी]] राज्याची शकले होऊन शेवटी निजामशाही (अहमदनगरची)मध्ये हा भाग आला. निजामाचे हैदराबाद राज्य १७ सप्टेंबर १९४८ मध्ये स्वतंत्र भारतात सामील झाल्यानंतर हा भाग महाराष्ट्र राज्यात आला.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=देशमुख|first1=रा. नी|title=आपला लातूर जिल्हा|प्रकाशक=अरुणा प्रकाशन|दिनांक=२०१०}}</ref> इ)'''आधुनिक''' [[लातूर]] शहर ही या जिल्ह्याची राजधानी आहे. १९ व्या शतकात ते [[हैदराबाद|हैदराबाद संस्थान]] संस्थानच्या अधिकारक्षेत्रात आले. [[इ.स. १९४८|१९४८]] मध्ये हा भाग स्वतन्त्र झाला व [[इ.स. १९६०|१९६०]]मध्ये महाराष्ट्रात आला. * कालान्तराने उस्मानाबाद जिल्ह्याचे विभाजन होऊन [[ऑगस्ट १६]], [[इ.स. १९८२|१९८२]] या दिवशी लातूर जिल्हा अस्तित्वात आला. या नवनिर्मित लातूर जिल्ह्यात पूर्वीच्या उस्मानाबाद जिल्ह्यातील लातूर, उदगीर, अहमदपूर, निलंगा व [[औसा]] अशा ५ तालुक्यांचा * तसेच १५ ऑगस्ट, १९९२ रोजी पूर्वीच्या तालुक्याची पुनर्रचना करण्यात येऊन [[रेणापूर]] व [[चाकूर]] हे २ नवे तालुके अस्तित्वात आले. * २३ जून, १९९९ रोजी पूर्वीच्या तालुक्यांची पुनर्रचना करण्यात येऊन देवणी, जळकोट व [[शिरूर (अनंतपाळ)]] असे ३ तालुके अस्तित्वात आले. सद्या लातूर जिल्ह्यात लातूर, औसा, निलंगा, रेणापूर, चाकूर, [[देवणी]], जळकोट, शिरूर अनंतपाळ, अहमदपूर आणि उदगीर असे १० तालुके आहेत. ==भूगोल व हवामान== महाराष्ट्राच्या आग्नेय सीमेवर आणि कर्नाटकाच्या ईशान्य सीमेजवळ हा लातूर जिल्हा येतो. [[नांदेड]], [[बीड]], [[धाराशिव]] हे महाराष्ट्रातील जिल्हे आणि [[बिदर]] हा कर्नाटकातील जिल्हा लातूरला जोडून आहेत. लातूर समुद्र सपाटीपासून ६३६ मीटर उंचीवर बालाघाट पठारावर आहे. लातूरला [[मांजरा]] नदीतून पिण्याचे पाणी मिळते. ही नदी २० व्या आणि २१ व्या शतकात पर्यावरणीय विघटनामुळे व धूप झाल्याने दूषित झाली. जल व्यवस्थापन नियोजनाच्या अभावामुळे लातूरला २०१० साली दुष्काळ उद्भवला. अ) '''तापमान''': लातूरचे तापमान १३°से ते ४१°से (५५ ते १०६°फॅ) दरम्यान असते, पैकी प्रवासासाठी ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा हिवाळ्याचा काळ उत्तम आहे.आत्तापर्यंत नोंदवलेले सर्वोच्च तापमान ४५.६°से होते. उत्तर भारताच्या पश्चिम व्यत्ययाच्या (Western Disturbanceच्या) पूर्व प्रवाहासोबत आलेल्या थंडीच्या लाटांमुळे काहीवेळेस हिवाळ्यात क्षेत्र प्रभावित होते, व न्यूनतम तापमान २° ते ४°से (३६ ते ३९°फॅ) पर्यंत कमी होते. आ) '''वर्षा''': जून ते सप्टेंबरच्या पावसाळ्यात बहुतांश पाऊस पडतो. पावसात ९ ते ६९३ मिलि प्रति महिना इतकी विविधता आहे. सरासरी वार्षिक पाऊस ७२५ म़िलि (२८.५ इंच) पडतो. इ) '''नदी, तळे व धरणे''' तालुका [[गोदावरी]] नदीच्या खोऱ्यात येतो. नगरात येणारे पाणी [[मांजरा]] नदीतून येते. २०व्या व २१व्या शतकांत प्रदूषणाचा सामना केला. [[तावरजा नदी|तावरजा]], [[तिरू नदी|तिरू]], [[घरणी]], [[मनार]], [[रेणा नदी|रेणा]] या इतर प्रमुख नद्या आहेत. सिंचनासठी व पिण्यासाठी या नद्यांवर धरणे बांधली आहेत. देनरगण, घरणी, मसलगा, सोलवरील साकोळ, तावरजा व तिरू यांचा मोठ्या धरणांत समावेश होतो. [[मण्याड नदी|मन्याड]], [[लेंडी नदी|लेंडी]] व [[तिरू नदी|तिरू]] या उत्तर पठारावरील ३ प्रमुख नद्या आहेत. ==लोकसंख्या== लातूरचे बहुसंख्य रहिवासी मराठी बोलतात. '''धार्मिक''' {|class="wikitable" |- !धर्म !टक्केवारी |- |हिन्दू |७०% |- |इस्लाम |२४% |- |बौद्ध |४.६% |- |ख्रिश्चन |०.२% |- |जैन |०.८% |- |इतर |०.४% |- |} इतरमध्ये ०.२% शीख व ०.१% निधर्मींचा समावेश होतो. '''लोकसंख्या वाढ''' जिल्ह्याचा लोकसंख्या क्रम: १८१/६४० ( भारतात ) {| class="wikitable" |- !जनगणना !लोकसंख्या !वाढ/घट |- |१९०१ |४,२३,६०९ | -% |- |१९११ |५,०६,५४९ | +१.८% |- |१९२१ |४,७९,७२३ | -०.५४% |- |१९३१ |५,४०,०१९ | +१.१९% |- |१९४१ |६,००,३७३ | +१.०७% |- |१९५१ |६,६०,८२३ | +०.९६% |- |१९६१ |८,१८,१६० | +२.१६% |- |१९७१ |१०,४८,६१८ | +२.५१% |- |१९८१ |१२,९२,८८२ | +२.१२% |- |१९९१ |१६,७६,६४१ | +२.६३% |- |२००१ |२०,८०,२८५ | +२.१८% |- |२०११ |२४,५४,१९६ | +१.६७% |- |} '''भाषा''' {|class="wikitable" |- !भाषा !टक्केवारी |- |मराठी |८१.७५ |- |हिंदी |१०.४३ |- |उर्दू |६.३७ |- |तेलुगू |०.७२ |- |कन्नड |०.४४ |- |} ==प्रशासन व राजकारण== कै. [[केशवराव सोनवणे]] हे नवनिर्वाचित महाराष्ट्रातील लातूरचे पहिले आमदार होते. [[केशवराव सोनवणे]] यांच्या रूपाने जिल्ह्याला पहिल्यांदा सहकारमंत्रीपद मिळाले. केशवरावांच्या काळात लातूर तालुक्याला स्वतःची वेगळी ओळख होण्यास मदत झाली. सन १९५७ ते ६७ अशी सलग दहा वर्षे केशवराव लातूरचे आमदार होते. त्यानंतर १९७१ ते ८० असे दहा वर्षे औसाचे आमदार म्हणून त्यांनी काम केले. त्यांनी १९६२ ते ६७ या काळात सहकारमंत्री म्हणून यशवंतराव चव्हाण यांच्यासोबत काम केले. भूतपूर्व केंद्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्री आणि महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री [[विलासराव देशमुख]] हे लातूरचे असून राज्यसभा सदस्य झाले होते. त्याचप्रमाणे भारताचे माजी गृहमंत्री [[शिवराज पाटील]] हे लातूरचे आहेत. अ) '''स्थानिक''' [[जिल्हा परिषद लातूर]] २०२१ सालचे अध्यक्ष : राहुल गोविंद केंद्रे २०२१ सालचे जिल्हाधिकारी : बी. पृथ्वीराज क्षेत्र: ७,१५७ चौरस किलोमीटर सत्ताधारी पक्ष : भाजप एकूण सदस्य : ५८ विभाग :लातूर १)सामान्य प्रशासन २)अर्थ ३)प्राथमिक शिक्षण ४)माध्यमिक शिक्षण ५)आरोग्य ६)महिला व बालकल्याण ७)पाटबंधारे व पाणी पुरवठा ८)पंचायत ९)बांधकाम १०)ग्रामीण विकास यंत्रणा ११)पशुसंवर्धन १२)समाजकल्याण १३)कृषी आ) '''राज्य व केंद्र प्रशासन''' लातूर जिल्ह्यात लातूर शहर, लातूर ग्रामीण, उदगीर, औसा, निलंगा व अहमदपूर असे ६ विधानसभा मतदारसंघ आहेत. लातूर जिल्ह्यातील मतदार औसासाठी उस्मानाबाद व उर्वरित पाचसाठी लातूर अशा दोन लोकसभा मतदार संघांत मतदान करतो. '''राजकारण''' इ) '''प्रसिद्ध राजकारणी''' [[केशवराव सोनवणे]] हे लातूर क्षेत्रातून महाराष्ट्राच्या मंत्रिमंडळात गेलेले पहिले मंत्री होते. ते आधी मुख्यमंत्री यशववंतराव चव्हाण यांच्या मंत्रिमंडळात मंत्री झाले व नंतर ते वसंतराव नाईक मंत्रिमंडळात १९६२ ते १९६७ दरम्यान सहकार मंत्री होते. लातूर हे दिलीपराव देशमुख यांचे जन्मस्थान आहे. विलासराव देशमुख यांचा जन्म बाभळगाव(लातूर)ला झाला होता. त्यांनी दोनदा महाराष्ट्र राज्याचाे मुख्यमंत्री म्हणूम व नंतर व केंद्रीय मंत्री म्हणून काम केले. भारतीय जनता पक्षाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष अमित शहांशी संबंधित गुजरातमध्ये दंगल घटनेची त्यांनी तपासणी केली. की तपासणी करत असलेले केंद्रीय तपास आयोगाचे न्यायाधीश ब्रिजगोपाल हरकृष्ण लोया यांची १ डिसेंबर २०१४ रोजी हत्या झाली. ई)'''न्याय''' जिल्हा न्यायाधीश : लातुरात १ जिल्हा व सत्र न्यायालय आहे. उ)'''संरक्षण''' * जिल्हा पोलीस अधीक्षक : सोमय मुंडे (२०२२ साल) * एकूण पोलीस स्थानके: २३ * केंद्रीय राखीव पोलीस दलाचे प्रशिक्षण केंद्र चाकूरला व बाभळगाव(लातूर) येथे पोलीस प्रशिक्षण केंद्र आहे. ==प्रसिद्ध व्यक्ती== *[[केशवराव सोनवणे]]: हे महाराष्ट्र राज्याचे सहकार मंत्री होते. औसा व लातूर मतदारसंघातून एकूण ४ वेळा आमदार होते. *[[विलासराव देशमुख]] हे महाराष्ट्र राज्याचे दोनदा मुख्यमंत्री व एकदा केंद्रात विज्ञान व तंत्रज्ञानज्ञान मंत्री होते. *[[शिवराज पाटील|शिवराज पाटील-चाकूरकर]]: पंजाब राज्याचे व चंदीगड प्रदेशाचे २०१०पासून २०१५ पर्यंत राज्यपाल होते. **त्यापूर्वी ते १९९१ पासून १९९६ पर्यंत १० व्या [[लोकसभेचे अध्यक्ष]] होते. २००४ पासून २००८ पर्यंत ते मनमोहन सिंह मंत्रिमंडळात केंद्रीय गृहमंत्री होते. १९८० च्या सुमारास शिवराज पाटील हे इंदिरा गांधी व राजीव गांधी मंत्रिमंडळांत संरक्षणमंत्री सुद्धा होते. *[[अमित देशमुख]]: आमदार *[[रितेश देशमुख]] हे भारतीय चित्रपट अभिनेता, निर्माता व गृहशिल्पी आहेत. ते त्यांच्या हिंदी व मराठी चित्रपटांतील कार्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. ते माजी मुख्यमंत्री विलासराव देशमुखांचे पुत्र आहेत. *[[संभाजी पाटील निलंगेकर]] महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य आहेत. २०१७: त्यांनी श्रमिक कौशल्य विकास व उद्योजकता हे खाते सांभाळले होते. ==अर्थव्यवस्था== उस्मानाबाद जिल्ह्याचे विभाजन झाल्यानन्तर १५ ऑगस्ट १९८४ रोजी लातूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेची स्थापना करण्यात आली. ह्या बँकेने कृषि क्षेत्रात मोलाचे योगदान दिले आहेत. सन १९८४ मध्ये या बँकेच्या ४५ शाखा होत्या तर त्यात सम २००७ मध्ये १०६ पर्यंत वाढ झाल्याचे दिसून येतेय म्हणजेच शाखेत दुपटीपेक्षा अधिक वाढ झाली आहे. लातूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेच्या सभासद संख्येत ८७२ वरून १७११ पर्यंत म्हणजे दुपटीने वाढ झाली. विशेषतः बँकेचे भागभांडवल सन १९८४ मध्ये १३१ लाख रुपये होते. ते सन २००७ मध्ये ३,८८६ लाखापर्यंत वाढले, ही वाढ जवळ-जवळ ३० पटीने झाल्याचे दिसून येते. बँकेच्या ठेवी सन १९८४ मध्ये १,१९१ लाख रुपयाच्या होत्या. सन २००७ मध्ये ५०,९२८ लाखापर्यंत वाढल्या आहेत. याचा अर्थ ठेवीमध्ये ४३ पटीने वाढ झाल्याचे आढळून येते. बँकेने कर्ज वाटपात सुलभता निर्माण केल्यामुळे बँकेच्या कर्ज देण्याच्या प्रमाणात वाढ झाली आहे. बँकेने सन १९८४ मध्ये १८२१ लाख रुपयाची कर्जे वितरीत केली. तर सन २००७ मध्ये ७३,१२९ लाख रुपयाच्या कर्जाचे वाटप केले. सन १९८४ ते सन २००७ या काळात बँकेच्या कर्ज वाटपाचे प्रमाण ४० पटीने वाढले. बँकेने कर्ज देण्याचे सुलभ धोरण स्वीकारले असले तरी कर्जाची वसूली करणे कठीण असते. तरी परंतु बँकेचे सन १९८४ मध्ये कर्ज वसुलीचे प्रमाण ३५.५०% होते. ते सन २००७ पर्यंत ८५% पर्यंत वसुलीचे प्रमाण वाढल्याचे दिसून येते. लातूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेला सुरुवातीच्या काळात जरी १८ लाख रुपयांचा तोटा झाला असला तरी नंतर मात्र बँकेने आपल्या नफ्यात ४६० लाख रुपयांची वाढ केल्याचे दिसून येते.<ref>[https://mahades.maharashtra.gov.in/district.do?districtname=LATUR]</ref> वरील विवेचनावरून हे स्पष्ट होते की, निश्चितच बँकेने जिल्ह्यातील कृषिक्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करून सहकाराची तत्त्वे व नियमांचे काटेकोर पालन केल्याचे दिसून येते. याचबरोबर बँकेने सभासदासाठी त्यांच्या आर्थिक कल्याणात वाढ करण्यासाठी अतिशय अल्प व्याजदराच्या वेगवेगळ्या विकासात्मक व प्रोत्साहनात्मक योजना राबविल्या आहेत. हैद्राबादच्या निजाम काळात लातूर प्रमुख व्यापार केंद्र बनले. ते कृषी आधारित अर्थव्यवस्था व औद्योगिक केंद्रसुद्धा आहे. लातूर संपूर्ण भारतात कडधान्ये व विशेषतः तूर डाळीसाठी प्रसिद्ध आहे. हा जिल्हा उडीद, मूग, हरबरा व तुरीसाठी प्रमुख व्यापार केंद्र आहे. इथे मांजरा व विकास हे साखर कारखाने आहेत. तसेच हे तेलबिया मुख्यतः सूर्यफुल, करडई, व सोयाबीन यांच्या व्यापारासाठी प्रसिद्ध आहे. लातूर जिल्हा हा कुलुपे, पतळी वस्तू, दुधाची पावडर, सूतगिरण्या यांचे प्रमुख उत्पादन केंद्र आहे. स्थानिक आंब्यासह लातूरमध्येशंब्याची केशर नावाची जात विकसित झालेली आहे. शेतकऱ्यांच्या हितासाठी [[केशवराव सोनवणे]] यांनी डालडाचा कारखाना स्थापन केला. हा सहकारी तत्त्वावर स्थापलेला कारखाना आहे. १९९० पर्यंत लातूर तालुका औद्योगिकदृष्ट्या मागास राहिले. १९६० मध्ये मराठवाडा भाग महाराष्ट्रात समाविष्ट झाला. मागास क्षेत्रास पुढे नेत, मराठवाडा क्षेत्राची औद्योगिक प्रगती सुरू झाली. सहकार मंत्री [[केशवराव सोनवणे]] यांच्या कार्यकाळात लातूरला पहिले औद्योगिक क्षेत्र मिळाले. तेव्हाच महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाने जमीन मिळवून औद्योगिक क्षेत्र स्थापन करून वाढवण्याची सुरुवात केली. शेती प्रक्रिया, खाद्य तेल, जैव तंत्रज्ञान, टिकाऊ वस्तु, प्लास्टिक व ॲल्युमिनिअम प्रक्रियेतील अनेक कंपन्यांचे निर्माण प्रकल्प लातुरात आहेत, पण बहुतांश हे लहान व मध्यम प्रमाणाचे आहेत. भारताच्या सर्वात मोठे सोयाबीनचे व्यापार केंद्र लातूर आहे. या नगरास महाराष्ट्राचा साखर पट्टा म्हणले जाते. तालुक्यात दोन साखर कारखाने आहेत. ते भारताच्या सर्वाधिक साखर उत्पादक तालुक्यांपैकी एक आहेत.. इथे तेलबिया, विक्रेय वस्तु व फळबाजारसुद्धा आहे. लातूर उच्च दर्जाच्या द्राक्षासाठी विख्यात आहे व अनेक खासगी शीत साठवण सुविधांची सोय करतो. अतिरिक्त औद्योगिक क्षेत्रात ३०० एकर पसरलेले लातूर अन्न उद्यान निर्माणाधीन आहे. दक्षिण भारताकडील परिवहनासाठी लातूर हे प्रमुख स्टेशन आहे. लातूरचे औद्योगिक क्षेत्र १) लातूर औद्योगिक क्षेत्र अतिरिक्त भाग १ २) लातूर अतिरिक्त भाग २ ३) लातूर सहकारी औद्योगिक क्षेत्र ४) मुरुड तालुका सहकारी औद्योगिक क्षेत्र ५) उदयगिरी सहकारी औद्योगिक क्षेत्र लातुरातील विशेष औद्योगिक क्षेत्रे व निर्यात क्षेत्रे १)लातूर अन्न उद्यान २)लातूर माहिती तंत्रज्ञान उद्यान ३)लातूर एकात्मिक कापड उद्यान ४)मुंबई रेयॉन फॅशन लातूर वाणिज्य व औद्योगिक संघटना १)लातूर वाणिज्य संघटना २)निर्माता संघटना लातूर ३)अभियंता व गृहशिल्पी संघटना लातूर ४)विकसक संघटना लातूर ५)संगणक व माध्यम संघटना लातूर ६)भारतीय सनदी लेखापाल संस्थेच्या पश्चिम भारत क्षेत्रीय परिषदेची शाखा ==शिक्षण व संशोधन== अ) '''लातूर आकृतिबंध''' लातूरच्या राजर्षी शाहू महाविद्यालयचे माजी प्राचार्य जनार्धन वाघमारे व अनिरुद्ध जाधव यांनी लातूर आकृतिबंध निर्माण केला. हा लातूर आकृतिबंध हे विशेष प्रशिक्षण व सातत्यपूर्ण शिकवणीचे मिश्रण आहे. विद्यार्थी परीक्षेच्या तयारीसाठी प्रश्नपत्रिका शृंखला सोडवतात व शिकवणी सत्रास उपस्थित राहतात. लातूर आकृतिबंध ही परीक्षेत अपेक्षित प्रश्नांची उत्तरे पुरवण्यात विद्यार्थ्यांना सहायता करण्यासाठी बनवलेली सातत्यपूर्ण अभ्यासाची यांत्रिक पद्धत आहे. भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील माध्यमिक, उच्च माध्यमिक व विद्यापिठ शिक्षणासाठी ती प्रमाण बनली. प्रमाणित सामाईक प्रवेश परीक्षेतील महाराष्ट्राच्या विद्यार्थ्यांच्या यशामुळे राज्याच्या इतर भागांत हे शैक्षणिक तंत्र स्वीकारले जात आहे. भारताच्या अनेक शिक्षणतज्ज्ञांनी या पद्धतीवर टिका केली आहे. ते या आकृतिबंधास तात्पुरता नफा मिळवण्याचे साधन मानतात; त्यांच्या मते हे तंत्र विद्यार्थ्यांना प्रगत शिकण्यासाठी तयार करत नाही. लातूर माध्यमिक, उच्च माध्यमिक व विद्यापिठ शिक्षणासाठी केंद्र म्हणून विकसित झाले आहे. लातूरच्या महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांचे अभियांत्रिकी व वैद्यकीय प्रवेश परीक्षेत चांगले प्रदर्शन असते. आ) '''मूलभूत, प्राथमिक, माध्यमिक व उच्च शिक्षण''' इथे जिल्हा परिषदेच्या शिक्षण विभागाद्वारे संचालित संलग्न १,२८४ प्राथमिक शाळा व ४८७ खासगी शाळा आहेत. या शाळांमध्ये शिकवण्याचे प्राथमिक माध्यम बहुतांशी मराठी आहे. तरी अनेक शाळांमध्ये इंग्रजी व अर्ध इंग्रजी माध्यमसुद्धा दिसतात. मयाने म.रा.मा.उ.मा.शि.म.च्या परिक्षेत अनेक वर्षांपासून गुणववंत दिले आहेत. जिल्हा परिषद व महानगर पालिकेद्वारे सार्वजनिक विद्यालय चालवले जातात व ते महाराष्ट्र राज्य उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाशी (रा.मा.उ.मा.शि.म.शी) संलग्न आहेत.व्यक्तींद्वारे व शिक्षण संस्थांद्वारे खासगी शाळा संचालित होतात. त्या राज्य मंडळ किंवा राष्ट्रीय शिक्षण मंडळ (केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ) किंवा भारतीय माध्यमिक शिक्षण परिषद अशांशी संलग्न असतात. इ) '''विद्यापीठातील शिक्षण''' मागील काही वर्षांपासून(किती?) लातूर उच्च शिक्षणाचे केंद्र म्हणून उदयास आले आहे. पदवी व पदव्युत्तर शिक्षण देणाऱ्या अनेक संस्था इथे आहेत. बहुतांश प्रस्थापित व्या‌वसायिक पदवी महाविद्यालये लातूर नगरात आहेत, अलीकडे उपनगरीय क्षेत्रांतही बऱ्या संस्था निघाल्या आहेत. उज्ज्वल निकालाने मानांकित असल्याने, राज्याच्या विविध भागांतील विद्यार्थ्यांना लातूर आकर्षित करते. बरेच विद्यार्थी शेजारील जिल्ह्यांतील आहेत. बहुतांश महाविद्यालय स्वा.रा.ति.म. विद्यापिठ नान्देडशी संलग्न आहेत. १९८३ला स्थापलेले बिडवे महाविद्यालय मराठवाड्यातील सर्वात जुन्या महाविद्यालयांपैकी एक आहे. १९८८मध्ये समाजसेवक विश्वनाथ कराड यांनी लातुरात'महाराष्ट्र वैद्यकीय विज्ञान व संशोधन संस्थेची स्थापना केली. २००८मध्ये आपत्ती व्यवस्थापन प्रशिक्षण संस्थेची स्थापना झाली. ई) '''व्यावसायिक शिक्षण''' लातूर हे भारतीय सनदी लेखापाल संस्थेच्या पश्चिम भारत क्षेत्रीय परिषदेचे माहिती तंत्रज्ञान प्रशिक्षण प्रयोगशाळा, अभ्यासिका व ग्रंथालयासहित परीक्षा केंद्र आहे. एकूण महाविद्यालये=३३ '''शिक्षण संस्था''' १) स्वा.रा.ति.म. विद्यापीठ उपकेंद्र, पेेठ, लातूर. '''कृषि''' '''१)कृषि महाविद्यालय, (स्नातक पदवीधर, पदव्युत्तर कृषि,पदव्युत्तर उद्यानविद्या), लातूर.''' '''२)विलासराव देशमुख जैवतंत्रज्ञान कृषि महाविद्यालय लातूर.''' ३)गळीतधान्य संशोधन केंद्र,लातूर. ४) कृषि तंत्र पदविका शाळा.लातूर. ५) कृषि व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय, चाकूर '''वैद्यकीय''' १) विलासराव देशमुख शासकीय महाविद्यालय व रुग्णालय, लातूर २) मांजरा आयुर्वेदिक महाविद्यालय, लातूर ३) वसंतराव काळे होमिओपॅथी महाविद्यालय, लातूर ४) यशवंतराव चव्हाण महाविद्यालय, लातूर ५) शासकीय रुग्णसेवक महाविद्यालय, बाभळगाव, लातूर '''अभियांत्रिकी''' १) एम.एस. बिडवे महाविद्यालय, वसवाडी, लातूर '''तंत्रनिकेतन''' १) पुरणमल लाहोटी शासकीय तंत्रनिकेतन, लातूर २) वि.दे.फा. तंत्रनिकेतन, लातूर ३) सांदीपनी तंत्रनिकेतन, कोळपा, लातूर ४) विवेकानंद तंत्रनिकेतन, लातूर ५) मुक्तेश्वर तंत्रनिकेतन, बाभळगाव, लातूर '''शाळा''' अ) महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या क्षेत्रातील शाळा १) श्री व्यंकटेश विद्यालय, लातूर २) गोदावरी कन्या विद्यालय, लातूर ३) सरस्वती विद्यालय, लातूर ४) देशी केंद्र विद्यालय, लातूर ५) केशवराज विद्यालय, लातूर ६) शिवाजी विद्यालय, लातूर ७) यशवंत विद्यालय, लातूर ८) राजस्थान विद्यालय, लातूर ९) बसवण्णप्पा वाले विद्यालय, लातूर १०) श्रीमानयोगी विद्यालय, लातूर ११) लाल बहादुर शास्त्री विद्यालय, लातूर ब) केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळच्या शाळा १) संत तुकाराम, लातूर २)श्री बंकटलाल लाहोटी इंग्लिश स्कूल , लातूर ३) पोदार, लातूर ==संस्कृती== अ)'''कला, स्थापत्य व साहित्य''' आ)'''संगीत, नृत्य व चित्रपट''' आ)'''समाज''' इ)'''अन्न''' ई) '''वेशभूूषा''' १)महिला : बहुतांशी साड्या २)पुरुष : बहुतांशी शर्ट-पँट उ) '''उत्सव''' दर्शवेळ [[अमावस्या]] : या दिवशी. (सूर्योदयापासून ते सूर्यास्तापर्यंतच्या काळात अंशतः चतुर्दशी व अंशतः [[अमावास्या[[ असेल तर त्या अमावास्येला दर्श [[अमावास्या]] म्हणतात.) ऊ) '''क्रीडा''' लातूरमध्ये क्रीडांगण तयार करण्याचे महाराष्ट्र क्रिकेट संघटनेची योजना आहे. लातूर भागासाठी विभागीय क्रीडा संकुलाची योजना आहे. हे केंद्र लातूर, उस्मानाबाद व नांदेडच्या खेळाडुूंची गरज भागवेल. राष्ट्रस्तरीय कबड्डी व बेसबॅाल लातुरात झाल्या आहेत. लातूर अजूनही कीरिडा प्रबोधिनीची प्रतीक्षा करत आहे. ===जिल्ह्यातील महाविद्यालये=== २) राजर्षी शाहू महाविद्यालय, लातूर ३) महाराष्ट्र महाविद्यालय,निलंगा ४) संभाजी महाविद्यालय,मुरुड ५) शहीद भगतसिंग महाविद्यालय,किल्लारी,औसा ६) दयानंद महाविद्यालय, लातूर ७) दयानंद विधी महाविद्यालय,लातूर ८) महात्मा बसवेश्वर महाविद्यालय, लातूर ९) जयक्रांती महाविद्यालय ,लातूर ९) व्यंकटराव देशमुख महाविद्यालय, बाभळगाव, लातूर १०) त्रिपुरा महाविद्यालय,लातूर ११) काॅक्झिट महाविद्यालय, लातूर १२) सुशिलादेवी देशमुख महाविद्यालय, लातूर १३) राजमाता जिजामाता महाविद्यालय, लातूर १४) कमला नेहरू महाविद्यालय, बोरी, लातूर १५) संजीवनी महाविद्यालय,चापोली,चाकूर,लातूर १६) स्वामी विवेकानंद महाविद्यालय,शिरूर ताजबंद, अहमदपूर,लातूर १७) शिवाजी महाविद्यालय,उदगीर,लातूर १८) महाराष्ट्र उदयगिरी महाविद्यालय,उदगीर,लातूर १९) आझाद महाविद्यालय,औसा, लातूर २०) शिवनेरी महाविद्यालय, शिरूर अनंतपाळ,लातूर २१)महात्मा गांधी महाविद्यालय,अहमदपूर,लातूर ==विभाग व तालुके== तालुके ३ *[[चाकूर]] *[[निलंगा]] *[[लातूर तालुका|लातूर]] उपविभाग २ विधानसभा मतदारसंघ ३ लोकसभा मतदारसंघ १ महानगर पालिका १ गावे १३८ ग्रामपंचायती १०४ पंचायत समित्या ३ तालुके ३ नगर पालिका १ * नगरपंचायत १ टपाल कार्यालये १२ शासकीय विश्रामगृहे १ ==पर्यटन स्थळे== * '''अष्टविनायक मंदिर''', लातूर हे शिवाजी नगरमध्ये आहे. १९८९ मध्ये निर्मित हे नवीन मंदिर त्याच्या सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध आहे, कारण तिथे देवालयाच्या दोन्ही बाजूंस उद्यान आहे, तसेच समोर काही कृत्रिम फवारे आहेत. उद्यानात ८ ते ९ फूट उंचीची शिवमूर्ती आहे. * * '''[[औसा]] किल्ला''', औसा * '''केशव बालाजी मंदिर, औसा''' मंदिर उतारांनी वेढलेले आहे. गणेश, शिव, विठ्ठल, रुक्मिणी तसेच केशवानंद बापू यांना समर्पित चार वेगळी मंदिरे एकाच परिसरात आहेत. मंदिर सकाळी ६ला उघडून रात्री ९ला बंद होते. दिवसभरात विविध सेवा होतात. सकाळी १० व संध्याकाळी ७ वाजता अतिथींसाठी साधारण प्रसाद असतो. प्रत्येक शुक्रवारी महाप्रसाद सकाळी १० ते संध्याकाळी ६ दरम्यान असतो. हे मंदिर 'धर्म व संस्कार नगरी' प्रकल्पाचा भाग आहे. * '''खरोसा लेणी''', [[निलंगा]]: : लातूरपासून ४५ किमी अंतरावर हे लेण्यांचे लहान गाव आहे. बुद्ध, नरसिंह, शिवपार्वती, कार्तिकेय व रावण यांचा लेण्यांतील शिल्पांत समावेश होतो. इतिहासकारांच्या अनुसार या लेणी ६ व्या शतकात गुप्त काळात बनल्या. लेण्यांजवळ रेणुका मंदिर व पिरपाशा दर् * '''गंज गोलाई''', लातूर: गोलाई तालुक्याच्या केंद्रात आहे. नगर रचनाकार फैजुद्दीनने गोलाई चौकाची रचना केली. १९१७ला निर्मित मोठी २ मजली रचना ही गोलाईची मुख्य वास्तु आहे. वर्तुळाकार रचनेच्या केंद्रात अंबादेवीचे मंदिर आहे. या गोलाईस जोडणारे १९ मार्ग आहेत व या मार्गांच्या बाजूंस सर्व प्रकारचेया पारंपरिक स्थानिक दागिने, पादत्राणे ‌व मिरची ते गुळापर्यंत अन्नपदार्थांचा बाजार आहे. अशाप्रकारे, गोलाई हे तालुक्याचे मुख्य वाणिज्य व व्यापार केंद्र बनले आहे. * '''शेळगाव ''': पाच गावांच्या सीमेवरील हे गाव चाकूर तालुक्यातील मल्लप्पा शिव मंदिरासाठी विख्यात आहे. श्रावण महिन्यात शेळगावच्या मल्लप्पा मंदिरात व डोंग्रज येथे संत अंबादास मंदिरात तीर्थयात्रा होते. या यात्रेदरम्यान अनेक क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन होते. * '''नागनाथ मंदिर''', वडवळ, चाकूर * '''बुद्ध उद्यान''' : मंदिरात विशाल हे. * '''वनस्पती बेट''', वडवळ : ही टेकडी दुर्मिळ आयुर्वेदिक औषधी व वनस्पतींचे माहेरघर आहे. हे ठिकाण लातूरपासून ३९ किमी व चाकूरपासून १६.५ किमी दूर आहे. टेकडी जमिनीपासून ६५० फूट (२०० मीटर) उंच व वडवळ गावापासून तीन किलोमीटर दूर आहे. * '''विराट हनुमान'''(लातूर): ही परिवार गृह संस्था, औसा मार्ग, लातूर येथे आहे. देवालयाची रचना इतरांपेक्षा बरीच वेगळी आहे. उत्तम उद्यानाने मंदिर आच्छादित आहे. मूर्ती २८ फूट उंच व शेदरी रंगाची आहे. * '''विलासराव देशमुख उद्यान''', लातूर: हे नाना नानी उद्यान होते. हे मध्यवर्ती ठिकाण महानगरपालिकेजवळ आहे व आरामदायक वातावरणामुळे जनतेत प्रसिद्ध आहे. नागरिक इथे सहपरिवार, अपत्यांसहित व मित्रांसह वेळ घालवतात. येथे एक मुक्त सभागृह आहे. उद्यानामध्ये सार्वजनिक बैठकांसाठी जागा आहे. * '''शिव मंदिर, [[निलंगा]]''' * '''साई नंदनवन''', चाकूर: चाकूरजवळील आणखी एक पर्यटन स्थळ. ४०० एकर (१.६ चौ.किमी.) मध्ये पसरलेले आहे, इथे आंब्याचा मळा, जल उद्यान व मनोरंजन उद्यान आहे. उद्यानाच्या केंद्रात एक सत्यसाईबाबा मंदिर आहे. * '''सिद्धेश्वर मंदिर''', लातूर : - हे देऊळ मुख्य नगरापासून दोन किलोमीटरवर आहे. हे सम्राट 'ताम्रध्वजा'द्वारे निर्मित व सोलापूरच्या सिद्धरामेश्वर स्वामीला समर्पित आहे. हे लातूरचे ग्रामदैवत आहे. दरवर्षी इथे १५ दिवसांची जत्रा असते. * '''सुरत शहावली दर्गा''' हा राम गल्ली, पटेल चौकात आहे. हा लातूरचा भाग आहे. हा दर्गा १९३९ला मुस्लिम संत सैफ उल्लाह शाह सरदारींच्या स्मरणार्थ बांधला गेला. त्यांना येथे पुरले. येथे जून-जुलैमध्ये ५ दिवसांची जत्रा दरवर्षी असते. * '''हकानी बाबा''', लातूर मार्ग, चाकूर *'''येरोळ''' ==प्राथमिक सुविधा== '''आरोग्य''' एकूण रुग्णालये: २८ लातूर जिल्हा १२ शासकीय रुग्णालय, ४६ प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, १९ इस्पितळे व २३४ प्राथमिक आरोग्य सहाय्यता गटांद्वारे सज्ज आहे. लातुरात बनत असलेल्या सर्वोपचार रुग्णालयामुळे शेजारील ११ जिल्ह्यांना लाभ मिळेल. शिवाय इथे अनेक खासगी रुग्णालये आहेत.लातुरात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय आहेच, त्याशिवाय, व यशवंतराव चव्हाण महाविद्यालय हे खासगी वैद्यकीय महाविद्यालयही आहे. '''ऊर्जा''' == चित्रे == [[Image:Udgir Fort.jpg|right|500px|उदगीरचा किल्ला]] [[Image:Surat Shawali Darga Latur.JPG|thumb|लातूरचा दर्गा|अल्ट=]] [[Image:Bhukamp-लातूर.jpg|thumb|right|200px|लातूरात झालेला भूकंप|दुवा=Special:FilePath/Bhukamp-लातूर.jpg]] [[Image:Kharosa2,लातूर.jpg|thumb|खरोसा लेण्या, औसा|दुवा=Special:FilePath/Kharosa2,लातूर.jpg]] [[Image:Sidheshwar mandirलातूर.jpg|thumb|right|200px|सिद्धेश्वर मंदिर, लातूर|दुवा=Special:FilePath/Sidheshwar_mandirलातूर.jpg]] ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भ यादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://latur.gov.in/en/ लातूरविषयी माहिती देणारे संकेतस्थळ] * [https://latur.gov.in/en/public-utility-category/colleges/page/2/ Colleges/Universities] {{लातूर जिल्ह्यातील तालुके}} {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:लातूर जिल्हा]] [[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] n71o8ojfekubhtg4oh2ss09am9im1c1 2708023 2708022 2026-09-06T04:38:23Z ~2026-48190-07 187122 /* */ 2708023 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = लातूर जिल्हा |स्थानिक_नाव = लातूर |अक्षांश-रेखांश =१७°५२' ते १८°५०' उत्तर व ७६°१८' ते ७०°१२' पूर्व |चित्र_नकाशा = Latur in Maharashtra (India).svg |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[छत्रपती संभाजीनगर विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[लातूर]] |तालुक्यांची_नावे = लातूर, औसा, निलंगा, चाकुर, रेणापूर, अहमदपूर, जळकोट, देवणी, शिरूर-अनंतपाळ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = 7157 |लोकसंख्या_एकूण = 2,454,196 |जनगणना_वर्ष = २०11 |लोकसंख्या_घनता = ३४३ |शहरी_लोकसंख्या = ६,२४००० |साक्षरता_दर = ७९.०३% |लिंग_गुणोत्तर = ९२४ |प्रमुख_शहरे = लातुर , निलंगा, औसा, उदगीर |जिल्हा परिषदेचे अध्यक्ष = राहुल केंद्रे |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = •[[लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|लातूर ग्रामीण]] •[[लातूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर शहर]] |पर्जन्यमान_मिमी = ८०२.४ |संकेतस्थळ = http://latur.gov.in/ |खासदारांची_नावे= डॉ. शिवाजी काळगे ([[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]) |आमदारांची नावे= अमित देशमुख, रमेश कराड |राष्ट्रीय महामार्ग= ३६१, ६१ |किमान पर्जन्यमान=६०० |कमाल पर्जन्यमान=८०० |स्थापित=१६/०८/१९८२ }} '''लातूर जिल्हा''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[मराठवाडा|मराठवाड्यामधील]] [[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर विभागातील]] एक जिल्हा आहे. लातूर हे जिल्हा मुख्यालय व महाराष्ट्र राज्यातील १६वे मोठे नगर आहे. जिल्हा प्रामुख्याने कृषिप्रधान आहे. एकूण लोकसंख्येच्या २५.४७% लोकसंख्या शहरी आहे. ==इतिहास== अ)'''प्राचीन''' आ)'''मध्य''' लातूर जिल्ह्याला प्राचीन ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे. हे शहर [[राष्ट्रकूट]] घराण्याची राजधानी होते. त्यानंतर हे शहर बऱ्याच राज्यकर्त्यांच्या ताब्यात गेले.. जिल्हा मुख्यालय लातूर हे "लट्टा" वा राष्ट्रकूट राजांचे मूळ निवासस्थान होते. राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्ष पहिला हा लट्टालूट नगरचा अधिपती "स्वामी" असल्याचे नमूद आहे व त्यानेच हे शहर निर्माण केले. इ.स. ७५३ मध्ये बदामीच्या चालुक्यानंतर आलेले राष्ट्रकुट राजे स्वतःला लट्टालूट पूर्वाशिष म्हणजे लट्टालूट निवासी असेच म्हणवून घेत. चालुक्य घराण्यातील "विक्रमादित्य" ६ व्या नन्तर त्याचा पुत्र सोमेश्वर तिसरा हा गादीवर आला. त्याने "अभिलाषीतीर्थ" हा ग्रंथ लिहिला, त्यामुळे त्याला "सर्वज्ञ चक्रवर्ती" असे म्हणत. लातूर जिल्ह्यात त्याचे राज्य असल्याचा व त्याच्या कारकिर्दीची नोंद असलेला कोरीव लेख सापडला आहे. त्यामध्ये लातूर येथील पापविनाशी देवीचे मंदिर बांधल्याचा उल्लेख आहे. सदर कोरीव लेख शके १०४९ (इ.स.११२९) मध्ये कोरल्याचा उल्लेख आहे. चालुक्यानंतर हा भाग देवगिरीच्या यादवाच्ंया अधिपत्याखाली आला. * इ.स. १३३७ मध्ये यादवांचे राज्य दिल्लीच्या सुलतानांच्या ताब्यात आले व दक्षिणेत मुस्लिम सत्तेचा अंमल सुरू झाला. * इ.स. १३५१ मध्ये दिल्लीच्या सुलतानांच्या साम्राज्यातील हा भाग बहामनी साम्राज्यात आला. बहामनी साम्राज्याची राजधानी [[गुलबर्गा]] होती. * तदनंतर [[बहामनी]] राज्याची शकले होऊन शेवटी निजामशाही (अहमदनगरची)मध्ये हा भाग आला. निजामाचे हैदराबाद राज्य १७ सप्टेंबर १९४८ मध्ये स्वतंत्र भारतात सामील झाल्यानंतर हा भाग महाराष्ट्र राज्यात आला.<ref>{{स्रोत बातमी|last1=देशमुख|first1=रा. नी|title=आपला लातूर जिल्हा|प्रकाशक=अरुणा प्रकाशन|दिनांक=२०१०}}</ref> इ)'''आधुनिक''' [[लातूर]] शहर ही या जिल्ह्याची राजधानी आहे. १९ व्या शतकात ते [[हैदराबाद|हैदराबाद संस्थान]] संस्थानच्या अधिकारक्षेत्रात आले. [[इ.स. १९४८|१९४८]] मध्ये हा भाग स्वतन्त्र झाला व [[इ.स. १९६०|१९६०]]मध्ये महाराष्ट्रात आला. * कालान्तराने उस्मानाबाद जिल्ह्याचे विभाजन होऊन [[ऑगस्ट १६]], [[इ.स. १९८२|१९८२]] या दिवशी लातूर जिल्हा अस्तित्वात आला. या नवनिर्मित लातूर जिल्ह्यात पूर्वीच्या उस्मानाबाद जिल्ह्यातील लातूर, उदगीर, अहमदपूर, निलंगा व [[औसा]] अशा ५ तालुक्यांचा * तसेच १५ ऑगस्ट, १९९२ रोजी पूर्वीच्या तालुक्याची पुनर्रचना करण्यात येऊन [[रेणापूर]] व [[चाकूर]] हे २ नवे तालुके अस्तित्वात आले. * २३ जून, १९९९ रोजी पूर्वीच्या तालुक्यांची पुनर्रचना करण्यात येऊन देवणी, जळकोट व [[शिरूर (अनंतपाळ)]] असे ३ तालुके अस्तित्वात आले. सद्या लातूर जिल्ह्यात लातूर, औसा, निलंगा, रेणापूर, चाकूर, [[देवणी]], जळकोट, शिरूर अनंतपाळ, अहमदपूर आणि उदगीर असे १० तालुके आहेत. ==भूगोल व हवामान== महाराष्ट्राच्या आग्नेय सीमेवर आणि कर्नाटकाच्या ईशान्य सीमेजवळ हा लातूर जिल्हा येतो. [[नांदेड]], [[बीड]], [[धाराशिव]] हे महाराष्ट्रातील जिल्हे आणि [[बिदर]] हा कर्नाटकातील जिल्हा लातूरला जोडून आहेत. लातूर समुद्र सपाटीपासून ६३६ मीटर उंचीवर बालाघाट पठारावर आहे. लातूरला [[मांजरा]] नदीतून पिण्याचे पाणी मिळते. ही नदी २० व्या आणि २१ व्या शतकात पर्यावरणीय विघटनामुळे व धूप झाल्याने दूषित झाली. जल व्यवस्थापन नियोजनाच्या अभावामुळे लातूरला २०१० साली दुष्काळ उद्भवला. अ) '''तापमान''': लातूरचे तापमान १३°से ते ४१°से (५५ ते १०६°फॅ) दरम्यान असते, पैकी प्रवासासाठी ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा हिवाळ्याचा काळ उत्तम आहे.आत्तापर्यंत नोंदवलेले सर्वोच्च तापमान ४५.६°से होते. उत्तर भारताच्या पश्चिम व्यत्ययाच्या (Western Disturbanceच्या) पूर्व प्रवाहासोबत आलेल्या थंडीच्या लाटांमुळे काहीवेळेस हिवाळ्यात क्षेत्र प्रभावित होते, व न्यूनतम तापमान २° ते ४°से (३६ ते ३९°फॅ) पर्यंत कमी होते. आ) '''वर्षा''': जून ते सप्टेंबरच्या पावसाळ्यात बहुतांश पाऊस पडतो. पावसात ९ ते ६९३ मिलि प्रति महिना इतकी विविधता आहे. सरासरी वार्षिक पाऊस ७२५ म़िलि (२८.५ इंच) पडतो. इ) '''नदी, तळे व धरणे''' तालुका [[गोदावरी]] नदीच्या खोऱ्यात येतो. नगरात येणारे पाणी [[मांजरा]] नदीतून येते. २०व्या व २१व्या शतकांत प्रदूषणाचा सामना केला. [[तावरजा नदी|तावरजा]], [[तिरू नदी|तिरू]], [[घरणी]], [[मनार]], [[रेणा नदी|रेणा]] या इतर प्रमुख नद्या आहेत. सिंचनासठी व पिण्यासाठी या नद्यांवर धरणे बांधली आहेत. देनरगण, घरणी, मसलगा, सोलवरील साकोळ, तावरजा व तिरू यांचा मोठ्या धरणांत समावेश होतो. [[मण्याड नदी|मन्याड]], [[लेंडी नदी|लेंडी]] व [[तिरू नदी|तिरू]] या उत्तर पठारावरील ३ प्रमुख नद्या आहेत. ==लोकसंख्या== लातूरचे बहुसंख्य रहिवासी मराठी बोलतात. '''धार्मिक''' {|class="wikitable" |- !धर्म !टक्केवारी |- |हिन्दू |७०% |- |इस्लाम |२४% |- |बौद्ध |४.६% |- |ख्रिश्चन |०.२% |- |जैन |०.८% |- |इतर |०.४% |- |} इतरमध्ये ०.२% शीख व ०.१% निधर्मींचा समावेश होतो. '''लोकसंख्या वाढ''' जिल्ह्याचा लोकसंख्या क्रम: १८१/६४० ( भारतात ) {| class="wikitable" |- !जनगणना !लोकसंख्या !वाढ/घट |- |१९०१ |४,२३,६०९ | -% |- |१९११ |५,०६,५४९ | +१.८% |- |१९२१ |४,७९,७२३ | -०.५४% |- |१९३१ |५,४०,०१९ | +१.१९% |- |१९४१ |६,००,३७३ | +१.०७% |- |१९५१ |६,६०,८२३ | +०.९६% |- |१९६१ |८,१८,१६० | +२.१६% |- |१९७१ |१०,४८,६१८ | +२.५१% |- |१९८१ |१२,९२,८८२ | +२.१२% |- |१९९१ |१६,७६,६४१ | +२.६३% |- |२००१ |२०,८०,२८५ | +२.१८% |- |२०११ |२४,५४,१९६ | +१.६७% |- |} '''भाषा''' {|class="wikitable" |- !भाषा !टक्केवारी |- |मराठी |८१.७५ |- |हिंदी |१०.४३ |- |उर्दू |६.३७ |- |तेलुगू |०.७२ |- |कन्नड |०.४४ |- |} ==प्रशासन व राजकारण== कै. [[केशवराव सोनवणे]] हे नवनिर्वाचित महाराष्ट्रातील लातूरचे पहिले आमदार होते. [[केशवराव सोनवणे]] यांच्या रूपाने जिल्ह्याला पहिल्यांदा सहकारमंत्रीपद मिळाले. केशवरावांच्या काळात लातूर तालुक्याला स्वतःची वेगळी ओळख होण्यास मदत झाली. सन १९५७ ते ६७ अशी सलग दहा वर्षे केशवराव लातूरचे आमदार होते. त्यानंतर १९७१ ते ८० असे दहा वर्षे औसाचे आमदार म्हणून त्यांनी काम केले. त्यांनी १९६२ ते ६७ या काळात सहकारमंत्री म्हणून यशवंतराव चव्हाण यांच्यासोबत काम केले. भूतपूर्व केंद्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्री आणि महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री [[विलासराव देशमुख]] हे लातूरचे असून राज्यसभा सदस्य झाले होते. त्याचप्रमाणे भारताचे माजी गृहमंत्री [[शिवराज पाटील]] हे लातूरचे आहेत. अ) '''स्थानिक''' [[जिल्हा परिषद लातूर]] २०२१ सालचे अध्यक्ष : राहुल गोविंद केंद्रे २०२१ सालचे जिल्हाधिकारी : बी. पृथ्वीराज क्षेत्र: ७,१५७ चौरस किलोमीटर सत्ताधारी पक्ष : भाजप एकूण सदस्य : ५८ विभाग :लातूर १)सामान्य प्रशासन २)अर्थ ३)प्राथमिक शिक्षण ४)माध्यमिक शिक्षण ५)आरोग्य ६)महिला व बालकल्याण ७)पाटबंधारे व पाणी पुरवठा ८)पंचायत ९)बांधकाम १०)ग्रामीण विकास यंत्रणा ११)पशुसंवर्धन १२)समाजकल्याण १३)कृषी आ) '''राज्य व केंद्र प्रशासन''' लातूर जिल्ह्यात लातूर शहर, लातूर ग्रामीण, उदगीर, औसा, निलंगा व अहमदपूर असे ६ विधानसभा मतदारसंघ आहेत. लातूर जिल्ह्यातील मतदार औसासाठी उस्मानाबाद व उर्वरित पाचसाठी लातूर अशा दोन लोकसभा मतदार संघांत मतदान करतो. '''राजकारण''' इ) '''प्रसिद्ध राजकारणी''' [[केशवराव सोनवणे]] हे लातूर क्षेत्रातून महाराष्ट्राच्या मंत्रिमंडळात गेलेले पहिले मंत्री होते. ते आधी मुख्यमंत्री यशववंतराव चव्हाण यांच्या मंत्रिमंडळात मंत्री झाले व नंतर ते वसंतराव नाईक मंत्रिमंडळात १९६२ ते १९६७ दरम्यान सहकार मंत्री होते. लातूर हे दिलीपराव देशमुख यांचे जन्मस्थान आहे. विलासराव देशमुख यांचा जन्म बाभळगाव(लातूर)ला झाला होता. त्यांनी दोनदा महाराष्ट्र राज्याचाे मुख्यमंत्री म्हणूम व नंतर व केंद्रीय मंत्री म्हणून काम केले. भारतीय जनता पक्षाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष अमित शहांशी संबंधित गुजरातमध्ये दंगल घटनेची त्यांनी तपासणी केली. की तपासणी करत असलेले केंद्रीय तपास आयोगाचे न्यायाधीश ब्रिजगोपाल हरकृष्ण लोया यांची १ डिसेंबर २०१४ रोजी हत्या झाली. ई)'''न्याय''' जिल्हा न्यायाधीश : लातुरात १ जिल्हा व सत्र न्यायालय आहे. उ)'''संरक्षण''' * जिल्हा पोलीस अधीक्षक : सोमय मुंडे (२०२२ साल) * एकूण पोलीस स्थानके: २३ * केंद्रीय राखीव पोलीस दलाचे प्रशिक्षण केंद्र चाकूरला व बाभळगाव(लातूर) येथे पोलीस प्रशिक्षण केंद्र आहे. ==प्रसिद्ध व्यक्ती== *[[केशवराव सोनवणे]]: हे महाराष्ट्र राज्याचे सहकार मंत्री होते. औसा व लातूर मतदारसंघातून एकूण ४ वेळा आमदार होते. *[[विलासराव देशमुख]] हे महाराष्ट्र राज्याचे दोनदा मुख्यमंत्री व एकदा केंद्रात विज्ञान व तंत्रज्ञानज्ञान मंत्री होते. *[[शिवराज पाटील|शिवराज पाटील-चाकूरकर]]: पंजाब राज्याचे व चंदीगड प्रदेशाचे २०१०पासून २०१५ पर्यंत राज्यपाल होते. **त्यापूर्वी ते १९९१ पासून १९९६ पर्यंत १० व्या [[लोकसभेचे अध्यक्ष]] होते. २००४ पासून २००८ पर्यंत ते मनमोहन सिंह मंत्रिमंडळात केंद्रीय गृहमंत्री होते. १९८० च्या सुमारास शिवराज पाटील हे इंदिरा गांधी व राजीव गांधी मंत्रिमंडळांत संरक्षणमंत्री सुद्धा होते. *[[अमित देशमुख]]: आमदार *[[रितेश देशमुख]] हे भारतीय चित्रपट अभिनेता, निर्माता व गृहशिल्पी आहेत. ते त्यांच्या हिंदी व मराठी चित्रपटांतील कार्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. ते माजी मुख्यमंत्री विलासराव देशमुखांचे पुत्र आहेत. *[[संभाजी पाटील निलंगेकर]] महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य आहेत. २०१७: त्यांनी श्रमिक कौशल्य विकास व उद्योजकता हे खाते सांभाळले होते. ==अर्थव्यवस्था== उस्मानाबाद जिल्ह्याचे विभाजन झाल्यानन्तर १५ ऑगस्ट १९८४ रोजी लातूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेची स्थापना करण्यात आली. ह्या बँकेने कृषि क्षेत्रात मोलाचे योगदान दिले आहेत. सन १९८४ मध्ये या बँकेच्या ४५ शाखा होत्या तर त्यात सम २००७ मध्ये १०६ पर्यंत वाढ झाल्याचे दिसून येतेय म्हणजेच शाखेत दुपटीपेक्षा अधिक वाढ झाली आहे. लातूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेच्या सभासद संख्येत ८७२ वरून १७११ पर्यंत म्हणजे दुपटीने वाढ झाली. विशेषतः बँकेचे भागभांडवल सन १९८४ मध्ये १३१ लाख रुपये होते. ते सन २००७ मध्ये ३,८८६ लाखापर्यंत वाढले, ही वाढ जवळ-जवळ ३० पटीने झाल्याचे दिसून येते. बँकेच्या ठेवी सन १९८४ मध्ये १,१९१ लाख रुपयाच्या होत्या. सन २००७ मध्ये ५०,९२८ लाखापर्यंत वाढल्या आहेत. याचा अर्थ ठेवीमध्ये ४३ पटीने वाढ झाल्याचे आढळून येते. बँकेने कर्ज वाटपात सुलभता निर्माण केल्यामुळे बँकेच्या कर्ज देण्याच्या प्रमाणात वाढ झाली आहे. बँकेने सन १९८४ मध्ये १८२१ लाख रुपयाची कर्जे वितरीत केली. तर सन २००७ मध्ये ७३,१२९ लाख रुपयाच्या कर्जाचे वाटप केले. सन १९८४ ते सन २००७ या काळात बँकेच्या कर्ज वाटपाचे प्रमाण ४० पटीने वाढले. बँकेने कर्ज देण्याचे सुलभ धोरण स्वीकारले असले तरी कर्जाची वसूली करणे कठीण असते. तरी परंतु बँकेचे सन १९८४ मध्ये कर्ज वसुलीचे प्रमाण ३५.५०% होते. ते सन २००७ पर्यंत ८५% पर्यंत वसुलीचे प्रमाण वाढल्याचे दिसून येते. लातूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेला सुरुवातीच्या काळात जरी १८ लाख रुपयांचा तोटा झाला असला तरी नंतर मात्र बँकेने आपल्या नफ्यात ४६० लाख रुपयांची वाढ केल्याचे दिसून येते.<ref>[https://mahades.maharashtra.gov.in/district.do?districtname=LATUR]</ref> वरील विवेचनावरून हे स्पष्ट होते की, निश्चितच बँकेने जिल्ह्यातील कृषिक्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करून सहकाराची तत्त्वे व नियमांचे काटेकोर पालन केल्याचे दिसून येते. याचबरोबर बँकेने सभासदासाठी त्यांच्या आर्थिक कल्याणात वाढ करण्यासाठी अतिशय अल्प व्याजदराच्या वेगवेगळ्या विकासात्मक व प्रोत्साहनात्मक योजना राबविल्या आहेत. हैद्राबादच्या निजाम काळात लातूर प्रमुख व्यापार केंद्र बनले. ते कृषी आधारित अर्थव्यवस्था व औद्योगिक केंद्रसुद्धा आहे. लातूर संपूर्ण भारतात कडधान्ये व विशेषतः तूर डाळीसाठी प्रसिद्ध आहे. हा जिल्हा उडीद, मूग, हरबरा व तुरीसाठी प्रमुख व्यापार केंद्र आहे. इथे मांजरा व विकास हे साखर कारखाने आहेत. तसेच हे तेलबिया मुख्यतः सूर्यफुल, करडई, व सोयाबीन यांच्या व्यापारासाठी प्रसिद्ध आहे. लातूर जिल्हा हा कुलुपे, पतळी वस्तू, दुधाची पावडर, सूतगिरण्या यांचे प्रमुख उत्पादन केंद्र आहे. स्थानिक आंब्यासह लातूरमध्येशंब्याची केशर नावाची जात विकसित झालेली आहे. शेतकऱ्यांच्या हितासाठी [[केशवराव सोनवणे]] यांनी डालडाचा कारखाना स्थापन केला. हा सहकारी तत्त्वावर स्थापलेला कारखाना आहे. १९९० पर्यंत लातूर तालुका औद्योगिकदृष्ट्या मागास राहिले. १९६० मध्ये मराठवाडा भाग महाराष्ट्रात समाविष्ट झाला. मागास क्षेत्रास पुढे नेत, मराठवाडा क्षेत्राची औद्योगिक प्रगती सुरू झाली. सहकार मंत्री [[केशवराव सोनवणे]] यांच्या कार्यकाळात लातूरला पहिले औद्योगिक क्षेत्र मिळाले. तेव्हाच महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाने जमीन मिळवून औद्योगिक क्षेत्र स्थापन करून वाढवण्याची सुरुवात केली. शेती प्रक्रिया, खाद्य तेल, जैव तंत्रज्ञान, टिकाऊ वस्तु, प्लास्टिक व ॲल्युमिनिअम प्रक्रियेतील अनेक कंपन्यांचे निर्माण प्रकल्प लातुरात आहेत, पण बहुतांश हे लहान व मध्यम प्रमाणाचे आहेत. भारताच्या सर्वात मोठे सोयाबीनचे व्यापार केंद्र लातूर आहे. या नगरास महाराष्ट्राचा साखर पट्टा म्हणले जाते. तालुक्यात दोन साखर कारखाने आहेत. ते भारताच्या सर्वाधिक साखर उत्पादक तालुक्यांपैकी एक आहेत.. इथे तेलबिया, विक्रेय वस्तु व फळबाजारसुद्धा आहे. लातूर उच्च दर्जाच्या द्राक्षासाठी विख्यात आहे व अनेक खासगी शीत साठवण सुविधांची सोय करतो. अतिरिक्त औद्योगिक क्षेत्रात ३०० एकर पसरलेले लातूर अन्न उद्यान निर्माणाधीन आहे. दक्षिण भारताकडील परिवहनासाठी लातूर हे प्रमुख स्टेशन आहे. लातूरचे औद्योगिक क्षेत्र १) लातूर औद्योगिक क्षेत्र अतिरिक्त भाग १ २) लातूर अतिरिक्त भाग २ ३) लातूर सहकारी औद्योगिक क्षेत्र ४) मुरुड तालुका सहकारी औद्योगिक क्षेत्र ५) उदयगिरी सहकारी औद्योगिक क्षेत्र लातुरातील विशेष औद्योगिक क्षेत्रे व निर्यात क्षेत्रे १)लातूर अन्न उद्यान २)लातूर माहिती तंत्रज्ञान उद्यान ३)लातूर एकात्मिक कापड उद्यान ४)मुंबई रेयॉन फॅशन लातूर वाणिज्य व औद्योगिक संघटना १)लातूर वाणिज्य संघटना २)निर्माता संघटना लातूर ३)अभियंता व गृहशिल्पी संघटना लातूर ४)विकसक संघटना लातूर ५)संगणक व माध्यम संघटना लातूर ६)भारतीय सनदी लेखापाल संस्थेच्या पश्चिम भारत क्षेत्रीय परिषदेची शाखा ==शिक्षण व संशोधन== अ) '''लातूर आकृतिबंध''' लातूरच्या राजर्षी शाहू महाविद्यालयचे माजी प्राचार्य जनार्धन वाघमारे व अनिरुद्ध जाधव यांनी लातूर आकृतिबंध निर्माण केला. हा लातूर आकृतिबंध हे विशेष प्रशिक्षण व सातत्यपूर्ण शिकवणीचे मिश्रण आहे. विद्यार्थी परीक्षेच्या तयारीसाठी प्रश्नपत्रिका शृंखला सोडवतात व शिकवणी सत्रास उपस्थित राहतात. लातूर आकृतिबंध ही परीक्षेत अपेक्षित प्रश्नांची उत्तरे पुरवण्यात विद्यार्थ्यांना सहायता करण्यासाठी बनवलेली सातत्यपूर्ण अभ्यासाची यांत्रिक पद्धत आहे. भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील माध्यमिक, उच्च माध्यमिक व विद्यापिठ शिक्षणासाठी ती प्रमाण बनली. प्रमाणित सामाईक प्रवेश परीक्षेतील महाराष्ट्राच्या विद्यार्थ्यांच्या यशामुळे राज्याच्या इतर भागांत हे शैक्षणिक तंत्र स्वीकारले जात आहे. भारताच्या अनेक शिक्षणतज्ज्ञांनी या पद्धतीवर टिका केली आहे. ते या आकृतिबंधास तात्पुरता नफा मिळवण्याचे साधन मानतात; त्यांच्या मते हे तंत्र विद्यार्थ्यांना प्रगत शिकण्यासाठी तयार करत नाही. लातूर माध्यमिक, उच्च माध्यमिक व विद्यापिठ शिक्षणासाठी केंद्र म्हणून विकसित झाले आहे. लातूरच्या महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांचे अभियांत्रिकी व वैद्यकीय प्रवेश परीक्षेत चांगले प्रदर्शन असते. आ) '''मूलभूत, प्राथमिक, माध्यमिक व उच्च शिक्षण''' इथे जिल्हा परिषदेच्या शिक्षण विभागाद्वारे संचालित संलग्न १,२८४ प्राथमिक शाळा व ४८७ खासगी शाळा आहेत. या शाळांमध्ये शिकवण्याचे प्राथमिक माध्यम बहुतांशी मराठी आहे. तरी अनेक शाळांमध्ये इंग्रजी व अर्ध इंग्रजी माध्यमसुद्धा दिसतात. मयाने म.रा.मा.उ.मा.शि.म.च्या परिक्षेत अनेक वर्षांपासून गुणववंत दिले आहेत. जिल्हा परिषद व महानगर पालिकेद्वारे सार्वजनिक विद्यालय चालवले जातात व ते महाराष्ट्र राज्य उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाशी (रा.मा.उ.मा.शि.म.शी) संलग्न आहेत.व्यक्तींद्वारे व शिक्षण संस्थांद्वारे खासगी शाळा संचालित होतात. त्या राज्य मंडळ किंवा राष्ट्रीय शिक्षण मंडळ (केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ) किंवा भारतीय माध्यमिक शिक्षण परिषद अशांशी संलग्न असतात. इ) '''विद्यापीठातील शिक्षण''' मागील काही वर्षांपासून(किती?) लातूर उच्च शिक्षणाचे केंद्र म्हणून उदयास आले आहे. पदवी व पदव्युत्तर शिक्षण देणाऱ्या अनेक संस्था इथे आहेत. बहुतांश प्रस्थापित व्या‌वसायिक पदवी महाविद्यालये लातूर नगरात आहेत, अलीकडे उपनगरीय क्षेत्रांतही बऱ्या संस्था निघाल्या आहेत. उज्ज्वल निकालाने मानांकित असल्याने, राज्याच्या विविध भागांतील विद्यार्थ्यांना लातूर आकर्षित करते. बरेच विद्यार्थी शेजारील जिल्ह्यांतील आहेत. बहुतांश महाविद्यालय स्वा.रा.ति.म. विद्यापिठ नान्देडशी संलग्न आहेत. १९८३ला स्थापलेले बिडवे महाविद्यालय मराठवाड्यातील सर्वात जुन्या महाविद्यालयांपैकी एक आहे. १९८८मध्ये समाजसेवक विश्वनाथ कराड यांनी लातुरात'महाराष्ट्र वैद्यकीय विज्ञान व संशोधन संस्थेची स्थापना केली. २००८मध्ये आपत्ती व्यवस्थापन प्रशिक्षण संस्थेची स्थापना झाली. ई) '''व्यावसायिक शिक्षण''' लातूर हे भारतीय सनदी लेखापाल संस्थेच्या पश्चिम भारत क्षेत्रीय परिषदेचे माहिती तंत्रज्ञान प्रशिक्षण प्रयोगशाळा, अभ्यासिका व ग्रंथालयासहित परीक्षा केंद्र आहे. एकूण महाविद्यालये=३३ '''शिक्षण संस्था''' १) स्वा.रा.ति.म. विद्यापीठ उपकेंद्र, पेेठ, लातूर. '''कृषि''' '''१)कृषि महाविद्यालय, (स्नातक पदवीधर, पदव्युत्तर कृषि,पदव्युत्तर उद्यानविद्या), लातूर.''' '''२)विलासराव देशमुख जैवतंत्रज्ञान कृषि महाविद्यालय लातूर.''' ३)गळीतधान्य संशोधन केंद्र,लातूर. ४) कृषि तंत्र पदविका शाळा.लातूर. ५) कृषि व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय, चाकूर '''वैद्यकीय''' १) विलासराव देशमुख शासकीय महाविद्यालय व रुग्णालय, लातूर २) मांजरा आयुर्वेदिक महाविद्यालय, लातूर ३) वसंतराव काळे होमिओपॅथी महाविद्यालय, लातूर ४) यशवंतराव चव्हाण महाविद्यालय, लातूर ५) शासकीय रुग्णसेवक महाविद्यालय, बाभळगाव, लातूर '''अभियांत्रिकी''' १) एम.एस. बिडवे महाविद्यालय, वसवाडी, लातूर '''तंत्रनिकेतन''' १) पुरणमल लाहोटी शासकीय तंत्रनिकेतन, लातूर २) वि.दे.फा. तंत्रनिकेतन, लातूर ३) सांदीपनी तंत्रनिकेतन, कोळपा, लातूर ४) विवेकानंद तंत्रनिकेतन, लातूर ५) मुक्तेश्वर तंत्रनिकेतन, बाभळगाव, लातूर '''शाळा''' अ) महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या क्षेत्रातील शाळा १) श्री व्यंकटेश विद्यालय, लातूर २) गोदावरी कन्या विद्यालय, लातूर ३) सरस्वती विद्यालय, लातूर ४) देशी केंद्र विद्यालय, लातूर ५) केशवराज विद्यालय, लातूर ६) शिवाजी विद्यालय, लातूर ७) यशवंत विद्यालय, लातूर ८) राजस्थान विद्यालय, लातूर ९) बसवण्णप्पा वाले विद्यालय, लातूर १०) श्रीमानयोगी विद्यालय, लातूर ११) लाल बहादुर शास्त्री विद्यालय, लातूर ब) केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळच्या शाळा १) संत तुकाराम, लातूर २)श्री बंकटलाल लाहोटी इंग्लिश स्कूल , लातूर ३) पोदार, लातूर ==संस्कृती== अ)'''कला, स्थापत्य व साहित्य''' आ)'''संगीत, नृत्य व चित्रपट''' आ)'''समाज''' इ)'''अन्न''' ई) '''वेशभूूषा''' १)महिला : बहुतांशी साड्या २)पुरुष : बहुतांशी शर्ट-पँट उ) '''उत्सव''' दर्शवेळ [[अमावस्या]] : या दिवशी. (सूर्योदयापासून ते सूर्यास्तापर्यंतच्या काळात अंशतः चतुर्दशी व अंशतः [[अमावास्या[[ असेल तर त्या अमावास्येला दर्श [[अमावास्या]] म्हणतात.) ऊ) '''क्रीडा''' लातूरमध्ये क्रीडांगण तयार करण्याचे महाराष्ट्र क्रिकेट संघटनेची योजना आहे. लातूर भागासाठी विभागीय क्रीडा संकुलाची योजना आहे. हे केंद्र लातूर, उस्मानाबाद व नांदेडच्या खेळाडुूंची गरज भागवेल. राष्ट्रस्तरीय कबड्डी व बेसबॅाल लातुरात झाल्या आहेत. लातूर अजूनही कीरिडा प्रबोधिनीची प्रतीक्षा करत आहे. ===जिल्ह्यातील महाविद्यालये=== २) राजर्षी शाहू महाविद्यालय, लातूर ३) महाराष्ट्र महाविद्यालय,निलंगा ४) संभाजी महाविद्यालय,मुरुड ५) शहीद भगतसिंग महाविद्यालय,किल्लारी,औसा ६) दयानंद महाविद्यालय, लातूर ७) दयानंद विधी महाविद्यालय,लातूर ८) महात्मा बसवेश्वर महाविद्यालय, लातूर ९) जयक्रांती महाविद्यालय ,लातूर ९) व्यंकटराव देशमुख महाविद्यालय, बाभळगाव, लातूर १०) त्रिपुरा महाविद्यालय,लातूर ११) काॅक्झिट महाविद्यालय, लातूर १२) सुशिलादेवी देशमुख महाविद्यालय, लातूर १३) राजमाता जिजामाता महाविद्यालय, लातूर १४) कमला नेहरू महाविद्यालय, बोरी, लातूर १५) संजीवनी महाविद्यालय,चापोली,चाकूर,लातूर १६) स्वामी विवेकानंद महाविद्यालय,शिरूर ताजबंद, अहमदपूर,लातूर १७) शिवाजी महाविद्यालय,उदगीर,लातूर १८) महाराष्ट्र उदयगिरी महाविद्यालय,उदगीर,लातूर १९) आझाद महाविद्यालय,औसा, लातूर २०) शिवनेरी महाविद्यालय, शिरूर अनंतपाळ,लातूर २१)महात्मा गांधी महाविद्यालय,अहमदपूर,लातूर ==विभाग व तालुके== तालुके ३ *[[चाकूर]] *[[निलंगा]] *[[लातूर तालुका|लातूर]] उपविभाग २ विधानसभा मतदारसंघ ३ लोकसभा मतदारसंघ १ महानगर पालिका १ गावे १३८ ग्रामपंचायती १०४ पंचायत समित्या ३ तालुके ३ नगर पालिका १ * नगरपंचायत १ टपाल कार्यालये १२ शासकीय विश्रामगृहे १ ==पर्यटन स्थळे== * '''अष्टविनायक मंदिर''', लातूर हे शिवाजी नगरमध्ये आहे. १९८९ मध्ये निर्मित हे नवीन मंदिर त्याच्या सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध आहे, कारण तिथे देवालयाच्या दोन्ही बाजूंस उद्यान आहे, तसेच समोर काही कृत्रिम फवारे आहेत. उद्यानात ८ ते ९ फूट उंचीची शिवमूर्ती आहे. * * '''[[औसा]] किल्ला''', औसा * '''केशव बालाजी मंदिर, औसा''' मंदिर उतारांनी वेढलेले आहे. गणेश, शिव, विठ्ठल, रुक्मिणी तसेच केशवानंद बापू यांना समर्पित चार वेगळी मंदिरे एकाच परिसरात आहेत. मंदिर सकाळी ६ला उघडून रात्री ९ला बंद होते. दिवसभरात विविध सेवा होतात. सकाळी १० व संध्याकाळी ७ वाजता अतिथींसाठी साधारण प्रसाद असतो. प्रत्येक शुक्रवारी महाप्रसाद सकाळी १० ते संध्याकाळी ६ दरम्यान असतो. हे मंदिर 'धर्म व संस्कार नगरी' प्रकल्पाचा भाग आहे. * '''खरोसा लेणी''', [[निलंगा]]: : लातूरपासून ४५ किमी अंतरावर हे लेण्यांचे लहान गाव आहे. बुद्ध, नरसिंह, शिवपार्वती, कार्तिकेय व रावण यांचा लेण्यांतील शिल्पांत समावेश होतो. इतिहासकारांच्या अनुसार या लेणी ६ व्या शतकात गुप्त काळात बनल्या. लेण्यांजवळ रेणुका मंदिर व पिरपाशा दर् * '''गंज गोलाई''', लातूर: गोलाई तालुक्याच्या केंद्रात आहे. नगर रचनाकार फैजुद्दीनने गोलाई चौकाची रचना केली. १९१७ला निर्मित मोठी २ मजली रचना ही गोलाईची मुख्य वास्तु आहे. वर्तुळाकार रचनेच्या केंद्रात अंबादेवीचे मंदिर आहे. या गोलाईस जोडणारे १९ मार्ग आहेत व या मार्गांच्या बाजूंस सर्व प्रकारचेया पारंपरिक स्थानिक दागिने, पादत्राणे ‌व मिरची ते गुळापर्यंत अन्नपदार्थांचा बाजार आहे. अशाप्रकारे, गोलाई हे तालुक्याचे मुख्य वाणिज्य व व्यापार केंद्र बनले आहे. * '''शेळगाव ''': पाच गावांच्या सीमेवरील हे गाव चाकूर तालुक्यातील मल्लप्पा शिव मंदिरासाठी विख्यात आहे. श्रावण महिन्यात शेळगावच्या मल्लप्पा मंदिरात व डोंग्रज येथे संत अंबादास मंदिरात तीर्थयात्रा होते. या यात्रेदरम्यान अनेक क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन होते. * '''नागनाथ मंदिर''', वडवळ, चाकूर * '''बुद्ध उद्यान''' : मंदिरात विशाल हे. * '''वनस्पती बेट''', वडवळ : ही टेकडी दुर्मिळ आयुर्वेदिक औषधी व वनस्पतींचे माहेरघर आहे. हे ठिकाण लातूरपासून ३९ किमी व चाकूरपासून १६.५ किमी दूर आहे. टेकडी जमिनीपासून ६५० फूट (२०० मीटर) उंच व वडवळ गावापासून तीन किलोमीटर दूर आहे. * '''विराट हनुमान'''(लातूर): ही परिवार गृह संस्था, औसा मार्ग, लातूर येथे आहे. देवालयाची रचना इतरांपेक्षा बरीच वेगळी आहे. उत्तम उद्यानाने मंदिर आच्छादित आहे. मूर्ती २८ फूट उंच व शेदरी रंगाची आहे. * '''विलासराव देशमुख उद्यान''', लातूर: हे नाना नानी उद्यान होते. हे मध्यवर्ती ठिकाण महानगरपालिकेजवळ आहे व आरामदायक वातावरणामुळे जनतेत प्रसिद्ध आहे. नागरिक इथे सहपरिवार, अपत्यांसहित व मित्रांसह वेळ घालवतात. येथे एक मुक्त सभागृह आहे. उद्यानामध्ये सार्वजनिक बैठकांसाठी जागा आहे. * '''शिव मंदिर, [[निलंगा]]''' * '''साई नंदनवन''', चाकूर: चाकूरजवळील आणखी एक पर्यटन स्थळ. ४०० एकर (१.६ चौ.किमी.) मध्ये पसरलेले आहे, इथे आंब्याचा मळा, जल उद्यान व मनोरंजन उद्यान आहे. उद्यानाच्या केंद्रात एक सत्यसाईबाबा मंदिर आहे. * '''सिद्धेश्वर मंदिर''', लातूर : - हे देऊळ मुख्य नगरापासून दोन किलोमीटरवर आहे. हे सम्राट 'ताम्रध्वजा'द्वारे निर्मित व सोलापूरच्या सिद्धरामेश्वर स्वामीला समर्पित आहे. हे लातूरचे ग्रामदैवत आहे. दरवर्षी इथे १५ दिवसांची जत्रा असते. * '''सुरत शहावली दर्गा''' हा राम गल्ली, पटेल चौकात आहे. हा लातूरचा भाग आहे. हा दर्गा १९३९ला मुस्लिम संत सैफ उल्लाह शाह सरदारींच्या स्मरणार्थ बांधला गेला. त्यांना येथे पुरले. येथे जून-जुलैमध्ये ५ दिवसांची जत्रा दरवर्षी असते. * '''हकानी बाबा''', लातूर मार्ग, चाकूर *'''येरोळ''' ==प्राथमिक सुविधा== '''आरोग्य''' एकूण रुग्णालये: २८ लातूर जिल्हा १२ शासकीय रुग्णालय, ४६ प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, १९ इस्पितळे व २३४ प्राथमिक आरोग्य सहाय्यता गटांद्वारे सज्ज आहे. लातुरात बनत असलेल्या सर्वोपचार रुग्णालयामुळे शेजारील ११ जिल्ह्यांना लाभ मिळेल. शिवाय इथे अनेक खासगी रुग्णालये आहेत.लातुरात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय आहेच, त्याशिवाय, व यशवंतराव चव्हाण महाविद्यालय हे खासगी वैद्यकीय महाविद्यालयही आहे. '''ऊर्जा''' == चित्रे == [[Image:Udgir Fort.jpg|right|500px|उदगीरचा किल्ला]] [[Image:Surat Shawali Darga Latur.JPG|thumb|लातूरचा दर्गा|अल्ट=]] [[Image:Bhukamp-लातूर.jpg|thumb|right|200px|लातूरात झालेला भूकंप|दुवा=Special:FilePath/Bhukamp-लातूर.jpg]] [[Image:Kharosa2,लातूर.jpg|thumb|खरोसा लेण्या, औसा|दुवा=Special:FilePath/Kharosa2,लातूर.jpg]] [[Image:Sidheshwar mandirलातूर.jpg|thumb|right|200px|सिद्धेश्वर मंदिर, लातूर|दुवा=Special:FilePath/Sidheshwar_mandirलातूर.jpg]] ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भ यादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://latur.gov.in/en/ लातूरविषयी माहिती देणारे संकेतस्थळ] * [https://latur.gov.in/en/public-utility-category/colleges/page/2/ Colleges/Universities] {{लातूर जिल्ह्यातील तालुके}} {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:लातूर जिल्हा]] [[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] bovuzd5m4l0cpp62ts9gg2aj7wvq7im 0 9273 2707960 2707847 2026-09-05T16:21:41Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2707960 wikitext text/x-wiki '''धनगर समाज हा १०८ कुळांनी बनलेला शेतकरी आणि पशुपालक योद्धा आणि धार्मिक परंपरा असलेला समाज आहे ''' | चित्र = [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]] हे लोक [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[गोवा]], [[आंध्र प्रदेश|गुजरात,]] [[मध्य प्रदेश]], [[तेलंगणा]] राज्यांत राहतात.{{संदर्भ}} == इतिहास == [[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. * पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते. * स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. * इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भयादी}} == संस्कृती == धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात.{{संदर्भ}} '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे.{{संदर्भ}} धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो.{{संदर्भ}} ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते. दसऱ्याचेदिवशी शस्त्रपूजन करतात [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] 5slwmwukwyrxop9zhsur2ktoe32mjbs 0 11806 2708027 2650304 2026-09-06T05:23:11Z ~2026-48158-63 187124 /* खान्देशातील प्रसिद्ध व्यक्ती */ 2708027 wikitext text/x-wiki '''कान्हदेश (खान्देश)''' ([[इंग्रजी]] : Khandesh) भौगोलिक प्रदेशात महाराष्ट्रातील [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]], [[धुळे जिल्हा|धुळे]], [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] आणि मध्य प्रदेशातील [[बऱ्हाणपूर जिल्हा|बऱ्हाणपूर]] जिल्ह्याचा समावेश व्हायचा, तसेच [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील भागाचाही खान्देशात समावेश होतो. हा प्रदेश महाराष्ट्राच्या उत्तरेकडे [[दख्खनचे पठार|दख्खन]]च्या पठारावर व [[तापी नदी|तापी]] नदीच्या खोऱ्यात वसलेला भूप्रदेश आहे. आता खान्देशमध्ये जळगाव, नंदुरबार आणि धुळे जिल्ह्याचा समावेश होतो. हा प्रदेश कन्हेर (कान्हा-कृष्ण) आणि कानबाईचा देश म्हणून प्रसिद्ध आहे. येथील लोक अहिर आहेत आणि अहिराणी ही त्यांची मुख्य भाषा आहे. {{Infobox settlement | name = खान्देश | native_name_lang = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | other_name = कान्हदेश {{संदर्भ हवा}} | settlement_type = ऐतिहासिक प्रदेश | image_skyline = [[File:Khandesh region.png|thumb|निळा: महाराष्ट्रातील खान्देश<br>आकाशी : मध्य प्रदेशातील खान्देश (बऱ्हाणपूर)]] | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_type2 = जिल्हे | subdivision_type3 = भाषा | subdivision_type4 = सर्वात मोठे शहर | subdivision_type5 = वासीनाम | subdivision_type6 = प्रमाणवेळ | subdivision_name1 = [[महाराष्ट्र]] आणि [[मध्य प्रदेश]] | subdivision_name2 = १][[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]]<br> २][[धुळे जिल्हा|धुळे]]<br> ३][[जळगाव जिल्हा|जळगाव]]<br> ४][[बऱ्हाणपूर जिल्हा|बऱ्हाणपूर]] | subdivision_name3 = [[मराठी भाषा|मराठी]] <br>[[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]]<br> भिली | subdivision_name4 = [[जळगाव]] | subdivision_name5 = खान्देशी | subdivision_name6 = [[भारतीय प्रमाणवेळ| भाप्रवे]] [[यूटीसी+५:३०|(यूटीसी+५:३०)]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 240 }} ==प्रशासकीय सिमा== ऐतिहासिक खानदेश हा भारतीय इतिहासातील एक महत्त्वाचा आणि विशाल प्रदेश होता, जो सध्याच्या महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि गुजरात राज्यांच्या काही भागांमध्ये विस्तारलेला आहे. फारुकी सल्तनतच्या काळात बऱ्हाणपूर ही त्याची राजधानी होती आणि नंतर तो मोगल साम्राज्याचा एक महत्त्वाचा 'सुभा' (प्रांत) बनला. तापी नदीचे खोरे हा खानदेशाचा गाभा होता. ब्रिटिश राजवटीत, मुंबई प्रेसिडेंसी अंतर्गत 'खानदेश जिल्हा' नावाचा एक मोठा प्रशासकीय विभाग स्थापन करण्यात आला. पुढे १९०६ साली या जिल्ह्याचे विभाजन होऊन पूर्व खानदेश (जो आताचा जळगाव जिल्हा आहे) आणि पश्चिम खानदेश (जो आताचा धुळे जिल्हा आहे) असे दोन जिल्हे तयार झाले. त्यानंतर, १९९८ मध्ये धुळे जिल्ह्यामधून नंदुरबार जिल्ह्याची निर्मिती झाली, जो आता स्वतंत्र प्रशासकीय ओळख टिकवून आहे. बऱ्हाणपूर हे ऐतिहासिकदृष्ट्या खानदेश प्रदेशाचे केंद्र असले तरी ब्रिटिश काळात, ते मुंबई प्रेसिडेंसीतील 'खानदेश जिल्ह्याचा' भाग नव्हते. त्याऐवजी, बऱ्हाणपूर हे ब्रिटिश भारतातील सेंट्रल प्रॉव्हिन्सेस अँड वऱ्हाड या प्रांतातील ईस्ट (पूर्व) निमाड जिल्ह्यामध्ये समाविष्ट होते, ज्याचे मुख्यालय खंडवा येथे होते. खानदेशाच्या सीमांमध्ये अनेक महत्त्वपूर्ण प्रशासकीय बदल झाले. १८६९ मध्ये, ब्रिटिश खानदेश जिल्ह्याचा दक्षिणेकडील काही भाग, ज्यात आताचे कळवण, सटाणा, मालेगाव, देवळा आणि नांदगाव तालुके येतात, तो तत्कालीन मुंबई प्रेसिडेंसीमध्ये नव्याने तयार झालेल्या नाशिक जिल्ह्याला जोडण्यात आला. पुढे, १९५० मध्ये, नाशिक जिल्ह्यातील नांदगाव तालुक्यातील ११ लहान गावे तत्कालीन हैदराबाद संस्थानांतर्गत असलेल्या औरंगाबाद जिल्ह्याला (जो आता महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा आहे) हस्तांतरित करण्यात आली. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, १९५६ च्या राज्य पुनर्रचना कायद्याने आणि विशेषतः १९६० च्या मुंबई पुनर्रचना कायद्याने राज्यांच्या सीमा निश्चित केल्या, ज्यामुळे महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली. ऐतिहासिकदृष्ट्या खानदेशचे केंद्र असलेले बऱ्हाणपूर हे मात्र तत्कालीन मध्य प्रांत आणि वऱ्हाड (आताचे मध्य प्रदेश राज्य) मध्येच राहिले आणि २००३ मध्ये ते खंडवा जिल्ह्यामधून स्वतंत्र बऱ्हाणपूर जिल्हा बनले. तत्कालीन मुंबई राज्यातील पश्चिम खानदेशामधून एकूण ८७ गावे १९६० मध्ये नव्याने स्थापन झालेल्या गुजरात राज्याला हस्तांतरित करण्यात आली. यात, तत्कालीन पश्चिम खानदेश जिल्ह्यातील (आताच्या नंदुरबार जिल्ह्यातील) नवापूर तालुक्यातून २३ व नंदुरबार तालुक्यातून २ गावे सुरुवातीला तत्कालीन सुरत जिल्ह्याच्या सोनगड तालुक्यात गेली होती, जी आता २००७ मध्ये सुरत मधून वेगळ्या झालेल्या तापी जिल्ह्याचा भाग आहेत. तसेच अक्कलकुवा तालुक्यातील ३७ व तळोदा तालुक्यातील २५ गावे तत्कालीन भरुच जिल्ह्याच्या सागबारा तालुक्यात हस्तांतरित झाली होती, जी आता १९९७ मध्ये स्थापन झालेल्या नर्मदा जिल्ह्याचा भाग आहेत. == इतिहास == ===प्राचीन इतिहास=== या प्रदेशाचे प्राचीन नाव ऋषीक होते. हे पूर्वेला [[वऱ्हाड|बेरार]] (प्राचीन [[विदर्भ]]), उत्तरेस [[निमाड|निमाड़]] जिल्हा (प्राचीन अनुपा) आणि दक्षिणेस [[संभाजीनगर जिल्हा|संभाजीनगर]] (प्राचीन मुलका) आणि [[बीड जिल्हा|भीर]] (प्राचीन [[अश्मक]]) जिल्ह्यांनी व्यापलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dhule.gov.in/history/|title=History {{!}} District Dhule , Government of Maharashtra {{!}} India|language=en-US|access-date=2021-08-01}}</ref> ===खान्देश पूर्व इतिहास=== खान्देश राज्याच्या स्थापनेपूर्वी या प्रदेशावर [[मौर्य साम्राज्य|मोर्य]], [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन]], पश्चिमी क्षत्रप (शक), [[अभिर राजवंश|अभिर]], [[वाकाटक]], [[कलचुरी वंश|कलचुरी]], विष्णूकुंडिन, [[चालुक्य राजघराणे|चालुक्य]], [[राष्ट्रकूट राजघराणे|राष्ट्रकूट]], पश्चिमी चालुक्य, कल्याणी कलचुरी आणि [[देवगिरीचे यादव|देवगिरी यादव]] इ. साम्राज्यांनी राज्य केले. '''अभिर साम्राज्य''' पश्चिम [[दख्खनचे पठार|दख्खन]]<nowiki/>मध्ये सातवाहनांच्या पतनानंतर, [[अभिर राजवंश|अभिर]] इ.स. २०३ मध्ये सत्तेत आले आणि १० अभिर राजांनी सुमारे ७० वर्षे राज्य केले. या काळात हा प्रदेश अभिरांच्या अधिपत्याखाली आला. पण त्यांचा इतिहास अजूनही अस्पष्ट आहे. त्यांनी राज्य केलेला एकूण कालावधीही अस्पष्ट आहे. [[वायु पुराण|वायु पुराणानुसार]] अभिर राजवंशाने १६७ वर्षे राज्य केले. सध्या, अभिरांना अहिर म्हणून ओळखले जाते. अभिर सामान्यतः [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]] आणि [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] या भाषांचा वापर करत असत. ईश्वरसेनचे बहुतेक शिलालेख संस्कृतमध्ये आहेत. [[चित्र:The_Abhiras_at_their_maximum_extent.png|इवलेसे|अभीर साम्राज्याचा जास्तीत जास्त विस्तार झालेल्या प्रदेशाचे मानचित्र.]] ===खान्देश राज्याची स्थापना=== या प्रदेशात [[दिल्ली सल्तनत]] सत्तेवर आल्यानंतर, मलिक राजाने खानदेशचे स्वतंत्र राज्य निर्माण केले.  '''दिल्ली सल्तनत'''  १२९६ मध्ये जेव्हा दिल्लीच्या [[अल्लाउद्दीन खिलजी|अलाउद्दीन खिलजीने]] खान्देशवर चाल केली तेव्हा खानदेश असिरगडच्या चौहान शासकाच्या ताब्यात होता. '''फारूकी राजवंश (खानदेश सल्तनत)''' १३८२ ते १६०१ पर्यंत फारूकी राजघराण्याने खानदेशावर राज्य केले. [[फिरोजशाह तुघलक|फिरोज शाह तुघलक]] (१३०९ - २० सप्टेंबर १३८८) ने इ.स. १३७० मध्ये मलिक राजाला थाळनेर आणि करंदा(करवंद) चा जहागीरदार म्हणून नियुक्त केले होते, परंतु इ.स. १३८२ मध्ये मलिक राजा येथील स्वतंत्र शासक बनला आणि त्याने थाळनेरला राजधानी बनविले. त्यानंतरच्या शासक नासिर खानने असिरगडच्या राजा आशा अहिरची हत्या करून असिरगडवर नियंत्रण मिळवले आणि असिरगडला राजधानी बनविले तद्नंतर इ.स. १३९९ मध्ये नवीन राजधानी म्हणून बुरहानपूर वसवले. [[चित्र:Khandesh1398.jpg|इवलेसे|279x279px|भारताच्या नकाशावर लाल रंगात दर्शवण्यात आलेला इ.स. १३९८ मधील खान्देश प्रदेश.|मध्यवर्ती]] ===मुघल राजवट=== ६ जानेवारी १६०१ मध्ये जेव्हा [[मुघल साम्राज्य|मुघल]] राजा [[अकबर|अकबराच्या]] सैन्याने खानदेशावर कब्जा केला आणि असीरगढ काबीज केले तेव्हा अकबराचा मुलगा दानियालच्या नावावरून काही काळासाठी खानदेशचे नाव दानदेश असे ठेवले गेले होते. १६४० मध्ये शहाजहानने तोदर मलची महसूल प्रणाली खानदेशात सुरू केली (ही महसूल प्रणाली १८१८ मध्ये [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश राजवट]] येण्यापूर्वी पर्यंत वापरली जात होती). १७ वे शतक हे खान्देशचा सगळ्यात समृद्ध काळ मानला गेला आहे. या काळात कापूस, तांदूळ, नीळ, ऊस आणि कापडाचा व्यापार खान्देशात मोठ्या प्रमाणावर होत असे. मराठ्यांनी १७६० मध्ये असीरगड काबीज करेपर्यंत मुघल शासन टिकले.  ===मराठा साम्राज्य (हिंदवी स्वराज्य)=== खान्देशात [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यांचे]] छापे १६७० मध्ये सुरू झाले आणि पुढील शतकात मुघल आणि मराठ्यांनी नियंत्रणासाठी संघर्ष केला. १७६० मध्ये [[पेशवे|पेशव्यांनी]] मुघल शासकाला हरवून खानदेशावर नियंत्रण मिळवले. त्यानंतर [[होळकर घराणे|होळकर]] आणि [[शिंदे घराणे|शिंदे]] राज्यकर्त्यांना वाटण्यात आले. [[दुसरे बाजीराव पेशवे|बाजीराव II]]ला जून १८१८ मध्ये ब्रिटिशांना शरण जावे लागले, परंतु तद्नंतरसुद्धा खानदेशात तुरळक युद्ध चालू राहिले हे पेशव्यांच्या पूर्वीच्या प्रदेशांवर ब्रिटिशांनी संपूर्ण ताबा मिळवलेल्या शेवटच्या प्रदेशांपैकी एक होते. ===ब्रिटिश राजवट=== ब्रिटिश काळात बुरहानपुर जिल्ह्याचा [[मध्य प्रांत आणि वऱ्हाड (ब्रिटिश भारत)|मध्य प्रांत]] (central provinces) मध्ये सामाविष्ट करण्यात आला, तर उर्वरित खान्देशचा [[मुंबई इलाखा|मुंबई प्रांत]] (Bombay Presidency) मध्ये सामाविष्ट केला गेला. खान्देश हा बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमधील एक जिल्हा होता. खानदेश जिल्ह्याचे मुख्यालय धुळे शहर होते. [[File:KhandeshDistrict-1878.png|200px|left|thumb|खानदेश जिल्हा (१८७०)]] ===स्वतंत्र भारत=== १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, १९५६ मध्ये मराठी-गुजराती द्विभाषिक [[मुंबई राज्य|मुंबई]] (Bombay State) राज्याची निर्मिती करण्यात आली. हे राज्य सन १९६० मध्ये भाषिक आधारावर [[महाराष्ट्र]] आणि [[गुजरात]] राज्यांत विभागले गेले.  त्यानंतर खान्देश हा महाराष्ट्र राज्याचा भाग बनला. पुढे पूर्व खान्देश आणि पश्चिम खान्देश यांची नावे बदलून ती अनुक्रमे जळगाव जिल्हा आणि धुळे जिल्हा अशी करण्यात आली. कालांतराने १ जुलै १९९८ मध्ये धुळे जिल्ह्याचे विभाजन करून त्यातून नंदुरबार नावाचा जिल्हा बनवण्यात आला. वर्तमान काळात केवळ याच प्रदेशाला (जळगाव, धुळे, नंदुरबार जिल्ह्यांना) खान्देश म्हणून ओळखले जाते. [[चित्र:India_Khandesh_locator_map.svg|इवलेसे|महाराष्ट्रातील खान्देश प्रदेश]] ==भूगोल== ===भौगोलिक स्थान=== खान्देश हा मध्य भारतात [[दख्खनचे पठार|दख्खन]]<nowiki/>च्या पठाराच्या वायव्य कोपऱ्यावर, [[तापी नदी|तापी]] नदीच्या खोऱ्यात वसलेला आहे. हा उत्तरेस [[सातपुडा]] पर्वतरांगांनी, पूर्वेला बेरार ([[वऱ्हाड]]) प्रदेशाने, दक्षिणेस अजिंठ्याच्या डोंगररांगांनी (महाराष्ट्रातील [[मराठवाडा]] क्षेत्राशी) आणि पश्चिमेकडे [[सह्याद्री|पश्चिम घाटा]]<nowiki/>च्या उत्तरेकडील पर्वतरांगांनी वेढलेला आहे. भारतातील हा प्रदेश वर्तमान काळात [[महाराष्ट्र]] राज्यातील उत्तरेकडील [[नाशिक विभाग|नाशिक विभागामध्ये]] आहे. ज्यात [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]], [[धुळे जिल्हा|धुळे]], [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] इत्यादी तीन जिल्हे येतात. ===नद्या=== [[File:Purna river.jpg|इवलेसे|जळगाव जिल्हातील [[घोडसगाव]] जवळ [[पूर्णा नदी]] मे २०२१ मध्ये]] खान्देशचे मुख्य नैसर्गिक वैशिष्ट्य म्हणजे [[तापी नदी|तापी]] नदी. उर्वरित दख्खनमधील नद्या पश्चिम घाटात उगम पावतात आणि पूर्व दिशेने [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या]] उपसागराकडे वाहतात, या विपरीत तापी नदी दक्षिण [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशातील]] डोंगररांगेत उगम पावून पश्चिमेकडे वाहत जात खंबातच्या आखातात [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्राला]] जाऊन भेटते. तापीला खान्देशातून तेरा मुख्य उपनद्या जाऊन मिळतात. यापैकी कोणतीही नदी जलवाहतूक करण्यायोग्य नाही. तापी एका खोल खोऱ्यात वाहते ज्यामुळे भौगोलिकदृष्ट्या तिला सिंचनासाठी वापरणे कठीण झाले आहे. खान्देशचा बहुतांश भाग तापीच्या दक्षिणेला आहे येथे तापीच्या [[गिरणा नदी|गिरणा]], [[बोरी नदी|बोरी]] आणि [[पांझरा नदी|पांझरा]] या तीन विशाल उपनद्या वाहतात. तसेच अति पूर्वेकडील [[मुक्ताईनगर तालुका|मुक्ताईनगर]] तालुक्यात [[पूर्णा नदी|पूर्णा]] ही सुद्धा प्रमुख उपनदी तापीस येऊन भेटते. तापीच्या उत्तरेस असलेल्या जलोदर मैदानामध्ये खानदेशातील काही समृद्ध भूभाग आहेत. ही जमीन [[सातपुडा]] टेकड्यांच्या दिशेने उंचावत जाते. मध्य आणि पूर्वेला काही कमी उंचीच्या टेकड्यांव्यतिरीक्त उर्वरीत भूमी समतल आहे, उत्तर आणि पश्चिमेकडील भूभाग हा हळूहळू खडकाळ डोंगरांमध्ये आणि दाट वनक्षेत्रात परिवर्तीत होत जातो. == भाषा == खान्देश हा विविध भाषा व बोल्यांनी समृद्ध असलेला प्रदेश असून खान्देशातील प्रत्येक बोलीवर अहिराणीचा प्रभाव पडलेला दिसून येतो. कारणास्तव, [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]] ही खान्देशातील प्रमुख भाषा मानली जाते. १९७१ च्या जनगणनेनुसार अहिराणी बोलणाऱ्यांची संख्या ३,६३,७८० होती. ती २०११ साली १८.६० लाख झाली. खान्देशात मुख्यतः अहिराणी, लेवा गणबोली, तावडी या बोल्या बोलल्या जातात. यांखेरीज विविध जाती समूहांच्याही बोलीही त्या त्या जाती समूहात बोलल्या जातात. [[लेवा बोली]], गुजर बोली, भिलांची बोली, वंजाऱ्यांची बोली, परदेशी बोली, पावरी बोली इत्यादी बोली ह्या अहिराणी आणि तावडी बोली परिघातल्या आहेत. [[लेवा बोली|लेवा गण बोली]] ही जळगाव जिल्ह्याच्या पूर्व भागात रावेर, यावल, भुसावळ, मुक्ताईनगर आणि मलकापूर तालुक्यात बोलली जाते. तापी, पूर्णा, वाघूर आणि गिरणा या नद्यांच्या प्रदेशात शेती व्यवसाय असलेल्या लेवा पाटील समाजाची वस्ती आहे. या व्यवसायात असलेल्या बलुतेदारांची ही बोली संपर्क भाषा आहे. == कृषी व खाद्यसंस्कृती == खानदेशातील सकस काळी माती, कोरडे हवामाननी त्याला अनुरूप पिके म्हणजे प्रामुख्याने ज्वारी, तूर, विविध भाज्या, केळी आणि कपाशी. केळीची लागवड मोठ्या प्रमाणात केली जाते, त्यामुळे घरी पाहुणे आले, की पंगती केळीच्या पानावरच होतात. ठसकेबाज अहिराणी भाषा, श्रमिक दिनचर्या आणि त्यालाच अनुरूप असे झणझणीत आणि झटकेदार खानदेशी जेवण पाव्हण्यांना मिळते. मसालेदार तिखट भाज्या, घट्ट वरण, लोणची, पापड, भजे, बोन्डे यांचे अनेक प्रकार येथे चाखायला मिळतात. ===खान्देशात पिकणारी भरताची वांगी=== जळगाव येथील वांग्याचे भरीत प्रसिद्ध आहे. येथली भरताची वांगीही पोपटी, पांढरट रंगाची असून इतर वांग्यांपेक्षा चौपट मोठी असतात. त्यात बियाही कमी असतात. ही वांगी भाजून घ्यायची पद्धतही निराळी असते. वांग्यांना तेल लावून, तूर किंवा कपाशीच्या काट्यांवर वांगी भाजली जातात. निखाऱ्यावर भाजलेली वांगी बडगीत ठेचून घेतली जातात. हिरवी मिरचीनी शेंगदाणा, खोबरे यांचा सढळ वापर करून बनवलेले भरीत, कळणाची भाकरी, पुरी, आमसुलाचे सार, कांद्याची पात असे सगळे साग्रसंगीत जेवण केळीच्या पानावर भारतीय बैठकीत आग्रहाने वाढले जाते. ही भरीत पार्टी वाढणाऱ्याचानी खाणाऱ्याचा दोघांचाही आनंद द्विगुणित करते. तसेच खान्देश मध्ये खापरची पुरी (मांडा) सुद्धा प्रसिद्ध आहे त्यालाच पुरण पोळी किंवा रस पुरी असे सुद्धा म्हणतात अक्षय तृतीया या सणाच्या दिवशी या पदार्थांला खूप महत्त्व असते. == खान्देशातील प्रसिद्ध व्यक्ती == * गणितज्ञ भास्कराचार्य * महाराजा सयाजीराव गायकवाड, मालेगाव * [[लता मंगेशकर]] (थाळनेर,शिरपूर) * [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे]] उर्फ बालकवी * [[बहिणाबाई चौधरी]] * [[बाळ सीताराम मर्ढेकर]] * [[पांडुरंग सदाशिव साने|साने गुरुजी]] (अमळनेर) * बालक्रांतीकारी शिरीषकुमार (नंदुरबार) * [[प्रतिभा पाटील]] - भारताच्या प्रथम महिला राष्ट्रपती * [[उज्ज्वल निकम]] (जळगाव) - प्रसिद्ध वकील * कर्मवीर भाऊसाहेब हिरे, राजकीय नेते * [[स्मिता पाटील]] (धुळे) - अभिनेत्री * [[भवरलाल जैन]] - उद्योगपती * चारुशीला पाटील उर्फ ऊर्वशी (धुळे) * साहित्यिक भालचंद्र नेमाडे यावल * पत्रकार रमेश झवर (जळगाव) * [[मृणाल ठाकूर]] (धुळे) - अभिनेत्री * [[राम सुतार]] (गोंदूर, धुळे)- प्रसिद्ध मूर्तिकार. *. व्यंगचित्रकार राजेंद्र सोनार ,धुळे. ==हे देखील पहा== १.[[कोकण]]<br>२.[[वऱ्हाड]]<br>३.[[विदर्भ]]<br>४.[[मराठवाडा]]<br>५.[[निमाड]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:खान्देश|*]] bvrq7mf8exhsvwuy57qmfaz9jmh25z4 0 11908 2708097 2611085 2026-09-06T11:33:32Z ~2026-48501-25 187134 /* मानाचे गणपती */ 2708097 wikitext text/x-wiki {{मुख्यलेख|गणेशोत्सव}} {{मुख्य|पुणे}} [[File:Ganesh Festival in Pune.jpg|thumb|पुण्यातील सार्वजनिक गणेश मंडळाचा देखावा]] छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या काळात गणेशाचा उत्सव होत असल्याचे अभ्यासक नोंदवतात.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=NBXZ-SIM-hUC&pg=PT22&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2++%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTl7na7pPdAhVSVisKHeoXAL8Q6AEIKDAA#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=Sarokaron Ke Dayre|last=Mishra|first=Achyutanand|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788173155550|language=hi}}</ref> [[File:गणेशोत्सव पूजा साहित्य विक्री.jpg|thumb|गणेशोत्सव पूजा साहित्य विक्री]] पेशव्यांच्या राजवटीत पुण्यात गणेशोत्सव हा त्यांचा वार्षिक समारंभ मानला जात असे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=VxodAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj0r4eEw5TdAhWIwI8KHRD-CxQQ6AEIXDAH|title=Lokamānya Ṭiḷaka [āṇi] Rājarshī Śāhū Mahārāja|last=Keer|first=Dhananjay|date=1971|publisher=Śrīgajānana Buka Ḍepo Prakāśana|language=mr}}</ref> पुण्यातील गणेशोत्सवाची सुरुवात शनिवारवाड्यात पेशव्यांनी केल्याचे संदर्भ सापडतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=83acDLsyUlYC&pg=PA420&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2++%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTl7na7pPdAhVSVisKHeoXAL8Q6AEITTAF#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=Dhann Narbada Maiya Ho|last=Joshi|first=Prabhash|date=2008-09-09|publisher=Rajkamal Prakashan Pvt Ltd|isbn=9788126716074|language=hi}}</ref> लोकमान्य टिळकांनी हा गणेशोत्सव सुरू केला आणि अनंत चतुर्दशीपर्यंत या उत्सवाचा काळ वाढविला. बिपीनचंद्र पाल यांनी या उत्सवाविषयी म्हणले आहे की "टिळकांचा हा उत्सव केवळ धार्मिक अनुष्ठान नसून स्वदेशसेवेचा हा सार्वजनिक महायज्ञ आहे."<ref name=":0"/> प्रारंभीच्या वर्षी पुण्यात तीन ठिकाणी आणि मुंबईत दोन ठिकाणी असे सार्वजनिक गणेशोत्सव साजरे झाले होते.<ref name=":0" /> या उत्सवाच्या आयोजनासाठी लोकमान्य टिळक यांना विरोधाला आणि संघर्षालाही तोंड द्यावे लागले आहे. पण त्यांच्या प्रेरणेतून हा उत्सव नागपूर, वर्धा, अमरावती येथेही सुरू झाला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ksFiDwAAQBAJ&pg=PT10&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj0r4eEw5TdAhWIwI8KHRD-CxQQ6AEIPTAD#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=SARV VIPRA MARTAND: sarvvipramartand|last=sharma|first=vimlesh|date=2018-07-02|publisher=VIMLESH SHARMA|language=hi}}</ref> ==मेळे== पुण्याच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या प्रारंभी मंडळांच्या गणपतींच्या समोर दिवसाच्या वेळी भजनाचे कार्यक्रम आणि रात्री कीर्तने आयोजित होत असत. शाहिरांचे पोवाडे, समई नृत्य, जादूचे प्रयोग असे कार्यक्रम यात होत असत. जनमर्द मावळी मेळा, जना मावळी मेळा, सन्मित्र मेळा हे तत्कालीन प्रसिद्ध मेळे मानले जात. देशभक्तीपर गीते म्हणणारे मेळे पुण्यात संध्याकाळच्या वेळेत होत असत. या पदांची पुस्तकेही प्रकाशित करण्यात आलेली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lokmat.com/maharashtra/post-mela-and-public-ganesh-festival-mumbai-hundred-years-ago/|title=मेळ्याची पदे आणि शंभर वर्षापुर्वीचा मुंबईतील सार्वजनिक गणेशोत्सव |date=2018-09-04|work=[[लोकमत]]}}</ref> [[File:पुण्यातील गणेश मूर्ती विक्री.jpg|thumb|पुण्यातील गणेश मूर्ती विक्री]] ==वैशिष्ट्ये== १. पुण्यातील गणेशोत्सवात मानाच्या पाच गणपतींना अग्रमान आहे. [[दगडूशेठ हलवाई गणपती]], [[अखिल मंडई मंडळ]], [[हुतात्मा बाबू गेनू मंडळ]] या मंडळांचे देखावे आणि आकर्षक सजावट हे पुण्याच्या गणेशोत्सवाचे वैशिष्ट्य सांगता येईल. २. मिरवणुकीतील [[ढोल]] [[ताशा]] पथकांचा सहभाग हे पुण्याच्या गणेशोत्सवाचे आगळे- वेगळे वैशिष्ट्य आहे. पुण्यातील [[ज्ञान प्रबोधिनी]] संस्थेने ढोल ताशा वादन आणि बरची नृत्य यांची परंपरा सुरू केली आहे. या संकल्पनेचा प्रचार आता महाराष्ट्रात सर्वदूर झाला आहे. ==मानाचे गणपती== पुण्यातील मानाचे पहिले पाच गणपती असे आहेत:<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/ganeshotsav-2017-manache-5-ganpati-of-pune/379551|title=पुण्यातील पाच मानाचे गणपती आणि त्यांचं महत्त्व (२५. ८. २०१७)|work=[[झी न्यूझ]]}}</ref> #[[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|कसबा गणपती]] (हे पुण्याचे ग्रामदैवत आहे) #[[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तांबडी जोगेश्वरी गणपती]] #[[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|गुरुजी तालीम गणपती]] #[[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तुळशीबाग गणपती]] #[[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|केसरीवाडा गणपती]] ==पुण्यातील गणेशोत्सवातील इतर महत्त्वाचे गणपती== * [[श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती]] * [[श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती]] * [[अखिल मंडई मंडळ]] ==गणेशोत्सवाचे वर्तमान स्वरूप== [[File:सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२२ ईशान नगरी,वारजे,पुणे.jpg|thumb|सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२२ ईशान नगरी, [[वारजे]], [[पुणे]]]] गणेशोत्सव काळात कुटुंबाच्या जोडीने सार्वजनिक स्वरूपातही गणेशाची स्थापना केली जाते. विविध सहनिवास आपापल्या स्थानिक उपलब्धतेनुसार गणेशाची स्थापना करतात. यानिमित्ताने विविध क्रीडास्पर्धा, सांस्कृतिक कार्यक्रम, मिरवणूक यांचे आयोजन केले जाते. ==हे सुद्धा पहा== *[[गणपती]] *[[अष्टविनायक]] *[[पंचायतन पूजा]] *[[गण]] *[[अक्षरारंभ]] *[[अंगारकी चतुर्थी]] *[[मोदक]] *[[गणपती अथर्वशीर्ष]] *[[शिव]] *[[काकतीय राजवंश|काकतीय]] *[[गणेश चतुर्थी]] *[[पुण्यातील गणेश विसर्जन मिरवणूक]] ===सार्वजनिक गणेशोत्सव=== *[[श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती]] *[[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती]] *[[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] ==चित्रदालन== <gallery> File:पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती. केसरीवाडा..JPG|पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती केसरीवाडा File:Barchi nrutya.jpg|पुण्याच्या गणेश विसर्जन मिरवणुकीतील बरची नृत्य File:गणपती सजावट साहित्य विक्री.jpg|गणपती सजावट साहित्य विक्री File:गौरींचे मुखवटे.jpg|गौरींचे मुखवटे File:अखिल मंडई मंडळ, पुणे गणेशोत्सव २०२२.jpg|अखिल मंडई मंडळ, पुणे गणेशोत्सव २०२२ File:जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे.jpg|जिलब्या मारूती गणेश मंडळ, पुणे File:हुतात्मा बाबू गेनू गणपती मंडळ,पुणे,महाराष्ट्र गणेशोत्सव २०२२.jpg|हुतात्मा बाबू गेनू गणपती मंडळ, पुणे, महाराष्ट्र गणेशोत्सव २०२२ File:दगडूशेठ हलवाई गणपती गणेशोत्सव २०२२ पुणे,महाराष्ट्र.jpg|दगडूशेठ हलवाई गणपती गणेशोत्सव २०२२ पुणे, महाराष्ट्र File:पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सव देखावा २०२२.jpg|पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सव देखावा २०२२ File:गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती.jpg|गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती File:पुणे येथील गणेशोत्सव २०२३ 2.jpg|पुणे येथील गणेशोत्सव २०२३ File:श्री कसबा गणपती सार्वजनिक मंडळ,पुणे.jpg|श्री कसबा गणपती सार्वजनिक मंडळ, पुणे File:अखिल मंडई मंडळ,पुणे गणेशोत्सव २०२३ देखावा.jpg|अखिल मंडई मंडळ,पुणे गणेशोत्सव २०२३ देखावा File:जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे, गणेशोत्सव २०२३.jpg|जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे, गणेशोत्सव २०२३ File:तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२३.jpg|तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२३ File:जिलब्या मारूती सार्वजनिक गणेश मंडळ.jpg|जिलब्या मारूती सार्वजनिक गणेश मंडळ File:तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ.jpg|तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ </gallery> {{पुणे}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील गणेशोत्सव]] [[वर्ग:पुणे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] 7dp97ldx6gj6f528nkylwm7857zhowq 0 12301 2707933 2707708 2026-09-05T13:53:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707933 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|५|२४७|२४८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७७४]] - [[फिलाडेल्फिया]] येथे पहिली 'काँटिनेंटल काँग्रेसी'ची बैठक भरून [[अमेरिकन क्रांती|अमेरिकन क्रांतीची]] पायाभरणी झाली.<ref name="britannica-congress">{{cite web |title=First Continental Congress |url=https://www.britannica.com/event/First-Continental-Congress |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८३९]] - [[पहिले अफीम युद्ध]]: [[ब्रिटन]] आणि [[चीन]] यांच्यात युद्धास सुरुवात झाली.<ref name="britannica-opium">{{cite web |title=First Opium War |url=https://www.britannica.com/topic/Opium-Wars |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[रशिया-जपान युद्ध]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]] [[थिओडोर रूझवेल्ट]] यांच्या मध्यस्थीने जेता [[जपान]] व [[रशिया]] यांच्यात पॉर्ट्समथचा तह झाला.<ref name="mhalss-sept5">{{cite web |title=सप्टेंबर ५ - इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[पहिले महायुद्ध]] - [[पॅरिस]]वर चाल करून आलेल्या जर्मन सैन्याला फ्रेंच सैन्याने मागे रेटले. * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[झिमरवाल्ड परिषद]] सुरू. * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[बर्किना फासो]]च्या वसाहतीचे आयव्हरी कोस्ट, माली व नायजर या राष्ट्रांत विभाजन. * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[स्पॅनिश गृहयुद्ध]] - [[लेन्स, स्पेन|लेन्स]] शहर [[फ्रांसिस्को फ्रँको|फ्रँकोच्या]] ताब्यात. * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] आपण तटस्थ असल्याचे जाहीर केले.<ref name="mhalss-sept5" /> * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[मिल्ने बेची लढाई]] - [[जपान]]च्या आरमाराने माघार घेतली. * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[बेल्जियम]], [[नेदरलँड्स]] व [[लक्झेंबर्ग]] मिळून [[बेनेलक्स]] आर्थिक युनियन तयार झाली.<ref name="britannica-benelux">{{cite web |title=Benelux History |url=https://www.britannica.com/topic/Benelux |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[अलिप्त राष्ट्रे|अलिप्त राष्ट्रांची]] [[अलिप्त राष्ट्रांची पहिली परिषद|पहिली परिषद]] [[बेलग्रेड]] येथे सुरू.<ref name="mhalss-nam">{{cite web |title=अलिप्त राष्ट्र चळवळ |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[ब्लॅक सप्टेंबर]] नावाने वावरणाऱ्या [[पॅलेस्टाईन]]च्या अतिरेक्यांनी [[म्युनिक हत्याकांड]] - [[म्युनिक]]मधील [[ऑलिंपिक|ऑलिंपिक खेळात]] भाग घेणाऱ्या इस्रायेलच्या खेळाडूंना ओलिस ठेवले.<ref name="bbc-munich">{{cite web |title=1972: Israeli athletes massacred in Munich |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/5/newsid_2500000/2500131.stm |publisher=[[बीबीसी]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[कॅलिफोर्निया]]तील [[साक्रामेंटो]] शहरात [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]] [[जेराल्ड फोर्ड]]वर असफल खूनी हल्ला. * [[इ.स. १९७७|१९७७]] - [[व्हॉयेजर १]] या अंतराळयानाचे [[नासा]]कडून प्रक्षेपण करण्यात आले.<ref name="nasa-voyager">{{cite web |title=Voyager 1 Mission Overview |url=https://www.nasa.gov/ |publisher=NASA |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[स्वित्झर्लंड]]मधील [[सेंट गॉट्टहार्ड बोगदा]] खुला. * [[इ.स. १९८४|१९८४]] - [[एस.टी.एस. ४१-डी]] - [[स्पेस शटल डिस्कव्हरी]]ने आपली पहिली अंतराळयात्रा पूर्ण केली. * [[इ.स. १९८६|१९८६]] - [[कराची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कराची आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून]] [[पॅन ऍम फ्लाइट ०७३]]चे अपहरण करण्यात आले; [[नीरजा भानोत]] हिने अनेक प्रवाशांचे प्राण वाचवत बलिदान दिले.<ref name="loksatta-neerja">{{cite news |title=नीरजा भानोत यांचे शौर्य |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[मंडाला एरलाइन्स फ्लाइट ०९१]] हे [[बोईंग ७३७-२००]] प्रकारचे विमान [[इंडोनेशिया]]तील [[सुमात्रा]] बेटावरील दाट वस्तीच्या भागात कोसळले. विमानातील १०४ व जमिनीवरील ३९ व्यक्ती ठार. == जन्म == * [[इ.स. ११८७|११८७]] - [[लुई आठवा, फ्रांस]]चा राजा.<ref name="mhalss-sept5" /> * [[इ.स. १६३८|१६३८]] - [[लुई १४ वा, फ्रांस]]चा राजा.<ref name="britannica-louis14">{{cite web |title=Louis XIV - King of France |url=https://www.britannica.com/biography/Louis-XIV-king-of-France |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८२६|१८२६]] - [[जॉन विस्डन]], ब्रिटिश क्रिकेटपटू आणि प्रसिद्ध 'विस्डन क्रिकेटर्स अल्मनाक'चा प्रकाशक.<ref name="espn-wisden">{{cite web |title=John Wisden Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[जेसी जेम्स]], अमेरिकन दरोडेखोर. * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[कॉन्स्टेन्टिन त्चियाकोव्स्की]], रशियन संशोधक व रॉकेट शास्त्राचा जनक.<ref name="mhalss-tsiolkovsky">{{cite web |title=कॉन्स्टेन्टिन त्चियाकोव्स्की |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १८८८|१८८८]] - [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]], भारताचे दुसरे राष्ट्रपती, तत्त्वज्ञ आणि शिक्षक.<ref name="mhalss-radhakrishnan">{{cite web |title=डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९०९|१९०९]] - [[आर्ची जॅक्सन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-jackson">{{cite web |title=Archie Jackson Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९१०|१९१०]] - [[फिरोझ पालिया]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-palia">{{cite web |title=Phiroze Palia Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[केन म्युएलमन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[राकेल वेल्च]], अमेरिकन अभिनेत्री.<ref name="imdb-welch">{{cite web |title=Raquel Welch Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९४६|१९४६]] - [[फ्रेडी मर्क्युरी]], ब्रिटिश गायक व 'क्वीन' बँडचा मुख्य संगीतकार.<ref name="freddie-bio">{{cite web |title=Freddie Mercury Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Freddie-Mercury |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[ब्रुस यार्डली]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[मायकेल कीटन]], अमेरिकन अभिनेता.<ref name="imdb-keaton">{{cite web |title=Michael Keaton Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५४|१९५४]] - [[रिचर्ड ऑस्टिन]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट इंडीजचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[मार्क रामप्रकाश]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-ramprakash">{{cite web |title=Mark Ramprakash Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[ॲडम होलिओके]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[गाय व्हिटॉल]], [[:वर्ग:झिम्बाब्वेचे क्रिकेट खेळाडू|झिम्बाब्वेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[रॉल लुईस]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट इंडीजचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[सिल्व्हेस्टर जोसेफ]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट इंडीजचा क्रिकेट खेळाडू]]. == मृत्यू == * [[इ.स. ११६५|११६५]] - [[निजो]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref name="mhalss-sept5" /> * [[इ.स. १६५९|१६५९]] - [[सईबाई भोसले|महाराणी सईबाई]] (छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पत्नी व छत्रपती संभाजी महाराजांच्या आई).<ref name="loksatta-saibai">{{cite news |title=महाराणी सईबाई यांची पुण्यतिथी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८७७|१८७७]] - [[क्रेझी हॉर्स]], अमेरिकेतील [[सू]] जमातीचा नेता.<ref name="britannica-crazyhorse">{{cite web |title=Crazy Horse Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Crazy-Horse |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[लुडविग बोल्ट्झमन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रियन भौतिकशास्त्रज्ञ|ऑस्ट्रियन भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref name="mhalss-boltzmann">{{cite web |title=लुडविग बोल्ट्झमन |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९९७|१९९७]] - [[मदर तेरेसा]], नोबेल शांतता पुरस्कार विजेत्या समाजसेविका.<ref name="nobel-teresa">{{cite web |title=Mother Teresa - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1979/teresa/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * [[शिक्षक दिन]] - [[भारत]].<ref name="loksatta-teachersday">{{cite news |title=शिक्षक दिनाचे महत्त्व |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * आंतरराष्ट्रीय चॅरिटी दिवस == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/5}} [[सप्टेंबर ३]] - [[सप्टेंबर ४]] - '''सप्टेंबर ५''' - [[सप्टेंबर ६]] - [[सप्टेंबर ७]] - [[सप्टेंबर महिना]] {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 8z8xmy04s7f7iatdld9d6z5g0li3eot 0 14071 2708025 2707592 2026-09-06T04:52:12Z ~2026-41910-22 185743 2708025 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = झी मराठी |चित्र = Zee marathi logo 2025.jpg |चित्रसाईज = 200px |चित्रमाहिती = |चित्र२ = |चित्र२साईज = |चित्र२माहिती = |सुरुवात = १५ ऑगस्ट १९९९ |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = |मालक = [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] |ब्रीदवाक्य = मी मराठी, झी मराठी |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = १३५, कॉंटीनेंटल बिल्डींग, डॉ. ॲनी बेझंट मार्ग, [[वरळी]], [[मुंबई]], ४०००१८ |जुने नाव = अल्फा टीव्ही मराठी |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[झी युवा]], [[झी टॉकीज]], [[झी २४ तास]], [[झी वाजवा]], [[झी चित्रमंदिर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १२ ते २.३० आणि संध्या. ६ ते रात्री ११ (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ = http://www.zeemarathi.com }} '''झी मराठी''' ही [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] समूहाच्या मालकीची भारतातील दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे. या वाहिनीची सुरुवात १५ ऑगस्ट १९९९ मध्ये झाली. २७ मार्च २००५ पर्यंत ही वाहिनी '''अल्फा टीव्ही मराठी''' या नावाने ओळखली जात होती. ही वाहिनी मराठी प्रेक्षकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे. या वाहिनीवर दैनंदिन मालिका आणि कथाबाह्य कार्यक्रम दाखवले जातात. '''झी मराठी एचडी''' वाहिनी ही २० नोव्हेंबर २०१६ रोजी सुरू झाली. महिन्याच्या रविवारी [[झी मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. == लोगो == [[चित्र:Zee Marathi 2025.svg|100px]] [[चित्र:Zee Marathi Official Logo.jpg|100px]] [[चित्र:Zeemarathi.gif|100px]] == माहिती == सुरुवातीला वाहिनीवर सोमवार ते शुक्रवार मालिका दाखवण्यात येत असे, पण १ जुलै २००७ पासून मालिका सोमवार ते शनिवार दाखवण्यास सुरुवात झाली. २४ जुलै २०१७ पासून झी मराठीने दुपारचा नवा प्राईम टाइम सुरू केला होता, परंतु त्यास लोकांचा प्रतिसाद न मिळाल्याने २५ नोव्हेंबर २०१७ रोजी हा प्राईम टाइम बंद करण्यात आला. १३ फेब्रुवारी २०२३ पासून "आपली दुपार, झी मराठी दुपार" नावाने पुन्हा दुपारी मालिका सुरू केल्या होत्या, पण कमी टीआरपी अभावी दुपारच्या मालिका २७ मे २०२३ रोजी बंद करण्यात आल्या. झी मराठी वाहिनीने ''[[जय मल्हार]]'' आणि ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]'' या मालिकांच्या एपिसोड्सवरून चित्रपट तयार केले आहेत. कोरोना महामारीमुळे इतिहासात पहिल्यांदाच झी मराठीचे दैनंदिन कार्यक्रम २७ मार्च २०२० ला बंद करण्यात आले, परंतु ८ जून २०२० पासून नवीन लाॅकडाऊन विशेष मालिका सुरू करण्यात आल्या. तसेच १३ जुलै २०२० पासून दैनंदिन कार्यक्रम दाखवण्यास सुरुवात झाली. त्यामुळेच त्यादिवशी मराठी मनोरंजनाच्या शुभारंभानिमित्त संपूर्ण महाराष्ट्रात उत्सव साजरा करण्याचे झी मराठीकडून आवाहन करण्यात आले होते. मुंबई पोलिसांना कामातून थोडी विश्रांती मिळावी म्हणून झी मराठी दरवर्षी '''स्वरतरंग''' हा कार्यक्रम आयोजित करत असे. एप्रिल २०१४ पासून झी मराठीने '''नक्षत्र''' या कार्यक्रमाद्वारे दर रविवारी मराठी रंगभूमीवरील अनेक प्रायोगिक आणि व्यावसायिक नाटके दाखवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे नक्षत्र कार्यक्रम अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला. तसेच झी मराठीने ''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' या कार्यक्रमातून जुन्या लोकप्रिय गायकांची गाणी सादर केली आहेत. ''[[मनोरंजनाचा अधिकमास]]'' याद्वारे झी मराठीतर्फे दरवर्षी मे अथवा ऑक्टोबर महिन्याच्या दर रविवारी मालिका प्रक्षेपित करण्यात येतात. झी मराठी वाहिनीने ''[[झी मराठी दिशा]]'' हे पहिले साप्ताहिक वृत्तपत्र ९ डिसेंबर २०१७ रोजी सुरू केले, पण काही कारणास्तव १२ ऑक्टोबर २०१९ रोजी हे साप्ताहिक बंद करण्यात आले. याबरोबरच '''खाली डोकं वर पाय''' (लहान मुलांसाठी उन्हाळी सुट्टीतील मासिक), '''सुखकर्ता''' (गणेशोत्सव विशेष मासिक) आणि '''उत्सव नात्यांचा''' (दिवाळी विशेष मासिक) ही वार्षिक मासिके सुरू केली होती. तसेच नोव्हेंबर २०१५ साली महिला सक्षमीकरणासाठी झी मराठी जागृती हा नवा उपक्रम सुरू केला. === ॲप्लिकेशन्स === झी मराठीने मोबाईल ॲप्स देखील सुरू केले आहेत. # झी मराठी ॲप (ओझी ॲप / [[झी फाईव्ह]] ॲप) # तुमचं आमचं जमलं ॲप # होम मिनिस्टर ॲप # किसान अभिमान ॲप # टॅलेंट ॲप === नाटक === झी मराठीने २०१८ पासून नाटकांची प्रस्तुती करण्यास सुरुवात केली. # [[हॅम्लेट]] # आरण्यक # नटसम्राट # अलबत्या गलबत्या # एका लग्नाची पुढची गोष्ट # तिला काही सांगायचंय! # इडियट्स # राजाला जावई हवा # कापूसकोंड्याची गोष्ट # झुंड # तीसरे बादशाह हम! # इब्लिस # नियम व अटी लागू == प्रसारित कार्यक्रम == === मालिका === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वार ! वेळ ! रूपांतरण |- | २३ सप्टेंबर २०२४ | [[सावळ्याची जणू सावली]] | rowspan="2"| दररोज (१ तास) | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका कृष्णकोळी |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी २ वाजता | कन्नड मालिका लक्ष्मी निवासा |- | १९ जानेवारी २०२६ | [[शुभ श्रावणी]] | सोम-शनि | संध्या. ६.३० वाजता | तेलुगू मालिका अम्मायी गारू |- | १५ जून २०२६ | [[कृष्णाईच्या लेकी]] | rowspan="5"| दररोज | संध्या. ७ वाजता | तेलुगू मालिका राधाम्मा कुथरू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | हिंदी मालिका बडे अच्छे लगते हैं |- | १३ एप्रिल २०२६ | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता | तमिळ मालिका वीरा |- | १६ मार्च २०२६ | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता | तेलुगू मालिका वरुधिनी परिणायम |- | ३० जून २०२५ | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | तेलुगू मालिका मुत्याला मुग्गू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | rowspan="3"| सोम-शुक्र | रात्री ९.३० वाजता | बंगाली मालिका जगद्धात्री |- | २ जून २०२५ | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | |- | १७ फेब्रुवारी २०२५ | [[तुला जपणार आहे]] | रात्री १०.३० वाजता | कन्नड मालिका ना निन्ना बिडलारे |} === नव्या मालिका === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | rowspan="2"| लवकरच... | इच्छाधारी नागीण | rowspan="2" {{TBA}} | हिंदी मालिका नागिन - वादों की अग्निपरीक्षा |- | धाकट्या सूनबाई | हिंदी मालिका छोटी बहू |} === कथाबाह्य कार्यक्रम === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! कथाबाह्य कार्यक्रम ! वार ! वेळ |- | ८ जून २०२० | [[वेध भविष्याचा]] | दररोज | सकाळी ७ वाजता |- | ९ ऑगस्ट २०२५ | [[आम्ही सारे खवय्ये]] | rowspan="2"| शनि-रवि | दुपारी १२ वाजता |- | २२ ऑगस्ट २०२६ | [[सा रे ग म प (कार्यक्रम)|सा रे ग म प]] | रात्री ९.३० वाजता |- | ३१ ऑगस्ट २०२६ | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | सोम-शनि | संध्या. ६ वाजता |} == जुन्या मालिका == # [[१०० डेझ (मालिका)|१०० डेझ]] # [[३६ गुणी जोडी]] # [[४०५ आनंदवन]] # [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]] # [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]] # [[अग्गंबाई सासूबाई]] # [[अग्गंबाई सूनबाई]] # [[अजूनही चांदरात आहे]] # [[अधुरी एक कहाणी]] # [[अनुबंध (मालिका)|अनुबंध]] # [[अप्पी आमची कलेक्टर]] # [[अभिलाषा (मालिका)|अभिलाषा]] # [[अमरप्रेम (मालिका)|अमरप्रेम]] # [[अरुंधती (मालिका)|अरुंधती]] # [[अल्टी पल्टी सुमडीत कल्टी]] # [[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]] # [[अवघाचि संसार]] # [[असंभव (मालिका)|असंभव]] # [[असे हे कन्यादान]] # [[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]] # [[आभाळमाया]] # [[आभास हा]] # [[उंच माझा झोका]] # [[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]] # [[एक गाव भुताचा]] # [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]] # [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] # [[एकाच ह्या जन्मी जणू]] # [[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]] # [[का रे दुरावा]] # [[काय घडलं त्या रात्री?]] # [[कारभारी लयभारी]] # [[काहे दिया परदेस]] # [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] # [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] # [[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]] # [[खुलता कळी खुलेना]] # [[गाव गाता गजाली]] # [[गुंतता हृदय हे]] # [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]] # [[घरात बसले सारे]] # [[घेतला वसा टाकू नको]] # [[चंद्रविलास]] # [[चूकभूल द्यावी घ्यावी]] # [[जगाची वारी लयभारी]] # [[जय मल्हार]] # [[जाऊ बाई गावात: न पाहिलेली मजा]] # [[जागो मोहन प्यारे]] # [[जाडूबाई जोरात]] # [[जावई विकत घेणे आहे]] # [[जुळून येती रेशीमगाठी]] # [[टोटल हुबलाक]] # [[डिस्कव्हर महाराष्ट्र]] # [[ती परत आलीये]] # [[तुझं माझं जमेना (मालिका)|तुझं माझं जमेना]] # [[तुझं माझं ब्रेकअप]] # [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] # [[तुझ्यात जीव रंगला]] # [[तुझ्याविना (मालिका)|तुझ्याविना]] # [[तुला पाहते रे]] # [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] # [[तू चाल पुढं]] # [[तू तिथे मी]] # [[तू तेव्हा तशी]] # [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] # [[दिल दोस्ती दुनियादारी]] # [[दिल दोस्ती दोबारा]] # [[दिल्या घरी तू सुखी राहा]] # [[देवमाणूस]] # [[देवमाणूस २]] # [[नकटीच्या लग्नाला यायचं हं]] # [[नवरी मिळे हिटलरला]] # [[नवा गडी नवं राज्य]] # [[नांदा सौख्य भरे]] # [[नाममात्र]] # [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] # [[पारू (मालिका)|पारू]] # [[पाहिले न मी तुला]] # [[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]] # [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] # [[प्रदक्षिणा (मालिका)|प्रदक्षिणा]] # [[बंधन (मालिका)|बंधन]] # [[बाजी (मालिका)|बाजी]] # [[भागो मोहन प्यारे]] # [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]] # [[भाग्याची ही माहेरची साडी]] # [[मन उडु उडु झालं]] # [[मन झालं बाजिंद]] # [[मला सासू हवी]] # [[मस्त महाराष्ट्र]] # [[महाराष्ट्राची किचन क्वीन]] # [[माझा होशील ना]] # [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] # [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] # [[माझे पती सौभाग्यवती]] # [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] # [[मालवणी डेझ]] # [[मिसेस मुख्यमंत्री]] # [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]] # [[या सुखांनो या]] # [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] # [[रात्रीस खेळ चाले]] # [[रात्रीस खेळ चाले २]] # [[रात्रीस खेळ चाले ३]] # [[राधा ही बावरी]] # [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] # [[लक्ष्मणरेषा (मालिका)|लक्ष्मणरेषा]] # [[लग्नाची वाईफ वेडिंगची बायकू]] # [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]] # [[लाखात एक आमचा दादा]] # [[लागिरं झालं जी]] # [[लाडाची मी लेक गं!]] # [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] # [[वहिनीसाहेब]] # [[वादळवाट]] # [[वारस (मालिका)|वारस]] # [[शिवा (मालिका)|शिवा]] # [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]] # [[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]] # [[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]] # [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]] # [[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]] # [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] # [[सारं काही तिच्यासाठी]] # [[सावित्री (मालिका)|सावित्री]] # [[साहेब बीबी आणि मी]] # [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] # [[हम तो तेरे आशिक है]] # [[हृदयी प्रीत जागते]] # [[होणार सून मी ह्या घरची]] # अग्निपरीक्षा # आक्रित # अल्फा स्कॉलर्स # अल्फा बातम्या # आमच्यासारखे आम्हीच # आकाश पेलताना # आम्ही ट्रॅव्हलकर # आमने सामने # अर्थ # अभियान # असा मी तसा मी # बुक शेल्फ # बुवा आला # बोल बाप्पा # भटकंती # चक्रव्यूह एक संघर्ष # कॉमेडी डॉट कॉम # क्रिकेट क्लब # शेफ व्हर्सेस फ्रीज # डार्लिंग डार्लिंग # दे धमाल # डिटेक्टिव्ह जय राम # दिलखुलास # दुहेरी # दुनियादारी # एक हा असा धागा सुखाचा # एका श्वासाचे अंतर # गहिरे पाणी # घडलंय बिघडलंय # गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र # गीतरामायण # हा कार्यक्रम बघू नका! # हसा चकट फू # हाऊसफुल्ल # होम स्वीट होम # इंद्रधनुष्य # जगावेगळी # जल्लोष गणरायाचा # जिभेला काही हाड # जोडी नं.१ # कथाकथी # खरंच माझं चुकलं का? # किनारा # कोपरखळी # क्या बात है! # मानसी तुमच्या घरी # मेघ दाटले # मिसाळ # मिशा # मृण्मयी # मुंबई पोलीस # नमस्कार अल्फा # नायक # नुपूर # पतंजलि योग # पाऊस येता येता # पेशवाई # पिंपळपान # पोलीस फाईल्स # प्रपंच # राम राम महाराष्ट्र # रिमझिम # रेशीमगाठी # ऋणानुबंध # साईबाबा # सांजभूल # सूरताल # सौदामिनी # शॉपिंग शॉपिंग # श्रावणसरी # थरार # तुंबाडचे खोत # युनिट ९ # वाजवू का? # व्यक्ती आणि वल्ली # वस्त्रहरण # युवा # झी न्यूझ मराठी # झाले मोकळे आकाश # झुंज === अनुवादित मालिका === # [[झाशीची राणी (मालिका)|झाशीची राणी]] # [[जय भीम: एका महानायकाची गाथा]] == कथाबाह्य कार्यक्रम == # [[चला हवा येऊ द्या]] (१० पर्वे) # [[फू बाई फू]] (९ पर्वे) # [[एका पेक्षा एक]] (७ पर्वे) # [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] (४ पर्वे) # [[खुपते तिथे गुप्ते]] (३ पर्वे) # [[डान्स महाराष्ट्र डान्स]] (३ पर्वे) # [[तुफान आलंया]] (३ पर्वे) # [[किचन कल्लाकार]] (२ पर्वे) # [[बँड बाजा वरात]] (२ पर्वे) # [[मराठी पाऊल पडते पुढे]] (२ पर्वे) # [[महाराष्ट्राचा सुपरस्टार]] (२ पर्वे) # [[हप्ता बंद]] (२ पर्वे) # [[हास्यसम्राट]] (२ पर्वे) # [[ड्रामा जुनिअर्स]] # [[चल भावा सिटीत]] # [[जाऊ बाई गावात]] # [[अळी मिळी गुपचिळी]] # [[कानाला खडा]] # [[झिंग झिंग झिंगाट]] # [[डब्बा गुल]] # [[डान्सिंग क्वीन (मराठी कार्यक्रम)|डान्सिंग क्वीन]] # [[तुमचं आमचं जमलं]] # [[बस बाई बस]] # [[मधली सुट्टी (मालिका)|मधली सुट्टी]] # [[मधु इथे अन् चंद्र तिथे (मालिका)|मधु इथे अन् चंद्र तिथे]] # [[महा मिनिस्टर]] # [[महाराष्ट्राची लोकधारा]] # [[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]] # [[हे तर काहीच नाय]] # [[अवघा रंग एक झाला]] == रिॲलिटी शो == झी मराठीने रिॲलिटी शो ही संकल्पना मराठी वाहिनीवर पहिल्यांदा आणली आणि अल्पावधीतच प्रेक्षकांनी तिला डोक्यावर घेतले. या वाहिनीने आतापर्यंत अनेक रिॲलिटी शोजची यशस्वी पर्वे सादर केली आहेत. === चला हवा येऊ द्या === {{मुख्य|चला हवा येऊ द्या}} [[निलेश साबळे]], [[भालचंद्र कदम]], [[सागर कारंडे]], [[श्रेया बुगडे]], [[कुशल बद्रिके]], [[भारत गणेशपुरे]] आणि तुषार देवल यांनी मिळून सुरू केलेला हा कार्यक्रम आहे. याबरोबरच [[योगेश शिरसाट]], [[अंकुर वाढवे]], स्नेहल शिदम, अरविंद जगताप हे सहकलाकार असून रमेश वाणी, [[विनीत भोंडे]], शशिकांत केरकर, [[मानसी नाईक]], संदीप रेडकर यांनी देखील यात काम केलेले आहे. या कार्यक्रमाचे सुद्धा अनेक पर्वे सादर झाली आहेत. महाराष्ट्र दौरा, भारत दौरा, विश्व दौरा, होऊ दे व्हायरल, शेलिब्रिटी पॅटर्न, उत्सव हास्याचा, लेडीज जिंदाबाद, वऱ्हाड निघालंय अमेरिकेला, लहान तोंडी मोठा घास ही ती पर्वे आहेत. हा कार्यक्रम नाटक, चित्रपट, मालिका यांना प्रोत्साहित करण्याचे काम करतो. === फू बाई फू === {{मुख्य|फू बाई फू}} फू बाई फू हा झी मराठीवरील काॅमेडी शो आहे. याची ९ पर्वे सादर झाली. यात धूमधडाका, नया है यह, काॅमेडीचं आधारकार्ड, टोल फ्री कॉमेडी, जिथे असाल तिथे हसाल इत्यादी पर्वे होती. [[निलेश साबळे]], [[वैदेही परशुरामी]], [[सई ताम्हणकर]] हे सूत्रसंचालक आणि [[अश्विनी काळसेकर]], [[उमेश कामत]], [[निर्मिती सावंत]], [[महेश कोठारे]], [[रेणुका शहाणे]] व [[स्वप्नील जोशी]] या सर्वांनी परीक्षकांचे काम केले आहे. === एका पेक्षा एक === {{मुख्य|एका पेक्षा एक}} एका पेक्षा एक हा [[सचिन पिळगांवकर]] यांची निर्मिती असलेला नृत्याचा कार्यक्रम आहे. याची एकूण ७ पर्वे सादर झाली होती ज्यात अप्सरा आली हे पर्व‌ विशेष गाजले. या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन [[आदेश बांदेकर]], [[पुष्कर श्रोत्री]] यांनी केले असून [[सचिन पिळगांवकर]] महागुरू होते. === सा रे ग म प === {{मुख्य|सा रे ग म प (कार्यक्रम)}} सा रे ग म प या कार्यक्रमाने तब्बल १४ पर्वे सादर केली. यामध्ये वेगवेगळी पर्व ठेवले गेले. [[पल्लवी जोशी]] हिने सूत्र संचालनाचे काम केले. त्याची संक्षिप्त माहिती पुढीलप्रमाणे:- * स्वप्न स्वरांचे : यामध्ये १८ ते २५ या वयोगटातील स्पर्धकांचा समावेश होता. हे सारेगमपचे पहिले पर्व होते. या पर्वाचा विजेता महागायक पदाचा मान कोल्हापूरचा [[अभिजीत कोसंबी]] याला मिळाला. त्यानंतरच्या पर्वाची विजेती महागायिका पदाचा मान जळगावची वैशाली भैसने-माडे हिला मिळाला. अशाचप्रकारे [[ऊर्मिला धनगर]] ही देखील विजेती होती. या पर्वांचे परीक्षक गायिका [[देवकी पंडित]], रॉकस्टार [[अवधूत गुप्ते]], संगीतकार [[अजय-अतुल]] इत्यादी दिग्गज व्यक्तींनी भूषवले. * स्वप्न स्वरांचे ४०+ : या कार्यक्रमामध्ये वय वर्ष ४० वर्षे व त्या पुढील वयाच्या स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या कार्यक्रमाच्या विजेता जोडीचा मान संगिता चितळे व यज्ञेश्वर लिंबेकर यांना तर उपविजेता जोडीचा मान मिरजचे गायक महेश मुतालिक व मुंबईच्या अनुजा वर्तक यांना मिळाला. * लिटील चॅम्प्स : या पर्वामध्ये लहानग्यांनी आपल्या सुरांनी जगाला मोहून टाकले. ६ ते १५ वयोगटातील स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या पर्वाला केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर संपूर्ण जगातील प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतले. या कार्यक्रमातील एका भागाला [[लता मंगेशकर]] यांनी उपस्थिती लावून सर्व स्पर्धकांना आशीर्वाद दिला. याशिवाय इतर अनेक दिग्गज गायकांनी लहानग्यांना शाबासकीची थाप दिली. लिटील चॅम्प्सच्या पहिल्या पर्वाने मराठी संगीत विश्वाला पंचरत्न बहाल केले. पंचरत्न म्हणजे * अलिबागची लिटिल मॉनिटर [[मुग्धा वैशंपायन]] * आळंदीची लिटिल मास्टर कार्तिकी गायकवाड * लातूरचा म्युझिक डायरेक्टर [[रोहित राऊत]] * पुण्याची ॲंग्री यंगगर्ल [[आर्या आंबेकर]] * रत्‍नागिरीचा उकडीचा मोदक [[प्रथमेश लघाटे]] या कार्यक्रमातूनच घराघरांत पोहोचलेल्या [[केतकी माटेगांवकर]]ने संगीताबरोबरच मराठी चित्रपटांद्वारे प्रेक्षकांची मने जिंकली. गायिका [[वैशाली सामंत]] व गायक-संगीतकार [[अवधूत गुप्ते]] या पर्वाचे परीक्षक होते. यासोबतच "सा रे ग म प"ने अनेक यशस्वी पर्वं प्रस्तुत केली. त्यामध्ये महाराष्ट्राचा आजचा आवाज, स्वप्न स्वरांचे सूर ताऱ्यांचे, पर्व नव्हे गर्व, सूर नव्या युगाचा, घे पंगा कर दंगा, इत्यादी पर्वांचा समावेश होता. सर्वच पर्वांना प्रेक्षकांनी प्रचंड प्रतिसाद दिला. झी मराठीने "सा रे ग म प" द्वारे मराठी संगीताला एका वेगळ्या उंचीवर नेले आहे. == पुरस्कार सोहळे == {| class="wikitable" !वर्ष !पुरस्कार !संदर्भ |- |२००० – चालू |''झी चित्र गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=झी गौरव पुरस्कारात यांनी मारली बाजी, वाचा संपूर्ण यादी|url=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/zee-marathi-gaurav-awards-2019-winners/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२००४ – चालू |''[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]'' |<ref>{{Cite web|date=2019-10-12|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरु झालीये ही मालिका|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२०१३ – २०२३ |''उंच माझा झोका पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2017-08-22|title=स्त्री कर्तृत्वाचा सन्मान ‘उंच माझा झोका पुरस्कार’|url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/1534718/zee-marathi-unch-maza-zoka-awards/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> |- |२०१५ – चालू |''झी नाट्य गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2020-09-14|title=दिमाखदार सोहळ्यात संपन्न झाला 'झी नाट्य गौरव पुरस्कार'|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-natya-gaurav-puraskar-2020/534751|access-date=2021-07-20|website=[[झी २४ तास]]}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:झी प्रादेशिक वाहिन्या]] [[वर्ग:झी मराठी]] rw3gsv0syh12yt8ejba33h9oibs5o4l 0 17614 2707934 2536835 2026-09-05T13:53:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707934 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|सप्तशृंगी देवी}} {{बदल}} {{माहितीचौकट किल्ला | नाव = सप्तशृंगी गड | चित्रtitle = | चित्ररुंदी = 200px | उंची = ४५६९ फूट | प्रकार = गिरीदुर्ग | आराध्यदैवत = [[खान्देश]] व [[मराठवाडा]] | ठिकाण = [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]], [[महाराष्ट्र]] | डोंगररांग = | अवस्था = | गाव = वणी }} '''सप्तशृंगी''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक किल्ला आहे. तो [[नाशिक]] जवळील [[नांदुरी]] गावाजवळ वसलेला असून अनेक कुटुंबांची आराध्यदैवत असलेल्या [[सप्तशृंगी देवी|सप्तशृंगी देवीचे]] तीर्थक्षेत्र आहे. हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] देवीच्या महाराष्ट्रात असलेल्या [[देवीची साडेतीन पीठे|देवीची साडेतीन पीठांपैकी]] अर्धपीठ आहे. ब्रह्मदेवाच्या कमंडलूपासून निघालेल्या गिरिजा महानदीचे रूप म्हणजे सप्तशृंगीदेवी असे मानले जाते<ref>{{स्रोत |पत्ता=https://www.myoksha.com/saptashrungi/|म=सप्तशृंगी देवी |प्र=}}</ref>. आदिशक्तीचे मूळ स्थान आहे असे मानले जाते. देवीचे अठराभुजा सप्तशृंग रूप येथे पहावयास मिळते. ही देवीची मूर्ती स्वयंभू आहे. येथील गाभाऱ्याला शक्तिद्वार, सूर्यद्वार आणि चंद्रद्वार असे तीन दरवाजे आहेत. या तिन्ही दरवाजातून देवीचे दर्शन घडते. ==अलंकार== देवीची मूर्ती ८ फूट उंचीची आहे. ही मूर्ती [[शेंदूर|शेंदुराने]] लिंपली आहे. येथे देवी सप्तशृंगीने प्रत्येक हातामध्ये वेगवेगळी आयुधे धारण केली आहेत. देवीला अकरा वार साडी लागते व चोळीला तीन खण लागतात डोक्‍यावर सोन्याचा मुकुट, कर्णफुले, नथ आहे. तसेच गळ्यात [[मंगळसूत्र]] आणि पुतळ्यांचे गाठले आहे. कमरपट्टा, पायात तोडे, असे [[अलंकार]] देवीच्या अंगावर घालण्यात येतात. ==भौगोलिक स्थान== हे स्थान [[नाशिक जिल्हा|जिल्ह्यात नाशिकपासून]] उत्तरेस 55 किलोमीटर अंतरावरील [[दिंडोरी]]-[[कळवण]] तालुक्‍यांच्या सरहद्दीवर आहे. हे स्थान सह्याद्रीच्या पूर्व - पश्‍चिम डोंगररांगेत मोडते. सह्याद्रीच्या पठारावर असलेले हे ठिकाण समुद्रसपाटीपासून सुमारे ४५६९ फूट उंचीवर आहे. येथे [[माकड|माकडांची]] भरपूर वस्ती आहे. देवीच्या पर्वताला प्रदक्षिणा घालता येते. मात्र हा मार्ग खडतर आणि धोकादायक आहे. नांदूरी गावातून गडावर पायी जाण्यासाठी रस्ता आहे. पायी जाण्यासाठी अनेक भाविक येथून सुरुवात करतात. ==इतिहास== <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://zeenews.india.com/marathi/news/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0-2/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B6%E0%A5%83%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%9A%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80/78770|title=देवी सप्तशृंगी पती सम्राट [[हर्षवर्धन]] राजाला घेऊन खान्देश [[वणी]] येथे भक्तांच्या कल्याणासाठी प्रकट झाली. सप्तशृंगी देवीच्या चैत्रोत्सवाला भाविकांची गर्दी|दिनांक=2012-04-07|संकेतस्थळ=24taas.com|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-07-06}}</ref>सप्तशृंग येथे वास्तव्य करणारी करणारी देवी म्हणजेच सप्तशृंगी असे मानले आहे. [[दंडकारण्य|दंडकारण्यात]] राम-[[सीता]] वनवासात असताना देवीच्या दर्शनाला आल्याचे पौराणिक ग्रंथात उल्लेखलेले सापडते. पौराणिक कथांनुसार महिषासुराचा वध केल्यानंतर देवीने विश्रांतीसाठी येथे वास्तव्य केले. महानुभावी [[लीळाचरित्र|लीळाचरित्रात]] असा उल्लेख आढळतो की [[राम]]-[[रावण]] युद्धात इंद्रजिताच्या शस्त्राने [[लक्ष्मण]] मूर्च्छा येऊन पडला. त्या वेळी हनुमंताने द्रोणागिरी पर्वत नेला आणि द्रोणागिरीचा काही भाग खाली पडला तोच हा सप्तशृंग गड होय. नाथ संप्रदाय मध्ये नवनाथ भक्तीसार या पोथीत दुसऱ्या अध्यायात वर्णन असे आहे कि दत्त गुरू व महादेव अरण्यात गमन करत असतात व अचानक पणे महादेव यांना कळत की कोणी तरी तपश्चर्या करत आहे ते बघण्या करिता ते दत्तगुरू याना पाठवता व दत्तगुरू त्यांना घेऊन महादेव कडे येतात आणि महादेव व दत्तगुरू म्हणतात की तुझी इच्छा आदिशक्ती सप्तश्रृंगी देवी पूर्ण करेल. <nowiki>''शाबरी विद्या''</nowiki>ची खरी सुरुवात सप्तश्रृंगी गडावरून होते. सविस्तर माहिती नवनाथ भक्तीसार या पोथीत दुसऱ्या अध्यायात वर्णन केलेली आहे. निवृत्तिनाथांनी समाधी घेण्यापूर्वी काही दिवस उपासना केली होती. देवी भागवतातही देवीची देशात १०८ शक्तिपीठे असल्याचा उल्लेख आहे. ==कथा== कोणत्याही पुरुषाकडून मरण मिळणार नाही असा वर प्रत्यक्ष शंकराकडून मिळाल्यामुळे [[महिषासुर]] नावाचा [[राक्षस]] माजला होता. त्याने सरळ स्वर्गावर आक्रमण करून इंद्राला तिथून हुसकून लावले होते. त्यामुळे तो [[ब्रह्मा]] [[विष्णू]] व [[महेश]] या त्रयींकडे मदतीची याचना करू लागला. त्या तिघांनी आपले सामर्थ्य एकवटून एका तेजाची निर्मिती केली. ते तेज अंबेच्या रूपाने पृथ्वीवर अवतरले. या काळात महिषासुर सप्तशृंगीच्या जवळ होता. देवीने त्याचा तेथेच [[वध]] केला आणि जगाला त्याच्या जाचातून मुक्त केले अशी कथा आहे ==स्वरूप== देवीचे दर्शन घेण्यासाठी एका बाजूने चढणीचा मार्ग असून, दर्शन घेतल्यानंतर दुसऱ्या बाजूने परतीचा मार्ग आहे. हे दोन्ही मार्ग पायऱ्यांचे आहेत. २०१७ पासून भक्तासाठी, माल चढवणे व उतरवणे यासाठी लिफ्टची सोय केली आहे. ==पूजन== पहाटे पाच वाजता सप्तशृंगी देवीचे मंदिर उघडते. साडेपाच वाजता [[काकड आरती]] होते. सात वाजता देवीच्या महापूजेला सुरुवात होते. या पूजेमध्ये मूर्तीला [[पंचामृत]] स्नान घालण्यापासून ते [[पैठणी|११ वार पैठणी]] अथवा [[शालू|११ वार शालू]] नेसवून तिचा साज-शृंगार केला जातो. पानाचा विडा मुखी दिला जातो. तसेच पेढा आणि वेगवेगळी फळे याचा नैवेद्य दाखवला जातो. बारा वाजता [[महानैवेद्य]] [[आरती]] होते. सायंकाळी ७.०० वाजता सांज होते व मंदिराचे दरवाजे रात्री ९.०० वाजता बंद होतात. देवीच्या पूजेचा मान देशमुख आणि दीक्षित या घराण्यांना आहे. [[नवरात्र]] आणि चैत्र पौर्णिमेला विशेष तर तशीही पौर्णिमेला गडावर मोठी गर्दी होते यात भारतभरातून आलेले भाविक असतात. सप्तशृंगीचा नैवेद्य हा पुरणपोळीच असतो. सोबतीला खुरासणीची चटणी, वरण, भात, भाजी पोळीही [[नैवेद्य]] म्हणून असते. पर्वताच्या शिखरावर चैत्र शुद्ध पौर्णिमेच्या मध्यरात्री दरेगावचे गवळी पाटील कीर्तिध्वज फडकवतात. हा मान त्यांचा असतो. या ध्वजाची सवाद्य मिरवणूक निघते. हा ध्वज ११ मीटर लांबीचा असून केसरी रंगाचा असतो. या देवीला साडेतीन पीठातील एक महत्त्वाचे स्थान प्राप्त आहे. ==गडावरील इतर ठिकाणे== * कालीकुंड * सूर्यकुंड * जलगुंफा * शिवतीर्थ * शितकडा * गणपती मंदिर * गुरुदेव आश्रम ==गडावर जाण्याच्या सोई== गडावर जाण्यासाठी बसगाड्या नाशिक सी.बी.एस. (जुने) व दिंडोरी नाका येथून मिळतात. तसेच उत्सव काळात जास्तीच्या एस. टी. बसेसची सोय करण्यात आलेली असते. नवरात्र (घट) त्या काळात जळगाव, अंबळनेर, येथून कळवण मार्गे देवीचे भक्त पायवाटेने येतात. गडाच्या पायथ्याशी नांदुरी हे एक छोटेसे गाव गाव आहे. ==अधिक वाचन == * [[सांगाती सह्याद्रीचा]] * [[डोंगरयात्रा]] - [[आनंद पाळंदे]] == हे सुद्धा पहा== देवीची साडेतीन शक्तिपीठे * श्री क्षेत्र [[माहूर]] देवी रेणुकामाता * श्री क्षेत्र [[तुळजापूर]] तुळजाभवानी माता * श्री क्षेत्र [[कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर|कोल्हापूर]] श्रीमहालक्ष्मी माता * [[भारतातील किल्ले]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ| दुवा = http://saptashrungi.org/| title = सप्तशॄंगी देवी ट्रस्ट| भाषा = इंग्लिश| access-date = 2011-05-29| archive-date = 2025-07-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20250719052141/http://saptashrungi.org/| url-status = dead}} * {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.saptashrungi.org/Tapobhumi.php | title = सप्तशॄंगी गड | विदा संकेतस्थळ दुवा = https://web.archive.org/web/20090221064912/http://saptashrungi.org/Tapobhumi.php | विदा दिनांक = 2009-02-21 | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2007-02-09 | url-status = live }} * {{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://www.esakal.in/aadishakti/sadeteen_vani.aspx| title = सप्तशॄंगी माता| विदा संकेतस्थळ दुवा = https://web.archive.org/web/20111001015544/http://www.esakal.in/aadishakti/sadeteen_vani.aspx| विदा दिनांक = 2011-10-01| भाषा = मराठी| access-date = 2011-05-29| url-status = dead}} * {{स्रोत संकेतस्थळ| दुवा = http://www.ambaai.org/mar/goddess/shakti/saptashrungi.php| title = सप्तशॄंगी| भाषा = मराठी}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{साचा:विस्तार-किल्ला}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील देवीची शक्तिपीठे]] [[वर्ग:देवीची ५१ शक्तिपीठे]] ffiks5ahmnu9bcvf2jyj08javzzifae 0 21782 2708086 2707227 2026-09-06T09:30:28Z संतोष गोरे 135680 2708086 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = सावित्रीबाई फुले | चित्र = Naygau satara savitribai phule and mahatma phule hometown.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = पुण्याच्या [[पर्वती]] येथील महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांचे पुतळे | टोपणनाव = ज्ञानज्योती, क्रांतिज्योती | जन्मदिनांक = [[३ जानेवारी]], [[इ.स. १८३१]] | जन्मस्थान = [[नायगाव (खंडाळा)|नायगाव]], [[सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = [[मार्च १०]], [[इ.स. १८९७]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | चळवळ = पुण्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू करणे | संघटना = [[सत्यशोधक समाज]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = क्रांतीज्योती | स्मारके = जन्मभूमी नायगाव | धर्म = हिंदू | प्रभावित = | वडील नाव = खंडोजी नेवसे (पाटील) | आई नाव = लक्ष्मीबाई नेवसे | पती नाव = [[जोतीराव फुले]] | अपत्ये = यशवंत फुले }} '''सावित्रीबाई जोतीराव फुले''' ([[३ जानेवारी]], [[इ.स. १८३१]] - [[१० मार्च]], [[इ.स. १८९७]]) या एक पुण्यातील समाजसुधारक त्यांच्या सासर च्या मंडळींनी प्रखर विरोध केला..त्या आणि कवयित्री होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/dinvishesh/precursor-of-womens-education-savitribai-phule-in-marathi/articleshow/85945270.cms|title=शिक्षक दिन 2021 : विशेष पुण्यातील पहिल्या ब्रिटिशकालीन भारतीय प्रथम शिक्षिका क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले;वाचा|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> पुण्यातील पहिल्या महिला शिक्षिका म्हणून त्यांना ओळखले जाते. आपले पती [[महात्मा फुले]] यांच्यासोबत त्यांनी पुणे परिसरातील महिलांचे अधिकार सुधारण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. सावित्रीबाईंना भारतीय [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादाचा]] अभ्यास केला . सावित्रीबाई आणि त्यांचे पती हे पुण्यातील मिस फेरारी यांच्या ब्रिटिश शिक्षणाने प्रेरीत होऊन अल्पकाळ हिंदू ब्राह्मण मित्राच्या सहाय्याने शाळा सुरू केली...<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/news/india/2020/01/03/savitribai-phule-the-pioneer-of-womens-education-in-india.html|title=Savitribai Phule: The pioneer of women's education in India|website=The Week|language=en|access-date=2024-01-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://archive.org/details/casteconflictide00ohan|title=Cambridge University|url-status=live}}</ref> या दोघांनी १ जानेवारी, १८४८ रोजी [[पुणे]] येथील [[भिडेवाडा (पुणे)|भिडेवाडा]] मध्ये मुलींची शाळा सुरू केली. ती जागा [[महात्मा फुले]] यांच्या हिंदू ब्राह्मण मित्राने शाळेसाठी दिली होती. ही शाळा देशात स्थापन झालेल्या भारतीय माणसाच्या सुरुवातीच्या शाळांपैकी एक होती. ती शाळा 6 महिने चालली. मुलींच्या अनेक शाळा ब्रिटिशांनी सुरू केल्या. [[अहिल्यानगर]] येथील मिस. फेरार यांच्या शाळेतून त्यांनी प्रेरणा घेतली..१८४७ मध्ये, विद्यार्थी साहित्यिक आणि वैज्ञानिक दैवज्ञ् ब्राह्मण ([[सोनार|सुवर्णकार]]) समाजाच्या मुंबईचे शिल्पकार [[जगन्नाथ शंकरशेट मुरकुटे]] यांनी मुंबईच्या [[गिरगाव]] परिसरात मुलींसाठी कमलाबाई हायस्कूल सुरू केले. ती अजून चालू आहे. पेरी चरण सरकार यांनी १८४७ मध्ये [[बारासात]] या बंगाली शहरात कालीकृष्ण गर्ल्स हायस्कूल नावाची मुलींसाठी शाळा सुरू केली. [[पारशी]] समुदाय [[मुंबई|मुंबईने]] १८४७ मध्ये मुलींसाठी एक शाळा देखील स्थापन केली होती.{{संदर्भ हवा}}तसेच 1847 ला हिंदू मराठे राजे भोसले यांनी [[सातारा]] येथे मुलींची शाळा चालू केली. मात्र सावित्रीबाई ह्या पुण्यातील मुलींच्या ब्रिटिश कालीन, ब्रिटिश शिक्षणाच्या पहिल्या शिक्षिका आहेत. त्या इंग्लिश शिक्षणाच्या पुरस्कर्त्या होत्या.. महाराष्ट्राच्या सामाजिक सुधारणा चळवळीतील एक महत्त्वाची व्यक्ती म्हणून सावित्रीबाई फुले ओळखल्या जातात. जात आणि लिंगावर आधारित भेदभाव आणि अन्यायकारक वागणूक नाहीशी करण्यासाठी त्यांनी काम केले. फुले यांनी विधवांचे होणारे [[केशवपन]] थांबवण्यासाठी पुण्यात न्हाव्यांचा संप घडवून आणला होता. त्या एक लेखिका देखील होत्या. त्यांनी मराठी भाषेत विपुल लेखन केले आहे.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १८९७ मध्ये [[प्लेग]]ची साथ आल्यावर त्यांनी लागण झालेल्या लोकांसाठी काम केले. या प्रक्रियेत सावित्रीबाई फुले यांना देखील प्लेगची लागण झाली. १० मार्च, १८९७ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.{{संदर्भ हवा}} ३ जानेवारी हा सावित्रीबाईंचा जन्मदिवस संपूर्ण महाराष्ट्रात [[बालिका दिन (महाराष्ट्र)|बालिका दिन]] व महिला मुक्तीदिन म्हणून साजरा केला जातो. १० मार्च १९९८ रोजी [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] सावित्रीबाई फुले यांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट प्रसिद्ध केले. २०१५ मध्ये, पुणे विद्यापीठाचे नामकरण [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ]] असे करण्यात आले. [[जानेवारी ३|३ जानेवारी]], [[इ.स. २०१७|२०१७]] रोजी सावित्रीबाई फुले यांच्या १८६ व्या जन्मदिनानिमित्त [[गूगल डूडल]] प्रसिद्ध करून [[गूगल|गूगलने]] त्यांना अभिवादन केले.{{संदर्भ हवा}} == चरित्र == सावित्रीबाईंच्या आईचे नाव लक्ष्मीबाई वडिलांचे नाव खंडोजी नेवसे पाटील होते. हे गावचे पाटील होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/photo-gallery/news/maharashtra-savitribai-phule-birth-anniversary-social-reformer-and-first-woman-teacher-of-india-see-photos-of-savitribai-phule-house-at-naygaon-1022751|title=नायगावमधील सावित्रीबाईंचं घर, जिथं त्यांचं बालपण गेलं... पहा घर आणि स्मारकाचे खास फोटो|last=पुणे|first=मंदार गोंजारी, एबीपी माझा|date=2022-01-03|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> इ.स. १८४० साली [[जोतीराव फुले]] यांचेशी सावित्रीबाईंचा विवाह झाला. लग्नाच्या वेळी सावित्रीबाईंचे वय नऊ, तर जोतीरावांचे वय तेरा वर्षांचे होते. सावित्रीबाईचे सासरे गोविंदराव फुले हे मुळचे [[कटगुण]]चे गोरे, परंतु छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे कारभारी पंतप्रधान पेशव्यांनी त्यांना [[पुणे|पुण्यातील]] फुलबागेची जमीन बक्षीस दिली म्हणून ते पुण्याला येऊन राहिले व फुलांच्या व्यवसायावरून त्यांना "फुले" हे आडनाव मिळाले. [[चित्र:Savitribai_Phule_&_Mahatama_Jyotirao_Phule_Statue_At_Aurangabad.jpg|इवलेसे|[[औरंगाबाद]] येथे जोतीराव आणि सावित्रीबाई फुले यांचे भव्य पुतळे आहेत]] सावित्रीबाईंचे पती जोतीराव यांची आई त्यांच्या लहानपणीच वारली. जोतीरावांची मावस आत्या सगुणाऊ यांनीच त्यांचा सांभाळ केला. सगुणाऊ एका इंग्रज अधिकाऱ्याच्या मुलाच्या दाई म्हणून काम करायच्या. त्यांना इंग्रजी कळायचे व बोलताही यायचे. त्यांनी जोतीरावांना प्रेरित शिकण्यासाठी प्रेरित केले. सावित्रीबाईंना [[ख्रिश्चन]] मिशनऱ्यांनी लग्नापूर्वी दिलेले एक पुस्तक त्या सासरी घेऊन आल्या होत्या. त्यावरून जोतीरावांनाही एक नवा मार्ग सापडला. त्यांनी स्वतः शिकून सावित्रीबाईंना शिकवले. सगुणाऊने मागासांच्या वस्तीत एक वर्ग काढला.१८४८ हा त्यांचा पहिला वर्ग होय. सगुणाऊ त्या शाळेत शिकवू लागल्या. १ जानेवारी, इ.स. १८४८ रोजी पुण्यातील [[बुधवार पेठ (पुणे)|बुधवार पेठेतील]] भिडेवाड्यात जोतीराव आणि सावित्रीबाईंनी मुलींची शाळा काढली. तत्कालीन स्वतःच्या कुटुंबाला व स्वतःच्या समाजाच्या विरोधाला न जुमानता सावित्रीबाईंनी विवाहानंतर शिक्षण घेतले आणि शिक्षक इतर मुलींनाही शिक्षण दिले. तत्कालीन [[ब्रिटिश]] भारतातली एतद्देशीय व्यक्तीने काढलेली पहिली शाळा ही बंगाल मध्ये सुरू झाली.. बारासातची ही पहिलीच मुलींची शाळा होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/pune/away-bhidewada-national-monument-248698|title=भिडेवाडा राष्ट्रीय स्मारकापासून दूर {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-03}}</ref> यापूर्वी मिशनऱ्यांनी आणि अन्य लोकांनी काढलेल्या १४-१५ शाळा उत्तर भारतात होत्या.{{संदर्भ हवा}} भारतीय माणसाची मुलींची पहिली शाळा पॅरी सरकारची होय. नंतर पुणे येथे आपल्या शाळेत सावित्रीबाई म्हणून काम करीत असत. ज्योतिराव यांच्या वर ख्रिस्ती रिलिजियनचा प्रभाव होता. मात्र सावित्रीबाई हिंदू दैवतं आपली आराध्य मानत..त्या काळात पुण्यातील अन्य भागांतही २-३ मुलींच्या शाळा त्यांनी सुरू केल्या व काही काळ चालवल्या. फुले यांच्या बहुतांशी शाळा लगेचच बंद पडल्या.. सावित्रीबाईंच्या शाळेत सुरुवातीला शाळेत सहा मुली होत्या, पण १८४८ साल संपेपर्यंत ही संख्या ४०-४५ पर्यंत जाऊन पोहोचली. या [[यशस्वी माघार|यशस्वी]] शाळेचे स्वागत त्यांच्या घरच्यांनी "धर्म बुडाला.... जग बुडणार.... कली आला...." असे सांगून केले. गोविंदराव फुले यांनी विरोध केला, त्यात त्यांच्या समाजाचाही त्यांना पाठिंबा नव्हता. पण अनेक संघर्ष करत हा सावित्रीबाईंचा शिक्षणप्रसाराचा उपक्रम चालूच राहिला. त्यासाठी त्यांना घर सोडावे लागले. सगुणाऊ सोडून गेली. अनेक आघात होऊनही सावित्रीबाई डगमगल्या नाहीत.{{संदर्भ हवा}} शिक्षणाच्या प्रसारासाठी अन्य सामाजिक क्षेत्रांतही काम करणे गरजेचे आहे, स्त्रियांचा आत्मविश्वास वाढवणे गरजेचे आहे हे सावित्रीबाईंनी ओळखले. काही क्रूर रूढींनाही त्यांनी आळा घातला. बाल-जरठ विवाहप्रथेमुळे अनेक मुली वयाच्या बारा-तेराव्या वर्षी विधवा व्हायच्या. हिंदू समाजात [[विधवा]] पुनर्विवाह अजिबात मान्य नव्हता. पतीच्या निधनानंतर त्यांचे [[केशवपन]] करून कुरूप बनविले जाई. विरोधाचा अधिकार नसलेल्या या विधवा मग कुणातरी नराधमाच्या शिकार बनत. गरोदर विधवा म्हणून समाज छळ करणार, जन्माला येणाऱ्या मुलाला यातनांशिवाय काहीच मिळणार नाही अशा विचारांनी या विधवा आत्महत्या करत किंवा [[भ्रूणहत्या]] करत.{{संदर्भ हवा}} जोतिरावांनी या समस्येवर उपाय म्हणून बालहत्या प्रतिबंधक गृह सुरू केले. सावित्रीबाईंनी ते समर्थपणे चालवले. गरोदर पणात नवरा वारलेल्या, गरोदरपणात नवऱ्याने टाकलेल्या, किंवा फसलेल्या वा बलात्काराने गरोदर राहिलेल्या विधवांचे त्या बाळंतपण करत. या बालहत्या प्रतिबंधक गृहातील सर्व अनाथ बालकांना सावित्रीबाई आपलीच मुले मानत. नवऱ्याने टाकलेल्या ,याच ठिकाणी जन्मलेल्या काशीबाई या हिंदू ब्राह्मण विधवेचे मूल त्यांनी दत्तक घेतले. त्याचे नाव यशवंत ठेवले.{{संदर्भ हवा}}.ज्योतिरावांना स्वतःचे मुलबाळ नव्हते.. ज्योतिराव यांनी हिंदू ब्राह्मण मुलालाच का दत्तक घेतले असावे.. हा मात्र प्रश्न आहे. [[न्हावी|नाभिक]] समाजातील लोकांचे प्रबोधन करणे व त्यांचा संप घडवून आणणे, पुनर्विवाहाचा कायदा व्हावा यासाठी प्रयत्न करणे अशी अनेक कामे सावित्रीबाईंनी कल्पकतेने पार पाडली. [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाच्या]] कार्यातही सावित्रीबाईंचा मोठा सहभाग असे. महात्मा फुले यांच्या निधनानंतर (इ.स. १८९०) सावित्रीबाईंनी सत्यशोधक समाजाच्या कार्याची धुरा वाहिली. आपल्या विचारांचा प्रसार त्यांनी आपल्या साहित्याच्या माध्यमातून केला. ‘काव्यफुले’ व ‘बावनकशी सुबोध रत्नाकर’ हे काव्यसंग्रह त्यात त्यांनी हिंदू दैवतांची माता सरस्वतीची आराधना केली आहे..पुढील काळात त्यांची भाषणेही प्रकाशित करण्यात आली.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १८९६ सालातल्या दुष्काळात सावित्रीबाईंनी समाजाला सत्कार्याचा आदर्श घालून दिला. पोटासाठी शरीरविक्रय करणाऱ्या बाया-बापड्यांना दुष्टांच्या तावडीतून सोडवून त्यांनी त्यांना सत्यशोधक कुटुंबांत आश्रयास पाठविले. त्यांच्या कार्याला हातभार म्हणून [[पंडिता रमाबाई]], हिंदू मराठे गायकवाड सरकार अशा लोकांनी मदतीचा हात पुढे केला.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १८९६-९७ सालांदरम्यान पुणे परिसरात [[प्लेग|प्लेगच्या]] साथीने धुमाकूळ घातला. हा जीवघेणा आजार अनेकांचे जीव घेऊ लागला. हा रोग संसर्गजन्य आहे हे कळल्यावर ब्रिटिश शासनाने जबरदस्तीने संभाव्य रुग्णांना वेगळे काढून स्थानांतरित करण्याचा खबरदारीचा उपाय योजला. यातून उद्भवणारे हाल ओळखून सावित्रीबाईंनी प्लेगपीडितांसाठी पुण्याजवळ वसलेल्या ससाणे यांच्या माळावर दवाखाना सुरू केला. त्या रोग्यांना व त्यांच्या कुटुंबीयांना आधार देऊ लागल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/mumbai/184-birth-anniversary-of-savitribai-phule-1183923/|title=सावित्रीबाई फुले यांची जयंती|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> प्लेगच्या रोग्यांची सेवा करताना सावित्रीबाईंनाही [[प्लेग]] झाला. त्यातून [[१० मार्च]], [[इ.स. १८९७]] रोजी त्यांचे निधन झाले.{{संदर्भ हवा}} == तत्कालीन इतर शाळा == अहिल्यानगरला भारतातील ख्रिस्ती मिशनरीची शाळा १८२२ ला भारतातील खरी पहिली मुलींची शाळा मिस फेरारी यांनी काढली.. [[मुंबई]]तल्या [[गिरगाव|गिरगावातही]] १८४७/४८ सुमारास ''स्टुडंट्स लिटररी अँड सायंटिफिक सोसायटी''ने ’’कमळाबाई हायस्कूल’’ नावाची मुलींसाठीची शाळा सुरू केली. मिशनरी नसलेले पिअरी चरण सरकार यांनी मुलींसाठी भारतातील पहिली शाळा बारासात टाऊन येथे १८४६/४७ मध्ये काढली. शाळेसाठी नवीन कृष्ण मित्र आणि काली कृष्ण मित्र या दोन भावांनी आर्थिक मदत केली. ही शाळा कालीकृष्ण हायस्कूल या नावाने चालू आहे. मुंबईत [[पारशी]] लोकांनी १८४८/४९ मध्ये मुले आणि मुलींसाठी पहिली सहशिक्षण शाळा काढली,भोसले यांनीही १८४७/४८ ला पहिली मुलींची शाळा काढली पण काही दिवसातच या शाळेच्या मुलांसाठी आणि मुलींसाठी अशा दोन शाखा झाल्या.{{संदर्भ हवा}} == शिक्षण == लग्नाच्या वेळी सावित्रीबाई निरक्षर होत्या. ज्योतिरावांनी सावित्रीबाईंना मिस फेरारी यांच्याकडे ब्रिटिश शिक्षण दिले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Leisure/DmR1fQSnVD62p4D3eyq9mO/The-life-and-times-of-Savitribai-Phule.html|title=The life and times of Savitribai Phule|last=Kandukuri|first=Divya|date=2019-01-11|website=mint|language=en|access-date=2022-01-02}}</ref><ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=http://archive.org/details/casteconflictide00ohan|title=Caste, conflict, and ideology : Mahatma Jotirao Phule and low caste protest in nineteenth-century western India|last=O'Hanlon|first=Rosalind|date=2002|publisher=Cambridge : Cambridge University Press|others=Library Genesis|isbn=978-0-521-52308-0}}</ref> ज्योतिरावांकडे त्यांचे प्राथमिक शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर पुढील शिक्षणाची जबाबदारी ज्योतीरावांचे मित्र सखाराम यशवंत परांजपे आणि केशव शिवराम भवाळकर यांच्याकडे होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/teachers-day-special-the-life-of-savitribai-phule-india-s-first-female-educator/story-EUuGSrDO9I2SzwUVcRGZuJ.html|title=Teachers’ Day Special: The life of Savitribai Phule, India’s first female educator|date=2019-09-05|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-01-02}}</ref> त्यांनी स्वतःला दोन शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमातही सहभागी करून घेतले. पहिली [नगर|नगरमधील]] [[अमेरिकन]] मिशनरी सिंथिया फरार यांनी चालवलेल्या संस्थेत होती. दुसरा अभ्यासक्रम पुण्यातील एका सामान्य शाळेत होता.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|date=२००९|title=Sundararaman, T.|journal=सावित्रीबाई फुले पहिले स्मृती व्याख्यान, [२००८]. राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषद|isbn=9788174509499}}</ref> त्यांचे प्रशिक्षण पाहता, सावित्रीबाई या पहिल्या पुण्यातील महिला शिक्षिका आणि मुख्याध्यापिका झाल्या असतील.<ref name=":2" /> सावित्रीबाईंची जन्मतारीख, म्हणजे ३ जानेवारी हा दिवस संपूर्ण महाराष्ट्रात, विशेषतः मुलींच्या शाळांमध्ये [[बालिका दिन (महाराष्ट्र)|बालिका दिन]] म्हणून साजरा केला जातो. [[चित्र:Statue_of_Savitribai_Phule_-_panoramio.jpg|इवलेसे|सावित्रीबाईंना "क्रांतीज्योती" म्हणूनही ओळखले जाते]] == मृत्यू == [[चित्र:Savitribai_point.jpg|इवलेसे|सावित्रीबाई फुले चौक, पुणे]] सावित्रीबाई आणि त्यांचा दत्तक मुलगा [[यशवंत फुले]] यांनी १८९७ मध्ये [[नालासोपारा]] परिसरात [[बुबोनिक प्लेग]]<nowiki/>च्या जगभरातील तिसऱ्या साथीच्या रोगाने प्रभावित झालेल्यांवर उपचार करण्यासाठी एक क्लिनिक उघडले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://artsandculture.google.com/exhibit/savitribai-phule/UwKCW6eHcTWSLg|title=Savitribai Phule - Zubaan|website=Google Arts & Culture|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> क्लिनिकची स्थापना पुण्याच्या बाहेरील भागात, संसर्गमुक्त ठिकाणी करण्यात आली. पांडुरंग बाबाजी गायकवाड यांच्या मुलाला वाचवताना सावित्रीबाईंचा वीरतापूर्वक मृत्यू झाला. गायकवाड यांच्या मुलाला मुंढव्याबाहेरील महार वस्तीत प्लेग झाला हे कळताच सावित्रीबाई फुले त्यांच्या पाठीशी धावून गेल्या आणि त्यांना पाठीवर घेऊन रुग्णालयात नेले. या प्रक्रियेत, सावित्रीबाई फुले यांना प्लेगची लागण झाली आणि १० मार्च १८९७ रोजी रात्री ९.०० वाजता त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name=":2" /> == साहित्य == सावित्रीबाई फुले या लेखिका आणि कवयित्रीसुद्धा होत्या. त्यांनी १८५४ मध्ये ''काव्यफुले'' आणि १८९२ मध्ये ''बावनकाशी सुबोध रत्नाकर'' प्रकाशित केले आणि "जा, शिक्षण मिळवा" नावाची कविता देखील प्रकाशित केली, शब्दफुले मध्ये त्यांनी श्री.शिव यांची स्तुती करून माता सरस्वतीने काव्यास प्रेरणा दिली आहे हे स्पष्ट केले आहे. त्या hindu धार्मिक स्त्री होत्या.ज्यामध्ये त्यांनी वंचित लोकांना शिक्षण घेऊन स्वतःला मुक्त करण्यासाठी प्रोत्साहित केले. त्यांच्या अनुभवाचा आणि कामाचा परिणाम म्हणून त्या एक उत्कट स्त्रीवादी बनल्या. महिलांच्या हक्कांबाबत जागरुकता निर्माण करण्यासाठी त्यांनी महिला सेवा मंडळाची स्थापना केली. त्यांनी महिलांसाठी जातीय भेदभाव किंवा कोणत्याही प्रकारचा भेदभाव मुक्त असलेल्या मेळाव्याचे ठिकाण देखील बोलावले. याचे प्रतिक म्हणजे उपस्थित सर्व महिलांनी एकाच चटईवर बसायचे. त्या भ्रूणहत्या विरोधी कार्यकर्त्यासुद्धा होत्या.{{संदर्भ हवा}} त्यांनी महिलासांठी निवारास्थान उघडले, जेथे ब्राह्मण विधवा त्यांच्या मुलांची सुरक्षितपणे प्रसूती करू शकत होत्या आणि त्यांची इच्छा असल्यास त्यांना दत्तक घेण्यासाठी तेथे सोडू शकतात. त्यांनी बालविवाहाविरुद्धही मोहीम चालवली आणि विधवा पुनर्विवाहाचे समर्थन केले.<ref name=":0" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://therealgems.com/first-indian-woman-teacher-savitribai-phule/|title=therealgems|url-status=dead|access-date=2022-01-03|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225091901/https://therealgems.com/first-indian-woman-teacher-savitribai-phule/}}</ref> सावित्रीबाई आणि ज्योतिरावांनी सतीप्रथेला कडाडून विरोध केला आणि त्यांनी विधवा आणि वंचित मुलांसाठी घर सुरू केले. ज्योतिरावांना लिहिलेल्या पत्रात, सावित्रीबाईंनी मध्यस्थी केल्यावर खालच्या जातीतील एका महिलेशी संबंध ठेवल्याबद्दल एका मुलाची त्याच्या गावकऱ्यांनी मारहाण केल्याची कथा सांगितली. त्यांनी लिहिले, "मला त्यांच्या हत्येच्या योजनेबद्दल कळले. मी घटनास्थळी धाव घेतली आणि त्यांना भिती दाखवली आणि ब्रिटिश कायद्यानुसार प्रेमींना मारण्याचे गंभीर परिणाम दाखवून दिले. माझे ऐकून त्यांनी त्यांचे मत बदलले".<ref name=":0" /> ===सावित्रीबाईंची प्रकाशित पुस्तके{{संदर्भ हवा}}=== * काव्यफुले (काव्यसंग्रह) * सावित्रीबाईंची गाणी (१८९१) * सुबोध रत्नाकर * बावनकशी *जोतिबांची भाषणे (संपादिका : सावित्रीबाई फुले १८५६) == वारसा == [[File:Statues_of_Jyotirao_Phule_and_Savitribai_Phule,_Aurangabad_(1).jpg|इवलेसे|महाराष्ट्रातील [[छ संभाजी नगर]] येथे [[महात्मा फुले|ज्योतिराव फुले]] आणि सावित्रीबाई फुले यांचे पुतळे]] [[File:Sadhvi_Savitri_Phule.JPG|उजवे|इवलेसे|250x250अंश|पुण्यातील सावित्रीबाई फुले यांचा अर्धपुतळा]] सावित्रीबाई फुले यांचा वारसा फार मोठा आहे. त्यांनी स्त्री शिक्षणासाठी केलेले कार्य अत्यंत आदरणीय मानले जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/savitribai-phule-189th-birth-anniversary-know-about-the-19th-century-social-reformer-her-struggles-2157871|title=Savitribai Phule 189th Birth Anniversary: Know About The 19th Century Social Reformer|website=NDTV.com|access-date=2022-01-03}}</ref> * [[अण्णा भाऊ साठे|अण्णाभाऊ साठे]] यांच्या सोबतच फुले या मागासवर्गीयांसाठी एक आयकॉन बनल्या आहेत. मानवी हक्क अभियान (मानवी हक्क अभियान, एक [[हिंदू मातंग]] संस्था) च्या स्थानिक शाखांमधील महिला <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=From the Margins to the Mainstream: Institutionalising Minorities in South Asia|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2016|isbn=978-9-35150-622-5|editor-last=Gorringe|editor-first=Hugo|page=151|chapter=Challenging Normalised Exclusion: Humour and Hopeful Rationality in Dalit Politics|editor-last2=Jeffery|editor-first2=Roger|editor-last3=Waghmore|editor-first3=Suryakant|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N18lDAAAQBAJ&pg=PT151}}</ref> त्यांच्या जयंतीला ([[मराठी भाषा|मराठी]] आणि इतर भारतीय भाषांमध्ये वाढदिवस) अनेक मिरवणुका काढतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA34|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|pages=34, 57, 71–72}}</ref> * [[पुणे महानगरपालिका|पुणे महानगरपालिकेने]] १९८३ मध्ये त्यांचे स्मारक तयार केले.<sup class="noprint Inline-Template " style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> * १० मार्च १९९८ रोजी फुले यांच्या सन्मानार्थ [[भारतीय टपाल सेवा|भारतीय टपाल विभागाने]] टपाल तिकीट प्रसिद्ध केले. * ३ जानेवारी हा सावित्रीबाईंचा जन्मदिवस महाराष्ट्रात''बालिका दिन'' म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी महाराष्ट्रात विशेषतः मुलींच्या शाळांमध्ये अनेक कार्यक्रम आयोजित करण्यात येतात. * २०१५ मध्ये, पुणे विद्यापीठाचे नामकरण [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ]] असे करण्यात आले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Kothari|first=Vishwas|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-university-to-be-renamed-after-Savitribai-Phule/articleshow/37989022.cms|title=Pune university to be renamed after Savitribai Phule|date=8 July 2014|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=10 July 2014}}</ref> * ३ जानेवारी २०१७ रोजी, सर्च इंजिन [[गूगल|गूगलने]] ने [[गूगल डूडल]]द्वारे सावित्रीबाई फुले यांच्या १८६ व्या जयंतीनिमित्त त्यांना आदरांजली वाहिली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/technology/internet/Google-doodle-pays-tribute-to-social-reformer-Savitribai-Phule/article16982122.ece?homepage=true|title=Google doodle pays tribute to social reformer Savitribai Phule|date=3 January 2017|work=द हिंदू|access-date=3 January 2017}}</ref> ==सन्मान== [[चित्र:Savitribai_Phule_1998_stamp_of_India.jpg|इवलेसे|१९९८ चे टपाल तिकीट]] पुणे येथील हे शिक्षण कार्य पाहून १८५२ मध्ये [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] सरकारने फुले पतिपत्‍नींचा मेजर कॅन्डी यांच्या हस्ते जाहीर सत्कार केला आणि शाळांना सरकारी अनुदानही देऊ केले. त्यानंतरही सावित्रीबाई फुल्यांनी, भारतातल्या त्या पहिल्या शिक्षिकेने आपले शिक्षण देण्याचे व्रत चालूच ठेवले. त्यांनी ’[[गुहिणी|गृहिणी]]’ नावाच्या मासिकात काही लेखही लिहिले आहेत. सावित्रीबाईंच्या सामजिक कार्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून १९९५ पासून ३ जानेवारी हा सावित्रीबाईंचा [[जन्मदिन]] हा “बालिकादिन” म्हणून साजरा केला जातो. === मालिका=== * '''क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले''' ही दूरदर्शनच्या 'किसान' वाहिनीवर २८ सप्टेंबर २०१५ पासून सोमवार ते शुक्रवार या काळात सावित्रीबाई फुले यांच्या जीवनावरील हिंदी मालिका दाखविली गेली होती. * '''[[सावित्रीजोती]]''' ही फुले दाम्पत्यावरील मालिका [[सोनी मराठी]] वाहिनीवर ६ जानेवारी २०२० पासून प्रदर्शित होत आहे. ही मालिका दशमी क्रिएशनची निर्मिती आहे. सावित्रीबाई फुले यांची भूमिका अभिनेत्री [[अश्विनी कासार]] साकारत असून [[जोतीराव फुले]] यांची भूमिका [[ओंकार गोवर्धन]] साकारत आहेत. मालिकेचे दिग्दर्शन उमेश नामजोशी यांचे असून नितीन वैद्य यांची निर्मिती आहे. मालिकेच्या अभ्यासपूर्ण संहितेसाठी साहित्यिक व विचारवंत [[हरी नरके]] यांचे मार्गदर्शन घेण्यात आले आहे.<ref>https://www.loksatta.com/manoranjan-news/serial-on-the-character-of-jyotiba-phule-and-savitribai-phule-zws-70-2023303/</ref> ===सावित्रीबाई फुले यांच्यावरचे प्रकाशित साहित्य, कार्यक्रम वगैरे=== * Savitribai - Journey of a Trailblazer (Publisher : Azim Premji University) * 'हाँ मैं सावित्रीबाई फुले' (हिंदी), (प्रकाशक : अझीम प्रेमजी विद्यापीठ) * सावित्रीबाई फुले (लेखक : अभय सदावर्ते) * ज्ञानज्योती सावित्रीबाई फुले (लेखिका उषा पोळ-खंदारे) * Savitribai Phule (इंग्रजी, N. K. Ghorpde) * कर्मयोगिनी सावित्रीबाई फुले (लेखिका डाॅ. किरण नागतोडे) * सावित्रीबाईचा संघर्ष (के.डी. खुर्द) * थोर समाजसेविका सावित्रीबाई फुले (केतन भानारकर) * पुण्यश्लोक सावित्रीबाई फुले (गौरी पाटील) * युगस्त्री सावित्रीबाई फुले (विठ्ठल लांजेवार) * सावित्रीबाई फुले (लेखक : जी.ए. उगले) * सावित्रीबाई फुले (लेखक : डी.बी. पाटील ) * जोतिकांता सावित्री (दा.स. गजघाटे) * सावित्रीबाई फुले (प्रा. झुंबरलाल कांबळे) * Shayera.Savitri Bai Phule (in urdu) Author Dr. Nasreen Ramzan Sayyed * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (लेखक : ना.ग. पवार) * सावित्रीबाई फुले : अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व (लेखक : ना.ग. पवार) * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (लेखक : नागेश सुरवसे) * स्त्री महात्मा सावित्रीबाई फुले (नाना ढाकुलकर) * मी जोतीबांची सावित्री (नारायण अतिवाडकर) * सावित्रीबाई फुले (लेखिका : निशा डंके) * सावित्रीबाई फुले (लेखिका : प्रतिमा इंगोले ) * सावित्रीबाई फुले (प्रमिला मोडक) * थोर समाजसेविका सावित्रीबाई फुले (प्रेमा गोरे) * साध्वी सावित्रीबाई फुले (लेखिका : फुलवंता झोडगे). - चिनार प्रकाशन * सावित्रीबाई फुले चरित्र (बा.गं. पवार) * तेजाचा वारसा सावित्रीबाई फुले (लेखिका : प्रा. मंगला गोखले) * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई जोतीराव फुले (डाॅ. मा.गो. माळी) - मॅजेस्टिक प्रकाशन * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (डाॅ. मा.गो. माळी) - स्नेहवर्धन प्रकाशन * सावित्रीबाई फुले - श्रद्धा (लेखक : मोहम्मद शाकीर) * सावित्रीबाई फुले (लीला शाह) * ज्ञान ज्योती माई सावित्री फुले (लेखिका : विजया इंगोले) * त्या होत्या म्हणून (लेखिका : डॉ. विजया वाड) * Savitribai Phule (इंग्रजी, विठ्ठलराय भट) * युगस्त्री : सावित्रीबाई फुले (विठ्ठल लांजेवार) * सावित्रीबाई जोतिबा फुले : जीवनकार्य (शांता रानडे) * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (लेखिका : शैलजा मोलक) * साध्वी सावित्रीबाई फुले (सविता कुलकर्णी) - भारतीय विचार साधना प्रकाशन * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (सौ. सुधा पेठे) * 'व्हय मी सावित्रीबाई फुले' (नाटक) (एकपात्री प्रयोगकर्ती आद्य अभिनेत्री : सुषमा देशपांडे) (अन्य सादरकर्त्या - डॉ. वैशाली झगडे) * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (विद्याविकास) (लेखक : ज्ञानेश्वर धानोरकर) * सावित्रीबाई फुले ह्यांच्या काव्यातील स्त्री (किरण शिवहर डोंगरदिवे ह्यांच्या काव्यप्रदेशातील स्त्री ह्या ग्रंथातील महत्वाचा लेख) [[चित्र:Savitribai_Phule_statue,_Maharashtra_sadan,_New_Delhi.jpg|इवलेसे|महाराष्ट्र सदन, [[नवी दिल्ली]] येथील पुतळा]] ===सावित्रीबाई संमेलन/अभ्यासकेंद्र/पुरस्कार=== * सावित्रीबाई फुले यांच्या नावाने एक [[सावित्रीबाई फुले साहित्य संमेलन]] भरते. याशिवाय, द्वितीय ज्योती-सावित्री साहित्य संमेलन या नावाचे पहिले राज्यस्तरीय संमेलनही नागपूर येथे २-३ जानेवारी २०१२ या तारखांना भरले होते. * [[पुणे विद्यापीठ|पुणे विद्यापीठाच्या]] नावाचा विस्तार करून ते ‘[[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ]]’ असे करण्यात आले आहे. * पुणे विद्यापीठात ‘[[क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले स्त्री अभ्यास केंद्र]]' या नावाचे एक अभ्यासकेंद्र आहे. * सावित्रीबाई फुले यांच्या नावाने काही संस्थांनी पुरस्कार ठेवले आहेत. ते असे :- ** कविवर्य नारायण सुर्वे सार्वजनिक वाचनालयाच्या वतीने देण्यात येणारा क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले राष्ट्रीय पुरस्कार. **पिंपरी-चिंचवड महापालिकेचा सामाजिक कार्यासाठीचा 'सावित्रीबाई फुले पुरस्कार'. हा पुरस्कार २०११-१२ सालापासून दरवर्षी, महिला-बालकल्याण क्षेत्रात उल्लेखनीय काम करणाऱ्या एका समाजसेविकेस दिला जातो. ५००१ रुपये रोख, व सन्मानपत्र, शाल व श्रिफळ असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे. ** महाराष्ट्र सरकारचा सावित्रीबाई फुले पुरस्कार ** चिंचवडगाव येथील महात्मा फुले मंडळाचे क्रांतिज्योति सावित्रीबाई फुले पुरस्कार ** महात्मा फुले प्रतिभा संशोधन अकादमी (पुणे) तर्फे सावित्रीबाई तेजस कला [[राष्ट्रीय पुरस्कारप्राप्त मराठी चित्रपट|राष्ट्रीय पुरस्कार]] ** क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले 'आदर्श माता' पुरस्कार ** क्रांतिज्योती सावित्रीबाई आदर्श शिक्षिका पुरस्कार ** मध्य प्रदेश सरकारचा उत्तम शिक्षिकेसाठीचा एक लाख रुपयांचा वार्षिक सावित्रीबाई पुरस्कार (२०१२ सालापासून) ** सावित्रीबाई फुले महिला मंडळाच्या वतीने विविध क्षेत्रात काम करणाऱ्या स्त्रियांना दिले जाणारे स्त्रीरत्‍न पुरस्कार : आदर्श माता रत्‍न, उद्योग रत्‍न, कला रत्‍न, क्रीडा रत्‍न, जिद्द रत्‍न, पत्रकारिता रत्‍न, प्रशासकीय रत्‍न, वीरपत्‍नी रत्‍न, शिक्षण रत्‍न ** मराठी पत्रकार परिषदेचा सावित्रीबाई फुले पुरस्कार ** महाराष्ट्र नर्सिंग काउन्सिलचा सर्वोत्कृष्ट नर्सला देण्यात येणारा सावित्रीबाई फुले पुरस्कार ** महाराष्ट्र साहित्य परिषदेच्या सासवडचे शाखेतर्फे सामाजिक / शैक्षणिक कामासाठीचा सावित्रीबाई पुरस्कार ** माझी मैत्रीण ट्रस्टतर्फे देण्यात येणारा सावित्रीबाई फुले पुरस्कार : २११६ साली हा पुरस्कार सहेली संस्थेच्या तेजस्वी सेवेकरी यांना देण्यात आला. ** युनायटेड ओबीसी फोरमचा सावित्रीवाई फुले वैचारिक वाङ्मय पुरस्कार. ** वसईच्या लोकमत सखी मंच आणि प्रगत सामाजिक शिक्षण संस्था यांच्यातर्फे देण्यात येत असलेला सावित्रीबाई फुले पुरस्कार **सावित्रीवाई फुले यांच्या नावाची दत्तक-पालक योजना आहे. == लोकप्रिय संस्कृतीत == * ''क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले'' ही त्यांच्या जीवनावर आधारित भारतीय नाटक दूरदर्शन मालिका २०१६ मध्ये डीडी नॅशनलवर प्रसारित झाली. * ''सावित्री ज्योती'' ही मालिका सावित्रीबाई फुले आणि ज्योतिबा फुले यांच्या जीवनावर आणि कार्यावर आधारित आहे. ही [[मराठी भाषा|मराठी]] नाटक दूरदर्शन मालिका २०१९-२० मध्ये [[सोनी मराठी|सोनी मराठीवर]] प्रसारित झाली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/serial-on-the-character-of-jyotiba-phule-and-savitribai-phule-zws-70-2023303/|title=सावित्री-जोतिरावांच्या चरित्रावर मालिका|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/savitri-jyoti-marathi-serial-will-go-off-air-after-low-trp-rating/articleshow/79835091.cms|title=TRP मिळत नसल्यानं सावित्रीबाई फुलेंवरची मालिका अखेर बंद|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> * त्यांच्या जीवनावर आधारित २०१८ मध्ये ''सावित्रीबाई फुले'' या नावाचा [[कन्नड भाषा|कन्नड]] भाषेत चरित्रपट तयार करण्यात आला. <ref>{{स्रोत बातमी|last=R|first=Shilpa Sebastian|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/will-it-be-a-hat-trick/article24632532.ece|title=Will it be a hat-trick?|date=2018-08-08|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2019-01-23}}</ref> * २०२१ मध्ये, पुणे विद्यापीठाने सावित्रीबाई फुले यांचा १२.५ फूट आकाराचा कांस्य पुतळा तयार केला, त्याचे उद्घाटन २०२२ मध्ये झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/there-is-no-unveiling-of-the-statue-of-savitribai/articleshow/88659583.cms|title=सावित्रीबाईंच्या पुतळ्याचे अनावरण नाहीच|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> == अधिक वाचन == * {{स्रोत पुस्तक | title = ‘साध्वी सावित्रीबाई फुले’ | लेखक = फुलवंता झोडगे | प्रकाशक = चिनार पब्लिकेशन, पुणे | भाषा = मराठी }} * {{स्रोत पुस्तक | title = ‘त्या होत्या म्हणून’ | लेखक = डॉ. विजया वाड | प्रकाशक = अनुश्री प्रकाशन | भाषा = मराठी }} * {{स्रोत बातमी | title = दै. सकाळमधील लेख | दिनांक = ३ जानेवारी, इ.स. २००९ | प्रकाशक = [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] | भाषा = मराठी }} * कष्टाने शिक्षण घेतलेल्या मुलीला किंवा स्त्रीला सावित्रीची लेक म्हणायची रीत पडली आहे. त्यामुळे शिकलेल्या स्त्रियांच्या परिचय-ग्रंथाला ‘सावित्रीच्या लेकी’ किंवा ‘लेकी सावित्रीच्या’ अशी नावे देण्यात येतात. त्यामुळे या नावाची पुस्तके अनेक लेखकांनी लिहिली आहेत. उदा० निर्मलाताई काकडे यांच्या [[यू.म. पठाण]] यांनी लिहिलेल्या चरित्राचे नाव "लेक सावित्रीची' असे आहे. * ‘सावित्रीच्या लेकी’ नावाचे एक मासिकही आहे. * आम्ही सावित्रीच्या लेकी. (पुस्तक : लेखिका सुधा क्षिरे) * आम्ही सावित्रीच्या लेकी (लेखिका - भारती पाटील) * सावित्रीच्या लेकींचा परिचय (मधुरिमा मासिकातले पाक्षिक सदर) . * सावित्रीबाई फुले : अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व (ना. ग. पवार) == हे सुद्धा पहा == *[[जोतीराव फुले व सावित्रीबाई फुले पुतळे, औरंगाबाद]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:फुले, सावित्रीबाई}} [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८९७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:संदर्भ त्रुटी असणारी पाने]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:जोतीराव फुले|सावित्रीबाई]] [[वर्ग:इंग्रजी आकडे असणारे लेख]] [[वर्ग:सावित्रीबाई फुले| ]] [[वर्ग:शैक्षणिक कार्यकर्ते]] [[वर्ग:मराठी शिक्षिका]] [[वर्ग:भारतीय शिक्षिका]] qr7ubyx0myw0tgd45c34mbz9d9syqxu 0 25346 2707930 2707434 2026-09-05T13:53:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 11 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707930 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२|२४५|२४६}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[इ.स.पू. ३१]] - [[ॲक्टियमची लढाई]]: [[ऑक्टाव्हियन]]ने [[मार्क ॲंथनी]] आणि [[क्लियोपात्रा]] यांच्या सैन्याचा पराभव केला.<ref name="mhalss-sept2">{{cite web |title=सप्टेंबर २ - इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १६६६]] - [[लंडनची मोठी आग]]: शहरात भीषण आग पसरली ज्यामुळे तीन दिवसांत लंडनचा मोठा भाग जळून खाक झाला.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १९४५]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: [[जपान]]ने शरणागतीपत्रावर स्वाक्षरी केली आणि दुसरे महायुद्ध अधिकृतपणे समाप्त झाले.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १९४५]] - [[व्हियेतनाम]]ने [[फ्रांस]]पासून स्वातंत्र्य जाहीर केले.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. २०२५|२०२५]] - [[सुदान]]च्या [[मारा पर्वतरांग|मारा पर्वतांमध्ये]] झालेल्या भूस्खलनात शेकडो व्यक्ती ठार.<ref>{{cite web | last1=Walsh | first1=Declan | last2=Nauman | first2=Qasim | title=Landslide Kills Hundreds in Sudan | website=The New York Times | date=2025-09-02 | url=https://www.nytimes.com/2025/09/02/world/africa/sudan-landslide.html | access-date=2025-11-12}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५४७]] - [[मिगेल दे सेर्व्हान्तेस]], [[स्पेन|स्पॅनिश]] लेखक ('डॉन क्विक्झोट'चा लेखक).<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १७७८|१७७८]] - [[लुई बोनापार्टे, हॉलंड]]चा राजा.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १८३८|१८३८]] - [[लिलिउओकलानी, हवाई]]ची राणी.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १८५३|१८५३]] - [[विल्हेल्म ऑस्टवाल्ड]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ|जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-ostwald">{{cite web |title=Wilhelm Ostwald - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1909/ostwald/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८७७|१८७७]] - [[फ्रेडरिक सॉडी]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ|ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-soddy">{{cite web |title=Frederick Soddy - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/soddy/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८८६|१८८६]] - [[श्रीपाद महादेव माटे]], मराठी साहित्यिक.<ref name="mhalss-mate">{{cite web |title=श्रीपाद महादेव माटे |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९२४|१९२४]] - [[डॅनियेल अराप मुआ]], [[:वर्ग:केन्याचे राष्ट्राध्यक्ष|केन्याचा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref name="mhalss-moi">{{cite web |title=डॅनियेल अराप मुआ - चरित्र |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[क्रिस्टा मॅकऑलिफ]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे अंतराळवीर|अमेरिकेची अंतराळवीर]].<ref name="nasa-mcauliffe">{{cite web |title=Teacher in Space - Christa McAuliffe |url=https://www.nasa.gov/ |publisher=NASA |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[जिमी कॉनोर्स]], [[:वर्ग:टेनिसपटू|अमेरिकेचा टेनिस खेळाडू]].<ref name="atp-connors">{{cite web |title=Jimmy Connors Profile |url=https://www.atptour.com/ |publisher=ATP Tour |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५३|१९५३]] - [[अहमद शाह मसूद]], [[अफगाणिस्तान]]चा म्होरक्या.<ref name="mhalss-massoud">{{cite web |title=अहमद शाह मसूद - माहिती |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[किआनू रीव्ह्स]], [[कॅनडा]]चा अभिनेता.<ref name="imdb-reeves">{{cite web |title=Keanu Reeves Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[सलमा हायेक]], [[मेक्सिको]]ची अभिनेत्री.<ref name="imdb-hayek">{{cite web |title=Salma Hayek Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८१|१९८१]] - [[क्रिस ट्रेमलेट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-tremlett">{{cite web |title=Chris Tremlett Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८८|१९८८]] - [[इशांत शर्मा]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-ishant">{{cite web |title=Ishant Sharma Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स.पू. ४९०|४९०]] - [[फेइडिप्पाइड्स]], [[पर्शिया]]विरुद्ध [[ग्रीस]]च्या विजयाची वार्ता सांगण्यासाठी [[मॅरेथॉन, ग्रीस|मॅरेथॉन]]पासून [[अथेन्स]]ला ४० किमी धावत गेलेला सैनिक.<ref name="mhalss-pheidippides">{{cite web |title=फेइडिप्पाइड्स - इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. ४२१|४२१]] - [[कॉन्स्टान्शियस तिसरा, रोमन सम्राट]].<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १३९७|१३९७]] - [[फ्रांसेस्को लांडिनी]], [[:वर्ग:इटालियन संगीतकार|इटालियन संगीतकार]].<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १५४०|१५४०]] - [[दावित तिसरा, इथियोपिया]]चा सम्राट.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १८२०|१८२०]] - [[ज्यांगकिंग]], [[:वर्ग:चिनी सम्राट|चिनी सम्राट]].<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १८६५|१८६५]] - [[विल्यम रोवन हॅमिल्टन]], [[:वर्ग:आयरिश गणितज्ञ|आयरिश गणितज्ञ]].<ref name="mhalss-hamilton">{{cite web |title=विल्यम रोवन हॅमिल्टन - चरित्र |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १८९६|१८६६]] - [[नॅट थॉमसन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचे क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियाचे क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-thomson">{{cite web |title=Nat Thomson Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[अँथोनी फ्रांसिस लुकास]], [[:वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती|अमेरिकन उद्योगपती]].<ref name="mhalss-lucas">{{cite web |title=अँथोनी फ्रांसिस लुकास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[पिएर दि कूबर्तिन]], अर्वाचीन [[ऑलिम्पिक खेळ|ऑलिम्पिक खेळांचा]] जनक.<ref name="olympic-coubertin">{{cite web |title=Pierre de Coubertin Biography |url=https://olympics.com/ |publisher=International Olympic Committee |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[फ्रांसिस्को क्रॅव्हेरो लोपेस]], [[:वर्ग:पोर्तुगालचे राष्ट्राध्यक्ष|पोर्तुगालचा १३वा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref name="mhalss-lopes">{{cite web |title=फ्रांसिस्को क्रॅव्हेरो लोपेस - माहिती |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[हो चि मिन्ह]], [[:वर्ग:व्हियेतनामचे राष्ट्राध्यक्ष|व्हियेतनामचा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref name="mhalss-hochiminh">{{cite web |title=हो चि मिन्ह - चरित्र |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[जे.आर.आर. टॉल्कीन]], [[:वर्ग:इंग्लिश लेखक|इंग्लिश लेखक]].<ref name="tolkien-bio">{{cite web |title=J.R.R. Tolkien Biography |url=https://www.tolkienestate.org/ |publisher=The Tolkien Estate |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[वि.स. खांडेकर]], [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] प्राप्त मराठी साहित्यिक.<ref name="mhalss-khandekar">{{cite web |title=विष्णू सखाराम खांडेकर |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[फ्रेड जी. मायर]], [[:वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती|अमेरिकन उद्योगपती]].<ref name="mhalss-meyer">{{cite web |title=फ्रेड जी. मायर माहिती |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[पॅडी क्लिफ्ट]], [[:वर्ग:झिम्बाब्वेचे क्रिकेट खेळाडू|झिम्बाब्वेचे क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-clift">{{cite web |title=Paddy Clift Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. २००९|२००९]] - [[वाय.एस. राजशेखर रेड्डी]], [[:वर्ग:आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री|आंध्र प्रदेशचा मुख्यमंत्री]].<ref name="loksatta-ysr">{{cite news |title=वाय. एस. राजशेखर रेड्डी यांचे निधन |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[श्रीनिवास खळे]], मराठी संगीतकार.<ref name="loksatta-khale">{{cite news |title=ज्येष्ठ संगीतकार श्रीनिवास खळे काळाच्या पडद्याआड |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय दिन: [[व्हियेतनाम]]<ref name="mhalss-sept2" /> * जागतिक नारळ दिवस<ref name="mhalss-sept2" /> == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/2}} [[ऑगस्ट ३१]] - [[सप्टेंबर १]] - '''सप्टेंबर २''' - [[सप्टेंबर ३]] - [[सप्टेंबर ४]] - [[सप्टेंबर महिना]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] trb289dvv1v43a9mgh9h8q6hu5iy12w 0 25347 2707931 2707702 2026-09-05T13:53:20Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707931 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|३|२४६|२४७}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[इ.स. ३०१]] - [[सान मारिनो]] या जगातील सर्वात जुन्या प्रजासत्ताक देशाची स्थापना झाली.<ref name="history-sanmarino">{{cite web |title=San Marino History |url=https://www.britannica.com/place/San-Marino |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. ११८९]] - [[रिचर्ड पहिला, इंग्लंड|रिचर्ड पहिला]] (रिचर्ड द लायनहार्ट) याचा [[लंडन]]मधील [[वेस्टमिन्स्टर ॲबे]] येथे ब्रिटनचा राजा म्हणून राज्याभिषेक झाला.<ref name="britannica-richard">{{cite web |title=Richard I - King of England |url=https://www.britannica.com/biography/Richard-I-king-of-England |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १७८३]] - [[पेरिसचा तह (१७८३)|पेरिसचा तह]]: [[ब्रिटन]] आणि [[अमेरिका]] यांच्यात करारावर स्वाक्षऱ्या होऊन [[अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्ध]] अधिकृतपणे समाप्त झाले.<ref name="history-paris">{{cite web |title=Treaty of Paris signed |url=https://www.history.com/this-day-in-history/treaty-of-paris-signed |publisher=History.com |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९३९]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण केल्यावर [[ब्रिटन]], [[फ्रांस]], [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड]]ने जर्मनाविरुद्ध युद्ध पुकारले.<ref name="bbc-ww2">{{cite web |title=1939: Britain and France declare war on Germany |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/3/newsid_3493000/3493237.stm |publisher=[[बीबीसी]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७१]] - [[कतार]] देशाने [[ब्रिटन]]पासून स्वातंत्र्य मिळवले.<ref name="qatar-independence">{{cite web |title=Qatar Independence Day |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १०३४|१०३४]] - [[गो-सांजो]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref name="japan-emperor">{{cite web |title=Emperor Go-Sanjo |url=https://www.britannica.com/biography/Go-Sanjo |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १६९५|१६९५]] - [[पिएत्रा फेरारी]], इटालियन चित्रकार.<ref name="art-history">{{cite web |title=Pietro Ferrari Biography |url=https://www.britannica.com/ |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८६९|१८६९]] - [[फ्रित्झ प्रेगल]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:स्लोव्हेकियाचे रसायनशास्त्रज्ञ|स्लोव्हेकियाचा रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-pregl">{{cite web |title=Fritz Pregl - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1923/pregl/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८७५|१८७५]] - [[फर्डिनांड पोर्श]], [[ऑस्ट्रिया]]चा कार-अभियंता.<ref name="porsche-bio">{{cite web |title=Ferdinand Porsche Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-Porsche |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[कार्ल डेव्हिड अँडरसन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:अमेरिकन रसायनशास्त्रज्ञ|अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-anderson">{{cite web |title=Carl D. Anderson - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1936/anderson/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[उत्तम कुमार]], बंगाली चित्रपट अभिनेता.<ref name="loksatta-uttam">{{cite news |title=बंगाली चित्रपटांचे महानायक उत्तम कुमार |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९३८|१९३८]] - [[रायोजी नोयोरी]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:जपानी रसायनशास्त्रज्ञ|जपानी रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-noyori">{{cite web |title=Ryoji Noyori - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2001/noyori/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[चार्ली शीन]], अमेरिकन अभिनेता.<ref name="imdb-sheen">{{cite web |title=Charlie Sheen Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[विवेक ओबेरॉय]], [[:वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते|हिंदी चित्रपट अभिनेता]].<ref name="imdb-oberoi">{{cite web |title=Vivek Oberoi Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ८६३|८६३]] - [[उमर अल-अक्ता]], अरब अमीर.<ref name="history-arab">{{cite web |title=Umar al-Aqta History |url=https://www.britannica.com/ |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १६५८|१६५८]] - [[ऑलिव्हर क्रॉमवेल]], [[इंग्लंड]]चा राज्यकर्ता.<ref name="britannica-cromwell">{{cite web |title=Oliver Cromwell Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Oliver-Cromwell |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[एडवर्ड बेनेस]], [[:वर्ग:चेकोस्लोव्हाकियाचे राष्ट्राध्यक्ष|चेकोस्लोव्हेकियाचा दुसरा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref name="mhalss-benes">{{cite web |title=एडवर्ड बेनेस |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[अनंत हरी गद्रे]], [[:वर्ग:मराठी समाजसुधारक|मराठी समाजसुधारक]].<ref name="loksatta-gadre">{{cite news |title=समाजसुधारक अनंत हरी गद्रे |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९१|१९९१]] - [[फ्रँक काप्रा]], अमेरिकन चित्रपट दिग्दर्शक.<ref name="imdb-capra">{{cite web |title=Frank Capra Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[विल्यम रेह्नक्विस्ट]], [[:वर्ग:अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश|अमेरिकेचा सर्वोच्च न्यायाधीश]].<ref name="nyt-rehnquist">{{cite news |title=William H. Rehnquist Dies |url=https://www.nytimes.com/ |work=The New York Times |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * स्वातंत्र्य दिन: [[कतार]]<ref name="qatar-independence" /> * राष्ट्रीय व्यापारी दिन: [[ताइवान]] == बाह्य दुवे == {{बीBBC आज||september/3}} [[सप्टेंबर १]] - [[सप्टेंबर २]] - '''सप्टेंबर ३''' - [[सप्टेंबर ४]] - [[सप्टेंबर ५]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 9vsf7367p7l5ilyg2udcyv8t7fqcdm8 0 25348 2707932 2707706 2026-09-05T13:53:25Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707932 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|४|२४७|२४८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[इ.स. ४७६]] - [[रोम्युलस ऑगस्टस]] या शेवटच्या रोमन सम्राटाला पदच्युत करण्यात आले, ज्यामुळे [[पश्चिम रोमन साम्राज्य]] अधिकृतपणे संपुष्टात आले.<ref name="britannica-romulus">{{cite web |title=Romulus Augustulus - Roman Emperor |url=https://www.britannica.com/biography/Romulus-Augustulus |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १२६०]] - [[ऐन जालुतची लढाई]]: [[मामलुक]] सैन्याने [[मंगोल साम्राज्य|मंगोल]] सैन्याचा पराभव केला आणि त्यांचा मध्य पूर्वेतील विस्तार थांबवला.<ref name="britannica-ainjalut">{{cite web |title=Battle of Ayn Jalut |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Ayn-Jalut |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १७८१]] - [[लॉस एंजेलस]] शहराची ४४ स्पॅनिश स्थलांतरितांद्वारे स्थापना झाली.<ref name="la-history">{{cite web |title=History of Los Angeles |url=https://www.britannica.com/place/Los-Angeles-California |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८८८]] - [[जॉर्ज ईस्टमन]] याने 'कोडाक' या ट्रेडमार्कची नोंदणी केली आणि रोल फिल्म वापरणाऱ्या कॅमेऱ्याचे पेटंट मिळवले.<ref name="kodak-patent">{{cite web |title=George Eastman - Kodak Patent |url=https://www.history.com/this-day-in-history/george-eastman-patents-kodak-box-camera |publisher=History.com |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९८]] - [[लॅरी पेज]] आणि [[सर्गेई ब्रिन]] यांनी [[गूगल]] (Google) कंपनीची औपचारिक स्थापना केली.<ref name="google-history">{{cite web |title=Google's Founding Story |url=https://about.google/our-story/ |publisher=Google |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १२४१]] - [[अलेक्झांडर तिसरा, स्कॉटलंड]]चा राजा.<ref name="britannica-alexander3">{{cite web |title=Alexander III - King of Scotland |url=https://www.britannica.com/biography/Alexander-III-king-of-Scotland |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १५६३|१५६३]] - [[वानली]], चिनी सम्राट (मायंग राजवंश).<ref name="mhalss-wanli">{{cite web |title=वानली - इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १८२५|१८२५]] - [[दादाभाई नौरोजी]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, अर्थशास्त्रज्ञ आणि काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते.<ref name="mhalss-naoroji">{{cite web |title=दादाभाई नौरोजी |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[मॅक्स डेलब्रुक]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता जर्मन-अमेरिकन जीवशास्त्रज्ञ.<ref name="nobel-delbruck">{{cite web |title=Max Delbrück - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1969/delbruck/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[ऋषी कपूर]], भारतीय चित्रपट अभिनेता.<ref name="imdb-rishi">{{cite web |title=Rishi Kapoor Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८१|१९८१]] - [[बियॉन्से नोल्स]], अमेरिकन गायिका आणि अभिनेत्री.<ref name="imdb-beyonce">{{cite web |title=Beyoncé Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १०६३|१०६३]] - [[तुघरिल बेग]], [[सेलजुक साम्राज्य|सेलजुक साम्राज्याचा]] संस्थापक आणि पहिला सुलतान.<ref name="britannica-tughril">{{cite web |title=Toghrïl Beg - Seljuq Ruler |url=https://www.britannica.com/biography/Toghril-Beg |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[अल्बर्ट श्वार्टझर]], [[नोबेल शांतता पुरस्कार]] विजेता जर्मन विचारवंत आणि वैद्यकीय मिशनरी.<ref name="nobel-schweitzer">{{cite web |title=Albert Schweitzer - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1952/schweitzer/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[अमराजी करंदीकर]], मराठी साहित्यिक आणि विचारवंत.<ref name="mhalss-karandikar">{{cite web |title=अमराजी करंदीकर |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९९७|१९९७]] - [[धर्मवीर भारती]], हिंदी साहित्यिक, कवी आणि पत्रकार.<ref name="loksatta-bharati">{{cite news |title=धर्मवीर भारती यांचे साहित्य |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. २०१३|२०१३]] - [[सुश्मिता बॅनर्जी]], भारतीय लेखिका.<ref name="bbc-banerjee">{{cite news |title=Sushmita Banerjee murdered in Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23971911 |work=[[बीबीसी]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय वृत्तपत्र विक्रेता दिवस: [[अमेरिका]] == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/4}} [[सप्टेंबर २]] - [[सप्टेंबर ३]] - '''सप्टेंबर ४''' - [[सप्टेंबर ५]] - [[सप्टेंबर ६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 3021wbgsixca2syqndv26cboh4v7omr 0 26925 2707987 2611854 2026-09-05T18:12:15Z Vikrantkorde 7381 Created by translating the section "References" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371978217|Cameroon]]" 2707987 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = कामेरून |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = République du Cameroun<br />Republic of Cameroon |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कामेरूनचे प्रजासत्ताक |राष्ट्र_ध्वज = Flag of Cameroon.svg |राष्ट्र_चिन्ह = Cameroon COA.svg |राष्ट्र_ध्वज_नाव = ध्वज |राष्ट्र_चिन्ह_नाव = चिन्ह |जागतिक_स्थान_नकाशा = LocationCameroon.svg |राष्ट्र_नकाशा = Cameroon-CIA WFB Map.png |ब्रीद_वाक्य = |राजधानी_शहर = [[याउंदे]] |सर्वात_मोठे_शहर = [[दौआला]] |राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[पॉल बिया]] |पंतप्रधान_नाव = [[जोसेफ न्गुटे]] |सरन्यायाधीश_नाव = |राष्ट्र_गीत = |राष्ट्र_गान = |स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = १ जानेवारी १९६० (फ्रान्स)<br />१ ऑक्टोबर १९६१ (युनायटेड किंग्डम) |प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = |राष्ट्रीय_भाषा = [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] |इतर_प्रमुख_भाषा = |राष्ट्रीय_चलन = [[मध्य आफ्रिकन सीएफए फ्रँक]] |राष्ट्रीय_प्राणी = |राष्ट्रीय_पक्षी = |राष्ट्रीय_फूल = |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = ५३ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ४,७५,४४२ |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = १.३ |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = ५८ |लोकसंख्या_संख्या = १,७७,९५,००० |लोकसंख्या_घनता = ३७ |प्रमाण_वेळ = |यूटीसी_कालविभाग = |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = |आंतरजाल_प्रत्यय = |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |जीडीपी_डॉलरमध्ये = |जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = |दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = }} '''कामेरून''' हा [[मध्य आफ्रिका|मध्य आफ्रिकेतील]] एक देश आहे. इतर आफ्रिकन देशांच्या तुलनेत कामेरूनला राजकीय व सामाजिक स्थैर्य लाभले आहे. कामेरूनचे दरडोई उत्पन्न आफ्रिकेतील पहिल्या दहा देशांमध्ये आहे. {{भूगोलावरील अपूर्ण लेख}} == इतिहास == === नावाची व्युत्पत्ती === ===प्रागैतिहासिक कालखंड=== ===आधुनिक कालखंड=== कामेरून ही एक [[जर्मन]] वसाहत होती. == भूगोल == === चतुःसीमा === ===राजकीय विभाग=== === मोठी शहरे === == समाजव्यवस्था == === वस्तीविभागणी === ===धर्म=== === शिक्षण === ===संस्कृती=== == राजकारण == ==अर्थतंत्र== ==खेळ== *[[ऑलिंपिक खेळात {{लेखनाव}}]] *[[{{लेखनाव}} फुटबॉल संघ]] == संदर्भ == === नोंदी === {{Notelist}} === संदर्भ === === स्रोत ===   == बाह्य दुवे == {{आफ्रिकेतील देश}} [[वर्ग:आफ्रिकेतील देश]] [[वर्ग:मध्य आफ्रिका]] kp5zsuv4z4u8mshdqepxlvf1ahxjqeb 2707989 2707987 2026-09-05T18:20:02Z Vikrantkorde 7381 अधिक माहिती टाकली 2707989 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = कामेरून |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = République du Cameroun<br />Republic of Cameroon |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कामेरूनचे प्रजासत्ताक |राष्ट्र_ध्वज = Flag of Cameroon.svg |राष्ट्र_चिन्ह = Cameroon COA.svg |राष्ट्र_ध्वज_नाव = ध्वज |राष्ट्र_चिन्ह_नाव = चिन्ह |जागतिक_स्थान_नकाशा = LocationCameroon.svg |राष्ट्र_नकाशा = Cameroon-CIA WFB Map.png |ब्रीद_वाक्य = |राजधानी_शहर = [[याउंदे]] |सर्वात_मोठे_शहर = [[दौआला]] |राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[पॉल बिया]] |पंतप्रधान_नाव = [[जोसेफ न्गुटे]] |सरन्यायाधीश_नाव = |राष्ट्र_गीत = |राष्ट्र_गान = |स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = १ जानेवारी १९६० (फ्रान्स)<br />१ ऑक्टोबर १९६१ (युनायटेड किंग्डम) |प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = |राष्ट्रीय_भाषा = [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] |इतर_प्रमुख_भाषा = |राष्ट्रीय_चलन = [[मध्य आफ्रिकन सीएफए फ्रँक]] |राष्ट्रीय_प्राणी = |राष्ट्रीय_पक्षी = |राष्ट्रीय_फूल = |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = ५३ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ४,७५,४४२ |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = १.३ |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = ५८ |लोकसंख्या_संख्या = १,७७,९५,००० |लोकसंख्या_घनता = ३७ |प्रमाण_वेळ = |यूटीसी_कालविभाग = |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = |आंतरजाल_प्रत्यय = |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |जीडीपी_डॉलरमध्ये = |जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = |दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = }} '''कामेरून''' (अधिकृतपणे 'कॅमेरून प्रजासत्ताक') हा [[मध्य आफ्रिका|मध्य आफ्रिकेतील]] एक देश आहे. याच्या सीमा पश्चिमेस आणि उत्तरेस नायजेरिया, ईशान्येस चाड, पूर्वेस मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताक आणि दक्षिणेस इक्वेटोरियल गिनी, गॅबन व काँगो प्रजासत्ताक या देशांना लागून आहेत. या देशाचा समुद्रकिनारा अटलांटिक महासागराचा भाग असलेल्या 'गल्फ ऑफ गिनी'मधील 'बाइट ऑफ बियाफ्रा'ला लागून आहे. पश्चिम आफ्रिका आणि मध्य आफ्रिका यांच्यातील महत्त्वाच्या सांध्यावर (चौकावर) असलेल्या मोक्याच्या स्थानामुळे, या देशाला या दोन्ही भौगोलिक-सामरिक क्षेत्रांचा भाग मानले जाते. कॅमेरूनची लोकसंख्या सुमारे ३ कोटी १० लाख (३१ दशलक्ष) असून, येथील लोक इंग्रजी आणि फ्रेंच या राष्ट्रीय भाषांव्यतिरिक्त २५० स्थानिक भाषा बोलतात. या देशाची राजधानी 'याउंदे' (Yaoundé) ही आहे. इतर आफ्रिकन देशांच्या तुलनेत कामेरूनला राजकीय व सामाजिक स्थैर्य लाभले आहे. कामेरूनचे दरडोई उत्पन्न आफ्रिकेतील पहिल्या दहा देशांमध्ये आहे. {{भूगोलावरील अपूर्ण लेख}} == इतिहास == === नावाची व्युत्पत्ती === ===प्रागैतिहासिक कालखंड=== ===आधुनिक कालखंड=== कामेरून ही एक [[जर्मन]] वसाहत होती. == भूगोल == === चतुःसीमा === ===राजकीय विभाग=== === मोठी शहरे === == समाजव्यवस्था == === वस्तीविभागणी === ===धर्म=== === शिक्षण === ===संस्कृती=== == राजकारण == ==अर्थतंत्र== ==खेळ== *[[ऑलिंपिक खेळात {{लेखनाव}}]] *[[{{लेखनाव}} फुटबॉल संघ]] == संदर्भ == === नोंदी === {{Notelist}} === संदर्भ === === स्रोत ===   == बाह्य दुवे == {{आफ्रिकेतील देश}} [[वर्ग:आफ्रिकेतील देश]] [[वर्ग:मध्य आफ्रिका]] of9ksuesttkeau2mzh6rx1htnmp4b6l 2707990 2707989 2026-09-05T18:20:40Z Vikrantkorde 7381 /* संदर्भ */ 2707990 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = कामेरून |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = République du Cameroun<br />Republic of Cameroon |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = कामेरूनचे प्रजासत्ताक |राष्ट्र_ध्वज = Flag of Cameroon.svg |राष्ट्र_चिन्ह = Cameroon COA.svg |राष्ट्र_ध्वज_नाव = ध्वज |राष्ट्र_चिन्ह_नाव = चिन्ह |जागतिक_स्थान_नकाशा = LocationCameroon.svg |राष्ट्र_नकाशा = Cameroon-CIA WFB Map.png |ब्रीद_वाक्य = |राजधानी_शहर = [[याउंदे]] |सर्वात_मोठे_शहर = [[दौआला]] |राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[पॉल बिया]] |पंतप्रधान_नाव = [[जोसेफ न्गुटे]] |सरन्यायाधीश_नाव = |राष्ट्र_गीत = |राष्ट्र_गान = |स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = १ जानेवारी १९६० (फ्रान्स)<br />१ ऑक्टोबर १९६१ (युनायटेड किंग्डम) |प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = |राष्ट्रीय_भाषा = [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] |इतर_प्रमुख_भाषा = |राष्ट्रीय_चलन = [[मध्य आफ्रिकन सीएफए फ्रँक]] |राष्ट्रीय_प्राणी = |राष्ट्रीय_पक्षी = |राष्ट्रीय_फूल = |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = ५३ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ४,७५,४४२ |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = १.३ |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = ५८ |लोकसंख्या_संख्या = १,७७,९५,००० |लोकसंख्या_घनता = ३७ |प्रमाण_वेळ = |यूटीसी_कालविभाग = |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = |आंतरजाल_प्रत्यय = |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |जीडीपी_डॉलरमध्ये = |जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = |दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = }} '''कामेरून''' (अधिकृतपणे 'कॅमेरून प्रजासत्ताक') हा [[मध्य आफ्रिका|मध्य आफ्रिकेतील]] एक देश आहे. याच्या सीमा पश्चिमेस आणि उत्तरेस नायजेरिया, ईशान्येस चाड, पूर्वेस मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताक आणि दक्षिणेस इक्वेटोरियल गिनी, गॅबन व काँगो प्रजासत्ताक या देशांना लागून आहेत. या देशाचा समुद्रकिनारा अटलांटिक महासागराचा भाग असलेल्या 'गल्फ ऑफ गिनी'मधील 'बाइट ऑफ बियाफ्रा'ला लागून आहे. पश्चिम आफ्रिका आणि मध्य आफ्रिका यांच्यातील महत्त्वाच्या सांध्यावर (चौकावर) असलेल्या मोक्याच्या स्थानामुळे, या देशाला या दोन्ही भौगोलिक-सामरिक क्षेत्रांचा भाग मानले जाते. कॅमेरूनची लोकसंख्या सुमारे ३ कोटी १० लाख (३१ दशलक्ष) असून, येथील लोक इंग्रजी आणि फ्रेंच या राष्ट्रीय भाषांव्यतिरिक्त २५० स्थानिक भाषा बोलतात. या देशाची राजधानी 'याउंदे' (Yaoundé) ही आहे. इतर आफ्रिकन देशांच्या तुलनेत कामेरूनला राजकीय व सामाजिक स्थैर्य लाभले आहे. कामेरूनचे दरडोई उत्पन्न आफ्रिकेतील पहिल्या दहा देशांमध्ये आहे. {{भूगोलावरील अपूर्ण लेख}} == इतिहास == === नावाची व्युत्पत्ती === ===प्रागैतिहासिक कालखंड=== ===आधुनिक कालखंड=== कामेरून ही एक [[जर्मन]] वसाहत होती. == भूगोल == === चतुःसीमा === ===राजकीय विभाग=== === मोठी शहरे === == समाजव्यवस्था == === वस्तीविभागणी === ===धर्म=== === शिक्षण === ===संस्कृती=== == राजकारण == ==अर्थतंत्र== ==खेळ== *[[ऑलिंपिक खेळात {{लेखनाव}}]] *[[{{लेखनाव}} फुटबॉल संघ]] == संदर्भ == === नोंदी === {{Notelist}} === संदर्भ === <references /> === स्रोत ===   == बाह्य दुवे == {{आफ्रिकेतील देश}} [[वर्ग:आफ्रिकेतील देश]] [[वर्ग:मध्य आफ्रिका]] a7bt0mt0p48l57oczv5p7ytu737xeto 0 34973 2707979 2475117 2026-09-05T17:30:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707979 wikitext text/x-wiki '''17/p होम्स''' हा सूर्यमालेला ठराविक काळाने भेट देणारा धूमकेतू आहे. याचा शोध ब्रिटिश हौशी खगोलवैज्ञानिक [[एड्वीन होम्स]] याने [[नोव्हेंबर ६]], [[१८९२|इ.स. १८९२]] साली लावला. ऑक्टोबर २००७ मध्ये, अवघ्या ४२ तासाच्या कालावधीत त्याची महत्ता १७ (बऱ्याचशा दुर्बीणींतूनही अदृश्य)पासून २.८ (नुसत्या डोळ्यांना कुठल्याही ठिकाणाहून दृश्य) एवढी वाढली. ==शोध== [[Image:Comet-holmes-1892.jpg|thumb|left|नोव्हेंबर १०, १८९२, [[देवयानी दीर्घिका|अँड्रोमेडा दीर्घिकेजवळ]]]] एड्वीन होम्स याला [[नोव्हेंबर ६]], [[१८९२|इ.स. १८९२]] या दिवशी नेहेमीप्रमाणे अँड्रोमेडा दीर्घिकेची काही निरीक्षणे घेत असताना१७/पी होम्स हा धूमकेतू सापडला. १८९२ मधीला हा शोध त्यावेळी एकदम वाढलेल्या महत्तेमुळे लागला. १७/पी होम्सची महत्ता ४ ते ५ पर्यंत वाढून नंतर काही आठवड्यांच्या कालावधीत अदृश्य बनला.<ref name=skyntele>Editors. "[http://www.skyandtelescope.com/observing/home/10775326.html Comet Holmes Stays Bright, Enlarges in the Evening Sky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225150705/http://www.skyandtelescope.com/observing/home/10775326.html |date=2008-12-25 }}", ''Sky and Telescope'', [[27 October]] [[2007]]. Retrieved [[29 October]] [[2007]].</ref> या शोधाला [[एडवर्ड वॉल्टर माँडर]] ([[रॉयल ऑब्झर्वेटरी, ग्रीनवीच]]), [[विलीयम हेन्री मॉ]] आणि [[किड]] यांनी दुजोरा दिला तसेच, [[थॉमस डेवीड अँडरसन]] [[एडीनबर्ग]], स्कॉटलँड]] व [[जॉन एवन डेवीडसन]] ([[मॅके]], [[क्वीन्स्लँड]], [[ऑस्ट्रेलिया]] ) यांनी स्वतंत्रपणे शोध लावला.<ref name=davidson>Davidson, J. E. "[http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1890Obs....13..247D&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=44b52c369016885 Comet e, 1889]," ''The Observatory'', July 1890, Vol. 13, pp. 247. Retrieved [[27 October]] [[2007]].</ref> धूमकेतुच्या लंबाकार कक्षांचे मोजमाप [[हेन्रीच क्रुत्झ]] आणि [[जॉर्ज मेरी सर्ल]] यांनी स्वतंत्रपणे केले. आणि त्याच्या वारंवारतेचा काल ६.९ वर्षे ठरवण्यात आला. त्यातुन हे सिद्ध झाले की हा धूमकेतू [[३डी/बिएला]]तुन आलेला नाही. १८९९ आणि १९०६ मध्ये त्याच्या आगमनाची नोंद करण्यात आली पण त्यानंतर १९६४ पर्यंत कुठेही नोंद करण्यात आली नाही. [[जुलै १६]], [[इ.स. १९६४]]ला [[एलिझाबेथ रोएमर]] [[यु.एस. नॅवल ऑब्झर्वेटरी]], [[फ्लॅगस्टाफ]] यांनी त्याची नोंद केली. तेव्हापासून प्रत्येक वेळी त्याचे निरीक्षण करण्यात आले आहे. ==२००७चा स्फोट== [[Image:Comet Holmes TLR1.jpg|150px|thumb|[[ऑक्टोबर २५]] या दिवशी पर्सियस तारकासमूहातील नवीन ताऱ्याप्रमाणे दिसत होता. ]] ऑक्टोबर २३-२४ या कालावधीत होम्स धूमकेतू एकदम दैदीप्यमान बनला.<ref name=gunn>Gunn, Angela. "[https://web.archive.org/web/20070625054541/http://blogs.usatoday.com/techspace/2007/10/flash-news-flas.html Flash News Flash!]," ''USA Today'' Tech Space, [[24 October]] [[2007]]. Retrieved [[25 October]] [[2007]].</ref><ref name=sinnott>{{जर्नल स्रोत |दुवा=http://www.skyandtelescope.com/observing/home/10775326.html |accessdate=2007-10-25 |journal=Sky & Telescope |author=Roger W. Sinnott |date=October 24, 2007 |title=Comet Holmes Undergoes Huge Outburst |archive-date=2008-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225150705/http://www.skyandtelescope.com/observing/home/10775326.html |url-status=dead }}</ref> मोठ्या दुर्बीणींतून धूमकेतूप्रमाणे दिसत असलातरी [[ऑक्टोबर २६]] पर्यंत डोळ्याने तो एका ताऱ्यासारखा वाटत होता. धूमकेतुच्या स्फोटाच्यावेळी त्याचे शेपूट पृथ्वीच्या विरुद्ध दिशेला असल्याने पृथ्वीवरून तो एका दिपमान गोळ्याप्रमाणे दिसत होता. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:खगोलशास्त्र]] [[वर्ग:धूमकेतू]] nqezizrdbz96vmfm9r3crgvasu0ef1p 0 43128 2708089 2212182 2026-09-06T10:05:46Z Abhishek.5678 142811 2708089 wikitext text/x-wiki {{Infobox chess player |playername = बोरिस स्पास्की |image = [[चित्र:Spassky Boris.jpg|200px]] |caption = बोरिस स्पास्की, १९८९ |birthname = बोरिस व्हासिलिएविच स्पास्की |country ={{deshen2mr|USSR}}, {{deshen2mr|France}}, {{deshen2mr|Russia}} |datebirth = {{birth date|1937|1|30}} |placebirth = [[सेंट पीटर्सबर्ग]], [[सोवियेत संघ]] |datedeath = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2025|2|27|1937|1|30}} |placedeath = [[मॉस्को]], [[रशिया]] |title = [[ग्रँडमास्टर]] |worldchampion = १९६९-१९७२ |womensworldchampion = |rating = |peakrating = }} '''बोरिस व्हासिलिएविच स्पास्की''' ([[३० ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[२७ फेब्रुवारी]], [[इ.स. २०२५|२०२५]]) हा रशियाचा [[बुद्धिबळ]] खेळाडू होता. {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:स्पास्की, बोरिस}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 5evqhwiy4140k588us5k0vyfzkvi5v5 0 48035 2708004 2598216 2026-09-05T21:53:24Z नरेश सावे 88037 /* पक्षी निरीक्षण */ 2708004 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]] [[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]] '''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात. == उत्पत्ती == पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे. == शरीर रचना == [[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २ डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते. पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो. कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात. # बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो. # अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात. # अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत. # पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात. == पंखांची रचना व उडणे == वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते. # एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे # जलद झेप # पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे # हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड # पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण # भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे # कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड # सरळ उड्डाण व जलद फडफड == चोच == पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार - १) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली. २) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी. ३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी. ४) लाकूड तासण्यासाठी. ५) फुलातील मध खाण्यासाठी . ६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी. ७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी. ८) कापण्यासाठी. ९) संवरक्षणासाठी == विविध जाती व कुळे == जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे . == वर्तन == बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत. === खाद्य === [[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]] पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे. == स्थलांतर == ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :- # अन्नाची उपलब्धता - # हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात. # जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात. # सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता # पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी # उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते. == पक्षांची घरटी == पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो. == शेतकऱ्यांचे मित्र == साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सारपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात. पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी कॅरोलविना पॅराकीट या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासामारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते. == पुस्तक == शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. == भारतीय पक्षी == पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. कावळा, कबूतर व चिमणी हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत. भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते) * महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे) * पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन) * पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली) * पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षी - आपले सख्खे शेजारी - किरण पुरंदरे * पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे * शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे) * A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले) * Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत) * Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप) * Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण) == पक्षी निरीक्षण == पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे. '''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे''' पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]] कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो. '''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे''' बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{Commons category}} == बाह्य दुवे == * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)] * [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)] [[वर्ग:पक्षी|*]] {{विस्तार}} e7zwx47ol6p9yv9i7epywasqd5dcazr 2708005 2708004 2026-09-05T21:55:38Z नरेश सावे 88037 /* भारतीय पक्षी */ 2708005 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]] [[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]] '''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात. == उत्पत्ती == पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे. == शरीर रचना == [[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २ डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते. पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो. कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात. # बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो. # अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात. # अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत. # पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात. == पंखांची रचना व उडणे == वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते. # एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे # जलद झेप # पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे # हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड # पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण # भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे # कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड # सरळ उड्डाण व जलद फडफड == चोच == पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार - १) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली. २) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी. ३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी. ४) लाकूड तासण्यासाठी. ५) फुलातील मध खाण्यासाठी . ६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी. ७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी. ८) कापण्यासाठी. ९) संवरक्षणासाठी == विविध जाती व कुळे == जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे . == वर्तन == बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत. === खाद्य === [[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]] पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे. == स्थलांतर == ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :- # अन्नाची उपलब्धता - # हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात. # जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात. # सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता # पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी # उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते. == पक्षांची घरटी == पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो. == शेतकऱ्यांचे मित्र == साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सारपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात. पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी कॅरोलविना पॅराकीट या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासामारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते. == पुस्तक == शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. == भारतीय पक्षी == पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. [[कावळा]], [[कबूतर]] व [[चिमणी]] हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत. भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते) * महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे) * पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन) * पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली) * पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षी - आपले सख्खे शेजारी - किरण पुरंदरे * पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे * शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे) * A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले) * Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत) * Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप) * Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण) == पक्षी निरीक्षण == पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे. '''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे''' पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]] कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो. '''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे''' बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{Commons category}} == बाह्य दुवे == * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)] * [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)] [[वर्ग:पक्षी|*]] {{विस्तार}} 5vpyj24h74prc1c7tffckxhvsjiqi9n 2708006 2708005 2026-09-05T21:58:05Z नरेश सावे 88037 /* शेतकऱ्यांचे मित्र */ 2708006 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]] [[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]] '''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात. == उत्पत्ती == पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे. == शरीर रचना == [[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २ डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते. पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो. कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात. # बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो. # अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात. # अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत. # पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात. == पंखांची रचना व उडणे == वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते. # एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे # जलद झेप # पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे # हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड # पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण # भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे # कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड # सरळ उड्डाण व जलद फडफड == चोच == पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार - १) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली. २) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी. ३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी. ४) लाकूड तासण्यासाठी. ५) फुलातील मध खाण्यासाठी . ६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी. ७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी. ८) कापण्यासाठी. ९) संवरक्षणासाठी == विविध जाती व कुळे == जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे . == वर्तन == बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत. === खाद्य === [[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]] पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे. == स्थलांतर == ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :- # अन्नाची उपलब्धता - # हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात. # जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात. # सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता # पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी # उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते. == पक्षांची घरटी == पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो. == शेतकऱ्यांचे मित्र == साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात. पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी [[कॅरोलविना पॅराकीट]] या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासमारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते. == पुस्तक == शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. == भारतीय पक्षी == पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. [[कावळा]], [[कबूतर]] व [[चिमणी]] हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत. भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते) * महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे) * पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन) * पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली) * पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षी - आपले सख्खे शेजारी - किरण पुरंदरे * पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे * शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे) * A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले) * Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत) * Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप) * Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण) == पक्षी निरीक्षण == पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे. '''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे''' पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]] कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो. '''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे''' बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{Commons category}} == बाह्य दुवे == * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)] * [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)] [[वर्ग:पक्षी|*]] {{विस्तार}} lzel9c58lhwuca62b9910mnel9ohc9z 2708007 2708006 2026-09-05T22:05:00Z नरेश सावे 88037 /* भारतीय पक्षी */ 2708007 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]] [[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]] '''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात. == उत्पत्ती == पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे. == शरीर रचना == [[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २ डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते. पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो. कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात. # बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो. # अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात. # अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत. # पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात. == पंखांची रचना व उडणे == वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते. # एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे # जलद झेप # पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे # हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड # पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण # भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे # कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड # सरळ उड्डाण व जलद फडफड == चोच == पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार - १) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली. २) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी. ३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी. ४) लाकूड तासण्यासाठी. ५) फुलातील मध खाण्यासाठी . ६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी. ७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी. ८) कापण्यासाठी. ९) संवरक्षणासाठी == विविध जाती व कुळे == जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे . == वर्तन == बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत. === खाद्य === [[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]] पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे. == स्थलांतर == ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :- # अन्नाची उपलब्धता - # हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात. # जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात. # सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता # पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी # उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते. == पक्षांची घरटी == पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो. == शेतकऱ्यांचे मित्र == साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात. पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी [[कॅरोलविना पॅराकीट]] या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासमारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते. == पुस्तक == शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. == भारतीय पक्षी == पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. [[कावळा]], [[कबूतर]] व [[चिमणी]] हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत. भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते) * महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे) * पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन) * पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली) * पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षी - आपले सख्खे शेजारी - किरण पुरंदरे * पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे * शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे) * A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले) * Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत) * Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप) * Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण) ==विदेशी पक्षी== == पक्षी निरीक्षण == पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे. '''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे''' पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]] कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो. '''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे''' बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{Commons category}} == बाह्य दुवे == * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)] * [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)] [[वर्ग:पक्षी|*]] {{विस्तार}} paduj9l018kijwxyu2ye2eajhhsly28 2708008 2708007 2026-09-05T22:18:31Z नरेश सावे 88037 /* विदेशी पक्षी */ 2708008 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]] [[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]] '''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात. == उत्पत्ती == पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे. == शरीर रचना == [[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २ डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते. पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो. कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात. # बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो. # अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात. # अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत. # पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात. == पंखांची रचना व उडणे == वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते. # एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे # जलद झेप # पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे # हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड # पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण # भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे # कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड # सरळ उड्डाण व जलद फडफड == चोच == पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार - १) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली. २) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी. ३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी. ४) लाकूड तासण्यासाठी. ५) फुलातील मध खाण्यासाठी . ६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी. ७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी. ८) कापण्यासाठी. ९) संवरक्षणासाठी == विविध जाती व कुळे == जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे . == वर्तन == बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत. === खाद्य === [[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]] पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे. == स्थलांतर == ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :- # अन्नाची उपलब्धता - # हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात. # जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात. # सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता # पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी # उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते. == पक्षांची घरटी == पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो. == शेतकऱ्यांचे मित्र == साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात. पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी [[कॅरोलविना पॅराकीट]] या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासमारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते. == पुस्तक == शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. == भारतीय पक्षी == पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. [[कावळा]], [[कबूतर]] व [[चिमणी]] हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत. भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते) * महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे) * पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन) * पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली) * पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षी - आपले सख्खे शेजारी - किरण पुरंदरे * पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे * शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे) * A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले) * Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत) * Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप) * Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण) ==विदेशी पक्षी== अ.अमेरिकेतील पक्षी. क.दक्षिण डाकोटा राज्य.<ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> # == पक्षी निरीक्षण == पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे. '''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे''' पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]] कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो. '''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे''' बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{Commons category}} == बाह्य दुवे == * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)] * [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)] [[वर्ग:पक्षी|*]] {{विस्तार}} 0aoyrycg6rtt3pejw7z9648ew3g129d 2708009 2708008 2026-09-05T22:29:04Z नरेश सावे 88037 /* विदेशी पक्षी */ 2708009 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]] [[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]] '''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात. == उत्पत्ती == पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे. == शरीर रचना == [[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २ डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते. पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो. कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात. # बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो. # अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात. # अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत. # पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात. == पंखांची रचना व उडणे == वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते. # एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे # जलद झेप # पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे # हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड # पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण # भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे # कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड # सरळ उड्डाण व जलद फडफड == चोच == पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार - १) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली. २) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी. ३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी. ४) लाकूड तासण्यासाठी. ५) फुलातील मध खाण्यासाठी . ६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी. ७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी. ८) कापण्यासाठी. ९) संवरक्षणासाठी == विविध जाती व कुळे == जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे . == वर्तन == बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत. === खाद्य === [[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]] पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे. == स्थलांतर == ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :- # अन्नाची उपलब्धता - # हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात. # जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात. # सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता # पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी # उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते. == पक्षांची घरटी == पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो. == शेतकऱ्यांचे मित्र == साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात. पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी [[कॅरोलविना पॅराकीट]] या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासमारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते. == पुस्तक == शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. == भारतीय पक्षी == पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. [[कावळा]], [[कबूतर]] व [[चिमणी]] हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत. भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते) * महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे) * पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन) * पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली) * पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षी - आपले सख्खे शेजारी - किरण पुरंदरे * पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे * शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे) * A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले) * Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत) * Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप) * Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण) ==विदेशी पक्षी== अ.अमेरिकेतील पक्षी. क.दक्षिण डाकोटा राज्य.<ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> #गुंजन पक्षी.[[(Hummingbird)]]. #कबुतरे व पारवे ([[Doves]] and [[[Pigeons]]). #सुतारपक्षी ([[Woodpeckers]]). # राजपक्षी([[Swallows]] and [[[Kingbirds]]). #निशाचर ([[Swifts]] and [[Nighthawks]]). == पक्षी निरीक्षण == पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे. '''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे''' पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]] कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो. '''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे''' बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{Commons category}} == बाह्य दुवे == * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)] * [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)] [[वर्ग:पक्षी|*]] {{विस्तार}} 18gkfp48gfhuki3suwhxpco75dihi2f 2708010 2708009 2026-09-05T22:29:49Z नरेश सावे 88037 /* विदेशी पक्षी */ 2708010 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]] [[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]] '''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात. == उत्पत्ती == पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे. == शरीर रचना == [[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २ डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते. पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो. कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात. # बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो. # अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात. # अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत. # पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात. == पंखांची रचना व उडणे == वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते. # एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे # जलद झेप # पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे # हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड # पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण # भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे # कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड # सरळ उड्डाण व जलद फडफड == चोच == पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार - १) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली. २) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी. ३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी. ४) लाकूड तासण्यासाठी. ५) फुलातील मध खाण्यासाठी . ६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी. ७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी. ८) कापण्यासाठी. ९) संवरक्षणासाठी == विविध जाती व कुळे == जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे . == वर्तन == बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत. === खाद्य === [[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]] पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे. == स्थलांतर == ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :- # अन्नाची उपलब्धता - # हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात. # जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात. # सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता # पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी # उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते. == पक्षांची घरटी == पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो. == शेतकऱ्यांचे मित्र == साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात. पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी [[कॅरोलविना पॅराकीट]] या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासमारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते. == पुस्तक == शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. == भारतीय पक्षी == पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. [[कावळा]], [[कबूतर]] व [[चिमणी]] हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत. भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते) * महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे) * पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन) * पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली) * पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षी - आपले सख्खे शेजारी - किरण पुरंदरे * पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे * शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे) * A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले) * Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत) * Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप) * Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण) ==विदेशी पक्षी== अ.अमेरिकेतील पक्षी. क.दक्षिण डाकोटा राज्य.<ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> #गुंजन पक्षी.[[(Hummingbird)]]. #कबुतरे व पारवे ([[Doves]] and [[Pigeons]]). #सुतारपक्षी ([[Woodpeckers]]). # राजपक्षी([[Swallows]] and [[[Kingbirds]]). #निशाचर ([[Swifts]] and [[Nighthawks]]). == पक्षी निरीक्षण == पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे. '''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे''' पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]] कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो. '''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे''' बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{Commons category}} == बाह्य दुवे == * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)] * [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)] [[वर्ग:पक्षी|*]] {{विस्तार}} 5pow31o8pc0vppliikoeayda725bo18 2708011 2708010 2026-09-05T22:30:11Z नरेश सावे 88037 /* विदेशी पक्षी */ 2708011 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]] [[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]] '''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात. == उत्पत्ती == पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे. == शरीर रचना == [[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २ डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते. पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो. कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात. # बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो. # अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात. # अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत. # पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात. == पंखांची रचना व उडणे == वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते. # एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे # जलद झेप # पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे # हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड # पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण # भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे # कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड # सरळ उड्डाण व जलद फडफड == चोच == पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार - १) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली. २) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी. ३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी. ४) लाकूड तासण्यासाठी. ५) फुलातील मध खाण्यासाठी . ६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी. ७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी. ८) कापण्यासाठी. ९) संवरक्षणासाठी == विविध जाती व कुळे == जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे . == वर्तन == बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत. === खाद्य === [[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]] पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे. == स्थलांतर == ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :- # अन्नाची उपलब्धता - # हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात. # जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात. # सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता # पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी # उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते. == पक्षांची घरटी == पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो. == शेतकऱ्यांचे मित्र == साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात. पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी [[कॅरोलविना पॅराकीट]] या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासमारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते. == पुस्तक == शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. == भारतीय पक्षी == पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. [[कावळा]], [[कबूतर]] व [[चिमणी]] हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत. भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते) * महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे) * पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन) * पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली) * पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षी - आपले सख्खे शेजारी - किरण पुरंदरे * पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे * शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे) * A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले) * Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत) * Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप) * Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण) ==विदेशी पक्षी== अ.अमेरिकेतील पक्षी. क.दक्षिण डाकोटा राज्य.<ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> #गुंजन पक्षी.[[(Hummingbird)]]. #कबुतरे व पारवे ([[Doves]] and [[Pigeons]]). #सुतारपक्षी ([[Woodpeckers]]). # राजपक्षी([[Swallows]] and [[Kingbirds]]). #निशाचर ([[Swifts]] and [[Nighthawks]]). == पक्षी निरीक्षण == पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे. '''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे''' पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]] कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो. '''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे''' बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{Commons category}} == बाह्य दुवे == * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)] * [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)] [[वर्ग:पक्षी|*]] {{विस्तार}} 82mkro0ic64gy4gk5kzmirjy80kyu8v 2708012 2708011 2026-09-05T22:49:48Z नरेश सावे 88037 2708012 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]] [[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]] '''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात. == उत्पत्ती == पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे. == शरीर रचना == [[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २ डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते. पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो. कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात. # बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो. # अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात. # अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत. # पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात. == पंखांची रचना व उडणे == वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते. # एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे # जलद झेप # पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे # हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड # पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण # भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे # कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड # सरळ उड्डाण व जलद फडफड == चोच == पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार - १) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली. २) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी. ३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी. ४) लाकूड तासण्यासाठी. ५) फुलातील मध खाण्यासाठी . ६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी. ७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी. ८) कापण्यासाठी. ९) संवरक्षणासाठी == विविध जाती व कुळे == जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे . == वर्तन == बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत. === खाद्य === [[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]] पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे. == स्थलांतर == ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :- # अन्नाची उपलब्धता - # हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात. # जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात. # सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता # पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी # उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते. == पक्षांची घरटी == पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो. == शेतकऱ्यांचे मित्र == साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात. पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी [[कॅरोलविना पॅराकीट]] या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासमारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते. == पुस्तक == शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. == भारतीय पक्षी == पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. [[कावळा]], [[कबूतर]] व [[चिमणी]] हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत. भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते) * महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे) * पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन) * पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली) * पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षी - आपले सख्खे शेजारी - किरण पुरंदरे * पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे * शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे) * A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले) * Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत) * Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप) * Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण) ==विदेशी पक्षी== अ.अमेरिकेतील पक्षी. क.दक्षिण डाकोटा राज्य.<ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> #गुंजन पक्षी.[[(Hummingbird)]]. #कबुतरे व पारवे ([[Doves]] and [[Pigeons]]). #सुतारपक्षी ([[Woodpeckers]]). #भिंगरी पक्षी आणि राजापक्षी([[Swallows]] and [[Kingbirds]]). #पाकोळ्या आणि रातवा ([[Swifts]] and [[Nighthawks]]). #नीळकंठ आणि कावळा ([[Jays and Crows]]). #चिकाडी, भिंतसर्पी,वृक्षसर्पी आणि रानचिमणी पक्षी ([[Chickadees, Nuthatches, Creepers and Wrens]]). #मुकुटपक्षी, हरितपक्षी आणि वटवट्या पक्षी ([[Kinglets, Vireos and Warblers]]). == पक्षी निरीक्षण == पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे. '''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे''' पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]] कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो. '''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे''' बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{Commons category}} == बाह्य दुवे == * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)] * [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)] [[वर्ग:पक्षी|*]] {{विस्तार}} rulpxl7aywhqyb1cy9fnhtrktl5qye6 0 54387 2708096 2511145 2026-09-06T11:27:56Z ~2026-48501-25 187134 /* इतिहास */ 2708096 wikitext text/x-wiki '''पुण्यातील गणेश विसर्जन मिरवणूक''' [[पुणे]] शहरात [[अनंत चतुर्दशी]]च्या दिवशी काढण्यात येते. यात पुणे शहर व आसपासच्या भागातील सार्वजनिक गणपती मंडळे भाग घेतात. प्रत्येक मंडळाचे सदस्य आपआपल्या गणपतीची पूजनमूर्ती व उत्सवमूर्ती घेउन विवक्षित ठिकाणापासून ठरवलेल्या मार्गाने चालत (किंवा हळू चालणाऱ्या वाहनातून) [[मुठा नदी]]च्या तीरावर येतात व पूजनमूर्तीचे विसर्जन करून उत्सवमूर्ती घेउन परत जातात. अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी सकाळी सुरू होणारी ही मिरवणूक जवळपास ३० तास चालू असते व दुसऱ्या दिवशी मध्यान्हापर्यंत चालते. ही मिरवणूक पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा परमोच्च बिंदू समजली जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/ganesh-immersion-procession-held-with-peace-in-pune-1145148/|title=पुण्यात दिमाखदार मिरवणूक, मानाच्या गणपतींचे हौदात विसर्जन|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> [[File:Ganesh Miravnuk.jpg|thumb|मिरवणुकीतील ढोल पथक]] == इतिहास == पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात [[लोकमान्य टिळक]] यांनी केली. मिरवणुकीचा प्रारंभ श्रीमंत भाऊ रंगारी यांनी केल्याचे मानले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/shrimant-bhausaheb-rangari-mandal-controversial-banner-on-ganesh-visarjan-lokmanya-tilak-1545124/|title=भाऊसाहेब रंगारी सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे ‘जनक’, तर टिळक ‘प्रसारक’; मंडळाचा वादग्रस्त फलक (५. ९. २०१७)|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> == मार्ग == कुमठेकर रस्ता, केळकर रस्ता, टिळक रस्ता अशा विविध मार्गांनी शेवटी अलका टॉकीज चौकात मिरवणूकीची सांगता होते. या, तसेच इतर मार्गांवर येणारा ताण टाळण्यासाठी [[इ.स. २००९|२००९]] सालापासून जंगली महाराज रस्ता तसेच लाल बहादूर शास्त्री रस्ता या मार्गांवर देखील मिरवणूका सुरू करण्याचा प्रस्ताव पुणे पोलिसांच्या विचाराधीन आहे. [[File:Ganesh procession.jpg|thumb|मिरवणुकीच्या मार्गावर काढलेली रांगोळी]] == मानाचे गणपती == मिरवणूकीतील मंडळांचा क्रम दरवर्षी बदलत असला तरीही काही मंडळांचा क्रमांक ठरलेला आहे व तो काटेकोरपणे पाळला जातो. या मंडळांच्या गणपतींना [[पुण्यातील गणेशोत्सव|मानाचे गणपती]] म्हणून संबोधतात. सर्वप्रथम पुण्याचे ग्रामदैवत [[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|कसबा गणपती]] असतो. या गणपतींच्या आगमनाने मिरवणूकीची सुरुवात होते. यानंतर क्रमाने [[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तांबडी जोगेश्वरी गणपती]], [[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|गुरुजी तालीम गणपती]], [[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तुळशीबाग गणपती]], [[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|केसरी गणपती]] या मंडळांचे गणपती मिरवणूकीत येतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/ganeshfestival2018-news/ganapati-utsav-2018-manache-5-ganpati-in-pune-celebration-important-ganpati-1742732/|title=जाणून घ्या पुण्यातील मानाच्या पाच गणपतींविषयी… ( १. ९. २०१८)|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> केसरीवाड्याच्या गणपतीनंतर इतर मंडळे आपले गणपती आधी ठरवून दिलेल्या क्रमाने मिरवणुकीत आणतात. मिरवणुकीत संध्याकाळी [[अखिल मंडई मंडळ|अखिल मंडई मंडळ गणपती]] आणि रात्री उशीरा [[दगडूशेठ हलवाई सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|दगडूशेट हलवाई गणपतीसहभागी]] होतात. त्यांचे देखावे पहायला गर्दी होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/ganapati-ganesh-visarjan-2017-live-updates-video-photos-mumbai-maharashtra-pune-1545122/|title=पुण्यात श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपतीचे विसर्जन|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> ==मिरवणुकीतील आकर्षण== पुण्यातील गणपती विसर्जन मिरवणुकीत मनाच्या गणपती मंडळांच्या समोर विविध पथके सहभागी होतात. नगारा वादन, शालेय विद्यार्थी- विद्यार्थिनींची बँड आणि घोषपथके, विविध सामाजिक संस्थांचे प्रतिनिधी आपापल्या कार्याचे फलक घेऊन सहभागी होतात. पारंपरिक पोशाखात स्त्री पुरुषआणि आबाल वृद्ध, घोड्यावर बसलेल्या युवती, दांडपट्टा ,तलवारबाजीजे खेळ करणारे युवक हे या मिरवणुकीचे विशेष आकर्षण असते.ढोल ताशांची पथके हा या मिरवणुकींचा केंद्रबिंदू झाला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/ganesh-visarjan-2017-pune-ganpati-visarjan-1546345/|title=मानाच्या मंडळांच्या दिमाखदार मिरवणुका|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> [[File:Lezim.jpg|thumb|पुण्यातील मिरवणुकीतील लेझीम पथक]] == वाहतूक व सुरक्षा व्यवस्था == पुण्यातील गणेश विसर्जन मिरवणूकीवेळी कोणतेही अनुचित प्रकार टाळण्यासाठी तसेच कायदा व सुव्यवस्थेचे पालन करण्यासाठी पोलिसांकडून कडेकोट सुरक्षाव्यवस्था पुरवण्यात येते. याशिवाय अनेक स्वयंसेवी संस्थांचे कार्यकर्ते देखील पोलिसांना याकामी सहकार्य करतात. विसर्जन मिरवणूक बराच वेळ (साधारणतः ३० तास) चालत असल्याने शहराच्या वाहतूक व्यवस्थेतही आवश्यक बदल केले जातात. == वादविवाद == न्यायालयाने दिलेल्या आदेशानुसार रात्री १० वाजता मिरवणूकीतील सर्व ध्वनिवर्धक बंद करणे सक्तीचे करण्यात आलेले आहे. मात्र गणेशोत्सवात अपवाद म्हणून विसर्जनाच्या दिवशी रात्री १२ वाजेपर्यंत ध्वनिवर्धक वापरण्यास परवानगी मिळते. मात्र त्यापुढे पोलिसांकडून ध्वनिवर्धक बंदीची काटेकोर अंमलबजावणी केली जाते. मात्र यावेळी बऱ्याच मंडळांच्या कार्यकर्त्यांकडून पोलिसांनी सहकार्य केले जात नाही आणि न्यायालयाच्याच नियमांचे उल्लंघन केले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/high-court-ban-on-dj-and-dolby-system-in-ganesh-visarjan-miravnuk/articleshow/65807133.cms|title=विसर्जन मिरवणुकीत डीजेवर तूर्त बंदी|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|accessdate=2018-09-22|archive-date=2018-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916045832/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/high-court-ban-on-dj-and-dolby-system-in-ganesh-visarjan-miravnuk/articleshow/65807133.cms|url-status=dead}}</ref> ==हे सुद्धा पहा== *[[गणपती]] *[[अष्टविनायक]] *[[लालबागचा राजा]] ==चित्रदालन== <gallery> File:पुण्यातील मानाचा तिसरा गणपती. गुरुजी तालीम..JPG|पुण्यातील मानाचा तिसरा गणपती. [[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] File:तुळशीबाग मनाचा चौथा गणपती.JPG|[[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] मनाचा चौथा गणपती File:पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती. केसरीवाडा..JPG|पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती. [[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] File:गणपती विसर्जन मिरवणुकीतील झांज पथक.JPG|गणपती विसर्जन मिरवणुकीतील झांज पथक </gallery> {{विस्तार}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुणे]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] cgnr0tcc5jc79e6qroetre99laxw0e6 0 57956 2707964 2648775 2026-09-05T16:28:53Z Nitinraje Anuse 71658 /* माणदेशी भाषेतील काही प्रचलित शब्द */ 2707964 wikitext text/x-wiki '''माणदेश''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राचा]] भाग आहे. या भागात माण नावाची वैशिष्ट्यपूर्ण चिकणमाती आढळते. माणदेशाव्यतिरिक्त ही माती इतरत्र सापडत नाही. या भागातून [[माण नदी]] वाहते, त्यामुळे याला माणदेश असे नाव पडले. [[माण नदी]]लाच [[माणगंगा]] म्हणतात. ही [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[सातारा]] जिल्ह्यातून वाहणारी पूर्ववाहिनी नदी आहे. या नदीचा उगम माण तालुक्यातील कुळकजाई भागाच्या परिसरातील सीतामाई डोंगररांगातून होतो. या नदीवरील 1992 साली बोराटवाडी गावचे पुनर्वसन करून आंधळी हे बांधले आहे. तसेच या नदीकाठी दहिवडी, गोंदवले म्हसवड ही गावे आहेत. पु<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sujeet|first=Jadhav|last2=Otari|first2=Pranav|last3=Mane.|first3=Akshay|date=2017-03-31|title=NOISE POLLUTION STUDY ATMHASWADYATRAMAHOTSAV, 2016 MAHARASHTRA, INDIA.|url=https://doi.org/10.21474/ijar01/3610|journal=International Journal of Advanced Research|volume=5|issue=3|pages=1094–1097|doi=10.21474/ijar01/3610|issn=2320-5407}}</ref>ढे ती सरकोळी येथे [[भीमा नदी]]ला मिळते. या नदीच्या काठाला असलेल्या [[सातारा]], [[सांगली]] आणि [[सोलापूर]] जिल्ह्यांतील परिसराला माणदेश म्हणतात. माणदेशच्या मातीतील लेखक जयराम शिंदे यांची अनेक प्रकारची पुस्तके माणदेश प्रकाशन स्वरूपात आज महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध असून. लेखक [[जयराम शिंदे]] यांनी माणदेश प्रकाशनमधून सातारा जिल्हा माहिती पुस्तक संपादित केले, असून त्यात माणदेशची संपूर्ण माहिती उपलब्ध करून दिलेली आहे. माणगंगा नदीवर ३२ कोल्हापूर पद्धतीचे बंधारे आहेत. नदीच्या एका काठाला उंच डोंगर, दुसऱ्या बाजूला खोल दरी, झाडाझुडपांनी नटलेला परिसर, पुरातन मंदिरे व औषधी वनस्पती होत्या. सद्यस्थितीतील नदी परिसर काटेरी झुडपांनी वेढला आहे. मराठी साहित्यिक [[ग.दि. माडगूळकर]] आणि [[व्यंकटेश माडगूळकर]] या बंधूंचे बालपण माणदेशातील माडगूळ गावी गेले. व्यंकटेश माडगूळकरांनी लिहिलेल्या [[माणदेशी माणसे]] या पुस्तकात या परिसरातील लोकांची व्यक्तिचित्रणे आहेत. [[शंकरराव खरात]] हे माणदेशातील थोर साहित्यिक मराठवाडा विद्यापीठाचे कुलगुरू होते. शंकरराव खरातांचे '''तराळ-अंतराळ''' हे पुस्तक विशेष प्रसिद्ध आहे. शिखर-शिंगणापूर, भोजलिंगगड, खरसुंडी, करगणी, मोही, दिवड, म्हसवड, पिंगळी, सीताबाई, मलवडी आणि गोंदवले ही माणदेशातील प्रसिद्ध देवस्थाने आहेत. ==माणदेशी भाषेतील काही प्रचलित शब्द== * जित्राब = पशू पक्षी * वाईच, उलीस = कमी * बावटा = खांदा * लय, मैंदुळं = जास्त, खूप * उलीसं, वैसं= थोडेसे * कळवंडी= भांडणे * ग्वाड = छान * वंगाळ= ओंगळवाणे, वाईट * आधाशी= हावरट * लागीर = दुःख,जखम * बासान = घरगुती भांडी * वाकळ = गोधडी * चांडा = मुद्दामहून कृती करणारा * झंपर = चोळी * पैरण = शर्ट/सदरा * चेंगाट = चिकट * बोड्या = जोड शब्द खुळ्या बोड्याच, अडाणी बोड्याचं * धाकला = लहान * धकलं = मोठा * ध्वाडी = पुतणी (मोठ्या दिराची मुलगी) * इवाय = मुलीचे वडील आणि सासरा यांचे नाते (व्याही) * इणीबाय= विहीनबाई * फुई = मोठी चुलती • बरिकराव = छोटा दीर • माय = सर्वात छोटी चुलती * नानी = लहान चुलती * व्हंजी = मोठी जावं/ मोठी वहिनी * वन्स = भावजय(नणंद) * दिवानसाब= मोठी नणंद * मिरचीबाई = कडक किंवा रागीट नणंद * मैतर= मित्र * शेरडं = शेळ्या * गुर = जनावरे * डोबार= म्हैस • परडा = गोठा * सायाळ= साळिंदर * म्हवाचं पोळं= मधमाश्यांचे मोहोळ * बळय= बगळा * पाचुंदा = पाच पेंढ्या * टम टम = तीन चाकी गाडी * टमरेळ/चिंपाट = लहान डब्बा/बादली * सांचीपार = संध्याकाळ * यदाळा = यावेळेपर्यंत, आतापर्यंत * म्होरं= पुढे * व्हती = होती * न्हाय/न्हवं = नाही * अमासनी = आम्हाला * व्हरा = गप्पा * कुरळी = नीमत्त * पाचकळ = अर्धसत्य • अदमाशी = अर्धवट * भसाकने = मधेच बोलणे * दादरा = पुल * पुंगास = घाणेरडा • कुमाट = कुजका * बारका = लहान * टपाल = डोक्याचे केस * कावार = वादळ * वायदुळ/कायदुळ = लहान चक्राकार वादळ * वगळ= ओहोळ * मयंदाळ = खूप * हाडदन = जेवणे * निसळणे = धुणे * वलणी = कपडे /ठेवण्याची वाळवण्याची दोरी * सरंबाड =बाजरी/ज्वारीची कणसेकाडल्यानंतरची पेंडी * घम्यालं =पाटी * सरंबड = गावठी दारू * गुमान= गप्प बसून * हुमान = शब्द कोटी/कोडे * सरमाडी= गावठी हातभट्टीची दारू * निर्गी= गावठी दारू * तलंग= कोंबडी चे पिल्लू * पाट = शेळीचे मादी पिल्लू * कावाधरन= कधी पासून * जुंधळा= ज्वारी * सान्नं = तिफन चे चहाडे (चाढं) * खडलं= काळ्या-तपकिरी रंगाची मेंढी * बांडं= काळ्या-पांढऱ्या रंगाची मेंढी == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{साचा:महाराष्ट्राचे उपप्रांत}} [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची भौगोलिक रचना]] m710eco1yo39m6sn53kwmrihl5ql8uv 0 59115 2708028 2676375 2026-09-06T06:01:17Z Ketaki Modak 21590 पुनर्मांडणी 2708028 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''चक्र''' (चाक, वर्तुळ) हे [[सूक्ष्म शरीर|सूक्ष्म शरीरातील]] एक मानसिक किंवा आध्यात्मिक ऊर्जा-केंद्र आहे. [[हिंदू धर्म|हिंदू]] आणि [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] [[तंत्रशास्त्र|तांत्रिक]] [[योग]] आणि [[ध्यान|ध्यानधारणेमध्ये]] याचा उपयोग ध्यानासाठी पूरक साधन म्हणून केला जातो. ही चक्रे आपल्या शरिरातील निरनिराळी कार्ये नियंत्रित करतात असे मानले जाते.<ref name="britchakra">[https://www.britannica.com/topic/chakra Chakra: Religion], Encyclopaedia Britannica</ref><ref name="grimes100">{{cite book |last=Grimes |first=John A. |title=A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English |url=https://books.google.com/books?id=qcoUFYOX0bEC |year=1996 |publisher=[[State University of New York Press]] |isbn=978-0-7914-3067-5 |pages=26, 30, 100–101, 265}}</ref><ref>{{cite book |last=Staal |first=Frits |author-link=Frits Staal |title=Discovering the Vedas: Origins, Mantras, Rituals, Insights |url=https://books.google.com/books?id=HcE23SjLX8sC |year=2008 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-309986-4 |page=34}}</ref><ref name="Lochtefeld2002p137">{{cite book |first=James G. |last=Lochtefeld |title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M |url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch |url-access=registration |year=2002 |publisher=[[Rosen Publishing Group]] |isbn=978-0-8239-3179-8 |page=137}}</ref> ८ व्या शतकातील मध्ययुगीन बौद्ध ग्रंथांमध्ये चार किंवा पाच चक्रांचा उल्लेख आढळतो, तर हिंदू स्रोतांमध्ये ही संख्या भिन्न आहे.<ref name=britchakra/><ref name="grimes100"/><ref name="Heilijgers-Seelen 1992">{{Cite thesis |last=Heilijgers-Seelen |first=Dorothea Maria |title=The system of five cakras in Kubjikāmatatantra 14–16: a study and annotated translation |publisher=Egbert Forsten |location=Groningen |date=1992 |oclc=905777672 |isbn=978-9069800592 |url=https://books.google.com/books?id=EOD7EAAAQBAJ}}</ref> यातील सात चक्रांचे स्वरूप सर्वात जास्त प्रसिद्ध आहे. == आधुनिक काळातील चक्र विचार == * याचे वर्णन सर [[जॉन वूड्रॉफ]] यांच्या १९१९ मधील ''द सरपंट पॉवर'' (The Serpent Power) या पुस्तकात आढळते, जे पूर्णानंद यती यांच्या १५७७ मधील 'षट्-चक्र-निरूपण' (सहा चक्रांचे स्पष्टीकरण) या ग्रंथाचे ढोबळ भाषांतर आहे.<ref name="hareesh">[https://hareesh.org/blog/2016/2/5/the-real-story-on-the-chakras The real story on the chakras]</ref> * आधुनिक पाश्चात्य [[गूढवाद|गूढवादामध्ये]] चक्रांकडे वास्तविक परंतु अतिंद्रिय ऊर्जा-केंद्रे म्हणून पाहिले जाते. हा दृष्टिकोन १८८० च्या दशकात [[हेलेना ब्लावत्स्की]] आणि इतर [[थिऑसॉफिकल सोसायटी|थिऑसॉफिस्ट]] (ब्रह्मविद्या) विचारवंतांमुळे उदयाला आला.<ref>Helena Petrovna Blavatsky, ''Collected Writings'' vol. XII (Wheaton, IL: Theosophical Publishing House, 1980), 616.</ref> * पुढे 'वूड्रॉफ' यांचे पुस्तक आणि 'चार्ल्स डब्लू. लेडबेटर' यांच्या १९२७ मधील 'द चक्राज' या पुस्तकामुळे या संकल्पनेला आकार मिळाला. * नंतरच्या काळात यामध्ये मनोवैज्ञानिक गुणधर्म, इंद्रधनुष्य आणि [[अल्केमी]] (कीमिया/रसतत्र), [[ज्योतिषशास्त्र]], रत्ने, [[होमिओपॅथी]], [[कब्बाला]] आणि टॅरो कार्ड यांसारख्या इतर प्रणालींशी संबंधित अनेक संदर्भ जोडले गेले. == चक्रांची संख्या == तंत्रशास्त्रात सात चक्रे मानली जातात. परंतु गूढवादाच्या अभ्यासकांनी बारा चक्रे असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name=":1" /> एकूण बारा मुख्य '''चक्रे''' आपल्या (सूक्ष्म) शरीरात असतात असे मानले गेले आहे. == षटचक्रे == मानवी शरीरात पाठीच्या कण्यात सुषुम्नानाडीच्या मार्गावर ही चक्रे असतात. ही चक्रे म्हणजे ज्ञानतंतूंची कमले असतात. [[कुंडलिनी]] शक्ति त्यांचा भेद करून ब्रह्मरंध्रातून सहस्त्रदलांत विलीन होते व त्यावेळीं योगीं ब्रह्मस्वरूप होतो. कुंडलिनी ह्या चक्रांजवळ आली म्हणजे तीं उमलतात स्पष्ट होतात, असे म्हणतात. ह्या चक्रांचे कुंडलिनी भेदन करते तेव्हां योग्याला अनेक सिद्धि आणि अतींद्रियज्ञान ही प्राप्त होतात. <ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीमत अभंग ज्ञानेश्वरी (पूर्वार्ध)|last=स्वामी स्वरूपानंद|publisher=स्वामी स्वरूपानंद सेवा मंडळ, पावस|year=१९६०|location=पावस}}</ref> {| class="wikitable" |+ !क्र. !चक्राचे नाव !स्थान !रंग !बीजचिन्हे !देवता !ग्रंथी/गाठी !धातू |- |१. |मूलाधार किंवा आधारचक्र |शिश्न व गुद यांच्या शिवणीजवळ मागें-पाठीच्या कण्यांत |रंग तांबडा |ह्याच्या चार पाकळ्या असून त्या प्रत्येकीवर अनुक्रमे वं, शं, षं, सं हीं बीजचिन्हे आहेत. मंद वैराग्य असलेल्या साधकाचा समाधी साधण्याच्या मार्गाची सुरुवात या चक्रापासून होते तेव्हा त्यास पिपीलिका (मुंगी) मार्ग असे म्हणले जाते. |गणपति | - |अस्थी (Bone) |- | | |पृथ्वी-केंद्र | |शारीरिक चेतनेशी संबंधित | | | |- |२. |स्वाधिष्ठान किंवा लिंगचक्र |लिंगाच्या मागें पाठींच्या कण्यात |रंग पिवळा |ह्याच्या सहा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे बं, भं, मं, यं, रं, लं, ही बीजचिन्हे आहेत. |ब्रह्मदेव |ब्रह्मग्रंथी |मेद (Fat) |- | | |आप(जल)-केंद्र | |कनिष्ठ प्राणिक चेतनेशी संबंधित | | | |- |३. |मणिपुरचक्र किंवा नाभिचक्र |नाभीच्या (बेंबीच्या) मागे पाठीच्या कण्यांत |रंग निळा |ह्याच्या दहा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे डं, ढं, णं, तं, थं, दं, धं, नं, पं, फं, हीं बीजचिन्हे आहेत. |विष्णू |विष्णुग्रंथी |मांस (Flesh) |- | | |अग्नी-तत्त्व | |वरिष्ठ प्राणिक चेतनेशी संबंधित | | | |- |४. |अनाहतचक्र किंवा हृदयकमल |हृदयाच्या मागे पाठीच्या कण्यात |रंग शुभ्र पांढरा |ह्याच्या बारा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे कं, खं, गं, घं, ङ, चं, छं, जं, झं, जं, टं, ठं, हीं बीजचिन्हे आहेत. कुंडलिनी जागृत होऊन येथे आली असता काही ध्वनी ऐकू येतात त्यांना '''अनाहत ध्वनी''' म्हणतात. चिणी, चिणिचिणि, घंटा, शंख, तंत्री, ताल, वेणु, मृदुंग, भेरी, व मेघ. - [[हंसोपनिषद]] |शंकर |रुद्रग्रंथी |रक्त (Blood) |- | | |वायू तत्त्व | |वरिष्ठ भावनात्मक पुरुषाशी संबंधित | | | |- |५. |विशुद्धचक्र |कंठाच्या मागें पाठीच्या कण्यांत |रंग धुरासारखा |ह्याच्या सोळा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमें अं, आं, इं, ईं, उं, ऊं, ऋ, ऋ, लृ, लृ, एं, ऐं, ओं, औं, अं, अः हीं बीजचिन्हे आहेत. |जीवात्मा | - |त्वचा (skin) |- | | |आकाश तत्त्व <ref name=":1" /> | |वाणीशी संबंधित | | | |- |६. |आज्ञाचक्र किंवा अग्निचक्र |दोन भुवयांमध्ये (त्यामागे पाठीच्या कण्यांत) |विद्युतवर्ण |ह्याला दोन पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे हं, क्षं, हीं बीजचिन्हे आहेत. कुंडलिनी जागृत होऊन येथे आली असता, तिला आत्मरूपाचे दर्शन होते आणि त्यामुळे कामादि सर्व विकार पूर्णपणे जिंकले जातात.<ref name=":0" /> वैराग्यसंपन्न, प्रगत साधकाचा समाधी साधण्याच्या मार्गाची सुरुवात या चक्रापासून होते तेव्हा त्यास विहंगम मार्ग असे म्हणले जाते. |सद्गुरू | - |मज्जाधातू (Marrow) |- | | | | |गतिमान मन, संकल्प इ. शी, मानसिक क्षमतांशी संबंधित | | | |- | |ललना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=3p4r_ad2Y7g|title=Complete Package of Pranayama for Beginner's|website=Swami Ramdev|url-status=live}}</ref> | | | | | | |- | |मध्यसंधि | | |आज्ञाचक्र आणि सहस्त्रदल यांच्यामधील सीमा | | | |- | |सहस्त्रार / सहस्त्रदल चक्र |मस्तकामध्ये (मेंदूमध्ये) | |यामधून अमृत पाझरते असे शास्त्र सांगते, म्हणून मेंदूच्या त्या भागाला योगाच्या परिभाषेत चंद्र किंवा चंद्रामृत तळे (सत्रावीचे तळे) असे म्हणतात. <ref name=":0" /> डोळ्यांची, कानांची, नाकाची अशी प्रत्येकी दोन, तोंड, मलद्वार (गुद), मूत्रद्वार अशी प्रत्येकी एक - ही नवद्वारे व ब्रह्मरंध्र हे दहावे द्वार - ते योगसामर्थ्याने उघडता येते. ब्रह्मरंध्र - यालाच काकीमुख असेही म्हणले जाते.<ref name=":0" /> | | - |सर्व धातू समविष्ट <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=Mother's Chronicles - part 06|last=Sujata Nahar|publisher=INSTITUT DE RECHERCHES EVOLUTIVES, Paris and MIRA ADITI, Mysore|year=2001|isbn=2-902776-69-1|location=MYSORE}}</ref> |- | | | | |उच्च मन, प्रदीप्त मन, अंतर्ज्ञानात्मक मन, अधिमानस यांच्याशी संबंधित <ref name=":1" /> | | | |} ==कार्य== ==आधुनिक वैद्यक विचार== ==अधिक वाचन== [[सूर्यनमस्कार|सूर्यनमस्काराची]] सुरुवात करताना प्रणामासनात खालील मंत्र म्हणले जातात. त्या त्या मंत्राचा शरीरातील चक्राशी संबंध आहे. {| class="wikitable" ! क्र. ! मंत्र ! चक्र |- | १ || ॐ मित्राय नमः || [[अनाहत चक्र]] |- | 2 || ॐ रवये नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |- | ३ || ॐ सूर्याय नमः || [[स्वाधिष्ठान चक्र]] |- | ४ || ॐ भानवे नमः || [[आज्ञा चक्र]] |- | ५ || ॐ खगाय नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |- | ६ || ॐ पूष्णे नमः || [[मणिपूर चक्र]] |- | ७ || ॐ हिरण्यगर्भाय नमः || [[स्वाधिष्ठान चक्र]] |- | ८ || ॐ मरीचये नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |- | ९ || ॐ आदित्याय नमः || [[आज्ञा चक्र]] |- | १० || ॐ सवित्रे नमः || [[स्वाधिष्ठान चक्र]] |- | ११ || ॐ अर्काय नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |-| | १२ || ॐ भास्कराय नमः || [[अनाहत चक्र]] |} ==बाह्य दुवे== == संदर्भ == [[वर्ग:चक्र]] [[वर्ग:आरोग्य]] [[वर्ग:अध्यात्म]] 0mal8su4g1rxln3wl4zsz9twkei6ykz 2708068 2708028 2026-09-06T08:16:04Z Ketaki Modak 21590 2708068 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''चक्र''' (चाक, वर्तुळ) हे [[सूक्ष्म शरीर|सूक्ष्म शरीरातील]] एक मानसिक किंवा आध्यात्मिक ऊर्जा-केंद्र आहे. [[हिंदू धर्म|हिंदू]] आणि [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] [[तंत्रशास्त्र|तांत्रिक]] [[योग]] आणि [[ध्यान|ध्यानधारणेमध्ये]] याचा उपयोग ध्यानासाठी पूरक साधन म्हणून केला जातो. ही चक्रे आपल्या शरिरातील निरनिराळी कार्ये नियंत्रित करतात असे मानले जाते.<ref name="britchakra">[https://www.britannica.com/topic/chakra Chakra: Religion], Encyclopaedia Britannica</ref><ref name="grimes100">{{cite book |last=Grimes |first=John A. |title=A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English |url=https://books.google.com/books?id=qcoUFYOX0bEC |year=1996 |publisher=[[State University of New York Press]] |isbn=978-0-7914-3067-5 |pages=26, 30, 100–101, 265}}</ref><ref>{{cite book |last=Staal |first=Frits |author-link=Frits Staal |title=Discovering the Vedas: Origins, Mantras, Rituals, Insights |url=https://books.google.com/books?id=HcE23SjLX8sC |year=2008 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-309986-4 |page=34}}</ref><ref name="Lochtefeld2002p137">{{cite book |first=James G. |last=Lochtefeld |title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M |url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch |url-access=registration |year=2002 |publisher=[[Rosen Publishing Group]] |isbn=978-0-8239-3179-8 |page=137}}</ref> ८ व्या शतकातील मध्ययुगीन बौद्ध ग्रंथांमध्ये चार किंवा पाच चक्रांचा उल्लेख आढळतो, तर हिंदू स्रोतांमध्ये ही संख्या भिन्न आहे.<ref name=britchakra/><ref name="grimes100"/><ref name="Heilijgers-Seelen 1992">{{Cite thesis |last=Heilijgers-Seelen |first=Dorothea Maria |title=The system of five cakras in Kubjikāmatatantra 14–16: a study and annotated translation |publisher=Egbert Forsten |location=Groningen |date=1992 |oclc=905777672 |isbn=978-9069800592 |url=https://books.google.com/books?id=EOD7EAAAQBAJ}}</ref> यातील सात चक्रांचे स्वरूप सर्वात जास्त प्रसिद्ध आहे. == आधुनिक काळातील चक्र विचार == * याचे वर्णन सर [[जॉन वूड्रॉफ]] यांच्या १९१९ मधील ''द सरपंट पॉवर'' (The Serpent Power) या पुस्तकात आढळते, जे पूर्णानंद यती यांच्या १५७७ मधील 'षट्-चक्र-निरूपण' (सहा चक्रांचे स्पष्टीकरण) या ग्रंथाचे ढोबळ भाषांतर आहे.<ref name="hareesh">[https://hareesh.org/blog/2016/2/5/the-real-story-on-the-chakras The real story on the chakras]</ref> * आधुनिक पाश्चात्य [[गूढवाद|गूढवादामध्ये]] चक्रांकडे वास्तविक परंतु अतिंद्रिय ऊर्जा-केंद्रे म्हणून पाहिले जाते. हा दृष्टिकोन १८८० च्या दशकात [[हेलेना ब्लावत्स्की]] आणि इतर [[थिऑसॉफिकल सोसायटी|थिऑसॉफिस्ट]] (ब्रह्मविद्या) विचारवंतांमुळे उदयाला आला.<ref>Helena Petrovna Blavatsky, ''Collected Writings'' vol. XII (Wheaton, IL: Theosophical Publishing House, 1980), 616.</ref> * पुढे 'वूड्रॉफ' यांचे पुस्तक आणि 'चार्ल्स डब्लू. लेडबेटर' यांच्या १९२७ मधील 'द चक्राज' या पुस्तकामुळे या संकल्पनेला आकार मिळाला. * नंतरच्या काळात यामध्ये मनोवैज्ञानिक गुणधर्म, इंद्रधनुष्य आणि [[अल्केमी]] (कीमिया/रसतत्र), [[ज्योतिषशास्त्र]], रत्ने, [[होमिओपॅथी]], [[कब्बाला]] आणि टॅरो कार्ड यांसारख्या इतर प्रणालींशी संबंधित अनेक संदर्भ जोडले गेले. == चक्रांची संख्या == तंत्रशास्त्रात सात चक्रे मानली जातात. परंतु गूढवादाच्या अभ्यासकांनी बारा चक्रे असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name=":1" /> एकूण बारा मुख्य '''चक्रे''' आपल्या (सूक्ष्म) शरीरात असतात असे मानले गेले आहे. == षटचक्रे == मानवी शरीरात पाठीच्या कण्यात सुषुम्नानाडीच्या मार्गावर ही चक्रे असतात. ही चक्रे म्हणजे ज्ञानतंतूंची कमले असतात. [[कुंडलिनी]] शक्ति त्यांचा भेद करून ब्रह्मरंध्रातून सहस्त्रदलांत विलीन होते व त्यावेळीं योगीं ब्रह्मस्वरूप होतो. कुंडलिनी ह्या चक्रांजवळ आली म्हणजे तीं उमलतात स्पष्ट होतात, असे म्हणतात. ह्या चक्रांचे कुंडलिनी भेदन करते तेव्हां योग्याला अनेक सिद्धि आणि अतींद्रियज्ञान ही प्राप्त होतात. <ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीमत अभंग ज्ञानेश्वरी (पूर्वार्ध)|last=स्वामी स्वरूपानंद|publisher=स्वामी स्वरूपानंद सेवा मंडळ, पावस|year=१९६०|location=पावस}}</ref> {| class="wikitable" |+ !क्र. !चक्राचे नाव !स्थान !रंग !बीजचिन्हे !देवता !ग्रंथी/गाठी !धातू !जप |- |१. |मूलाधार किंवा आधारचक्र |शिश्न व गुद यांच्या शिवणीजवळ मागें-पाठीच्या कण्यांत |रंग तांबडा |ह्याच्या चार पाकळ्या असून त्या प्रत्येकीवर अनुक्रमे वं, शं, षं, सं हीं बीजचिन्हे आहेत. मंद वैराग्य असलेल्या साधकाचा समाधी साधण्याच्या मार्गाची सुरुवात या चक्रापासून होते तेव्हा त्यास पिपीलिका (मुंगी) मार्ग असे म्हणले जाते. |गणपति | - |अस्थी (Bone) |६०० |- | | |पृथ्वी-केंद्र | |शारीरिक चेतनेशी संबंधित |ऋद्धिसिद्धि | | | |- |२. |स्वाधिष्ठान किंवा लिंगचक्र |लिंगाच्या मागें पाठींच्या कण्यात |रंग पिवळा |ह्याच्या सहा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे बं, भं, मं, यं, रं, लं, ही बीजचिन्हे आहेत. |ब्रह्मदेव, अग्निदेवता |ब्रह्मग्रंथी |मेद (Fat) |६००० |- | | |आप(जल)-केंद्र | |कनिष्ठ प्राणिक चेतनेशी संबंधित |सावित्रीशक्ती | | | |- |३. |मणिपुरचक्र किंवा नाभिचक्र |नाभीच्या (बेंबीच्या) मागे पाठीच्या कण्यांत |रंग निळा |ह्याच्या दहा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे डं, ढं, णं, तं, थं, दं, धं, नं, पं, फं, हीं बीजचिन्हे आहेत. |विष्णू, वायू ऋषि |विष्णुग्रंथी |मांस (Flesh) |६००० |- | | |अग्नी-तत्त्व | |वरिष्ठ प्राणिक चेतनेशी संबंधित |शक्ति कमळा | | | |- |४. |अनाहतचक्र किंवा हृदयकमल |हृदयाच्या मागे पाठीच्या कण्यात |रंग शुभ्र पांढरा |ह्याच्या बारा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे कं, खं, गं, घं, ङ, चं, छं, जं, झं, जं, टं, ठं, हीं बीजचिन्हे आहेत. कुंडलिनी जागृत होऊन येथे आली असता काही ध्वनी ऐकू येतात त्यांना '''अनाहत ध्वनी''' म्हणतात. चिणी, चिणिचिणि, घंटा, शंख, तंत्री, ताल, वेणु, मृदुंग, भेरी, व मेघ. - [[हंसोपनिषद]] |शंकर, सूर्य ऋषि |रुद्रग्रंथी |रक्त (Blood) |१००६ |- | | |वायू तत्त्व | |वरिष्ठ भावनात्मक पुरुषाशी संबंधित |उमा शक्ति | | | |- |५. |विशुद्धचक्र |कंठाच्या मागें पाठीच्या कण्यांत |रंग धुरासारखा, शुभ्रवर्ण |ह्याच्या सोळा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमें अं, आं, इं, ईं, उं, ऊं, ऋ, ऋ, लृ, लृ, एं, ऐं, ओं, औं, अं, अः हीं बीजचिन्हे आहेत. |जीवात्मा, चंद्रऋषी | - |त्वचा (skin) |१००१ |- | | |आकाश तत्त्व <ref name=":1" /> | |वाणीशी संबंधित |अविद्याशक्ति | | | |- |६. |आज्ञाचक्र किंवा अग्निचक्र |दोन भुवयांमध्ये (त्यामागे पाठीच्या कण्यांत) |विद्युतवर्ण |ह्याला दोन पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे हं, क्षं, हीं बीजचिन्हे आहेत. कुंडलिनी जागृत होऊन येथे आली असता, तिला आत्मरूपाचे दर्शन होते आणि त्यामुळे कामादि सर्व विकार पूर्णपणे जिंकले जातात.<ref name=":0" /> वैराग्यसंपन्न, प्रगत साधकाचा समाधी साधण्याच्या मार्गाची सुरुवात या चक्रापासून होते तेव्हा त्यास विहंगम मार्ग असे म्हणले जाते. |सद्गुरू | - |मज्जाधातू (Marrow) | |- | | | | |गतिमान मन, संकल्प इ. शी, मानसिक क्षमतांशी संबंधित | | | | |- | |ललना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=3p4r_ad2Y7g|title=Complete Package of Pranayama for Beginner's|website=Swami Ramdev|url-status=live}}</ref> | | | | | | | |- | |मध्यसंधि | | |आज्ञाचक्र आणि सहस्त्रदल यांच्यामधील सीमा | | | | |- | |सहस्त्रार / सहस्त्रदल चक्र |मस्तकामध्ये (मेंदूमध्ये) | |यामधून अमृत पाझरते असे शास्त्र सांगते, म्हणून मेंदूच्या त्या भागाला योगाच्या परिभाषेत चंद्र किंवा चंद्रामृत तळे (सत्रावीचे तळे) असे म्हणतात. <ref name=":0" /> डोळ्यांची, कानांची, नाकाची अशी प्रत्येकी दोन, तोंड, मलद्वार (गुद), मूत्रद्वार अशी प्रत्येकी एक - ही नवद्वारे व ब्रह्मरंध्र हे दहावे द्वार - ते योगसामर्थ्याने उघडता येते. ब्रह्मरंध्र - यालाच काकीमुख असेही म्हणले जाते.<ref name=":0" /> | | - |सर्व धातू समविष्ट <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=Mother's Chronicles - part 06|last=Sujata Nahar|publisher=INSTITUT DE RECHERCHES EVOLUTIVES, Paris and MIRA ADITI, Mysore|year=2001|isbn=2-902776-69-1|location=MYSORE}}</ref> | |- | | | | |उच्च मन, प्रदीप्त मन, अंतर्ज्ञानात्मक मन, अधिमानस यांच्याशी संबंधित <ref name=":1" /> | | | | |} ==कार्य== ==आधुनिक वैद्यक विचार== ==अधिक वाचन== [[सूर्यनमस्कार|सूर्यनमस्काराची]] सुरुवात करताना प्रणामासनात खालील मंत्र म्हणले जातात. त्या त्या मंत्राचा शरीरातील चक्राशी संबंध आहे. {| class="wikitable" ! क्र. ! मंत्र ! चक्र |- | १ || ॐ मित्राय नमः || [[अनाहत चक्र]] |- | 2 || ॐ रवये नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |- | ३ || ॐ सूर्याय नमः || [[स्वाधिष्ठान चक्र]] |- | ४ || ॐ भानवे नमः || [[आज्ञा चक्र]] |- | ५ || ॐ खगाय नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |- | ६ || ॐ पूष्णे नमः || [[मणिपूर चक्र]] |- | ७ || ॐ हिरण्यगर्भाय नमः || [[स्वाधिष्ठान चक्र]] |- | ८ || ॐ मरीचये नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |- | ९ || ॐ आदित्याय नमः || [[आज्ञा चक्र]] |- | १० || ॐ सवित्रे नमः || [[स्वाधिष्ठान चक्र]] |- | ११ || ॐ अर्काय नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |-| | १२ || ॐ भास्कराय नमः || [[अनाहत चक्र]] |} ==बाह्य दुवे== == संदर्भ == [[वर्ग:चक्र]] [[वर्ग:आरोग्य]] [[वर्ग:अध्यात्म]] gf66tjsmuhrxymsossbj7en9k5msvxg 2708071 2708068 2026-09-06T08:33:20Z Ketaki Modak 21590 आशयाची भर - संदर्भासहित 2708071 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''चक्र''' (चाक, वर्तुळ) हे [[सूक्ष्म शरीर|सूक्ष्म शरीरातील]] एक मानसिक किंवा आध्यात्मिक ऊर्जा-केंद्र आहे. [[हिंदू धर्म|हिंदू]] आणि [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] [[तंत्रशास्त्र|तांत्रिक]] [[योग]] आणि [[ध्यान|ध्यानधारणेमध्ये]] याचा उपयोग ध्यानासाठी पूरक साधन म्हणून केला जातो. ही चक्रे आपल्या शरिरातील निरनिराळी कार्ये नियंत्रित करतात असे मानले जाते.<ref name="britchakra">[https://www.britannica.com/topic/chakra Chakra: Religion], Encyclopaedia Britannica</ref><ref name="grimes100">{{cite book |last=Grimes |first=John A. |title=A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English |url=https://books.google.com/books?id=qcoUFYOX0bEC |year=1996 |publisher=[[State University of New York Press]] |isbn=978-0-7914-3067-5 |pages=26, 30, 100–101, 265}}</ref><ref>{{cite book |last=Staal |first=Frits |author-link=Frits Staal |title=Discovering the Vedas: Origins, Mantras, Rituals, Insights |url=https://books.google.com/books?id=HcE23SjLX8sC |year=2008 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-309986-4 |page=34}}</ref><ref name="Lochtefeld2002p137">{{cite book |first=James G. |last=Lochtefeld |title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M |url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch |url-access=registration |year=2002 |publisher=[[Rosen Publishing Group]] |isbn=978-0-8239-3179-8 |page=137}}</ref> ८ व्या शतकातील मध्ययुगीन बौद्ध ग्रंथांमध्ये चार किंवा पाच चक्रांचा उल्लेख आढळतो, तर हिंदू स्रोतांमध्ये ही संख्या भिन्न आहे.<ref name=britchakra/><ref name="grimes100"/><ref name="Heilijgers-Seelen 1992">{{Cite thesis |last=Heilijgers-Seelen |first=Dorothea Maria |title=The system of five cakras in Kubjikāmatatantra 14–16: a study and annotated translation |publisher=Egbert Forsten |location=Groningen |date=1992 |oclc=905777672 |isbn=978-9069800592 |url=https://books.google.com/books?id=EOD7EAAAQBAJ}}</ref> यातील सात चक्रांचे स्वरूप सर्वात जास्त प्रसिद्ध आहे. == आधुनिक काळातील चक्र विचार == * याचे वर्णन सर [[जॉन वूड्रॉफ]] यांच्या १९१९ मधील ''द सरपंट पॉवर'' (The Serpent Power) या पुस्तकात आढळते, जे पूर्णानंद यती यांच्या १५७७ मधील 'षट्-चक्र-निरूपण' (सहा चक्रांचे स्पष्टीकरण) या ग्रंथाचे ढोबळ भाषांतर आहे.<ref name="hareesh">[https://hareesh.org/blog/2016/2/5/the-real-story-on-the-chakras The real story on the chakras]</ref> * आधुनिक पाश्चात्य [[गूढवाद|गूढवादामध्ये]] चक्रांकडे वास्तविक परंतु अतिंद्रिय ऊर्जा-केंद्रे म्हणून पाहिले जाते. हा दृष्टिकोन १८८० च्या दशकात [[हेलेना ब्लावत्स्की]] आणि इतर [[थिऑसॉफिकल सोसायटी|थिऑसॉफिस्ट]] (ब्रह्मविद्या) विचारवंतांमुळे उदयाला आला.<ref>Helena Petrovna Blavatsky, ''Collected Writings'' vol. XII (Wheaton, IL: Theosophical Publishing House, 1980), 616.</ref> * पुढे 'वूड्रॉफ' यांचे पुस्तक आणि 'चार्ल्स डब्लू. लेडबेटर' यांच्या १९२७ मधील 'द चक्राज' या पुस्तकामुळे या संकल्पनेला आकार मिळाला. * नंतरच्या काळात यामध्ये मनोवैज्ञानिक गुणधर्म, इंद्रधनुष्य आणि [[अल्केमी]] (कीमिया/रसतत्र), [[ज्योतिषशास्त्र]], रत्ने, [[होमिओपॅथी]], [[कब्बाला]] आणि टॅरो कार्ड यांसारख्या इतर प्रणालींशी संबंधित अनेक संदर्भ जोडले गेले. == चक्रांची संख्या == तंत्रशास्त्रात सात चक्रे मानली जातात. परंतु गूढवादाच्या अभ्यासकांनी बारा चक्रे असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name=":1" /> एकूण बारा मुख्य '''चक्रे''' आपल्या (सूक्ष्म) शरीरात असतात असे मानले गेले आहे. == षटचक्रे == मानवी शरीरात पाठीच्या कण्यात सुषुम्नानाडीच्या मार्गावर ही चक्रे असतात. ही चक्रे म्हणजे ज्ञानतंतूंची कमले असतात. [[कुंडलिनी]] शक्ति त्यांचा भेद करून ब्रह्मरंध्रातून सहस्त्रदलांत विलीन होते व त्यावेळीं योगीं ब्रह्मस्वरूप होतो. कुंडलिनी ह्या चक्रांजवळ आली म्हणजे तीं उमलतात स्पष्ट होतात, असे म्हणतात. ह्या चक्रांचे कुंडलिनी भेदन करते तेव्हां योग्याला अनेक सिद्धि आणि अतींद्रियज्ञान ही प्राप्त होतात. <ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीमत अभंग ज्ञानेश्वरी (पूर्वार्ध)|last=स्वामी स्वरूपानंद|publisher=स्वामी स्वरूपानंद सेवा मंडळ, पावस|year=१९६०|location=पावस}}</ref> {| class="wikitable" |+ !क्र. !चक्राचे नाव !स्थान !रंग !बीजचिन्हे !देवता !ग्रंथी/गाठी !धातू !जप |- |१. |मूलाधार किंवा आधारचक्र |शिश्न व गुद यांच्या शिवणीजवळ मागें-पाठीच्या कण्यांत |रंग तांबडा |ह्याच्या चार पाकळ्या असून त्या प्रत्येकीवर अनुक्रमे वं, शं, षं, सं हीं बीजचिन्हे आहेत. मंद वैराग्य असलेल्या साधकाचा समाधी साधण्याच्या मार्गाची सुरुवात या चक्रापासून होते तेव्हा त्यास पिपीलिका (मुंगी) मार्ग असे म्हणले जाते. |गणपति | - |अस्थी (Bone) |६०० |- | | |पृथ्वी-केंद्र | |शारीरिक चेतनेशी संबंधित |ऋद्धिसिद्धि | | | |- |२. |स्वाधिष्ठान किंवा लिंगचक्र |लिंगाच्या मागें पाठींच्या कण्यात |रंग पिवळा |ह्याच्या सहा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे बं, भं, मं, यं, रं, लं, ही बीजचिन्हे आहेत. |ब्रह्मदेव, अग्निदेवता |ब्रह्मग्रंथी |मेद (Fat) |६००० |- | | |आप(जल)-केंद्र | |कनिष्ठ प्राणिक चेतनेशी संबंधित |सावित्रीशक्ती | | | |- |३. |मणिपुरचक्र किंवा नाभिचक्र |नाभीच्या (बेंबीच्या) मागे पाठीच्या कण्यांत |रंग निळा |ह्याच्या दहा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे डं, ढं, णं, तं, थं, दं, धं, नं, पं, फं, हीं बीजचिन्हे आहेत. |विष्णू, वायू ऋषि |विष्णुग्रंथी |मांस (Flesh) |६००० |- | | |अग्नी-तत्त्व | |वरिष्ठ प्राणिक चेतनेशी संबंधित |शक्ति कमळा | | | |- |४. |अनाहतचक्र किंवा हृदयकमल |हृदयाच्या मागे पाठीच्या कण्यात |रंग शुभ्र पांढरा |ह्याच्या बारा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे कं, खं, गं, घं, ङ, चं, छं, जं, झं, जं, टं, ठं, हीं बीजचिन्हे आहेत. कुंडलिनी जागृत होऊन येथे आली असता काही ध्वनी ऐकू येतात त्यांना '''अनाहत ध्वनी''' म्हणतात. चिणी, चिणिचिणि, घंटा, शंख, तंत्री, ताल, वेणु, मृदुंग, भेरी, व मेघ. - [[हंसोपनिषद]] |शंकर, सूर्य ऋषि |रुद्रग्रंथी |रक्त (Blood) |१००६ |- | | |वायू तत्त्व | |वरिष्ठ भावनात्मक पुरुषाशी संबंधित |उमा शक्ति | | | |- |५. |विशुद्धचक्र |कंठाच्या मागें पाठीच्या कण्यांत |रंग धुरासारखा, शुभ्रवर्ण |ह्याच्या सोळा पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमें अं, आं, इं, ईं, उं, ऊं, ऋ, ऋ, लृ, लृ, एं, ऐं, ओं, औं, अं, अः हीं बीजचिन्हे आहेत. |जीवात्मा, चंद्रऋषी | - |त्वचा (skin) |१००१ |- | | |आकाश तत्त्व <ref name=":1" /> | |वाणीशी संबंधित |अविद्याशक्ति | | | |- |६. |आज्ञाचक्र किंवा अग्निचक्र |दोन भुवयांमध्ये (त्यामागे पाठीच्या कण्यांत) |विद्युतवर्ण |ह्याला दोन पाकळ्या असून त्यांवर अनुक्रमे हं, क्षं, हीं बीजचिन्हे आहेत. कुंडलिनी जागृत होऊन येथे आली असता, तिला आत्मरूपाचे दर्शन होते आणि त्यामुळे कामादि सर्व विकार पूर्णपणे जिंकले जातात.<ref name=":0" /> वैराग्यसंपन्न, प्रगत साधकाचा समाधी साधण्याच्या मार्गाची सुरुवात या चक्रापासून होते तेव्हा त्यास विहंगम मार्ग असे म्हणले जाते. |सद्गुरू, हंसऋषी, परमहंस देवता | - |मज्जाधातू (Marrow) |१००० |- | | | | |गतिमान मन, संकल्प इ. शी, मानसिक क्षमतांशी संबंधित |मायाशक्ति | | | |- | |ललना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=3p4r_ad2Y7g|title=Complete Package of Pranayama for Beginner's|website=Swami Ramdev|url-status=live}}</ref> | | | | | | | |- | |मध्यसंधि | | |आज्ञाचक्र आणि सहस्त्रदल यांच्यामधील सीमा | | | | |- | |सहस्त्रार / सहस्त्रदल चक्र |मस्तकामध्ये (मेंदूमध्ये) | |यामधून अमृत पाझरते असे शास्त्र सांगते, म्हणून मेंदूच्या त्या भागाला योगाच्या परिभाषेत चंद्र किंवा चंद्रामृत तळे (सत्रावीचे तळे) असे म्हणतात. <ref name=":0" /> डोळ्यांची, कानांची, नाकाची अशी प्रत्येकी दोन, तोंड, मलद्वार (गुद), मूत्रद्वार अशी प्रत्येकी एक - ही नवद्वारे व ब्रह्मरंध्र हे दहावे द्वार - ते योगसामर्थ्याने उघडता येते. ब्रह्मरंध्र - यालाच काकीमुख असेही म्हणले जाते.<ref name=":0" /> |गुरुदेव ऋषी परमदेवता | - |सर्व धातू समविष्ट <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=Mother's Chronicles - part 06|last=Sujata Nahar|publisher=INSTITUT DE RECHERCHES EVOLUTIVES, Paris and MIRA ADITI, Mysore|year=2001|isbn=2-902776-69-1|location=MYSORE}}</ref> |१००१<ref>श्रीज्ञानेश्वर महाराजकृत पंचीकरण ग्रंथ, अजपाजप समास</ref> |- | | | | |उच्च मन, प्रदीप्त मन, अंतर्ज्ञानात्मक मन, अधिमानस यांच्याशी संबंधित <ref name=":1" /> |ज्ञानशक्ति | | | |} ==कार्य== ==आधुनिक वैद्यक विचार== ==अधिक वाचन== [[सूर्यनमस्कार|सूर्यनमस्काराची]] सुरुवात करताना प्रणामासनात खालील मंत्र म्हणले जातात. त्या त्या मंत्राचा शरीरातील चक्राशी संबंध आहे. {| class="wikitable" ! क्र. ! मंत्र ! चक्र |- | १ || ॐ मित्राय नमः || [[अनाहत चक्र]] |- | 2 || ॐ रवये नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |- | ३ || ॐ सूर्याय नमः || [[स्वाधिष्ठान चक्र]] |- | ४ || ॐ भानवे नमः || [[आज्ञा चक्र]] |- | ५ || ॐ खगाय नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |- | ६ || ॐ पूष्णे नमः || [[मणिपूर चक्र]] |- | ७ || ॐ हिरण्यगर्भाय नमः || [[स्वाधिष्ठान चक्र]] |- | ८ || ॐ मरीचये नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |- | ९ || ॐ आदित्याय नमः || [[आज्ञा चक्र]] |- | १० || ॐ सवित्रे नमः || [[स्वाधिष्ठान चक्र]] |- | ११ || ॐ अर्काय नमः || [[विशुद्धी चक्र]] |-| | १२ || ॐ भास्कराय नमः || [[अनाहत चक्र]] |} ==बाह्य दुवे== == संदर्भ == [[वर्ग:चक्र]] [[वर्ग:आरोग्य]] [[वर्ग:अध्यात्म]] fuvhor7f3387ztmuk2t5ocqu518uq6l 0 124326 2708024 2166678 2026-09-06T04:49:43Z ~2026-46953-33 187123 2708024 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट धरण | नाव = {{लेखनाव}} | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = {{लेखनाव}} | अधिकृत_नाव = {{लेखनाव}} | उद्देश = सिंचन | नदी_प्रवाह_नावे = [[अंजनी नदी]] | स्थान = [[एरंडोल]] गावाजवळ | वार्षिक_पाऊस =७००.२८ मिमी<ref>{{संदर्भ संकेतस्थळ|दुवा= http://jalgaon.nic.in/html/RiverLinkageDocumentration/river%20linking%20new%201812%20final.pdf जळगाव.एनआयसी.इन हे संकेतस्थळ (इंग्रजी मजकूर)|title=Interlinking of rivers, Dist.- Jalgaon |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |ॲक्सेसदिनांक=दि.२५/०२/२०१७ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> | लांबी = ४३१६ मीटर | उंची =१५.६ मीटर | रुंदी = | बांधकाम_आरंभ = | उद्घाटन = | पाडले = | खर्च = | ओलिताखालील_क्षेत्रफळ = | जलाशय = [[अंजनी जलाशय]] | जलाशय_क्षमता = ३३.००८ मि.क्यु.मी. | जलसंधारण_क्षेत्रफळ =२३४.३४ चौ. किमी | जलाशय_क्षेत्रफळ = | स्थापित_उत्पादनक्षमता = | टर्बाइने = | महत्तम_उत्पादनक्षमता = | वार्षिक_विद्युतनिर्मिती = | पुलाचा_प्रकार = | पुलाची_रुंदी = | पूल_क्लिअरन्स = | दैनंदिन_वाहतूक = | पुलाचा_टोल = | पूल_आयडी = | नकाशा_क्यू = | नकाशा_चित्र = | नकाशा_रुंदी = | नकाशा_शीर्षक = | भौगोलिक_निर्देशांक = | अक्षांश =75.20 | रेखांश =20.55 | व्यवस्थापन =[[महाराष्ट्र शासन]], पाटबंधारे विभाग | संकेतस्थळ = [http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=Anjani_Dam_D03110 भारताची जलस्रोत माहिती प्रणाली] | संकीर्ण = }} '''{{लेखनाव}}''' हे [[उत्तर महाराष्ट्र]]ातल्या [[जळगाव जिल्हा|जळगाव जिल्ह्यातील]] एक धरण आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या मानांकनानुसार, हा एक मध्यम पाटबंधारे प्रकल्प आहे. हे [[अंजनी नदी]]वर बांधण्यात आलेले आहे. हे [[एरंडोल]] गावानजिक आहे. हे [[माती]]चे धरण असून त्याची लांबी सुमारे ४३१६ मीटर इतकी आहे. हे धरण १९७० मध्ये पूर्ण झाले. हे भूकंपप्रवण क्षेत्र-२ अंतर्गत येते. अंजनी नदीत स्वतःचे पाणी खुप कमी असते.‌‌ त्यामुळे या नदीत गिरणा धरणाचे ओव्हरफ्लो झालेले पाणी देण्यात येते.<ref>{{संदर्भ संकेतस्थळ |दुवा=http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=Anjani_Dam_D03110 भारताची जलस्रोत माहिती प्रणाली (इंग्रजी मजकूर))|title=Anjani Dam D03110 |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |ॲक्सेसदिनांक=दि. २५/०२/२०१७ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[महाराष्ट्रातील जिल्हावार नद्या]] * [[महाराष्ट्रातील जिल्हावार धरणे]] {{भूगोलावरील अपूर्ण लेख}} {{महाराष्ट्रातील धरणे}} [[वर्ग:जळगाव जिल्ह्यातील धरणे]] cgevckp6n47c8ys21arel161sgzcaam 0 125664 2708021 2643231 2026-09-06T04:28:17Z RajeBhosle rajvardhan Hemant 187121 /* हे सुद्धा पहा */ 2708021 wikitext text/x-wiki {{वर्ग}} {{इतिहासलेखन}} '''भोसले''' हे एक मराठा आडनाव आहे. भोसले [[इक्ष्वाकु कुळ|इक्ष्वाकु कुलीन]] क्षत्रिय आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे घराणे विशेष परिचीत आहे. दुर्लभ अशा प्राचीन '''शिवभारत''' नावाच्या ग्रंथात याची माहिती दिली आहे. ==सातारा घराणे== '''संभाजी महाराज वंश :-''' '''राजाराम''' महाराजांच्या पत्नी '''महाराणी ताराबाई''' यांनी इ.सन 1700 च्या सुमारास आपली राजधानी साताराला नेली. पण खऱ्या अर्थाने '''संभाजी''' महाराजांचे पुत्र '''छत्रपती शाहू महाराज''' यांनी धनाजी जाधव व बाळाजी विश्वनाथ यांच्या मदतीने ताराबाईंचा पराभव करून सातारा जिंकले; शाहू महाराजांच्या काळात सातारा खऱ्या अर्थाने मराठा साम्राज्याची राजधानी झाली व '''सातारा राजवंशाची सुरुवात''' झाली. ==कोल्हापुर घराणे== '''राजाराम महाराज वंश :-''' '''राजाराम''' महाराजांच्या पत्नी '''महाराणी ताराबाई''' व महाराणी अंबिकाराजे '''संभाजी''' महाराजांचे पुत्र '''छत्रपती शाहू महाराज''' यांच्यात 1707 साली '''खेड चे युद्ध''' झाले यात '''धनाजी जाधव''' आणि '''बाळाजी विश्वनाथ''' यांनी शाहू महाराजांची सहायता केली व महाराणी ताराबाईंचा दारुण पराभव झाला व त्यांना सातारा सोडून जावे लागले, तेव्हा महाराणी ताराबाईंनी आपले पुत्र '''शिवाजी राजे द्वितीय''' यांच्या नावाने '''कोल्हापूर गादीची स्थापना''' केली. == तंजावुर ([[तमिळनाडू]]) घराणे== '''व्यंकोजी महाराज वंश :-''' शहाजीराजे भोसलेंचे तृतीय पुत्र [[व्यंकोजी भोसले| व्यंकोजी राजे भोसले]] यांनी तंजावर प्रांतात '''तंजावर भोसले घराण्याची''' स्थापना केली. * शहाजी महाराजांची दूसरी पत्नी '''तुकाबाई''' यांपासून त्यांना पूत्रप्राप्ती झाली, त्याचे नाव त्यांनी दक्षिण भारतीय देवता '''व्यंकटेश (विष्णु)''' पासून '''व्यंकोजी''' हे नाव ठेवले. त्यांच्या वाट्याला शहाजी महाराजांची दक्षिणेतील जहागिर '''तंजावर''' आली. वर्तमान '''तामिळनाडू''' राज्यातील बहुतांश प्रदेशावर तंजावर राजपरिवाराचे शासन होते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे दक्षिण भारतातील तंजावर भोसले परिवार '''रामदासी संप्रदायाचे''' पालन करत असून या राजपरिवाराकडे सोन्याच्या शाईने लिहिलेले '''दासबोध ग्रंथ''' आहे. # श्रीमंत व्यंकोजी राजे भोसले (इ.स. १६७७ ते १६८३) # श्रीमंत शहाजी राजे भोसले (इ.स. १६८४ ते १७१२) ३) श्रीमंत शरभोजी राजे भोसले (पहिले) इ.स. १७१२ ते १७२८ ४) श्रीमंत तुळजेंद्र राजे भोसले (पहिले) तथा तुकोजी (इ.स. १७२८ ते १७३५) ५) श्रीमंत एकोजी राजे भोसले (दुसरे) इ.स. १७३६ ते १७३९ ६) श्रीमंत प्रतापसिंह राजे भोसले (इ.स. १७४० ते १७६३) ७) श्रीमंत तुळजेंद्र राजे भोसले (दुसरे) १७६३ ते १७८७ == नागपूर घराणे == सन 1743 च्या सुमारास '''रघूजी भोसले''' यांनी नागपूर मधील [[गोंड]] राज्याचा पराभव करून [[क्षत्रिय|मराठा]] सत्ता स्थापन केली व '''रघुजी भोसले''' हे नागपूरचे राजा झाले. नागपूरकर भोसले हे पेशवाईचे खास मित्रपक्ष असून हैदराबादचा निजाम व पेशवाईविरुद्ध झालेल्या युद्धात '''जानोजी भोसले''' यांनी निजामाचा पराभव करण्यासाठी नानासाहेब पेशव्यांची सहायता केली. सन 1818 मध्ये इंग्रज व मराठा साम्राज्यात झालेल्या निर्णायक युद्धात (मुधोजी भोसले द्वितीय)'''आप्पासाहेब भोसले''' हे इंग्रजांकडून पराभूत झाले. '''नागपूरकर भोसले वंश''': * प्रथम राघूजी भोसले (१७३९ – १४ फेब्रुवारी, १७५५) * जानोजी भोसले (१७५५ – २१ मे १७७२) * मुधोजी भोसले (१७७२– १९ मे १७८८) * दुसरे राघूजी भोसले (१७८८ – २२ मार्च १८१६) परसोजी भोसले (१८१६ – २ फेब्रुवारी १८१७) (जन्म : १७७८ – निधन : १८१७) दुसरे मुधोजी भोसले "अप्पासाहेब" (१८१७ – १५ मार्च १८१८) (जन्म : १७९६ – निधन : १८४०) रघुजी भोसले तिसरा (१८१८ – ११ डिसें १८५३) (जन्म : १८०८ – निधन :१८५३) ==अक्कलकोट घराणे== छत्रपती शाहू महाराजांचे मानसपुत्र '''फत्तेसिंह भोसले''' यांनी अक्कलकोट भोसले घराण्याची स्थापना केली. या घराण्यातील '''मालोजीराजे भोसले''' हे [[स्वामी समर्थ]] नामक संतांच्या भक्तिसाठी प्रसिद्ध आहेत. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर वर्षभरातच वल्लभभाई पटेलांनी अक्कलकोट संस्थान भारतात विलीन केले आणि मुंबई इलाख्यात दाखल केले. भाषावार प्रांतरचना झाल्यावर '''अक्कलकोट''' आणि त्याचा '''सातारा जिल्हा''' महाराष्ट्र राज्याचा एक भाग झाला. वर्तमानकाळात जन्मेजयराजे विजयसिंहराजे भोसले हे स्वामी समर्थ देवस्थान ट्रस्ट चे अध्यक्ष म्हणून प्रसिद्ध आहेत. '''अक्कलकोट भोसले वंश :-''' १७०७-१७६०- फतेहसिंहराजे भोंसले १७६०-१७८९ - शहाजी (बाळासाहेबराजे) भोसले १७८९-१८२२ - दुसरे फतेहसिंह (अप्पासाहेबराजे) भोंसले १८२२-२३ - मलोजी (बाबासाहेब) भोसले १८२३-१८५७ - दुसरा शिवाजी (अप्पासाहेबराजे) भोसले १८५७-१८७० - दुसरे मालोजी (बुबासाहेब) भोसले १८७०-१८९६ - तिसरा शिवाजी (बाबासाहेबराजे) भोसले १८९५-१९२३- कॅप्टन फतेहसिंह (तिसरे) भोसले १९२३-१९५२ - विजयसिंहराव भोसले १९५२-१९६५ - जयसिंहराव भोसले. मुंगीचे राजे भोसले पण आहेत *[[भोसले|सले]] आडनाव ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} q38ujh0722py59ft0fnid7qh8lvowbo 3 144093 2708066 1193003 2026-09-06T07:43:13Z ~2026-48260-66 187129 /* कविता लेखन */ नवीन विभाग 2708066 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Pravin Pundlik Tanpure}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:०८, २ ऑगस्ट २०१३ (IST) == कविता लेखन == "शब्दांच्या पलीकडले भाव जेव्हा ओठांवर येतात, तेव्हा कविता जन्माला येते...!" [[विशेष:योगदान/~2026-48260-66|~2026-48260-66]] ([[सदस्य चर्चा:~2026-48260-66|talk]]) १३:१३, ६ सप्टेंबर २०२६ (IST) h3z74sm7bbepjhpbjfdch1ztljrn6a8 0 179383 2708013 2595403 2026-09-05T23:50:50Z Liamgel 136095 भूगोलाचा समावेश केला. 2708013 wikitext text/x-wiki '''निमाड''' हा पश्चिम-मध्य भारतातील [[मध्य प्रदेश]] राज्याचा नैऋत्य प्रदेश आहे. त्याच्या भौगोलिक सीमांमध्ये निमाडच्या उत्तरेला [[विंध्य]] पर्वत आणि दक्षिणेला [[सातपुडा]] पर्वत आहे, तर मध्यातून [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] नदी वाहते. निमाडला पौराणिक काळात अनूप जनपद असे संबोधले जात असे. नंतर त्याचे नाव निमाड असे पडले. निमाड प्रदेश हा खांडव आणि भुआणा अशा दोन उपप्रदेशात विभागलेला आहे. प्राचीन काळापासूनच उत्तर आणि दक्षिण भारताला जोडणारा प्रमुख महामार्ग निमाडातल्या सध्याच्या बऱ्हाणपूर जिल्ह्यातील असिरगड किल्ल्याच्या अधिपत्याखाली राहिलेला आहे. {{infobox settlement |other_name = (अनूप जनपद) |settlement_type = ऐतिहासिक प्रदेश | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | image_skyline = [[File:Nimad Map0.png|thumb|मध्य प्रदेश राज्याच्या मानचित्रावर निमाडचे स्थान]] | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_type2 = जिल्हे | subdivision_type3 = भाषा | subdivision_type4 = सर्वात मोठे शहर | subdivision_type5 = वासीनाम | subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] | subdivision_name2 = १][[खंडवा जिल्हा| खंडवा]]<br> २][[खरगोन जिल्हा| खरगोन]]<br> ३][[बडवानी जिल्हा| बडवानी]]<br> ४][[बऱ्हाणपूर जिल्हा| बऱ्हाणपूर]]<br>५][[धार जिल्हा| धार]] (दक्षिण भाग)<br>६][[देवास जिल्हा | देवास]] (दक्षिण भाग)<br>७][[हरदा जिल्हा| हरदा]] (कधीकधी) | subdivision_name3 = [[निमाडी भाषा|निमाडी]]<br> भिली <br> भुआणी <br> कोरकू <br> [[मराठी भाषा| मराठी]]<br> [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | subdivision_name4 = खंडवा | subdivision_name5 = निमाडी }} ==नामोत्पत्ती== आर्य आणि अनार्य अशा दोन्ही प्रकारच्या लोकांचे वास्तव्य असल्यामुळे या प्रदेशास पूर्वी निमार्य प्रदेश म्हणून संबोधले जायचे; ज्याला कालांतराने नामभ्रंश होऊन निमाड म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ==संस्कृती आणि इतिहास== निमाडमध्ये हजारो वर्षांपासून उष्ण वातावरण आहे. निमाडचा सांस्कृतिक इतिहास अतिशय समृद्ध आणि गौरवशाली आहे. जगातील सर्वात प्राचीन नद्यांपैकी एक [[नर्मदा नदी|नर्मदा]], निमाडमध्ये विकसित झाली आहे. [[महेश्वर]] नवदाटोली येथे सापडलेल्या पुरातन अवशेषांच्या पुराव्याच्या आधारे नर्मदा-खोरे-संस्कृतीचा काळ सुमारे अडीच लाख वर्षे मानला जातो. [[विंध्य]] आणि [[सातपुडा]] हे अतिशय प्राचीन पर्वत आहेत. प्रागैतिहासिक काळातील सुरुवातीच्या मानवांचे आश्रयस्थान म्हणजे सातपुडा आणि विंध्य. आजही आदिवासी समूह विंध्य आणि सातपुडा या जंगलात राहतात. नर्मदेच्या तीरावर असलेल्या आदि अरण्यवासीयांच्या निमाडाचे वर्णन पुराणात आहे. त्यांपैकी [[गोंड]], बैगा, कोरकू, भिलाला, [[भिल्ल समाज|भिल्ल]], शबर इत्यादी प्रमुख आहेत. [[File:Nimaad.jpg|thumb|निमाड़ उत्सव]] निमाडचे जीवन कला आणि संस्कृतीने संपन्न आहे, जिथे आयुष्यातील एकही दिवस असा जात नाही, जेव्हा गाणी गायली जात नाहीत किंवा व्रत उपवास कथाकथन ऐकले जात नाही. निमाडच्या पौराणिक संस्कृतीच्या केंद्रस्थानी [[ओंकारेश्वर]], [[ओंकार मांधाता|मांधाता]] आणि महिष्मती आहेत. सध्याचे महेश्वर हे पुरातन महिष्मतीच आहे. [[कालिदास|कालिदासांनी]] नर्मदा आणि महेश्वरचे वर्णन केले आहे. पद्मश्री रामनारायण उपाध्याय निमाडच्या अस्मितेविषयी लिहितात - "जेव्हा मी निमाडबद्दल विचार करतो तेव्हा माझ्या डोळ्यासमोर उंच-सखल घाटांमध्ये वसलेली छोटी छोटी गावं आणि तूरीच्या शेतांचा दरवळणारा सुुुुगंंध व त्या सर्वांच्या मध्ये गुडघ्यापर्यंत असलेला धोतरावरचा कुरता आणि अंगरखा परिधान केलेल्या भोळ्या भाबड्या शेतकऱ्याचा चेहरा तरंगू लागतो. कठोर दिसणारे हे जनपद लोक आपल्या हृदयात लोक साहित्याची अक्षय परंपरा जिवंत ठेवून आहेत. नेरबुड्डा(नर्मदा) विभागात [[ब्रिटिश]] राजवटीत एक जिल्हा म्हणून निमाडची स्थापना करण्यात आली होती, त्याचे प्रशासकीय मुख्यालय [[खंडवा]] येथे होते, जे मुस्लिम शासकांच्या काळात [[बऱ्हाणपूर|बुरहानपूर]] होते. या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ४,२७३ वर्गमील (११,०६७ वर्ग कि.मी.) होते. तर, लोकसंख्या (१९०१) ३,२९,६१५ इतकी होती. कापूस आणि बाजरी ही येथील मुख्य पिके होती; गांजा किंवा भारतीय भांग देखील सरकारी देखरेखीखाली पिकवण्यास परवानगी होती. ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे जिल्ह्यातून जात होती आणि इंदूरहून खंडव्याला जोडणारी राजपुताना लाइनची एक शाखा होती. खंडवा येथे कापूस जिनिंग आणि प्रेसिंगचे कारखाने होते आणि बुरहानपूर येथे सोन्याचे नक्षीदार कापड तयार करण्याचे कारखाने होते. जिल्ह्यामध्ये विस्तृत जंगले आहेत आणि सरकारने पुनासा जंगलाचा एक भाग संरक्षित केला आहे, जो नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर सुमारे १२० मील (१९० कि.मी.) क्षेत्रफळात पसरलेला आहे, साग (टेक्टोना ग्रँडिस), सायन (टर्मिनालिया टोमेंटोसा) आणि अंजन (हार्डविकिया बिनाटा) इत्यादी झाडे येथे मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. नर्मदेच्या दोन्ही तीरावर असलेल्या ब्रिटिश जिल्ह्याच्या पश्चिमेस असलेल्या इंदूरच्या संस्थानात देखील निमाड नावाचा एक जिल्हा होता. त्याचे क्षेत्रफळ ३,८७१ वर्ग मील (१०,०२६ वर्ग कि.मी.) होते; येथील लोकसंख्या (१९०१) २,५७,११० होती. १८२३ पासून ग्वाल्हेरच्या सिंधीया (शिंदे) राज्यकर्त्यांशी संबंधित असलेले हे संस्थान ब्रिटिशांच्या ताब्यात होते; १८६१ मध्ये त्याचे संपूर्ण सार्वभौमत्व इंग्रजांना देण्यात आले, परंतु १८६७ मध्ये ते इंदूरच्या होळकर शासकांकडे गेले. १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, पूर्वीचा ब्रिटिश जिल्हा मध्य प्रदेशच्या नवीन राज्याचा निमाड जिल्हा बनला, त्याची प्रशासकीय जागा खंडवा येथे आहे; इंदूर राज्यातील निमाड जिल्हा हा मध्य भारत या नवीन राज्याचा निमाड जिल्हा बनला, त्याची प्रशासकीय जागा खरगोन येथे आहे. १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी जेव्हा मध्य भारत मध्य प्रदेशात विलीन झाला तेव्हा पूर्वीचा मध्य भारतातील निमाड जिल्हा पश्चिम निमाड जिल्हा बनला, तर पूर्व जिल्हा पूर्व निमाड जिल्हा झाला. पश्चिम निमाड जिल्ह्याचे २४ मे १९९८ रोजी बडवानी आणि खरगोन जिल्ह्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले आणि त्याचप्रमाणे पूर्व निमाड जिल्ह्याचे १५ ऑगस्ट २००३ रोजी खंडवा आणि बुरहानपूर जिल्ह्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले. ==भूगोल== मध्य भारताच्या पश्चिमेकडील भागात वसलेला निमाड हा प्रदेश एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण भौगोलिक रचना दर्शवतो. ऐतिहासिक आणि प्राकृतिक दृष्ट्या हा भूभाग उत्तर भारत आणि दक्षिण भारताला जोडणारा नैसर्गिक सेतू मानला गेला आहे. प्रशासकीय संदर्भात मुख्यत्वे मध्य प्रदेश राज्यातील पश्चिम भागात हा विस्तार आढळतो, ज्यामध्ये पूर्व निमाड (खांडवा), पश्चिम निमाड (खरगोन), बडवानी आणि बुऱ्हानपूर या जिल्ह्यांचा समावेश होतो. दक्षिणेकडे हा प्रदेश महाराष्ट्राच्या खान्देश सीमेला स्पर्श करतो, तर पश्चिमेकडे गुजरातच्या सीमेपर्यंत पसरतो. भौगोलिक निर्देशांकांनुसार निमाड प्रदेश अंदाजे २१°०५' उत्तर ते २२°२५' उत्तर अक्षांश आणि ७४°२५' पूर्व ते ७६°५०' पूर्व रेखांशांच्या दरम्यान विखुरलेला आहे. हा संपूर्ण प्रदेश नर्मदा नदीच्या सुपीक खोऱ्यात आणि सातपुडा पर्वतरांगांच्या कुशीत स्थिरावलेला आहे. ===भूरचना आणि प्राकृतिक विभाग=== ​निमाडची प्राकृतिक रचना प्रामुख्याने भ्रंश दरी आणि दख्खनच्या पठारावरील लाव्हा प्रवाहांच्या संचयनातून निर्माण झाली आहे. या भूभागाचे प्रमुख तीन प्राकृतिक उपविभाग पडतात: उत्तरेकडील विंध्य पर्वतरांगांचा उतार, मध्यवर्ती नर्मदा नदीचे गाळाचे खोरे आणि दक्षिणेकडील सातपुडा पर्वतरांगेचा उत्तुंग भाग. ​उत्तरेला विंध्याचल पर्वताच्या पायथ्याशी असलेला भाग मंद उताराचा असून तो हळूहळू नर्मदा खोऱ्यात रूपांतरित होतो. मध्यवर्ती खोरे हे अत्यंत सुपीक गाळाच्या संचयनाने बनलेले सपाट मैदान आहे. या मैदानाची सरासरी उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे १५० ते ३०० मीटरपर्यंत आढळते. दक्षिणेकडे अचानक भूप्रदेश उंचावतो आणि सातपुडा पर्वताच्या जटिल रांगा सुरू होतात. या भागात बिजागड आणि असीरगड यांसारख्या प्रसिद्ध टेकड्या अस्तित्वात आहेत. विशेषतः सातपुडा पर्वतातील 'असीरगड खिंड' ही भौगोलिकदृष्ट्या अत्यंत मोक्याची मानली जाते, कारण ती नर्मदा खोऱ्याला तापी खोऱ्याशी जोडते आणि ऐतिहासिक काळात उत्तरेकडून दक्षिणेत प्रवेश करण्याचा मुख्य नैसर्गिक मार्ग होती. === जलप्रणाली आणि निचरा व्यवस्था === ​निमाड प्रदेशाची जीवनवाहिनी म्हणजे नर्मदा नदी. ही नदी पूर्वेकडून पश्चिमेकडे एका अत्यंत खोल आणि रुंद भ्रंश दरीतून वाहते. नर्मदेचा हा प्रवाह निमाडच्या मध्यभागातून जातो आणि संपूर्ण परिसराच्या निचरा व्यवस्थेचे नियंत्रण करतो. ओंकारेश्वर आणि महेश्वर ही प्रसिद्ध ठिकाणे याच प्रवाहावर वसलेली आहेत. ​नर्मदेव्यतिरिक्त तिच्या अनेक उपनद्या या प्रदेशातील पाण्याचा मुख्य स्रोत आहेत. यामध्ये उत्तरेकडून येणाऱ्या मान आणि चोरल, तसेच दक्षिणेकडून सातपुडा पर्वतातून उगम पावून नर्मदेला मिळणाऱ्या कुंदा, भाम, गोई आणि बोरड या नद्यांचा समावेश होतो. या सर्व नद्यांचा प्रवाह मौसमी स्वरूपाचा असून पावसाळ्यात त्या वेगाने वाहतात, तर उन्हाळ्यात त्यांचा प्रवाह मंदावतो. दक्षिणेकडील बुऱ्हानपूरचा काही भाग हा तापी नदीच्या खोऱ्यात येतो, ज्यामुळे निमाडच्या दक्षिणेकडील जलप्रणाली तापी नदीच्या उपनद्यांशी जोडली गेलेली दिसते. === मृदा आणि भूगर्भ रचना === ​भूगर्भशास्त्रीय दृष्टिकोनातून निमाड हा प्रदेश 'डेक्कन ट्रॅप' अर्थात दख्खनच्या लाव्हा खडकांचा (बेसाल्ट) भाग आहे. क्रिटेशिअस युगाच्या शेवटी झालेल्या ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून बाहेर पडलेल्या लाव्हाचे थर थंड होऊन येथील मूळ खडक तयार झाले आहेत. या मूळ बेसॉल्ट खडकांच्या अपक्षयामुळे संपूर्ण निमाडमध्ये काळी कसदार रेगुर माती मोठ्या प्रमाणावर आढळते. ​नर्मदा आणि तिच्या उपनद्यांच्या काठावर गाळाची सुपीक चिकणमाती आढळते, जी अत्यंत खोल असून ओलावा टिकवून ठेवण्याची तिची क्षमता प्रचंड आहे. हा भाग कृषी उत्पादकतेसाठी आदर्श मानला जातो. याउलट, सातपुडा पर्वताच्या उतारावर मातीचा थर उथळ असून तेथे खडकाळ आणि तांबूस-तपकिरी रंगाची माती आढळते, जी सच्छिद्र आणि कमी सुपीक असते. === हवामान आणि पर्जन्यमान === ​निमाडचे हवामान प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय निम-शुष्क आणि मान्सून स्वरूपाचे आहे. विंध्य आणि सातपुडा या दोन पर्वतरांगांच्या मधोमध दरीत वसल्यामुळे येथे तापमानाची तीव्रता तुलनेने जास्त जाणवते. उन्हाळ्यात, विशेषतः एप्रिल आणि मे महिन्यांत, दिवसाचे कमाल तापमान ४२° ते ४५° सेल्सिअसपर्यंत पोहोचते, ज्यामुळे हा प्रदेश मध्य प्रदेशातील सर्वांत उष्ण भागांपैकी एक ठरतो. ​हिवाळा हा सुखद आणि कोरडा असतो, ज्या काळात तापमान १०° ते १५° सेल्सिअसच्या दरम्यान स्थिर राहते. पावसाळ्याचा विचार करता, नैर्ऋत्य मोसमी वारे अरबी समुद्रावरून या भागात पाऊस आणतात. निमाडमधील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ७०० ते ९०० मिलिमीटरच्या दरम्यान नोंदवले जाते. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जाताना पर्जन्याचे प्रमाण किंचित वाढते. सातपुड्याच्या पश्चिमेकडील उतारावर वृष्टीछायेचा प्रभाव जाणवत असल्याने काही भागांत पावसाचे प्रमाण अनिश्चित असते. ===​नैसर्गिक वनस्पती आणि वनसंपत्ती=== ​पर्जन्यमानातील मध्यम प्रमाण आणि हवामानातील उष्णतेमुळे निमाड प्रदेशात प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय कोरडे पानझडी अरण्ये आढळतात. पावसाळ्यानंतर उन्हाळ्याची चाहूल लागताच येथील वृक्षांची पाने गळतात. ​सातपुडा आणि विंध्य पर्वताच्या डोंगराळ भागात सागवान, सालई, अंजन, धावडा, खैर आणि महुआ या वृक्षांचे प्राबल्य आहे. मैदानी भागात बाभळी, पळस, कडुलिंब आणि आवळा यांसारखी काटेरी व निम-शुष्क परिस्थितीशी जुळवून घेणारी वनस्पती आढळते. मानवी वस्त्या आणि शेतीचा विस्तार यामुळे मैदानी भागातील नैसर्गिक जंगलांचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी दक्षिणेकडील पर्वतीय क्षेत्रात आजही वनसंपदा चांगल्या स्थितीत टिकून आहे. ===​कृषी-भूगोल आणि आर्थिक महत्त्व=== ​निमाडच्या समृद्ध काळ्या मातीमुळे आणि नर्मदेच्या जलसिंचन क्षमतेमुळे हा प्रदेश शेतीमध्ये अग्रेसर आहे. ऐतिहासिक काळापासून हा प्रदेश दर्जेदार कापूस उत्पादनासाठी ओळखला जातो, ज्यामुळे याला पांढऱ्या सोन्याची भूमी असेही संबोधले जाते. ​कापसाव्यतिरिक्त येथे सोयाबीन, गहू, ज्वारी आणि मका ही प्रमुख पिके घेतली जातात. खरगोन आणि बडवानी पट्ट्यात लाल मिरचीचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर होते, ज्याने या भागाला आशियातील महत्त्वाच्या मिरची बाजारांमध्ये स्थान मिळवून दिले आहे. याशिवाय केळी, पपई आणि ऊस ही बागायती पिकेही कालव्यांच्या आणि विहिरींच्या साहाय्याने मोठ्या प्रमाणावर घेतली जातात. इंदिरा सागर आणि ओंकारेश्वर यांसारख्या बहुउद्देशीय धरण प्रकल्पांमुळे संपूर्ण निमाड प्रदेशातील जलसिंचन आणि जलविद्युत क्षमतेला मोठी चालना मिळाली असून, या प्रकल्पांनी प्रदेशाचे आर्थिक आणि पर्यावरणीय स्वरूप लक्षणीयरीत्या बदलले आहे. ==भाषा== वर्तमान काळात मध्य प्रदेशात असलेल्या निमाड या प्रदेशाची कार्यालयीन भाषा ही हिंदी आहे; तर निमाडी ही येथील प्रमुख आणि सर्वात जास्त बोलली जाणारी भाषा आहे. याव्यतिरीक्त निमाडात भिली भाषासमूहातीलही अनेक भाषा, उपभाषा व त्यांच्या बोलीभाषा बोलल्या जातात. त्यांमध्ये भिली, बारेली, भिलाली, कल्टो, देहवाली इत्यादी समाविष्ट आहे. हरदा जिल्ह्यात भुआणी भाषा बोलली जाते, जी निमाडी व माळवीची मिश्रित बोली भासते. तसेच बऱ्हाणपूर जिल्ह्यात मराठी सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा आहे. निमाड मध्ये कोरकू ही द्रविड भाषा सुद्धा बोलली जाते. याचबरोबर अहिराणी, गुजराती, बंजारी व इतर काही भाषाही थोड्या प्रमाणात बोलल्या जातात. ==हे सुद्धा पहा== *[[माळवा]] *[[बुंदेलखंड]] [[वर्ग:मध्य प्रदेश]] 7t1yoxz07lrizsio33o9ic0pxct25bo 2708014 2708013 2026-09-06T00:09:21Z Liamgel 136095 भूगोल 2708014 wikitext text/x-wiki '''निमाड''' हा पश्चिम-मध्य भारतातील [[मध्य प्रदेश]] राज्याचा नैऋत्य प्रदेश आहे. त्याच्या भौगोलिक सीमांमध्ये निमाडच्या उत्तरेला [[विंध्य]] पर्वत आणि दक्षिणेला [[सातपुडा]] पर्वत आहे, तर मध्यातून [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] नदी वाहते. निमाडला पौराणिक काळात अनूप जनपद असे संबोधले जात असे. नंतर त्याचे नाव निमाड असे पडले. निमाड प्रदेश हा खांडव आणि भुआणा अशा दोन उपप्रदेशात विभागलेला आहे. प्राचीन काळापासूनच उत्तर आणि दक्षिण भारताला जोडणारा प्रमुख महामार्ग निमाडातल्या सध्याच्या बऱ्हाणपूर जिल्ह्यातील असिरगड किल्ल्याच्या अधिपत्याखाली राहिलेला आहे. {{infobox settlement |other_name = (अनूप जनपद) |settlement_type = ऐतिहासिक प्रदेश | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | image_skyline = [[File:Nimad Map0.png|thumb|मध्य प्रदेश राज्याच्या मानचित्रावर निमाडचे स्थान]] | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_type2 = जिल्हे | subdivision_type3 = भाषा | subdivision_type4 = सर्वात मोठे शहर | subdivision_type5 = वासीनाम | subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] | subdivision_name2 = १][[खंडवा जिल्हा| खंडवा]]<br> २][[खरगोन जिल्हा| खरगोन]]<br> ३][[बडवानी जिल्हा| बडवानी]]<br> ४][[बऱ्हाणपूर जिल्हा| बऱ्हाणपूर]]<br>५][[धार जिल्हा| धार]] (दक्षिण भाग)<br>६][[देवास जिल्हा | देवास]] (दक्षिण भाग)<br>७][[हरदा जिल्हा| हरदा]] (कधीकधी) | subdivision_name3 = [[निमाडी भाषा|निमाडी]]<br> भिली <br> भुआणी <br> कोरकू <br> [[मराठी भाषा| मराठी]]<br> [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | subdivision_name4 = खंडवा | subdivision_name5 = निमाडी }} ==नामोत्पत्ती== आर्य आणि अनार्य अशा दोन्ही प्रकारच्या लोकांचे वास्तव्य असल्यामुळे या प्रदेशास पूर्वी निमार्य प्रदेश म्हणून संबोधले जायचे; ज्याला कालांतराने नामभ्रंश होऊन निमाड म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ==संस्कृती आणि इतिहास== निमाडमध्ये हजारो वर्षांपासून उष्ण वातावरण आहे. निमाडचा सांस्कृतिक इतिहास अतिशय समृद्ध आणि गौरवशाली आहे. जगातील सर्वात प्राचीन नद्यांपैकी एक [[नर्मदा नदी|नर्मदा]], निमाडमध्ये विकसित झाली आहे. [[महेश्वर]] नवदाटोली येथे सापडलेल्या पुरातन अवशेषांच्या पुराव्याच्या आधारे नर्मदा-खोरे-संस्कृतीचा काळ सुमारे अडीच लाख वर्षे मानला जातो. [[विंध्य]] आणि [[सातपुडा]] हे अतिशय प्राचीन पर्वत आहेत. प्रागैतिहासिक काळातील सुरुवातीच्या मानवांचे आश्रयस्थान म्हणजे सातपुडा आणि विंध्य. आजही आदिवासी समूह विंध्य आणि सातपुडा या जंगलात राहतात. नर्मदेच्या तीरावर असलेल्या आदि अरण्यवासीयांच्या निमाडाचे वर्णन पुराणात आहे. त्यांपैकी [[गोंड]], बैगा, कोरकू, भिलाला, [[भिल्ल समाज|भिल्ल]], शबर इत्यादी प्रमुख आहेत. [[File:Nimaad.jpg|thumb|निमाड़ उत्सव]] निमाडचे जीवन कला आणि संस्कृतीने संपन्न आहे, जिथे आयुष्यातील एकही दिवस असा जात नाही, जेव्हा गाणी गायली जात नाहीत किंवा व्रत उपवास कथाकथन ऐकले जात नाही. निमाडच्या पौराणिक संस्कृतीच्या केंद्रस्थानी [[ओंकारेश्वर]], [[ओंकार मांधाता|मांधाता]] आणि महिष्मती आहेत. सध्याचे महेश्वर हे पुरातन महिष्मतीच आहे. [[कालिदास|कालिदासांनी]] नर्मदा आणि महेश्वरचे वर्णन केले आहे. पद्मश्री रामनारायण उपाध्याय निमाडच्या अस्मितेविषयी लिहितात - "जेव्हा मी निमाडबद्दल विचार करतो तेव्हा माझ्या डोळ्यासमोर उंच-सखल घाटांमध्ये वसलेली छोटी छोटी गावं आणि तूरीच्या शेतांचा दरवळणारा सुुुुगंंध व त्या सर्वांच्या मध्ये गुडघ्यापर्यंत असलेला धोतरावरचा कुरता आणि अंगरखा परिधान केलेल्या भोळ्या भाबड्या शेतकऱ्याचा चेहरा तरंगू लागतो. कठोर दिसणारे हे जनपद लोक आपल्या हृदयात लोक साहित्याची अक्षय परंपरा जिवंत ठेवून आहेत. नेरबुड्डा(नर्मदा) विभागात [[ब्रिटिश]] राजवटीत एक जिल्हा म्हणून निमाडची स्थापना करण्यात आली होती, त्याचे प्रशासकीय मुख्यालय [[खंडवा]] येथे होते, जे मुस्लिम शासकांच्या काळात [[बऱ्हाणपूर|बुरहानपूर]] होते. या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ४,२७३ वर्गमील (११,०६७ वर्ग कि.मी.) होते. तर, लोकसंख्या (१९०१) ३,२९,६१५ इतकी होती. कापूस आणि बाजरी ही येथील मुख्य पिके होती; गांजा किंवा भारतीय भांग देखील सरकारी देखरेखीखाली पिकवण्यास परवानगी होती. ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे जिल्ह्यातून जात होती आणि इंदूरहून खंडव्याला जोडणारी राजपुताना लाइनची एक शाखा होती. खंडवा येथे कापूस जिनिंग आणि प्रेसिंगचे कारखाने होते आणि बुरहानपूर येथे सोन्याचे नक्षीदार कापड तयार करण्याचे कारखाने होते. जिल्ह्यामध्ये विस्तृत जंगले आहेत आणि सरकारने पुनासा जंगलाचा एक भाग संरक्षित केला आहे, जो नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर सुमारे १२० मील (१९० कि.मी.) क्षेत्रफळात पसरलेला आहे, साग (टेक्टोना ग्रँडिस), सायन (टर्मिनालिया टोमेंटोसा) आणि अंजन (हार्डविकिया बिनाटा) इत्यादी झाडे येथे मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. नर्मदेच्या दोन्ही तीरावर असलेल्या ब्रिटिश जिल्ह्याच्या पश्चिमेस असलेल्या इंदूरच्या संस्थानात देखील निमाड नावाचा एक जिल्हा होता. त्याचे क्षेत्रफळ ३,८७१ वर्ग मील (१०,०२६ वर्ग कि.मी.) होते; येथील लोकसंख्या (१९०१) २,५७,११० होती. १८२३ पासून ग्वाल्हेरच्या सिंधीया (शिंदे) राज्यकर्त्यांशी संबंधित असलेले हे संस्थान ब्रिटिशांच्या ताब्यात होते; १८६१ मध्ये त्याचे संपूर्ण सार्वभौमत्व इंग्रजांना देण्यात आले, परंतु १८६७ मध्ये ते इंदूरच्या होळकर शासकांकडे गेले. १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, पूर्वीचा ब्रिटिश जिल्हा मध्य प्रदेशच्या नवीन राज्याचा निमाड जिल्हा बनला, त्याची प्रशासकीय जागा खंडवा येथे आहे; इंदूर राज्यातील निमाड जिल्हा हा मध्य भारत या नवीन राज्याचा निमाड जिल्हा बनला, त्याची प्रशासकीय जागा खरगोन येथे आहे. १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी जेव्हा मध्य भारत मध्य प्रदेशात विलीन झाला तेव्हा पूर्वीचा मध्य भारतातील निमाड जिल्हा पश्चिम निमाड जिल्हा बनला, तर पूर्व जिल्हा पूर्व निमाड जिल्हा झाला. पश्चिम निमाड जिल्ह्याचे २४ मे १९९८ रोजी बडवानी आणि खरगोन जिल्ह्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले आणि त्याचप्रमाणे पूर्व निमाड जिल्ह्याचे १५ ऑगस्ट २००३ रोजी खंडवा आणि बुरहानपूर जिल्ह्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले. ==भूगोल== मध्य भारताच्या पश्चिमेकडील भागात वसलेला निमाड हा प्रदेश एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण भौगोलिक रचना दर्शवतो. ऐतिहासिक आणि प्राकृतिक दृष्ट्या हा भूभाग उत्तर भारत आणि दक्षिण भारताला जोडणारा नैसर्गिक सेतू मानला गेला आहे. प्रशासकीय संदर्भात मुख्यत्वे मध्य प्रदेश राज्यातील पश्चिम भागात हा विस्तार आढळतो, ज्यामध्ये पूर्व निमाड (खांडवा), पश्चिम निमाड (खरगोन), बडवानी आणि बुऱ्हानपूर या जिल्ह्यांचा समावेश होतो. दक्षिणेकडे हा प्रदेश महाराष्ट्राच्या खान्देश सीमेला स्पर्श करतो, तर पश्चिमेकडे गुजरातच्या सीमेपर्यंत पसरतो. भौगोलिक निर्देशांकांनुसार निमाड प्रदेश अंदाजे २१°०५' उत्तर ते २२°२५' उत्तर अक्षांश आणि ७४°२५' पूर्व ते ७६°५०' पूर्व रेखांशांच्या दरम्यान विखुरलेला आहे. हा संपूर्ण प्रदेश नर्मदा नदीच्या सुपीक खोऱ्यात आणि सातपुडा पर्वतरांगांच्या कुशीत स्थिरावलेला आहे. ===भूरचना आणि प्राकृतिक विभाग=== ​निमाडची प्राकृतिक रचना प्रामुख्याने भ्रंश दरी आणि दख्खनच्या पठारावरील लाव्हा प्रवाहांच्या संचयनातून निर्माण झाली आहे. या भूभागाचे प्रमुख तीन प्राकृतिक उपविभाग पडतात: उत्तरेकडील विंध्य पर्वतरांगांचा उतार, मध्यवर्ती नर्मदा नदीचे गाळाचे खोरे आणि दक्षिणेकडील सातपुडा पर्वतरांगेचा उत्तुंग भाग. ​उत्तरेला विंध्याचल पर्वताच्या पायथ्याशी असलेला भाग मंद उताराचा असून तो हळूहळू नर्मदा खोऱ्यात रूपांतरित होतो. मध्यवर्ती खोरे हे अत्यंत सुपीक गाळाच्या संचयनाने बनलेले सपाट मैदान आहे. या मैदानाची सरासरी उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे १५० ते ३०० मीटरपर्यंत आढळते. दक्षिणेकडे अचानक भूप्रदेश उंचावतो आणि सातपुडा पर्वताच्या जटिल रांगा सुरू होतात. या भागात बिजागड आणि असीरगड यांसारख्या प्रसिद्ध टेकड्या अस्तित्वात आहेत. विशेषतः सातपुडा पर्वतातील 'असीरगड खिंड' ही भौगोलिकदृष्ट्या अत्यंत मोक्याची मानली जाते, कारण ती नर्मदा खोऱ्याला तापी खोऱ्याशी जोडते आणि ऐतिहासिक काळात उत्तरेकडून दक्षिणेत प्रवेश करण्याचा मुख्य नैसर्गिक मार्ग होती. === जलप्रणाली आणि निचरा व्यवस्था === ​निमाड प्रदेशाची जीवनवाहिनी म्हणजे नर्मदा नदी. ही नदी पूर्वेकडून पश्चिमेकडे एका अत्यंत खोल आणि रुंद भ्रंश दरीतून वाहते. नर्मदेचा हा प्रवाह निमाडच्या मध्यभागातून जातो आणि संपूर्ण परिसराच्या निचरा व्यवस्थेचे नियंत्रण करतो. ओंकारेश्वर आणि महेश्वर ही प्रसिद्ध ठिकाणे याच प्रवाहावर वसलेली आहेत. ​नर्मदेव्यतिरिक्त तिच्या अनेक उपनद्या या प्रदेशातील पाण्याचा मुख्य स्रोत आहेत. यामध्ये उत्तरेकडून येणाऱ्या मान आणि चोरल, तसेच दक्षिणेकडून सातपुडा पर्वतातून उगम पावून नर्मदेला मिळणाऱ्या कुंदा, भाम, गोई आणि बोरड या नद्यांचा समावेश होतो. या सर्व नद्यांचा प्रवाह मौसमी स्वरूपाचा असून पावसाळ्यात त्या वेगाने वाहतात, तर उन्हाळ्यात त्यांचा प्रवाह मंदावतो. दक्षिणेकडील बुऱ्हानपूरचा काही भाग हा तापी नदीच्या खोऱ्यात येतो, ज्यामुळे निमाडच्या दक्षिणेकडील जलप्रणाली तापी नदीच्या उपनद्यांशी जोडली गेलेली दिसते. === मृदा आणि भूगर्भ रचना === ​भूगर्भशास्त्रीय दृष्टिकोनातून निमाड हा प्रदेश 'डेक्कन ट्रॅप' अर्थात दख्खनच्या लाव्हा खडकांचा (बेसाल्ट) भाग आहे. क्रिटेशिअस युगाच्या शेवटी झालेल्या ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून बाहेर पडलेल्या लाव्हाचे थर थंड होऊन येथील मूळ खडक तयार झाले आहेत. या मूळ बेसॉल्ट खडकांच्या अपक्षयामुळे संपूर्ण निमाडमध्ये काळी कसदार रेगुर माती मोठ्या प्रमाणावर आढळते. ​नर्मदा आणि तिच्या उपनद्यांच्या काठावर गाळाची सुपीक चिकणमाती आढळते, जी अत्यंत खोल असून ओलावा टिकवून ठेवण्याची तिची क्षमता प्रचंड आहे. हा भाग कृषी उत्पादकतेसाठी आदर्श मानला जातो. याउलट, सातपुडा पर्वताच्या उतारावर मातीचा थर उथळ असून तेथे खडकाळ आणि तांबूस-तपकिरी रंगाची माती आढळते, जी सच्छिद्र आणि कमी सुपीक असते. === हवामान आणि पर्जन्यमान === ​निमाडचे हवामान प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय निम-शुष्क आणि मान्सून स्वरूपाचे आहे. विंध्य आणि सातपुडा या दोन पर्वतरांगांच्या मधोमध दरीत वसल्यामुळे येथे तापमानाची तीव्रता तुलनेने जास्त जाणवते. उन्हाळ्यात, विशेषतः एप्रिल आणि मे महिन्यांत, दिवसाचे कमाल तापमान ४२° ते ४५° सेल्सिअसपर्यंत पोहोचते, ज्यामुळे हा प्रदेश मध्य प्रदेशातील सर्वांत उष्ण भागांपैकी एक ठरतो. ​हिवाळा हा सुखद आणि कोरडा असतो, ज्या काळात तापमान १०° ते १५° सेल्सिअसच्या दरम्यान स्थिर राहते. पावसाळ्याचा विचार करता, नैर्ऋत्य मोसमी वारे अरबी समुद्रावरून या भागात पाऊस आणतात. निमाडमधील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ७०० ते ९०० मिलिमीटरच्या दरम्यान नोंदवले जाते. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जाताना पर्जन्याचे प्रमाण किंचित वाढते. सातपुड्याच्या पश्चिमेकडील उतारावर वृष्टीछायेचा प्रभाव जाणवत असल्याने काही भागांत पावसाचे प्रमाण अनिश्चित असते. === वनस्पती संपत्ती, रचना आणि वैविध्य === निमाड प्रदेशातील वनस्पती आच्छादनाची रचना प्रामुख्याने तीन स्तरांमध्ये विभागलेली आढळते. यातील सर्वोच्च स्तरावर सागवान ही प्रमुख आणि अत्यंत प्रभावी वृक्ष प्रजाती आहे. सातपुडा पर्वतरांगेच्या उतारांवर, विशेषतः खांडवा, खरगोन आणि बडवानी या जिल्ह्यांच्या डोंगराळ वनक्षेत्रात सागवानाचे नैसर्गिक साठे विस्तीर्ण पसरलेले आहेत. सागवानासोबत या स्तरावर धावडा, सालई, अंजन, तेंदू, बिजा, शिसम, रोहन आणि पळस हे वृक्ष मोठ्या प्रमाणावर वाढतात. यापैकी अंजन हा वृक्ष उथळ बेसाल्ट खडकाळ जमिनीशी आणि तीव्र उन्हाळ्याशी नैसर्गिकरीत्या जुळवून घेणारा मुख्य घटक आहे. पळसाची झाडे शेतांच्या सीमांवर आणि माळरानांवर मोठ्या प्रमाणात आढळतात. मध्यम स्तरातील वनस्पतींमध्ये खैर, आवळा, बेल, चारोळी, करवंद, बोर, कडुनिंब, शिवण आणि हिवर यांचा समावेश होतो. या स्तरातील वनस्पतींचा स्थानिक आदिवासी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी अत्यंत निकटचा संबंध आहे. महुआ हा वृक्ष संपूर्ण निमाडच्या शेतांच्या बांधावर आणि वनक्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. मार्च आणि एप्रिल महिन्यांत महुयाच्या फुलांचे संकलन, तसेच नंतर मिळणाऱ्या बियांपासून तेल काढणे हा स्थानिक भिल्ल, बारेला आणि कोरकू जमातींच्या उदरनिर्वाहाचा व हंगामी उत्पन्नाचा प्रमुख आधार ठरतो. याशिवाय तेंदूच्या झाडांवरून पानांचे संकलन करणे, धावडा व बाभळीपासून मिळणारा नैसर्गिक डिंक गोळा करणे, आणि सालईच्या झाडापासून डिंक मिळवणे हे उपक्रम या भागातील महत्त्वाचे गौण वनोपज म्हणून ओळखले जातात. कनिष्ठ स्तरामध्ये बांबूच्या प्रजाती, प्रामुख्याने कटंग बांबू आणि मानवेल बांबू हे डोंगरउतारांवर आणि ओढ्यांच्या खोऱ्यांमध्ये आढळतात. पावसाळ्यानंतर माळरानांवर कुसळी, मारवेल, शेडा आणि पवना यांसारख्या स्थानिक पौष्टिक गवतांची दाट वाढ होते, जी धूप रोखण्यास मदत करते. कोरड्या व खडकाळ भागात हिंगणबेट, निवडुंग, कोरफड आणि धामण यांसारखी काटेरी झुडपे नैसर्गिकरीत्या पसरलेली आढळतात. === प्राणी जीवन आणि वन्यजीवांचे अधिवास === निमाडचे प्राणी जीवन सातपुड्याच्या विस्तीर्ण वनक्षेत्राशी थेट जोडलेले आहे. भौगोलिकदृष्ट्या हा भाग पश्चिमेकडील सातपुडा व अक्राणी पर्वतरांगा, आणि दक्षिणेकडील मेळघाट व्याघ्रप्रकल्प यांच्या दरम्यानचा अत्यंत महत्त्वाचा नैसर्गिक वन्यजीव भ्रमणमार्ग मानला जातो. असीरगड, बडवानी आणि खांडवा वनविभागातील सलग जंगलांमुळे वन्यजीवांचे एका भागातून दुसऱ्या भागात स्थलांतर सुलभ होते. विविध प्रकारच्या भूरचनेमुळे येथे सस्तन आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलित अस्तित्व नोंदवले गेले आहे. मांसाहारी प्राण्यांमध्ये बिबट्या हा या भागातील सर्वोच्च भक्षक आहे, ज्याचा वावर प्रामुख्याने नैसर्गिक गुहा, कपारी आणि दाट झुडपी भागात आढळतो. सातपुड्याच्या खोऱ्यांमध्ये आणि दाट वनपट्ट्यांमध्ये अस्वल आढळते, ज्याचे भक्ष्य प्रामुख्याने वाळवी, कीटक आणि जंगलातील रानफळे हे असते. याव्यतिरिक्त तरस, कोल्हा, लांडगा, रानकुत्रा, रानमांजर आणि उदमांजर हे प्राणी प्रदेशाच्या वेगवेगळ्या भागांत आढळतात. मोकळ्या माळरानात लांडग्यांची उपस्थिती तृणभक्षी प्राण्यांचे संतुलन राखण्यास मदत करते. तृणभक्षी प्राण्यांमध्ये सांबर आणि लाजाळू वृत्तीचे भेकर हे घनदाट जंगलात, तर चितळ हे मोकळ्या वनक्षेत्रात कळपाने आढळतात. पठारी आणि कोरड्या भागात चिंकारा आणि शेतीभोवती नीलगाय यांची उपस्थिती लक्षणीय आहे. पाण्याच्या स्रोतांजवळ रानडुक्कर, साळिंदर, मुंगूस आणि अतिशय दुर्मिळ असे भारतीय खवलेमांजर आढळतात. सरपटणाऱ्या प्राण्यांमध्ये अजगर, नाग, फुरसे, घोणस, धामण आणि घोरपड यांची नियमित नोंद आढळते. === पक्षी जीवन आणि जलीय परिसंस्था === नर्मदा नदी, तिच्या उपनद्या आणि परिसरातील विस्तीर्ण जलसाठ्यांमुळे निमाड हा पक्षी जीवनाचा अत्यंत समृद्ध केंद्रबिंदू ठरतो. इंदिरा सागर आणि ओंकारेश्वर यांसारख्या महाकाय मानवनिर्मित जलाशयांमुळे या प्रदेशात अथांग पाणथळ जागा निर्माण झाल्या आहेत. या विस्तृत जलसाठ्यांमुळे मध्य आशियाई उड्डाणमार्गाने (सेंट्रल एशियन फ्लायवे) प्रवास करणाऱ्या हजारो हिवाळी स्थलांतरित पक्ष्यांना सुरक्षित विश्रांतीस्थान आणि विपुल अन्न उपलब्ध होते. हिवाळ्यात मध्य आशिया, सायबेरिया आणि तिबेटमधून या जलाशयांवर चक्रवाक, थापट्या, शेंडी बदक, सुईशेप बदक, विविध प्रकारचे करकोचे, बगळे आणि पाणकावळे मोठ्या संख्येने दाखल होतात. उथळ पाण्याच्या डबक्यांवर ठराविक ऋतूंमध्ये रोहित पक्ष्यांचे थवेही पाहायला मिळतात. स्थानिक पक्ष्यांमध्ये मोर, रानकोंबडी, पांढऱ्या छातीचा खंड्या, दयाळ, कोतवाल, तांबट, सुतारपक्षी, भारद्वाज आणि पिंगळा यांचा वर्षभर वावर असतो. सातपुड्याच्या उंच, निर्जन कड्यांवर भारतीय गिधाड आणि पांढऱ्या पाठीचे गिधाड यांचे नैसर्गिक अधिवास टिकून आहेत. नर्मदा नदीच्या गोड्या पाण्यातील परिसंस्थेत महाशीर हा अत्यंत ताकदवान मासा आढळतो, ज्याला मध्य प्रदेशचा राज्यमासा म्हणून मान्यता आहे. जलाशयांच्या आणि वाहत्या पाण्याच्या भागात रोहू, कटला, मरळ आणि बाम हे मासे स्थानिक अन्नसाखळीत महत्त्वाचे ठरतात. नदीच्या पात्रात मऊ कवचाचे कासव आणि गोड्या पाण्यातील मगर यांचे अस्तित्व नदीकाठच्या परिसंस्थेचे आरोग्य टिकवून ठेवण्यास कारणीभूत ठरते. === कृषी-भूगोल आणि आर्थिक महत्त्व === ​निमाडच्या समृद्ध काळ्या मातीमुळे आणि नर्मदेच्या जलसिंचन क्षमतेमुळे हा प्रदेश शेतीमध्ये अग्रेसर आहे. ऐतिहासिक काळापासून हा प्रदेश दर्जेदार कापूस उत्पादनासाठी ओळखला जातो, ज्यामुळे याला पांढऱ्या सोन्याची भूमी असेही संबोधले जाते. ​कापसाव्यतिरिक्त येथे सोयाबीन, गहू, ज्वारी आणि मका ही प्रमुख पिके घेतली जातात. खरगोन आणि बडवानी पट्ट्यात लाल मिरचीचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर होते, ज्याने या भागाला आशियातील महत्त्वाच्या मिरची बाजारांमध्ये स्थान मिळवून दिले आहे. याशिवाय केळी, पपई आणि ऊस ही बागायती पिकेही कालव्यांच्या आणि विहिरींच्या साहाय्याने मोठ्या प्रमाणावर घेतली जातात. इंदिरा सागर आणि ओंकारेश्वर यांसारख्या बहुउद्देशीय धरण प्रकल्पांमुळे संपूर्ण निमाड प्रदेशातील जलसिंचन आणि जलविद्युत क्षमतेला मोठी चालना मिळाली असून, या प्रकल्पांनी प्रदेशाचे आर्थिक आणि पर्यावरणीय स्वरूप लक्षणीयरीत्या बदलले आहे. ==भाषा== वर्तमान काळात मध्य प्रदेशात असलेल्या निमाड या प्रदेशाची कार्यालयीन भाषा ही हिंदी आहे; तर निमाडी ही येथील प्रमुख आणि सर्वात जास्त बोलली जाणारी भाषा आहे. याव्यतिरीक्त निमाडात भिली भाषासमूहातीलही अनेक भाषा, उपभाषा व त्यांच्या बोलीभाषा बोलल्या जातात. त्यांमध्ये भिली, बारेली, भिलाली, कल्टो, देहवाली इत्यादी समाविष्ट आहे. हरदा जिल्ह्यात भुआणी भाषा बोलली जाते, जी निमाडी व माळवीची मिश्रित बोली भासते. तसेच बऱ्हाणपूर जिल्ह्यात मराठी सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा आहे. निमाड मध्ये कोरकू ही द्रविड भाषा सुद्धा बोलली जाते. याचबरोबर अहिराणी, गुजराती, बंजारी व इतर काही भाषाही थोड्या प्रमाणात बोलल्या जातात. ==हे सुद्धा पहा== *[[माळवा]] *[[बुंदेलखंड]] [[वर्ग:मध्य प्रदेश]] fkpxbzdv4w19fjnkbfofzwtn6z7njmf 0 201454 2708099 2463947 2026-09-06T11:49:56Z Lalubai 187135 /* संस्थेचा विस्तार */ 2708099 wikitext text/x-wiki '''बाबूराव रामचंद्र घोलप''' (जन्म : १ फेब्रुवारी, इ.स. १९०४ - ) हे महाराष्ट्रातील ‘पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळ’ या खासगी शिक्षण संस्थेचे संस्थापक होते.{{संदर्भ हवा}} वकिलीचा व्यवसाय करताकरता बाबूराव घोलप यांना शिक्षणाच्या अभावामुळे सर्वसामान्य जनतेचे जीवन कसे कष्टाचे झाले आहे याचा अनुभव आला. इ.स. १९३३साली ते पुणे जिल्हा लोकल बोर्डात ‘चीफ ऑफिसर’ झाले. या ऑफिसच्या कामानिमित्त ते पुण्याच्या तसेच पुणे जिल्ह्याच्या सर्व भागांत फिरले.{{संदर्भ हवा}} कर्मवीर [[भाऊराव पाटील]] यांच्या शैक्षणिक कार्याचा त्यांनी अनुभव घेतला.{{संदर्भ हवा}} बहुजन समाजातील मुले शिक्षणापासून वंचित राहू नयेत यासाठी घोलपांनी ७ सप्टेंबर, १९४१ रोजी ‘पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळा’ची स्थापना केली. त्यांच्या या संस्थेच्या कार्याची सुरुवात ‘गावठी शाळा’ काढण्यापासून झाली. [[भोर]] तालुक्यातील [[नसरापूर]] येथे श्री शिवाजी विद्यालयाची स्थापना करून त्यांनी खऱ्या अर्थाने शिक्षणप्रसाराच्या कार्याची मुहूर्तमेढ रोवली. ते स्वतः गावोगावी बैलगाडीने, सायकलीवरून, एस्‌टीच्या बसने आणि प्रसंगी पायी प्रवास करून लोकांना शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देत. बहुजन समाजातल्या मुलांसाठी त्यांनी शाळा काढल्या या शाळा देवळांत, गुरांच्या गोठ्यांत किंवा झाडाखाली भरत असत.{{संदर्भ हवा}} शिक्षणयोगी बाबूराव घोलपांची शिक्षणाबद्दलची तळमळ पाहून त्यांच्यासाठी गावोगावी मदतीचे हात पुढे आले. लोकांनी श्रमदानाने शाळांच्या इमारती बांधल्या.{{संदर्भ हवा}} ==संस्थेचा विस्तार== बाबूराव घोलप यांच्या पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळ या संस्थेची २०१६ सालापर्यंत ९ प्राथमिक विद्यालये, ६१ माध्यमिक, व ३१ उच्च माध्यमिक विद्यालये सुरू झाली आहेत. शिवाय ८ उच्च महाविद्यालये, व्यवसाय अध्यापनाच्या २५ शाळा, १२ व्यावसायिक महाविद्यालये आणि एकएक वैद्यकीय, इंजिअनिअरिंग, फार्मसी कॉलेज, एक एम.बी.ए. कॉलेज, एक विधी महाविद्यालय आणि एक बी.एड. कॉलेज आहे; शिवाय सेवक कल्याण निधीमधून निर्माण झालेली एक सहकारी पतसंस्था व एक ग्राहक विद्यार्थी भांडार आहे.{{संदर्भ हवा}} बाबूराव घोलपांनंतर [[मामासाहेब मोहोळ]] संस्थेचे प्रमुख झाले. [[अजित पवार|सुनेत्रा पवार]] हे सध्या (२०२६ साली) संस्थाप्रमुख आहेत.{{संदर्भ हवा}} ==आत्मचरित्र== घोलपांचे ‘मी बाबूराव घोलप’ नावाचे आत्मचरित्र ग्रामविकास व समता विचार व्यासपीठ या संस्थेने प्रकाशित केले आहे.{{संदर्भ हवा}} == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:घोलप, बाबूराव}} [[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] 1qmibxfg0thgs83rey42ha194ycrdp3 2708100 2708099 2026-09-06T11:53:21Z Lalubai 187135 /* संस्थेचा विस्तार */ 2708100 wikitext text/x-wiki '''बाबूराव रामचंद्र घोलप''' (जन्म : १ फेब्रुवारी, इ.स. १९०४ - ) हे महाराष्ट्रातील ‘पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळ’ या खासगी शिक्षण संस्थेचे संस्थापक होते.{{संदर्भ हवा}} वकिलीचा व्यवसाय करताकरता बाबूराव घोलप यांना शिक्षणाच्या अभावामुळे सर्वसामान्य जनतेचे जीवन कसे कष्टाचे झाले आहे याचा अनुभव आला. इ.स. १९३३साली ते पुणे जिल्हा लोकल बोर्डात ‘चीफ ऑफिसर’ झाले. या ऑफिसच्या कामानिमित्त ते पुण्याच्या तसेच पुणे जिल्ह्याच्या सर्व भागांत फिरले.{{संदर्भ हवा}} कर्मवीर [[भाऊराव पाटील]] यांच्या शैक्षणिक कार्याचा त्यांनी अनुभव घेतला.{{संदर्भ हवा}} बहुजन समाजातील मुले शिक्षणापासून वंचित राहू नयेत यासाठी घोलपांनी ७ सप्टेंबर, १९४१ रोजी ‘पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळा’ची स्थापना केली. त्यांच्या या संस्थेच्या कार्याची सुरुवात ‘गावठी शाळा’ काढण्यापासून झाली. [[भोर]] तालुक्यातील [[नसरापूर]] येथे श्री शिवाजी विद्यालयाची स्थापना करून त्यांनी खऱ्या अर्थाने शिक्षणप्रसाराच्या कार्याची मुहूर्तमेढ रोवली. ते स्वतः गावोगावी बैलगाडीने, सायकलीवरून, एस्‌टीच्या बसने आणि प्रसंगी पायी प्रवास करून लोकांना शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देत. बहुजन समाजातल्या मुलांसाठी त्यांनी शाळा काढल्या या शाळा देवळांत, गुरांच्या गोठ्यांत किंवा झाडाखाली भरत असत.{{संदर्भ हवा}} शिक्षणयोगी बाबूराव घोलपांची शिक्षणाबद्दलची तळमळ पाहून त्यांच्यासाठी गावोगावी मदतीचे हात पुढे आले. लोकांनी श्रमदानाने शाळांच्या इमारती बांधल्या.{{संदर्भ हवा}} ==संस्थेचा विस्तार== बाबूराव घोलप यांच्या पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळ या संस्थेची २०१६ सालापर्यंत ९ प्राथमिक विद्यालये, ६१ माध्यमिक, व ३१ उच्च माध्यमिक विद्यालये सुरू झाली आहेत. शिवाय ८ उच्च महाविद्यालये, व्यवसाय अध्यापनाच्या २५ शाळा, १२ व्यावसायिक महाविद्यालये आणि एकएक वैद्यकीय, इंजिअनिअरिंग, फार्मसी कॉलेज, एक एम.बी.ए. कॉलेज, एक विधी महाविद्यालय आणि एक बी.एड. कॉलेज आहे; शिवाय सेवक कल्याण निधीमधून निर्माण झालेली एक सहकारी पतसंस्था व एक ग्राहक विद्यार्थी भांडार आहे.{{संदर्भ हवा}} बाबूराव घोलपांनंतर [[मामासाहेब मोहोळ]] संस्थेचे प्रमुख झाले.नंतर अजित पवार(२०१७.साली)हे संस्था प्रमुख झाले त्यांनी संस्थेचा विकास घडवुन आणला व त्यांच्या निधनानंतर [[अजित पवार|सुनेत्रा पवार]] हे सध्या (२०२६ साली) संस्थाप्रमुख आहेत.{{संदर्भ हवा}} ==आत्मचरित्र== घोलपांचे ‘मी बाबूराव घोलप’ नावाचे आत्मचरित्र ग्रामविकास व समता विचार व्यासपीठ या संस्थेने प्रकाशित केले आहे.{{संदर्भ हवा}} == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:घोलप, बाबूराव}} [[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] gvf41fnkth8ljucpg4bh6nw47r3ufkb 2708102 2708100 2026-09-06T11:58:40Z Lalubai 187135 /* संस्थेचा विस्तार */ 2708102 wikitext text/x-wiki '''बाबूराव रामचंद्र घोलप''' (जन्म : १ फेब्रुवारी, इ.स. १९०४ - ) हे महाराष्ट्रातील ‘पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळ’ या खासगी शिक्षण संस्थेचे संस्थापक होते.{{संदर्भ हवा}} वकिलीचा व्यवसाय करताकरता बाबूराव घोलप यांना शिक्षणाच्या अभावामुळे सर्वसामान्य जनतेचे जीवन कसे कष्टाचे झाले आहे याचा अनुभव आला. इ.स. १९३३साली ते पुणे जिल्हा लोकल बोर्डात ‘चीफ ऑफिसर’ झाले. या ऑफिसच्या कामानिमित्त ते पुण्याच्या तसेच पुणे जिल्ह्याच्या सर्व भागांत फिरले.{{संदर्भ हवा}} कर्मवीर [[भाऊराव पाटील]] यांच्या शैक्षणिक कार्याचा त्यांनी अनुभव घेतला.{{संदर्भ हवा}} बहुजन समाजातील मुले शिक्षणापासून वंचित राहू नयेत यासाठी घोलपांनी ७ सप्टेंबर, १९४१ रोजी ‘पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळा’ची स्थापना केली. त्यांच्या या संस्थेच्या कार्याची सुरुवात ‘गावठी शाळा’ काढण्यापासून झाली. [[भोर]] तालुक्यातील [[नसरापूर]] येथे श्री शिवाजी विद्यालयाची स्थापना करून त्यांनी खऱ्या अर्थाने शिक्षणप्रसाराच्या कार्याची मुहूर्तमेढ रोवली. ते स्वतः गावोगावी बैलगाडीने, सायकलीवरून, एस्‌टीच्या बसने आणि प्रसंगी पायी प्रवास करून लोकांना शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देत. बहुजन समाजातल्या मुलांसाठी त्यांनी शाळा काढल्या या शाळा देवळांत, गुरांच्या गोठ्यांत किंवा झाडाखाली भरत असत.{{संदर्भ हवा}} शिक्षणयोगी बाबूराव घोलपांची शिक्षणाबद्दलची तळमळ पाहून त्यांच्यासाठी गावोगावी मदतीचे हात पुढे आले. लोकांनी श्रमदानाने शाळांच्या इमारती बांधल्या.{{संदर्भ हवा}} ==संस्थेचा विस्तार== बाबूराव घोलप यांच्या पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळ या संस्थेची २०१६ सालापर्यंत ९ प्राथमिक विद्यालये, ६१ माध्यमिक, व ३१ उच्च माध्यमिक विद्यालये सुरू झाली आहेत. शिवाय ८ उच्च महाविद्यालये, व्यवसाय अध्यापनाच्या २५ शाळा, १२ व्यावसायिक महाविद्यालये आणि एकएक वैद्यकीय, इंजिअनिअरिंग, फार्मसी कॉलेज, एक एम.बी.ए. कॉलेज, एक विधी महाविद्यालय आणि एक बी.एड. कॉलेज आहे; शिवाय सेवक कल्याण निधीमधून निर्माण झालेली एक सहकारी पतसंस्था व एक ग्राहक विद्यार्थी भांडार आहे.{{संदर्भ हवा}} जाई ,श्रावणी थोपटे बाबूराव घोलपांनंतर [[मामासाहेब मोहोळ]] संस्थेचे प्रमुख झाले.नंतर अजित पवार(२०१७.साली)हे संस्था प्रमुख झाले त्यांनी संस्थेचा विकास घडवुन आणला व त्यांच्या निधनानंतर [[अजित पवार|सुनेत्रा पवार]] हे सध्या (२०२६ साली) संस्थाप्रमुख आहेत.{{संदर्भ हवा}} ==आत्मचरित्र== घोलपांचे ‘मी बाबूराव घोलप’ नावाचे आत्मचरित्र ग्रामविकास व समता विचार व्यासपीठ या संस्थेने प्रकाशित केले आहे.{{संदर्भ हवा}} == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:घोलप, बाबूराव}} [[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] ec81youp86b4z8ivd15bekf2pr6ncd0 0 209556 2708083 2082945 2026-09-06T09:26:36Z Dr.ksanjaykumar 187131 /* प्रकाशित लेखन */ 2708083 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = कविता मुरुमकर | चित्र = |चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = कविता नील | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = १७ मार्च १९७७ | जन्म_स्थान = सोलापूर | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | साहित्य_प्रकार = कादंबरी, कविता, समीक्षा | विषय = मराठी साहित्य | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = मी सावित्री ज्योतिराव | शिक्षण = एम.ए., नेट, बीएड | प्रभावित = | पुरस्कार = सावित्री पुरस्कार २०१३ | वडील_नाव = राजाराम नील | आई_नाव = रसिका नील | पती_नाव = डॉ. दत्तात्रय मुरुमकर | पत्नी_नाव = | अपत्ये = तन्वी, अन्वी | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''कविता मुरुमकर''' ([[१७ मार्च]], [[इ.स. १९७७]]) या मराठीतील कवयित्री, कादंबरीकार, अनुवादक आणि साहित्यसमीक्षक म्हणून कार्यरत आहेत. कविता, कादंबरी, साहित्यसमीक्षा आणि अनुवाद या विविध साहित्यप्रकारांत त्यांनी लेखन केले आहे. ''मी सावित्री ज्योतिराव'' ही त्यांची चरित्रात्मक कादंबरी, ''भैरवी'' ही कादंबरी तसेच ''मीराधा'', ''तुझीच कविता'' आणि ''उसवायचाय तुझा पाषाण'' हे त्यांचे काव्यसंग्रह प्रकाशित झाले आहेत. त्यांनी ''सुमती लांडे : समग्र कविता'' या ग्रंथाचे संपादन केले असून ''निसटून गेलेल्या दिवसांच्या वाटेवर'' या ग्रंथाचा अनुवाद केला आहे. साहित्यसमीक्षेच्या क्षेत्रात ''कवितेचा आत्मस्वर'' आणि ''कवितेचा अंतरंग'' या ग्रंथांसह विविध साहित्यकृतींवर त्यांनी समीक्षात्मक लेखन केले आहे. त्यांच्या ''मी सावित्री ज्योतिराव'' या कादंबरीचा तसेच ''उसवायचाय तुझा पाषाण'' या काव्यसंग्रहाचा विद्यापीठीय अभ्यासक्रम आणि संशोधनाच्या संदर्भात वापर झालेला आहे. त्यांच्या साहित्यिक योगदानासाठी त्यांना नारायण सुर्वे साहित्य पुरस्कार, पु. भा. भावे राज्यस्तरीय पुरस्कार, कुसुमताई देशमुख काव्य पुरस्कार आणि डॉ. दा. ता. भोसले जिव्हाळा साहित्य पुरस्कार यांसह विविध साहित्यिक पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. == जन्म आणि शिक्षण == कविता मुरुमकर यांच्या वडिलांचे नाव राजाराम नील आहे. पतीचे नाव दत्तात्रय मुरुमकर आहे. कविता मुरुमकर यांचे शालेय आणि महाविद्यालयीन शिक्षण सोलापूर जिल्ह्यातच झाले. ''कवितेतील मिथक'' या विषयावरती त्यांचे विशेष संशोधन आहे. == प्रकाशित साहित्य == त्यांचे सुरुवातीचे लेखन 'कविता नील' या नावाने प्रकाशित झाले आहे. महाविद्यालयात शिक्षण घेत असताना त्यांचा कवितासंग्रह प्रकाशित झाला. [[वसंत कानेटकर]] यांनी त्या संग्रहाविषयी प्रशंसापर उद्गार काढले होते.{{संदर्भ हवा}} === कवितासंग्रह === * तुझीच कविता (चारोळीसंग्रह) * मी राधा (कवितासंग्रह) === कादंबरी === * भैरवी (कादंबरी) * मी सावित्री जोतिराव (चरित्रात्मक कादंबरी) == पुरस्कार == कविता मुरुमकर यांना विविध पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. तत्कालीन केंद्रीय कृषिमंत्री [[शरद पवार]] यांच्या हस्ते [[सावित्री पुरस्कार]]देऊन २०१३ साली त्यांना सन्मानित करण्यात आले आहे. प्रसाद बन साहित्य पुरस्कार, भारतीय जैन संघटना पुणे यांचा क्रांतिज्योति [[सावित्रीबाई फुले]] साहित्य पुरस्कार, धोंडिराम माने साहित्य पुरस्कार, यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानचा सह्याद्री पुरस्कार, रा. ना. पवार साहित्य पुरस्कार, नारायण सुर्वे काव्यपुरस्कार इत्यादी पुरस्कार त्यांना मिळाले आहेत. == इतर == कविता मुरुमकर यांनी सोलापूर सकाळ साठी स्तंभलेखन केले आहे. 'बाई समजून घेताना', ही त्यांची लेख मालिका विशेष लोकप्रिय आहे. {{DEFAULTSORT:मुरुमकर, कविता}} [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] o347ohw8kkhw40wnardgvfhmuwkfrxr 0 211365 2707928 2689524 2026-09-05T12:02:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707928 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट गायक | नाव = {{लेखनाव}} | स्थानिक_नाव = Valery Leontiev | चित्र = Valery-Leontiev1.jpg | चित्रशीर्षक = रशियन राष्ट्राध्यक्ष [[व्लादिमीर पुतीन]] यांच्याकडून ऑर्डर ऑफ फ्रेंडशीप ([[:en:Order of Friendship|Order of Friendship]]) स्वीकारतांना लिओटिइव. | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1949|3|19|}} | जन्म_स्थान = उस्ता-उसा, कोमी एएसएसआर, आरएसएफएसआर, [[सोव्हिएत युनियन]] | देश = {{देशध्वज|रशिया}} | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | संगीत प्रकार = [[पॉप संगीत|पॉप]] | कार्यक्षेत्र = गायक, गीतकार, अभिनेता | कार्यकाळ = १९७२ - वर्तमान | प्रसिद्ध_आल्बम_चित्रपट = | प्रभाव = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | प्रसिद्ध नातेवाईक = | स्वाक्षरी_चित्र = Valery Leontiev signature.jpg | संकेतस्थळ_दुवा = [http://www.leontiev.ru/ www.leontiev.ru] | सदस्य = | माजी सदस्य = | वाद्य = }} '''वेलरी याकोव्लेव्हीच लिओटिइव''' ([[इंग्रजी]]: Valery Yakovlevich Leontiev, [[रशियन]]: Валерий Яковлевич Леонтьев; जन्म :- [[मार्च १९]], [[इ.स. १९४९]]) एक सोव्हिएत आणि [[रशिया|रशियन]] [[पॉप]] [[गायक]] असून [[इ.स. १९८०]]च्या दशकाच्या सुरुवातीस तो लोकप्रिय झाला. [[इ.स. १९९६]] साली त्याला 'पीपल्स आर्टिस्ट ऑफ रशिया' असे नाव देण्यात आले होते.<ref name="366-1996">[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=076760 Награждён указом президента России № 366 от 9 марта 1996 года] Retrieved 30 January 2016.</ref> तो सोवियेत व रशियन संगीतमधील एक प्रमुख कलावंत म्हणून ओळखला जातो.<ref>[http://www.privet-russia.com/most-popular-best-russian-male-singers/|title=Most famous, best Russian male singers. Top 10 list 2016. Sänger Russland]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आपल्या दशकातील दीर्घ कारकिर्दीत त्याने ३०हून अधिक अल्बम रेकॉर्ड केले आहेत, त्यापैकी बऱ्याच प्रतींची लाखो प्रती विकल्या आहेत. मीडियामध्ये मेलेस्टायर व रशियन दृश्याची एक आख्यायिका म्हणून {{लेखनाव}}चा उल्लेख आहे.<ref>[http://www.mk.ru/culture/interview/2010/03/17/450084-valeriy-leontev-seks-shampanskoe-i-roknroll.html Valery Leontiev: Sex, champaigne and rock-'n'-roll»</ref><ref>[http://kp.by/daily/24200/405245/ «In Saratov Valery Leontiev was hiding from fans»]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.vmdaily.ru/article/87646.html «"Валерий Леонтьев. Книга судьбы"»]</ref> {{बदल}} ==जीवनचरित्र आणि स्टेज कारकीर्द == एक गायक बनण्याआधी, त्याला कठोर बालपणाशी सामना करावा लागला आणि त्याच्या पालकांशी संघर्ष करावा लागला. महासागरशास्त्रातील करिअरचा पाठपुरावा करणे हे त्याचे मूळ स्वप्न होते, दुर्दैवाने ते कॉलेजमध्ये प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण करण्यात अपयशी ठरले. तथापि, त्याने अखेर त्यांना सायकीवकर जाऊन गायन करियरचा पाठपुरावा करण्यास सक्षम केले. हे माहित होते त्याआधी तो इको नावाच्या रिपब्लिकन फिलहारमनिक सदस्यांचा सदस्य बनला. [[इ.स. १९८१]] मध्ये येरेवनमध्ये आयोजित करण्यात आलेल्या पहिल्या युनियन पॉप उत्सवाच्या तत्काळ, परदेशी प्रेसमध्ये चांगले लेख आहेत, त्यातील एक जण वेळोवेळी उपस्थित आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,924911-1,00.html |title=Soviet Union: Tired? Nyet! |access-date=2017-05-20 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106014755/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,924911-1,00.html |url-status=dead }}</ref> {{Quote|''Valeri Leontiev, 32, a booted, bolero-suited dancing rocker whose performance falls somewhere between those of [[Mick Jagger]] and [[Mikhail Baryshnikov]]''}} सेंट पीटर्सबर्गमधील कॉन्सर्ट हॉल ओकिटाब्रिस्की बिग कॉन्सर्ट हॉल यासारख्या इतिहासाच्या ऐतिहासिक महत्त्वाच्या ठिकाणी त्याने सुरुवात केली. मग तो गॉर्की फिलहारमोनिकमध्ये सामील झाला आणि त्याच्या कारकिर्दीला सुरुवात झाली. लोक त्याला त्याची शैली आणि गायकीमुळे ओळखू लागले आणि तो त्याच्या संगीत मध्ये immersed झाला. तो अंतिम रशियन स्टारमार्ग त्याच्या मार्गावर होता. येथून त्याचा सर्व देशभरातील प्रवास सुरू झाला, नंतर युरोपला आणि त्यानंतर जगभर. 1987 मध्ये, त्याने इन्स्टीट्यूट ऑफ कल्चर म्हणजेच संस्कृती संस्थेतून पदवी प्राप्त केली आणि मेरिटेड आर्टिस्ट हा युक्रेनचा शीर्षक देखील प्राप्त केला. त्याला नामांकित केलेले असंख्य विश्वविख्यात संगीत पुरस्कार प्राप्त झाले. ==स्टेजवर== <!-- Deleted image removed: [[File:Valery-Leontiev2008.jpg|thumb|right|300px|Leontiev in [[Golden Gramophone Award]]. 2008 <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.liveinternet.ru/users/deltaplan-club/post93019884/|title=Золотой граммофон 2008 - В.Леонтьев. Обсуждение на LiveInternet - Российский Сервис Онлайн-Дневников|first=|last=deltaplan-club|publisher=|accessdate=14 December 2016}}</ref>]] --> <!-- Deleted image removed: [[File:Leontiev-Jurmala 2010.jpg|thumb|right|400px|Leontiev in [[Jūrmala]]. 2010]] --> *1972 – [[वक्रुटा]] मध्ये पहिला एकल मैफिल होता<ref>[http://www.liveinternet.ru/users/5205575/post269812360/ Красный день календаря]</ref> <!--*1975 – Tour in [[Soviet Union|USSR]] *1978 – Tour in [[Belarus]]--> *1980 – मध्ये प्रथम मैफिली [[मॉस्को]] *1981 – ओकिनब्रिस्की बिग कॉन्सर्ट हॉल, लेनिनग्राड मधील पहिले एकेरी मैफल *1981 – सण वर्षातील प्रथम सहभाग "वर्षातील गीत" *1981 – स्पर्धा मध्ये सहभागी - सण "येरेवन -81". <!--*1982 – Tour in [[Soviet Union|USSR]]--> *1983 – मैफिलीचा कार्यक्रम, "मी फक्त एक गायक आहे" (लेनिनग्राड मध्ये 18 आउट-आउट कॉन्सर्ट) *1984 – मैफिल कार्यक्रम, "मी जीवन जगतो" <!--*1985 – concert program, "Alone with all", which became a cult. Because queues for tickets on a few central streets of [[Saint Petersburg|Leningrad]] stopped traffic. 10 concerts *1986 – concert program "Star story" Tour in [[Czechoslovakia]]. *1987 – concert program "Favorites", Tour in [[Bulgaria]]. *1988 June – 1989 November – rock opera "Giordano", more than 50 concerts in Moscow and Leningrad. Leontiev plays 3 main roles (out of 4!) – [[Giordano Bruno]], a clown and Satan.--> *1988 – "चंचल बाब" हे दाखवा, [[भारता]]चा दौरा <!--*1988–1989 grand tour of cities of the [[Soviet Union|USSR]]. For example, only one [[Novosibirsk]] in 1988 Leontiev gives a series of 27 recitals.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|accessdate= 22 July 2015|url=http://www.liveinternet.ru/users/deltaplan-club/post166568353/ Vinyl video - "Margarita" - 1989 year]</ref> and in [[Almaty]] 33 solo concerts. *1990 – show "It seems to me that I have not lived" in the [[Olympic Stadium (Moscow arena)|Olympic Stadium]]. Concerts in USA, India, Germany, Israel *1991 – Tour in India, Canada, USA, Germany *1992 – Tour in [[Israel]], Canada, USA *1993 – show "Full Moon" – first super-show in Russia--> *1994 – शो "सौंदर्य आणि काझानोवा" - रशियनमधील सिम्फनी वाद्यवृंदसह पॉप स्टारचा पहिला मैफिली 1960च्या [[गिना लोलोब्रिगाडा]]च्या [[लिंग संकेतांक]] सहभागाने [[इस्राईल] मध्ये फेरफटका मारणे) <!--*1996 – show "On the road to Hollywood", touring in the USA., Germany, Israel, Canada *1998 – Concert on the [[Star Square (Moscow)|Star Square]], a solo concert at the 50 th anniversary of the State of [[Israel]] ([[Tel Aviv]], 14 May 1998), a tour in Germany, the United States and the [[United Arab Emirates]] *1999 super-show "[[Photographer of Dreams]]", a tour to Russia, [[Ukraine]], Israel, United States, Canada, Germany, [[Baltic states]] *2001 super-show "[[Unnamed Planet]]", a tour to Russia, Ukraine, Baltic States, United States, Germany. *2002 – concert in [[Atlantic City]], Moscow, [[Kiev]], [[Tallinn]], [[Riga]], [[Vilnius]], [[Minsk]]. Tour in [[Baltic states]], [[Israel]], Germany *2003 – concert tour of "The Sixth Life" (Russia, Ukraine, United States, Germany, Israel) *2004, concert in Los Angeles, 11–14 March – solo concerts in Oktyabrskiy Big Concert Hall.--> *2004, 12 मार्च – सेंट पीटर्सबर्गमधील 300 सोलो कॉन्सर्ट <!--*2005 – concert program, "Valery Leontiev presents ..." (Russia, Ukraine, Belarus..) *2006–2008 – Tour to Russia, Ukraine, [[Belarus]], Latvia, [[Kazakhstan]], [[Uzbekistan]], [[Kyrgyzstan]], [[Azerbaijan]], Israel *2009–2010 an anniversary show of "I love you, miss you, I'm waiting. Tour in Russia, Ukraine, Belarus, Latvia, Kazakhstan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Azerbaijan, USA., Israel, Australia, concert in Sydney, [[Melbourne]]. *2011 - 21–22 October – concert in the [[Kremlin Palace of Congresses]] (the show "The best ever!") *2012 – Tour with a concert program "The best ever!", dedicated to the 40th anniversary of creative activity (Russia, Ukraine, Canada, USA); *2012 - 21–22 October – concert in the Kremlin Palace of Congresses (show "By popular demand ...") *2013 – Tour in Russia, [[Ukraine]], Kazakhstan *2014 – 19, 21, 22 March – The anniversary concerts in the [[Oktyabrskiy Big Concert Hall]], St. Petersburg; 28 March – the anniversary concert in the [[State Kremlin Palace]], concert in [[Geneva]], Israel --> *2015 – रशिया मध्ये फेरफटका, [[बेलारूस]], [[कझाकस्तान]], जर्मनी, [[सोची]] मध्ये वॅलेरी लेऑन्टिवाची क्रिएटिव्ह संध्या<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://new-beautyblog.com/new-wave-2015-alsou-and-other-guests-creative-evening-of-valery-leontiev |title=“New wave 2015”: Alsou and other guests creative evening of Valery Leontiev - beauty and health |access-date=2017-05-20 |archive-date=2017-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704135359/http://new-beautyblog.com/new-wave-2015-alsou-and-other-guests-creative-evening-of-valery-leontiev |url-status=dead }}</ref> ==कॅफीन== [[:en:Valery Leontiev discography|वेलरी लिओटिइवचे कॅफीन (डिस्कोग्राफी)]] ===स्टुडिओ अल्बम=== {| class="wikitable" style="margin:auto;" |- !वर्ष (P) !संख्या !मूळ शिर्षक !इंग्रजीत शिर्षक !स्वरूप !लेबल, देश |- style="text-align:center;" ||१९८३ ||С६०—१९८७३-४ ||''Муза'' ||''[[:en:Muse (album 1983)|Muse]]'' ||LP ||[[:en:Melodiya|Melodiya]], [[:en:USSR|USSR]] |- | style="text-align:center;"|१९८४ | style="text-align:center;"| С६०—२१२७१-२ | style="text-align:center;"|''Диалог'' | style="text-align:center;"|''Dialogue'' | style="text-align:center;"|LP | style="text-align:center;" rowspan="6"|[[:en:Melodiya|Melodiya]], [[:en:Soviet Union|USSR]] |- style="text-align:center;" ||१९८४ ||С६०—२१५४५-६ ||''Премьера'' ||''Premiere'' ||LP |- style="text-align:center;" ||१९८६ ||С६०—२३७५३-४ ||''Дискоклуб 16(Б)'' ||''Disco club १६ B'' ||LP |- style="text-align:center;" ||१९८६ ||С६०—२४६२३-४ ||''Бархатный сезон'' ||''[[:en:Velvet season (Valery Leontiev album)|Velvet season]]'' ||LP |- style="text-align:center;" ||१९८८ ||С६०—२६७३७-८ ||''Я – просто певец '' ||''I am – just a singer'' ||LP |- style="text-align:center;" ||१९९० ||С६० ३०३१७ ००६ ||''Дело вкуса '' ||''[[:en:A Matter of Taste (album)|A matter of taste]]'' ||LP, CD |- style="text-align:center;" ||१९९० ||С६०—३०३१७-८ ||''Грешный путь'' ||''Wicked Way'' ||LP, CD ||[[:en:Melodiya|Melodiya]], [[:en:USSR|USSR]] |- style="text-align:center;" ||१९९३ || SNCD – ३०१३ ||''Ночь'' ||''Night'' ||LP, CD || SNC records, Russia |- style="text-align:center;" ||१९९३ || R९० ०२१७९-८० ||''Полнолуние'' ||''Full Moon'' ||LP, CD ||Аprelevka Sound Inc, Russia |- style="text-align:center;" ||१९९४ || R९० ०१९१३ ||''У ворот Господних'' ||''At the gate of the Lord'' ||LP ||Aprelevka Sound, Russia |- style="text-align:center;" ||१९५ ||AXMC ३-००३८ ||''По дороге в Голливуд'' ||''On the road to Hollywood'' ||CD ||APEX Records, Russia |- style="text-align:center;" ||१९९८ ||AXCD५-००५४ ||''Санта-Барбара'' ||''Santa Barbara'' ||CD ||DANA Music, Russia |- style="text-align:center;" ||१९९९ ||АРС०२७-९९ ||''Канатный плясун'' ||''Rope-Dancer'' ||CD ||АРС Records, Russia |- style="text-align:center;" ||१९९९ ||VL०४२/९९-२ ||''Каждый хочет любить'' ||''Everyone wants to love'' ||CD ||VL-Studio, Russia |- style="text-align:center;" ||२००१ ||VL०४३/०१-२ ||''Августин'' ||''Augustine'' ||CD ||VL-Studio, Russia |- style="text-align:center;" ||२००३ ||VL ०४५-०२ ||''Кленовый лист'' ||''[[:en:Maple Leaf (album)|Maple Leaf]]'' ||CD ||VL-Studio, Russia |- | style="text-align:center;"|२००४ | style="text-align:center;"|GR CD – ३८७ | style="text-align:center;"|''Ночной звонок'' | style="text-align:center;"|''Night Call'' | style="text-align:center;"|CD | style="text-align:center;"|Grand Records, Russia |- | style="text-align:center;"|२००५ | style="text-align:center;"|GR CD – ४३३ | style="text-align:center;"|''Падаю в небеса'' | style="text-align:center;"|''I fall into the heavens'' | style="text-align:center;"|CD | style="text-align:center;"|Grand Records, Russia |- | style="text-align:center;"|२००९ | style="text-align:center;"|МТ १०००२९४-२३०-१ | style="text-align:center;"|''Годы странствий'' | style="text-align:center;"|''The years of wandering'' | style="text-align:center;"|CD | style="text-align:center;"|Monolit Records, Russia |- | style="text-align:center;"|२०११ | style="text-align:center;"|МТ ०००४१०-७३८-१ | style="text-align:center;"|''Художник'' | style="text-align:center;"|''Painter'' | style="text-align:center;"|CD | style="text-align:center;"|Monolit Records, Russia |- | style="text-align:center;"|२०१४ | style="text-align:center;"|МТ ००१०९१-३८३-१ | style="text-align:center;"|''Любовь-капкан'' | style="text-align:center;"|''Love-Trap'' | style="text-align:center;"|CD | style="text-align:center;"|Monolit Records, Russia |} == ओळख == <!-- Deleted image removed: [[File:Valery Leontiev 2015.jpg|thumb|right|300px|Leontiev in "[[:ru:Российская Национальная музыкальная премия|Russian Music Awards]]". 2015]] --> <!-- Deleted image removed: [[File:Valery-Leontiev2011.jpg|thumb|right|400px|Leontiev in [[Olympic Stadium (Moscow)|Olympic Stadium]] in Moscow. 2011 <ref>[//www.youtube.com/watch?v=1f_-tguaK3c Olympic Stadium]</ref>]] --> *1979 – ''1st Award at the All-Union Contest in [[Yalta]] for the best performance of the songs of the [[Post-Soviet states|Soviet nations]]'' *''First prize of the XVI International Festival "[[Golden Orpheus]]" in [[Bulgaria]] (1980)'' *''"[[ZD Awards]] 1980" – singer of the year'' <ref>[http://pesnyagoda.my1.ru/1980_82.html]</ref> *''"Performer of the Year 1981" according to the contest, "Estrada-81"'' ([[Komsomolskaya Pravda]] 02/05/1982) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.liveinternet.ru/users/parallax/post95512667/|title=ru:«КОМСОМОЛЬСКАЯ ПРАВДА» (05.02.1982) - "ЭСТРАДА-81"|accessdate=21 July 2015}}</ref> *''"Singer of the Year 1983" according to a poll of readers of the newspaper "Smena"'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://pesnyagoda.my1.ru/1983_84.html |title=ПЕСНЯ ГОДА. 1983-84 |access-date=2017-05-20 |archive-date=2016-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161206065129/http://pesnyagoda.my1.ru/1983_84.html |url-status=dead }}</ref> *''"Singer of the Year 1984" according to a poll of readers of the newspaper "Smena"'' *''"Singer of the Year 1985" according to a poll of readers of the newspaper "Smena"'' *''"[[ZD Awards]] 1985" – singer of the year''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://pesnyagoda.my1.ru/1985_87.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2017-05-20 |archive-date=2015-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150815224134/http://pesnyagoda.my1.ru/1985_87.html |url-status=dead }}</ref> *''"ZD Awards 1986" – singer of the year'' *''"The best song of 1987" on the basis of open voting [[ITAR-TASS]] in the [[USSR]], [[Poland]], [[Czech Republic]], [[Hungary]] and others – megahit "White Crow"'' *''"Singer of the Year 1988" on the basis of open voting [[Information Telegraph Agency of Russia|ITAR-TASS]]''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pesnyagoda.my1.ru/1988_91.html|title=1988-91|accessdate=21 July 2015|archive-date=2015-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815224138/http://pesnyagoda.my1.ru/1988_91.html|url-status=dead}}</ref> *''"Singer of the Year 1990" according to the All-Union charts [[Information Telegraph Agency of Russia|TASS]]'' *''"Best song of 1990" according to the All-Union charts TASS "Wicked Way"'' *''[[World Music Awards]] in [[Monte Carlo]], the prize Golden treble clef for "Best-selling soviet recording-artist of the year" (1991)''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://awardsandwinners.com/category/world-music-awards/1991/ |title=1991 World Music Awards |access-date=2017-05-20 |archive-date=2015-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150123141725/http://awardsandwinners.com/category/world-music-awards/1991/ |url-status=dead }}</ref> *''"Profi 1991". Prize – singer of the year'' *''"Singer of the Year 1992" according to chart hit of the newspaper "[[Vechernyaya Moskva]]" *''"Song of the Year 1992" (At the gate of the Lord) according to chart hit of the newspaper "[[Vechernyaya Moskva]]" *''"[[Ovation (award)|Ovation award]] 1993. Prize – "for nondecreasing artistry" (created specifically for Valery Leontiev)'' *''"[[ZD Awards]] 1996" for best show of the year – "On the road to Hollywood]]..."'' *''"Ovation 1996" for best show, the spectacle ("On the road to Hollywood")'' *''"Ovation 1996" in nomination "Singer of the Year"'' *''[[Song of the Year (festival)|Song of the Year 1997]] – awarded a special prize for a great contribution to the development of [[Russian pop]] music.'' *''"Ovation 1998", the prize is "Living Legend"'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=//www.youtube.com/watch?v=BDTNiugVfMo|title=Ovation 1998|publisher=[[YouTube]]|accessdate=22 July 2015}}</ref> *''"[[Stopudoviy Hit]] 1998" – award from the radio station [[Hit FM (Russia)|Hit FM]] for the song "Nine chrysanthemums"'' *''28 March 1998 – the inception of a star on the [[Star Square (Moscow)|Star Square]] (Moscow''). *''"ZD Awards 1999" for best show of the year – "[[Photographer of Dreams]]"'' *''"Ovation 1999" for best show, the spectacle "[[Photographer of Dreams]]"'' *''"[[Golden Gramophone Award|Golden Gramophone]] 1999" for the hit "Everybody wants to love"''<ref>[http://www.tubechop.com/watch/6487973] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003174823/http://www.tubechop.com/watch/6487973 |date=2017-10-03 }} Retrieved 23 July 2015.</ref> *''"[[Stopudoviy Hit]] 1999" award from the radio station [[Hit FM (Russia)|Hit FM]] for the song "Everyone wants to love"'' *''"Stopudoviy Hit 2000" award from the radio station Hit FM for the song "Augustine"'' *''"Golden Gramophone 2000" for the hit "Augustine"'' <ref>http://www.tubechop.com/watch/6488117 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003224634/http://www.tubechop.com/watch/6488117 |date=2017-10-03 }} Retrieved 23 July 2015.</ref> *''"ZD Awards 2001" for best show of the year – "super show [[Unnamed Planet|Nameless Planet]]"'' *''"[[Muz-TV]] 2003" special prize "For achievements in the development of popular music"''<ref>[http://www.liveinternet.ru/users/deltaplan-club/post87556728/ Шери - В.Леонтьев]</ref> *''Valery Leontiev listed in the [[Great Russian Encyclopedia|Russian Encyclopedia]] (2005)''.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://old.intermedia.ru/news/178773 |title=Intermedia |access-date=2017-05-20 |archive-date=2015-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150608222601/http://old.intermedia.ru/news/178773 |url-status=dead }}</ref> *''"[[Golden Gramophone Award|Golden Gramophone]] 2005" Special prize "For contribution to the development of the Russian pop music"'' <ref>[http://www.liveinternet.ru/users/deltaplan-club/post165312898/ Valery Leontiev - Berry]</ref> *''"Golden Gramophone 2008 "for the song "Dove"''<ref>[http://www.liveinternet.ru/users/deltaplan-club/post93019884/ Golden Gramophone 2008 - V.Leontiev]</ref> *''"God of the Ether 2009" in nomination "Radiorekord" (for the record number of rotations)'' *''"[[ZD Awards]] 2009" – Special prize "Legend"''<ref>[http://www.liveinternet.ru/users/deltaplan-club/post124892252/ Звуковая дорожка - 2009]</ref> *''"ZD Awards 2014" – Special prize for a contribution to the development of [[Russian pop]] music.''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=//www.youtube.com/watch?v=cvk2AZLoIDY|title=ZD Awards 2014|publisher=[[YouTube]]|accessdate=23 July 2015}}</ref> *''"[[:ru:Российская Национальная музыкальная премия|Russian Music Awards 2015]]" - Special prize for a unique contribution to the development of the Russian pop music''.<ref>[//www.youtube.com/watch?v=BXskIMitECI Russian Music Awards 2015]</ref> == सन्मान आणि पुरस्कार == {{external media|image1=[http://visualrian.ru/en/site/gallery/index/id/118154 Image] Valery Leontiev receives the [[Order of Merit for the Fatherland]] 4th class from [[Vladimir Putin]], 2005 |width=200px|image2= [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/uk/1/13/Valery_Leontiev.jpg Image] President of Belarus [[Alexander Lukashenko]] present [[Through Art - to Peace and Understanding]] award to Valery Leontiev in [[Slavianski Bazaar in Vitebsk]], 2009 <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AuGtn6chgw|title=ВАЛЕРИЙ ЛЕОНТЬЕВ НА СЛАВЯНСКОМ БАЗАРЕ|first=|last=CTVBY|date=11 July 2009|publisher=|accessdate=14 December 2016|via=YouTube}}</ref>}} ;Orders *[[File:Orden for Service IV.png|40px|border|link=Order of Merit for the Fatherland]] [[Order of Merit for the Fatherland]], 4th class (19 March 2005) – for his great contribution to the development of music<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.liveinternet.ru/users/deltaplan-club/post80674979/|script-title=ru:Награждение орденом|trans-title=Order Award|date=18 July 2008}}</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/22151 Указ Президента Российской Федерации от 19.03.2005 г. № 307] ''Kremlin.ru''.</ref> *[[File:Orden of Honour.png|40px|border|link=Order of Honour (Russian Federation)]] [[Order of Honour (Russian Federation)|Order of Honor]] (2009) – for great contribution to the development of national music art and many years of creative activity <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.rambler.ru/politics/7780581/|script-title=ru:Валерий Леонтьев получил очередной Орден Почета|trans-title=Valery Leontiev received another Order of Honour|date=8 October 2010|accessdate=8 July 2015}}</ref> * [[File:Orden of Friendship.png|40px|border|link=Order of Friendship]] [[Order of Friendship]] (2014)<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.gazeta.ru/culture/news/2014/03/31/n_6050253.shtml|script-title=ru:Путин наградил Валерия Леонтьева орденом Дружбы|trans-title=Putin awarded Leontiev with the Order of Friendship|website=[[Gazeta.ru]]|date=31 March 2014}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://deltaplan.vl-club.ru/video/-2014-/pozdravlenie-ot-prezidenta-rossii/|script-title=ru:Поздравление от Президента России|accessdate=8 July 2015|archive-date=2015-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709045915/http://deltaplan.vl-club.ru/video/-2014-/pozdravlenie-ot-prezidenta-rossii/|url-status=dead}}</ref> ;Titles *[[People's Artist of Russia]] (9 March 1996) *[[Merited Artist of Ukraine|Merited Artist of Ukrainian SSR]] (1987) *People's Artist of the [[Republic of Komi]] (2009)<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://izvestia.ru/news/464304|script-title=ru:Валерий Леонтьев стал народным артистом Коми|trans-title=Valery Leontiev became People's Artist of Komi|work=[[Izvestia]]|date=29 December 2009|accessdate=8 July 2015}}</ref> *Honorary Citizen of [[Sakha Republic]] (2014)<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.mk.ru/social/2014/05/05/valeriy-leontev-stal-pochetnyim-grazhdaninom-yakutii.html|script-title=ru:Валерий Леонтьев стал почетным гражданином Якутии|trans-title=Valery Leontiev became Honorary Citizen of Yakutiya|work=Moskovskij Komsomolets|date=5 May 2014|accessdate=8 July 2015}}</ref> ;Medals *Medal "For Faith and Good" (2010)<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.mk.ru/social/article/2010/05/26/497838-za-anshlagi-v-sibiri-leonteva-nagradili-medalyu.html|script-title=ru:За аншлаги в Сибири Леонтьева наградили медалью|language=Russian|work=Moskovskij Komsomolets|date=26 May 2010|accessdate=8 July 2015}}</ref> ;Awards *[[Lenin Komsomol Prize]] (1985) – for the promotion of Soviet pop songs of youth and high performance skills *Prize of the [[Government of Moscow|Moscow Government]] in the field of literature and the arts (1996) – for the super show "Full Moon" and "On the way to Hollywood" *Prize of the [[Ministry of Internal Affairs (Russia)|Ministry of Internal Affairs of Russia]] in the field of literature and the arts (1999) *Belarus president award [[Through Art - to Peace and Understanding]] presented by [[Alexander Lukashenko]] on 12 July 2009<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://fest-sbv.by/en/uchastniki/349-valerij-leontev.html|title=Valery LEONTIEV|publisher=|accessdate=14 December 2016|archive-date=2017-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509154453/http://fest-sbv.by/en/uchastniki/349-valerij-leontev.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://euroradio.fm/en/no-belarus-names-star-alley-vitsebsk|title=No Belarus names on Star Alley in Vitsebsk|accessdate=2 July 2014 |publisher=Euroradio.FM}}</ref> ;Public awards *Order of Peter the Great, 1st class (2007) *Order of Mikhail Lomonosov (2007)<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.intermedia.ru/news/194756|script-title=ru:Валерий Леонтьев получил "Орден Ломоносова"|trans-title=Valery Leontiev received Order of Lomonosov|date=16 May 2007|accessdate=8 July 2015}}</ref> *Order "For the rebirth of Russia. 21st Century" (2003) {{s-start}} {{s-ach|aw}} |- ! colspan="3" style="background: pink;" | [[Golden Orpheus]] |- {{succession box|title=First Prize|years=1980<br>Valery Leontiev|before=1979<br>[[Sarolta Zalatnay]]|after=1981<br>[[Vasil Naydenov]]}} |- ! colspan="3" style="background: cyan;" | [[World Music Awards]] |- {{succession box|title=Best-Selling Soviet Artist|years=1991<br>Valery Leontiev|before=1989<br>[[Vladimir Presnyakov Jr.|Vladimir Presnyakov]]|after=1992<br>[[Oleg Gazmanov]]}} |- ! colspan="3" style="background: red;" | [[Ovation (award)|Ovation]] |- {{succession box|title=Living Legend Award|years=1999<br>Valery Leontiev|before=1998<br>[[Makhmud Esambayev]]|after=2000<br>[[Yuri Antonov (musician)|Yuri Antonov]]}} |- ! colspan="3" style="background: silver;" | [[Muz-TV|Muz-TV Music Awards]] |- {{succession box|title=Contribution to pop music development|years=2003<br>Valery Leontiev|before=|after=2004<br>[[Sofia Rotaru]]}} ! colspan="3" style="background: #DAA520;" | [[Slavianski Bazaar]] |- {{succession box|title=[[Through Art - to Peace and Understanding]]|years=2009<br>Valery Leontiev|before=2008<br>[[Aleksandra Pakhmutova]]|after=2009<br>[[Vladimir Mulyavin]] and [[Pesniary]]}} |- {{s-end}} == चित्रपट कारकीर्द == <!-- Deleted image removed: [[File:Leontiev-1.jpg|thumb|right|350px| Valery Leontiev in 2013.]] --> *इ.स. १९८१: In a strange feast (На чужом празднике) *इ.स. १९८५: [[:en:Do not get married, girls (1985 film)|Do not get married, girls]] (Не ходите, девки, замуж) *इ.स. १९८५: Insurance agent (Страховой агент) *इ.स. १९९२: [[:en:Psychic (1992 film)|Psychic]] (Экстрасенс) == संगीत चित्रपट आणि संगीत == <!-- Deleted image removed:--> *1979: ''[[Crimea]]n Dawns (Крымские зори)'' *1979: ''The film-concert "Olümpiaregati tähed \ Stars Olympic regatta" [[Soviet Central Television|CT USSR]] and [[Eesti Televisioon|ETV]] '' *1984: ''I do not say goodbye to you ( Я с тобой не прощаюсь)'' *1984: ''Winds Baltic [[Eesti Televisioon|ETV]]'' *1985: ''Stained glass maker (Витражных дел мастер)'' *1986: ''Clown with autumn in the heart (Клоун с осенью в сердце)'' *1986: ''How to become a star (Как стать звездой)'' *1987: ''Valery Leontiev (film)'' *1990: ''Valery Leontiev. Let me go with you (Валерий Леонтьев. Дай мне уйти с тобой)'' *1991: ''Valery Leontiev Sings ( Поёт Валерий Леонтьев)'' *1991: ''Valery Leontiev. Made in [[India]] (Валерий Леонтьев. Made in India)'' *1997: ''Saturday evening with Valery Leontiev (Musical film [[Russia-1|RTR]])'' *1997: ''Such different Valery Leontiev (Такой разный Валерий Леонтьев)'' *1997: ''Parade parade is Valery Leontiev (Парад парадов представляет Валерий Леонтьев) movie channel [[TV-6 (Russia)|TV-6]])'' *2000: ''The reverse side of Valery Leontiev (Обратная сторона Валерия Леонтьева) movie channel [[Channel One Russia|ORT]]'' *2002: ''[[Cinderella (2002 Musical film)|Cinderella]] (Musical film)'' *2003: ''Three tunes for the film Valery Leontiev (Три мелодии для фильма Валерия Леонтьева)'' *2009: ''Valery Leontiev in Komi (Валерий Леонтьев в Коми)'' *2009: ''I have not lived. Valery Leontiev (— Я ещё не жил. Валерий Леонтьев) movie channel [[Channel One Russia|ORT]]'' *2009: ''Valery Leontiev: Lost laughter (Валерий Леонтьев: Утерянный смех) movie channel [[Inter (TV channel)|Inter]]'' *2009: ''Benefit Valery Leontiev "The Book of Fate" (Бенефис Валерия Леонтьева "Книга судьбы") movie channel [[NTV (Russia)|NTV]]'' *2012: ''Anniversary concert of Valery Leontiev "The best ever!" (Юбилейный концерт Валерия Леонтьева "Лучший навсегда!") concert channel[[Channel One Russia|ORT]]'' *2012: ''"Hurtling time if a rider" ("Мчится время будто всадник") movie channel [[TV Tsentr]]'''' == युरोविजन गाणे स्पर्धा १९८७ == <!--The [[Soviet Union]] never participated in the [[Eurovision Song Contest]], but it made several attempts in the late 1980s. In 2009 Eduard Fomin, a former employee of the [[Ministry of Education (Soviet Union)|Ministry of Education]] of the [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|RSFSR]], revealed that in 1987 George Veselov, the Minister of Education for the Soviet Union, brought forward the idea of Soviet participation in the Eurovision Song Contest due to the number of political reforms made by the [[President of the Soviet Union]] [[Mikhail Gorbachev]] during the late 1980s. The idea was mainly a political one, with the thought that a win in the contest for the Soviet Union would impact on the relationships between the Soviet Union and the [[Capitalism|capitalist]] countries of the [[First World|west]]. Valery Leontiev was suggested as a singer for the Soviet Union's first entry into the contest, but Veselov's ideas were not shared by the [[Communist Party of the Soviet Union]], or by Gorbachev himself, believing it to be too radical a step to take, and so the Soviet Union never entered the contest before dissolving.<ref>[http://nnm.ru/blogs/korova2007/neveroyatno_leontev_dolzhen_byl_predstavlyat_sssr_na_evrovidenie-87_2/ Невероятно! Леонтьев должен был представлять СССР на Евровидение-87!]</ref> --> == लिओटिइव बद्दल विधाने == <!--*President [[Vladimir Putin]]: "You rightly recognized master of song genre, artist who reached the summits of Pop Olympus thanks to genuine talent, professionalism and hard work"<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/30594|script-title=ru:Президент поздравил народного артиста России Валерия Леонтьева с 55-летием|trans-title=President congratulated the People's Artist of Russia Valery Leontiev with 55th birthday|website=[[Kremlin.ru]]|date=19 March 2004}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|work=[[Komsomolskaya Pravda]]|url=http://www.kp.ru/online/news/10220/|script-title=ru:Владимир Путин поздравил Валерия Леонтьева с 55-летием|trans-title=Vladimir Putin congratulated Valery Leontiev with his 55th anniversary|date=19 March 2004|accessdate=25 December 2014}}</ref> *President [[Dmitry Medvedev]]: "Over the years, the bright stage career, you not only have gained a great love of fans, but also sets a high standard of music for the new generations of artists. The songs performed by you, always lead not only in the charts, but also in the hearts of an audience of millions".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|publisher=[[Government of Russia]]|url=http://government.ru/telegrams/11188/|script-title=ru:Валерию Леонтьеву, эстрадному певцу, народному артисту России|trans-title=To Valery Leontiev, the stage singer, People's Artist of Russia|date=19 March 2014|accessdate=25 December 2014}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ria.ru/culture/20140319/1000167982.html|script-title=ru:Медведев поздравил певца Валерия Леонтьева с юбилеем|trans-title=Medvedev congratulates singer Valery Leontiev on his anniversary|date=19 March 2014}}</ref> *President [[Alexander Lukashenko]]: ""Great talent, unparalleled professional skills and constant creative search brought you a well-deserved fame and recognition around the world"<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.belta.by/ru/all_news/president/Lukashenko-pozdravil-narodnogo-artista-Rossii-VLeontjeva-s-65-letiem_i_663224.html Lukashenko congratulates People's Artist of Russia Valery Leontiev with 65th anniversary]</ref> *Politician [[Valentina Matviyenko]] "You have created a stage persona which has never been on the stage and I am sure that nobody will never repeat, and you follow this image"<ref>[http://www.tubechop.com/watch/6514441] Retrieved 29 July 2015.</ref> *Singer [[Muslim Magomayev (musician)|Muslim Magomayev]]: "Name Valery Leontiev enough just to name – and do not have any colorful definitions! Everything is clear! Living Classic of our stage".<ref>http://magomaev.info/book/36.htm Retrieved 25 December 2014.</ref> *Singer [[Joseph Kobzon]]: ""Tragically, we have a unit of this magnitude stars – [[Alla Pugacheva|Pugacheva]], Leontiev ... Those people who for many years retain their creative person and love of the public" <ref>[http://news.mail.ru/society/2442817/ Казанове российской эстрады Валерию Леонтьеву исполняется 60 лет]</ref>--> == खरी संपत्ती == *मॉस्कोच्या ऐतिहासिक मध्यभागी क्लब हाऊसमधील अपार्टमेंट इ.स. १९९३ मध्ये खरेदी केली.<ref>[http://www.kp.ru/daily/23605/46213/ У Валерия Леонтьева - три этажа, а Дмитрий Дюжев купил «однушку»]</ref> * [[कोरल गॅबल्स]] मध्ये व्हिला, मियामी, फ्लोरिडा, यूएसए (शेजारी - [[सिल्वेस्टर स्टॉलोन]] आणि [[मॅडोना]]) इ.स. १९९६ मध्ये विकत घेतले *[[कॉलिन्स एव्हेन्यू]], मियामी, फ्लोरिडा, यूएसए येथे अपार्टमेंट इ.स. २००२ मध्ये विकत घेतले.<ref>[http://www.kp.ru/daily/26190/3078331/ У Юлии Бордовских две квартиры в Майами, а у Валерия Леонтьева уже четыре!]</ref> *Apartment in [[Hallandale Beach]], Florida, USA. Purchased in 2005 *Villa in [[Alicante]], Spain (neighbors – [[Mikhail Gorbachev]], [[Victoria Beckham]]). Purchased in 2008<ref>[http://www.kp.ru/daily/24086/318709/ Valery Leontiev bought a villa in Spain for 4 million Euro]}</ref><ref>[http://realty.newsru.com/article/23apr2008/leon Певец Леонтьев заработает на аренде дома в Испании по соседству с виллой Горбачева]</ref> ==संदर्भ== * वॅलेर्री लेऑन्टिईव्दच्या कारणास्तव [[व्लादिमिर पुतिन]] बरोबर एक डुएट आहे: ऑगस्ट २००६ मध्ये [[सोची]] मध्ये, [[स्वतंत्र राज्यांचा राष्ट्रसंघ]]च्या डोक्यावर एक मैफिली आहे. चार गाण्यांच्या कार्यक्रमासाठी काम केले. अखेरच्या भाषणात, जेव्हा कलाकार पुन्हा एकदा बोलावले तेव्हा त्याने "आशा" हे गीत सादर करण्याचा निर्णय घेतला. अचानक, त्याला व्लादिमिर पुतिन यांनी साथ दिली, त्या वेळी रशियाचे अध्यक्ष - लेऑन्टिइव्ह यांनी त्यांना एक मायक्रोफोन दिला. स्टार जोडीने टाळ्या घेतल्या, सीआयएस देशांच्या नेत्यांनी तसेच सहकारी कलाकार<ref>[http://www.newsmusic.ru/news_3_3119.htm Путин спел дуэтом с Валерием Леонтьевым]</ref> इ.स. २००८ मध्ये बल्गेरिया, स्लोव्हाकिया, रोमानिया, मोल्दोव्हा आणि युक्रेनच्या अध्यक्षांच्या उपस्थितीत ते "मार्गारिटा" हिट करत होते.<ref>[http://www.liveinternet.ru/users/deltaplan-club/post100374287/ Маргарита - Валерий Леонтьев]</ref> *[[नू, पोगोडि!]] भाग १६ - जादुई गिटारवर बाबा यगाने पकडले असताना त्याचे गीत ग्रीन लाइट वुल्फने खेळले होते. लांडगा मात्र पळ काढला पण पाणी जमिनीवर पडला. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Valery Leontiev|{{लेखनाव}}}} *[http://www.leontiev.ru Official website] *{{IMDb name|503133}} {{भाषांतर}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:पॉप गायक व गायिका]] [[वर्ग:रशियन गायक]] [[वर्ग:रशियन अभिनेते]] [[वर्ग:रशियन संगीतकार]] 30b8gujjsssj8qi34xyrck8daxr5yko 1 226224 2708046 2707837 2026-09-06T06:43:15Z Khirid Harshad 138639 [[Special:Contributions/~2026-48042-40|~2026-48042-40]] ([[User talk:~2026-48042-40|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:~2025-43918-93|~2025-43918-93]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2639939 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 227070 2707954 2457198 2026-09-05T16:15:38Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2707954 wikitext text/x-wiki '''मेंढी पालन''' हे मेंढ्या पाळून त्यांची लोकर, कातडे व मांस विकण्याचा व्यवसाय आहे. भारतातील [[महाराष्ट्र]], कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, गोवा, तमिळनाडू, तेलंगणा तसेच मध्जयप्रदेश या राज्यांतील [[धनगर]] ही आदिम भटकी जमात हा मेंढी पालन व्यवसाय करते म्हणून त्यांना [[मेंढपाळ]] म्हणून ओळखले जाते. या व्यवसायाकरिता जास्त जमीन लागत नाही. हा व्यवसाय एखाद्या घराच्या शेडमध्ये देखील करता येते. कोरड्या जमिनीवर शेती करण्यासाठी हा एक फार महत्त्वाचा घटक आहे. फार थोडी गुंतवणूक करून मेंढी पालन हा किरकोळ, लहान शेतकऱ्यासाठी आणि भूमिहीन श्रमिकांसाठी एक फायदेशीर उद्यम ठरू शकतो. जगातील अनेक देशांत हा व्यवसाय प्रचंड मोठ्या विस्तारातील जमिनीवर केला जातो. [[भारत|भारताशिवाय]] [[न्यू झीलँड]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]], [[मध्य आशिया]] आणि [[आर्जेन्टिना]]मध्ये हा व्यवसाय केला जातो. [[File:मेंढपाळ व्यवसाय.jpg|thumb|मेंढपाळ व्यवसाय]] ==जाती== स्थानीय जाती: क्षेत्रांप्रमाणे बदलते परकीय जाती # मेरीनो – लोकरीसाठी # रॅम बुलेट – लोकर आणि मांस # शेविएट – मांस # साउथ डाउन – मांस [[File:मेंढीपालन.jpg|thumb|शेतात मेंढ्या चारा खातांना]] ===भारतीय मेंढ्यांच्या जाती=== '''पूंछ''' : पूंछ भागात आढळणाऱ्या या जातीच्या मेंढ्या थोराड आणि आखूड कानाच्या असून रंगाने पांढऱ्या असतात. शेपटी आखूड असून तिचा बुंधा जाड असतो. यातील बहुसंख्य मेंढ्यांना शिंगे नसतात. उन्हाळ्यात चराऊ रानामधील गवत खाऊन व हिवाळ्यात बंदिस्त मेंढवाड्यामध्ये खाद्य देऊन त्या वाढविल्या जातात. वर्षातून दोन किंवा तीन कातरणींमध्ये एका मेंढीपासून सरासरीने १.६ किग्रॅ. लोकर मिळते. '''करनाह''' : काश्मीरमध्ये १,२०० ते ४,६०० मी. उंचीवरील करनाह भागात या जातीच्या मेंढ्या आढळतात व केल हे त्यांचे माहेरघर आहे. या जातीतील मेंढ्यांचे नाक उठावदार असून शिंगे मोठी व वळलेली असतात. वर्षाला दोन कातरणींत ०.९ ते १.३ किग्रॅ. उत्तम प्रतीची तलम पण आखूड धाग्याची लोकर यांच्यापासून मिळते. '''भाकरवाल''' : काश्मीरमध्ये डोंगराळ भागात व पीर पंजालच्या पर्वतराजीवरील पठारावर या जातीच्या मेंढ्या आढळतात. त्या काटक आणि थोराड असून त्यांचे कळप स्थानांतर करीत काश्मीर दरीमध्ये लिद्दार, पहलगामपर्यंत पोहोचतात. काही उपजातींच्या मेंढ्यांच्या शेपटीवर बरीच चरबी साठलेली असते. यांचे कान लांब, रुंद व लोंबते असून त्यांच्या डोळ्यांच्या व तोंडाच्या भोवती विटकरी रंगाचे वलय असते. वर्षातून एका मेंढीपासून तीन कातरणींमध्ये सरासरीने १.६ किग्रॅ. जाड धाग्याची रंगीत लोकर मिळते. स्थानिक लोक तिचा जाडीभरडी ब्लॅंकेटे बनविण्यासाठी उपयोग करतात. '''भादरवाह (गद्‌दी)''' : जम्मूमधील किश्तवार व भद्रवाह भागांत या मेंढ्या आढळतात. या जातीच्या नरांना शिंगे असतात; पण माद्यांना नसतात. यांचा रंग पांढरा असतो व चेहऱ्यावर तपकिरी रंगाचे केस असतात. हिवाळ्यामध्ये यांचे कळप कुलू व कांग्रा खोऱ्यांमध्ये राहतात, तर उन्हाळ्यात पीर पंजालच्या सर्वांत उंच टेकड्यांवर चराईसाठी जातात. वर्षातून तीन कातरणींमध्ये सरासरीने एका मेंढीपासून १.१३ किग्रॅ. तलम, '''रामपूरबशीर''' : हिमालयाच्या पायथ्याशी सर्व दूर आढळणारी ही मेंढ्यांची प्रसिद्ध जात आहे. या मेंढ्या मध्यम चणीच्या असून त्‌यांची शिंगे मागे वळून पुन्हा खाली वळलेली असतात. कान मोठे असून शेपटी बारीक व आखूड असते. यांचे कळप उन्हाळ्यात तिबेटच्या सीमेपर्यंत चरत जातात व पुन्हा यमुना, टॉन्स व सतलज दरीतील शिवालिक टेकड्यांमध्ये परततात. देहरादून जिल्ह्याच्या चक्राता भागात या जातीच्या मेंढ्यांचे काही प्रकार आढळतात. प्रत्येक मेंढीपासून वर्षाला १.३६ ते १.८ किग्रॅ. चांगल्या प्रतीची लोकर मिळते. तिबेटच्या सीमेवर शेळ्यांबरोबर या मेंढ्या सामानाची ने-आण करण्यासाठी वापरतात. '''लोही''' : डोक्याचा तपकिरी रंग, उठावदार उंचावलेले नाकाचे हाड (रोमन नोज), मऊ व लांबसडक कान ही या जातीची वैशिष्टये आहेत. यांच्या चेहऱ्यावर लोकर नसते. ल्यालपूर, झांग व मंगमरी या पाकिस्तानातील जिल्ह्यांत या जातीच्या जातिवंतर मेंढ्या आढळतात. तथापि या जातीतील काही प्रकार राजस्थान व गुजरातमध्ये आहेत. लोकर, मांस व दूध या तीनही प्रकारचे उत्पादन या जातीच्या मेंढ्यांपासून मिळते. प्रत्येक मेंढीपासून वर्षाला १.८ किग्रॅ. जाड, लांब धाग्याची लोकर व दररोज ३.६ लिटरपर्यंत दूध मिळू शकते. राजस्थानमध्ये या जातीच्या मेंढ्यांच्या उपजातींना निरनिराळी नावे आहेत. जोधपूर व जैसलमीर जिल्ह्यांत जैसलमीरी; जयपूर, टोंक व सवाईमाधवपूर जिल्ह्यांत मालपुरी; उदयपूर जिल्ह्यांत सोनाडी अशी नावे आहेत; तर गुजरातमधील बडोदे जिल्ह्यात या मेंढ्या चारोथ्री या नावाने ओळखल्या जातात. '''बिकानेरी''' : पूर्वीच्या बिकानेर संस्थानातील भाग व त्या लगतच्या उ. प्रदेश, पंजाब आणि राजस्थानमधील भागात या जातीच्या मेंढ्या प्रामुख्याने आढळतात. या मेंढ्या मध्यम चणीच्या असून त्यांचे डोके लहान असते व कान सुरळीसारखे असतात. भारतातील सर्वांत जास्त प्रमाणात लोकर देणारी ही मेंढ्यांची जात आहे. प्रत्येक मेंढीपासून वर्षाला १.८ ते ४ किग्रॅ. लोकर मिळते. माग्रा, चोकला किंवा शेरबवटी व नाली या उपजातीही या भागात आढळतात. चोकला या राजस्थानमधील उपजातीपासून चांगल्या प्रतीची गालिचे करण्याला उपयुक्त लोकर मिळते. '''मारवाडी''' : या जातीच्या मेंढ्यांपासून पांढरी, केसमिश्रित, जाडीभरडी गालिच्याची लोकर मिळते. काळ्या रंगाचा चेहरा, लांब पाय व उठावदार नाक ही या जातीची वैशिष्टये आहेत. या मेंढ्यांना गळ्याखाली गलूली आढळतात. जोधपूर व जयपूर भागांत या मेढ्या आढळत असल्या, तरी भटक्या जातींनी पाळलेले या जातीच्या मेंढ्यांचे कळप उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश तसेच उत्तर महाराष्ट्रात दूरवर येतात. प्रत्येक मेंढीपासून वर्षाला ०.९ ते १.८ किग्रॅ. लोकर मिळते. '''कच्छी''' : उत्तर गुजरात व सौराष्ट्राच्या वाळवंटी प्रदेशात या जातीच्या मेंढ्या आढळतात. काळसर बदामी रंगाच्या या मेंढ्या चणीने लहान पण बांधेसूद असतात. यामुळे त्यांच्यापासून बऱ्यापैकी मांस उपलब्ध होते. विविध प्रकारची लोकर या जातीच्या मेंढ्यांपासून मिळते व तिचा उपयोग लष्करामध्ये लागणाऱ्या फेल्टच्या कपड्यासाठी करतात. '''काठेवाडी''' : काठेवाड व त्याच्या लगतचा कच्छचा भाग, दक्षिण-राजस्थान व उत्तर गुजरात व भागांतील मेंढ्यांची ही जात आहे. मेंढ्या मध्यम बांध्याच्या, पांढऱ्या रंगाच्या पण चेहरा व पाय यांवर काळे अगर तपकिरी रंगाचे केस असतात. सरासरीने प्रत्येक मेंढीपासून वर्षाला दीड किग्रॅ. जाड व लांब धाग्याची लोकर मिळते. '''दख्खनी''' : राजस्थानातील लोकर देणाऱ्या मेंढ्या आणि आंध्र प्रदेश व तमिळनाडूमधील केसाळ मेंढ्या यांच्या संकरापासून ही मेंढ्यांची जात निपजलेली आहे. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात व कर्नाटक राज्याच्या काही भागांत या मेंढ्या आढळतात. प्रत्येक मेंढीपासून वर्षाला सरासरीने ४५० ग्रॅ. लोकर मिळते व ती काळ्या व करड्या रंगाची आणि केसाळ असते. तिचा कांबळी करण्यासाठी उपयोग करतात. या मेंढ्या मुख्यत्वे मांसासाठी पाळल्या जातात. निकृष्ट चराऊ रानावर या मेंढ्या आपली उपजीविका करू शकतात. '''नेल्लोर''' : या जातीच्या मेंढ्या भारतातील सर्वात उंच मेंढ्या आहेत. लांबोळा चेहरा, लांब कान व सर्वांगावर दाट पण आखूड केस यामुळे या शेळीसारख्या दिसतात. नराला पीळदार शिंगे असतात, तर मादीच्या डोक्याला मध्यभागी उंचवटा असतो. यांचा रंग पिवळट तांबूस हरिणासारखा असून शेपटी आखूड असते. शेपटीच्या टोकला केसांचा झुबका असतो. सामान्यपणे जंगली भाग, नद्यांची पात्रे, डोंगरांचे उतार व पीक काढलेली शेते या ठिकाणी मिळेल त्या खाद्यावर या मेंढ्या आपली उपजीविका करू शकतात. मंड्या, यलाग व तेंगुरी हे या जातीच्या मेंढ्यांचे प्रकार आहेत. या मेंढ्यांपासून जवळ जवळ काहीही मिळत नाही. मात्र मांसोत्पादनासाठी या जाती प्रसिद्ध आहेत. बन्नूर ही कर्नाटकातील आणखी एक जात मांसाच्या उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे. ===विदेशी मेंढ्यांच्या जाती=== '''मेरिना''' : ही मूळची स्पेनमधील जात असून अतिशय तलम लोकरीच्या उत्पादनासाठी जगप्रसिद्ध आहे. बाराव्या शतकापासून ही जात अस्तित्वात आहे. मूर लोकांनी ती स्पेनमध्ये आयात केली असावी. समशीतोष्ण जलवायुमान असलेल्या रुक्ष प्रदेशात स्थानांतर करीत जगण्याची क्षमता या जातीच्या मेंढ्यांच्या अंगी असल्यामुळे जगातील कित्येक देशांमध्ये या जातीचा प्रसार झाला आहे. त्या त्या देशात या जातीच्या मेंढ्यांचे अनेक विभेद निर्माण झाले. उदा., ऑस्ट्रेलियन मेरिनो, रशियन मेरिनो, अमेरिकन मेरिनो इत्यादी. या जातींच्या नरांना शिंगे असतात, माद्यांना ती नसतात. डोके व पाय यांवरही भरपूर व दाट लोकर असते. या मेंढ्या शुभ्र पांढऱ्या रंगाच्या असून त्यांच्या लोकरीचे धागे बारीक व लवचिक असतात. कातड्यातील तैल ग्रंथीमधून पुष्कळ चरबी या धाग्यामध्ये मिसळली गेल्यामुळे लोकर कुरळी, मऊ, तलम व तजेलदार असते. वरच्या बाजूच्या चरबीवर धूळ साचून एक काळपट आवरण तयार होते व त्यामुळे आतील स्वच्छ पांढरी लोकर आयतीच सुरक्षित राहते. मानेवर जाडजूड वळ्या असलेल्या नेग्रेटी मेरिनो या मेंढ्यांपासून एकोणिसाव्या शतकामध्ये इंग्लिश मेरिनो ही जात इंग्लंडमध्ये तयार करण्यात आली. एका मेंढीपासून वर्षाला ५ ते ७ किग्रॅ. लोकर मिळते. या जातीच्या मेंढ्यांच्या संकरापासून निपजलेल्या प्रजेची लोकरही उत्कृष्ट दर्जाची असते. '''रॅम्ब्युलेट''' : फ्रान्सच्या सोळाव्या लूई या राजाच्या रॅम्ब्युलेट येथील मेंढवाड्यावर स्पेनमधून १७८६ मध्ये व पुन्हा १७९९ मध्ये निवडक मेरिनो जातीच्या मेंढ्या आयात केल्या गेल्या. या मेंढ्यांपासून हिची पैदास करण्यात आली. या मेंढ्यांच्या अंगावर दाट, तलम लोकर भरपूर असते. चेहरा व पाय यांचा रंग पांढरा असून चेहऱ्यावर पुष्कळ लोकर इतकी असते की, त्यामुळे काही मेंढ्यांना आंधळेपणा येण्याचा संभव निर्माण होतो. नराला शिंगे व डोक्यावर मध्यभागी उंचवटा असतो; माद्यांना फक्त उंचवटा असतो. या जातीच्या मेंढ्यांच्या लाकरीबरोबरच त्यांचे मांसोत्पादन वाढविण्याचे प्रयत्न जर्मन मेंढपाळांनी केले. उत्तर अमेरिकेत या जातीच्या मेंढ्या १८४० मध्ये प्रथमतः आयात केल्या गेल्या व पश्चिम किनाऱ्यावरील प्रांतात निवड पद्धतीने प्रजनन करून त्यांचे संगोपन मोठ्या प्रमाणावर करण्यात आले. '''चेव्हिऑट''' : मध्यम प्रतीची लोकर उत्पादन करणाऱ्या ह्या मेंढ्यांच्या जातीची स्कॉटलंडमध्ये पैदास करण्यात आली. यांच्या चेहऱ्याचा रंग पांढरा असून डोके, कान आणि पायावर कोपराखाली व ढोपराखाली लोकर नसते, त्यामुळे त्या डौलदार दिसतात. प्रत्येक मेंढीपासून वर्षाला २.५ ते ३.५ किग्रॅ. लोकर मिळते. लिंकन जातीच्या मेंढ्यांशी संकर प्रजनन करून मांसोत्पादनासाठी संकरित प्रजा उपयोगात आणतात. '''साऊथ डाऊन''' : इंग्लंडमध्ये सर्वप्रथम अस्तित्वात आलेली ससेक्स टेकड्यांतील ही मेंढ्यांची जात बांध्याने लहान आहे. त्यांच्या चेहऱ्याचा रंग फिकट तपकिरी असून त्यांना शिंगे नसतात. एका मेंढीपासून वर्षाला २ ते ३ किग्रॅ. उत्कृष्ट प्रतीची पांढरी पण आखूड धाग्याची लोकर मिळते. '''इंग्लिश लीस्टर''' : रॉबर्ट बेकवेल या शास्त्रज्ञांनी १७५५ मध्ये स्थानिक मेंढ्यांपासून निवड पद्धतीने प्रजनन करून ह्या जातीची इंग्लंडमध्ये पैदास केली. चेहरा व पाय यांवर लोकर नसते. सर्वांगावर पिळ्यासारखी झुबकेदार लोकर असते. ही लोकर जाड व लांब धाग्याची असते. ==फायदे== *पर्यावरण आणि अयोग्य प्रबंधन पद्धतींशी चांगले अनुकूलन *दिवसेंदिवस मांसाची किंमत वाढत आहे. *मेंढ्यांपासून दूध आणि लोकर मिळते. *एक मेंढी एका वेळेस 1 ते 2 करडू देते *मांसापासून सरासरी मिळकत 22-30 कि.ग्रा/मेंढी *खतामुळे जमिनीची चांगली किंमत ==मेंढ्यांपासून मिळणारे उत्पन्न== मेंढ्यांपासून लोकर, मांस, कातडी व खत हे पदार्थ मुख्यत्वे मिळतात. मेंढ्यांपासून मिळणाऱ्या लोकरीसंबंधीची माहिती ‘लोकर’ या नोंदीत दिलेली आहे. लोकरीच्या जोडीला त्यांच्यापासून मांसही मिळते. साधारणपणे जास्त लोकर देणाऱ्या मेंढ्यांत मांसाचे प्रमाण कमी, तर कमी लोकर देणाऱ्यांमध्ये ते जास्त असते. भारतातील निरनिराळ्या राज्यांतील खाटिकखान्यात सु. पन्नास लाख मेंढ्यांची दर वर्षी कत्तल होते व त्यांपासून सु. १.५८ लाख टन मांस मिळते. [→मांस उद्योग]. भारतातील मेंढ्यांच्या कातड्याचे उत्पादन दर वर्षी सु १.५५ कोटी कातडी इतके आहे. यांपैकी सु. चौदा लाख कातडी राजस्थानातून मिळतात. त्यांपासून पाकिटे, हातपिशव्या, बूट, वाद्ये इ. बनवितात. [→चर्मोद्योग]. शेळ्यांच्या तुलनेत मेंढ्यापासून दूध जवळजवळ मिळत नाही, असे म्हणले तरी चालेल, काश्मीरमधील पूंछ, पंजाबातील लोही आणि उत्तर गुजरातमधील कच्छी मेंढ्यांपासून इतर मेंढ्यांच्या मानाने खूपच जास्त प्रमाणात दूध मिळते. मेंढीपासून लेंडी खत व मूत्र खत मिळते. एक मेंढी वर्षाला सु. ०.२५ टन खत देते. याकरिता शेतामध्ये मेंढ्या बसविण्याची पद्धत भारतभर रूढ आहे ==संदर्भ== * http://mr.vikaspedia.in/agriculture/animal-husbandry/92e947902922940-92a93e932928 [[वर्ग:शेतीपूरक व्यवसाय]] [[वर्ग:शेती]] [[वर्ग:व्यवसाय]] il54vr11ea3l1wgp3gdgbgay566il65 828 235381 2708034 2641506 2026-09-06T06:28:56Z Khirid Harshad 138639 2708034 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local lang = 'en-GB' -- local default language -- Below these comments: Internationalization table -- How to translate this module (for languages without variants): -- • Characters inside single and double quotation marks are called strings. -- The strings in this i18n table are used as output. -- • Strings within square brackets are keys. -- • Strings are concatenated (joined) with two dots. -- • Set the string after «local lang =» to your language's code. -- Change the first key after "i18n" (usually "en-GB") to the same thing. -- • For each string which is not inside a function, translate it directly. -- • Strings with keys named "format" are Lua regular expressions. -- «()» is a match; «.+» means all characters; «%s+» means all spaces. -- • For each string which is concatenated to the variable «var», -- translate the phrase assuming that «var» will be a noun. -- • Remove any unnecessary translations. local i18n = require("Module:Adjacent stations/i18n") local function getData(system, verify) if verify then local title = mw.title.new('Module:Adjacent stations/' .. system -- .. '/sandbox' ) if not (title and title.exists) then return nil end end return require('Module:Adjacent stations/' .. system -- .. '/sandbox' ) end local function getLine(data, lineN) if lineN then if data['aliases'] then lineN = data['aliases'][mw.ustring.lower(lineN)] or lineN end local default = data['lines']['_default'] or {} local line = data['lines'][lineN] or {} for k, v in pairs(default) do if v then line[k] = line[k] or v end end line['title'] = line['title'] and mw.ustring.gsub(line['title'], '%%1', lineN) return line, lineN end end local function getColor(data, system, line, Type, frame) if system then if line then return frame:expandTemplate{ title = system .. ' color', args = {line, ['branch'] = Type} } end return frame:expandTemplate{ title = system .. ' color' } else line = (getLine(data, line)) local default = data['lines']['_default'] if line or default then default = default or {} if not line then line = mw.clone(default) end local color = line['color'] or line['background color'] or default['color'] or default['background color'] or data['system color'] local Type_value = Type and line['types'] and (line['types'][Type] and line['types'][Type]['color']) if Type_value then color = Type_value end return color end return (default and (default['color'] or default['background color']) or data['system color'] or '') end end local lineN, typeN local function somethingMissing(name, key, formats) local formatKeys = {} for k in pairs(formats) do table.insert(formatKeys, k) end return name .. ' was "' .. key .. '" but neither an entry for it nor a default was found. Choices were: ' .. table.concat(formatKeys, ', ') end local function getStation(station, _Format) if type(_Format) == 'table' then local lineNformats = _Format _Format = lineNformats[lineN] or lineNformats[1] if not _Format then error(somethingMissing('lineN', lineN, lineNformats)) elseif type(_Format) == 'table' then local typeNformats = _Format _Format = typeNformats[typeN] or typeNformats[1] if not _Format then error(somethingMissing('typeN', typeN, typeNformats)) end end end if typeN then _Format = mw.ustring.gsub(_Format, '%%3', typeN) end if lineN then _Format = mw.ustring.gsub(_Format, '%%2', lineN) end return (mw.ustring.match(_Format, '%[%[.+%]%]')) and (mw.ustring.gsub(_Format, '%%1', station)) or table.concat({'[[', mw.ustring.gsub(_Format, '%%1', station), '|', station, ']]'}) end local function getTerminusText(var, Format) local function subst(var1, var2) -- var1 is the terminus or table of termini; var2 is the key for the table of termini return type(var1) == 'string' and getStation(var1, (Format[var1] or Format[1])) or type(var1) == 'table' and #var1 > 0 and getStation(var1[var2], (Format[var1[var2]] or Format[1])) or '' end if Format then if type(var) == 'string' then return subst(var) elseif type(var) == 'table' and #var > 0 then local t = {subst(var, 1)} for i = 2, #var - 1 do t[i] = i18n[lang]['comma'](subst(var, i)) end if #var > 1 then t[#var] = i18n[lang]['or'](subst(var, #var)) end if var['via'] then if i18n[lang]['via-first'] then table.insert(t, 1, i18n[lang]['via'](subst(var, 'via'))) else table.insert(t, i18n[lang]['via'](subst(var, 'via'))) end end return table.concat(t) else return '' end else return var or '' end end function p._main(_args) -- Arguments are processed here instead of the main function local yesno = require('Module:Yesno') local trimq = require('Module:Trim quotes')._trim local boolean = { ['oneway-left'] = true, ['oneway-right'] = true, ['reverse'] = true, ['reverse-left'] = true, ['reverse-right'] = true } local args = {} -- Processed arguments local index = {} -- A list of addresses corresponding to number suffixes in the arguments for k, v in pairs(_args) do -- Maps each raw argument to processed arguments by string matching _args[k] = v:match('^%s*(.-)%s*$') if _args[k] and _args[k] ~= '' then local a = mw.ustring.match(k, '^(.*%D)%d+$') or k -- The parameter; address 1 can be omitted local b = tonumber(mw.ustring.match(k, '^.*%D(%d+)$')) or 1 -- The address for a given argument; address 1 can be omitted if boolean[a] then v = yesno(v) end if not args[b] then args[b] = {[a] = v} table.insert(index, b) elseif args[b][a] then return error(i18n[lang]['error_duplicate'](a .. b)) else args[b][a] = v end end end table.sort(index) local function small(s, italic) return italic and '<div class="isA">' .. s .. '</div>' or '<div class="smA">' .. s .. '</div>' end local style = { -- Style for each cell type ['header cell'] = 'class="hcA"|', ['header midcell'] = 'colspan="3" class="hmA"|', ['body cell'] = 'class="bcA"|', ['body banner'] = 'class="bbA notheme" style="color:inherit;background-color:#', } local function rgb(var) if var:len() == 3 then return {tonumber(var:sub(1, 1), 16) * 17, tonumber(var:sub(2, 2), 16) * 17, tonumber(var:sub(2, 2), 16) * 17} elseif var:len() == 6 then return {tonumber(var:sub(1, 2), 16), tonumber(var:sub(3, 4), 16), tonumber(var:sub(5, 6), 16)} end return {} end local data = {} -- A table of data modules for each address local noclearclass = (((_args.noclear or '') ~= '') and ' adjacent-stations-noclear' or '') local wikitable = {'{| class="wikitable adjacent-stations' .. noclearclass .. '"'} for i, v in ipairs(index) do -- If an address has a system argument, indexes the data module data[v] = args[v]['system'] and getData(args[v]['system']) -- If an address has no system, the row uses data from the previous address or data[index[i - 1]] or (args[v]['header'] and getData(args[index[i+1]]['system'])) or error(i18n[lang]['error_unknown'](args[v]['system'])) local lang = data[v]['lang'] or lang if args[v]['system'] and not args[v]['hide-system'] then -- Header row local stop_noun = data[v]['header stop noun'] or i18n[lang]['stop_noun'] table.insert(wikitable, table.concat({'\n|-', '\n! scope="col" ', style['header cell'], i18n[lang]['preceding'](stop_noun), '\n! scope="col" ', style['header midcell'], (data[v]['system icon'] and data[v]['system icon'] .. ' ' or ''), (data[v]['system title'] or ('[['.. args[v]['system'] ..']]')), '\n! scope="col" ', style['header cell'], i18n[lang]['following'](stop_noun) })) table.insert(wikitable, '') table.insert(wikitable, '') table.insert(wikitable, '') end if args[v]['header'] then -- Subheader table.insert(wikitable, '\n|-\n!colspan="5" class="hmA"|'.. args[v]['header']) table.insert(wikitable, '') table.insert(wikitable, '') table.insert(wikitable, '') end if args[v]['line'] or args[v]['left'] or args[v]['right'] or args[v]['nonstop'] then if not args[v]['line'] and i > 1 and not args[v]['system'] then args[v]['line'] = args[index[i - 1]]['line'] end lineN = args[v]['line'] or '_default' typeN = args[v]['type'] if data[v]['aliases'] then lineN = data[v]['aliases'][mw.ustring.lower(lineN)] or lineN if typeN then typeN = data[v]['aliases'][mw.ustring.lower(typeN)] or typeN end end -- get the line table local line = data[v]['lines'] and (mw.clone(data[v]['lines'][lineN]) or error(i18n[lang]['error_unknown'](args[v]['line']))) or error(i18n[lang]['error_line']) local default = data[v]['lines']['_default'] or {} line['title'] = line['title'] or default['title'] or '' line['title'] = mw.ustring.gsub(line['title'], '%%1', lineN) -- cell across row for non-stop service if args[v]['nonstop'] then table.insert(wikitable, table.concat({'\n|-\n|colspan="5" ', style['body cell'], ((args[v]['nonstop'] == 'former') and i18n[lang]['nonstop_past'] or i18n[lang]['nonstop_present'])(p._box({data = data[v], line = lineN, Type = typeN, inline = 'yes'})) }) ) table.insert(wikitable, '') table.insert(wikitable, '') table.insert(wikitable, '') else local Format = data[v]['station format'] or i18n[lang]['error_format'] local color, color_2, background_color, circular local Type = line['types'] and line['types'][typeN] -- get the line type table if Type then if Type['color'] then -- line color is used as background if there is no background color in the line type table background_color = Type['background color'] or line['color'] color = Type['color'] color_2 = Type['color2'] or color else background_color = Type['background color'] or line['background color'] color = line['color'] or default['color'] or '' color_2 = line['color2'] or color end if Type['circular'] then -- Type may override the circular status of the line circular = Type['circular'] end else background_color = line['background color'] color = line['color'] or default['color'] or '' color_2 = line['color2'] or color circular = line['circular'] end -- Alternate termini can be specified based on type local sideCell = {true, true} for i, b in ipairs({'left', 'right'}) do if not args[v][b] then -- If no station is given on one side, the station is assumed to be the terminus on that side local _through = args[v]['through-' .. b] or args[v]['through'] local _through_data = getLine(data[v], _through) if _through_data then _through = _through_data['title'] or _through end sideCell[i] = _through and "''" .. i18n[lang]['through'](trimq(_through)) .. "''" or "''" .. trimq((args[v]['reverse-' .. b] or args[v]['reverse']) and i18n[lang]['reverse'] or i18n[lang]['terminus']) .. "''" else local terminusT local terminusN = Type and Type[b .. ' terminus'] or line[b .. ' terminus'] -- If the terminus table has more than one numbered key or has the via key then the table shows only the default termini, since terminusN[2] cannot be used and terminusN[via] is reserved if type(terminusN) == 'string' or (type(terminusN) == 'table' and (terminusN[2] or terminusN['via'])) then if args[v]['to-' .. b] then terminusT = args[v]['to-' .. b] local _or = mw.ustring.match(terminusT, i18n[lang]['or-format']) if _or then terminusT = mw.ustring.gsub(terminusT, i18n[lang]['or-format'], '\127_OR_\127') terminusT = mw.ustring.gsub(terminusT, i18n[lang]['comma-format'], '\127_OR_\127') end local _via = (mw.ustring.match(terminusT, i18n[lang]['via-format'])) if _via then terminusT = mw.ustring.gsub(terminusT, i18n[lang]['via-format'], '') terminusT = mw.text.split(terminusT, '\127_OR_\127') terminusT['via'] = _via elseif _or then terminusT = mw.text.split(terminusT, '\127_OR_\127') end else terminusT = terminusN end elseif type(terminusN) == 'table' then terminusT = terminusN[args[v]['to-' .. b]] or terminusN[args[v]['to']] or terminusN[1] end local mainText = args[v]['note-' .. b] and getTerminusText(args[v][b], Format) .. small(args[v]['note-' .. b]) or getTerminusText(args[v][b], Format) local subText = (args[v]['oneway-' .. b] or line['oneway-' .. b]) and i18n[lang]['oneway'] or args[v][b] == terminusT and i18n[lang]['terminus'] or circular and terminusT or i18n[lang]['towards'](getTerminusText(terminusT, Format)) subText = small(subText, true) sideCell[i] = mainText .. subText end end table.insert(wikitable, '\n|-') table.insert(wikitable, '\n|' .. style['body cell'] .. sideCell[1]) table.insert(wikitable, table.concat({'\n|', style['body banner'], color, '"|', '\n|', (background_color and 'class="bcA" style="background-color:rgba(' .. table.concat(rgb(background_color), ',') .. ',.2)"|' or style['body cell']), line['title'], -- Type; table key 'types' in subpages (datatype table, with strings as keys). If table does not exist then the input is displayed as the text (typeN and '<div>' .. (Type and Type['title'] or typeN) .. '</div>' or ''), -- Note-mid; table key 'note-mid' in subpages. Overridden by user input ((args[v]['note-mid'] and small(args[v]['note-mid'])) or (Type and Type['note-mid'] and small(Type['note-mid'])) or (line['note-mid'] and small(line['note-mid'])) or ''), -- Transfer; uses system's station link table (args[v]['transfer'] and small('transfer at ' .. getTerminusText(args[v]['transfer'], Format), true) or ''), '\n|', style['body banner'], color_2, '"|'})) table.insert(wikitable, '\n|' .. style['body cell'] .. sideCell[2]) end end if args[v]['note-row'] then -- Note if args[v]['note-row']:match('^%s*<tr') or args[v]['note-row']:match('^%s*%|%-') then table.insert(wikitable, '\n' .. args[v]['note-row']) else table.insert(wikitable, '\n|-\n|colspan="5" ' .. style['body cell'] .. args[v]['note-row']) end table.insert(wikitable, '') table.insert(wikitable, '') table.insert(wikitable, '') end end local function combine(t, n) if t[n + 4] ~= '' and t[n + 4] == t[n] then t[n + 4] = '' -- The cell in the next row is deleted local rowspan = 2 while t[n + rowspan * 4] == t[n] do t[n + rowspan * 4] = '' rowspan = rowspan + 1 end t[n] = mw.ustring.gsub(t[n], '\n|class="', '\n|rowspan="' .. rowspan .. '" class="') end end local M = #wikitable for i = 3, M, 4 do combine(wikitable, i) end for i = 4, M, 4 do combine(wikitable, i) end for i = 5, M, 4 do combine(wikitable, i) end table.insert(wikitable, '\n|}') return table.concat(wikitable) end local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local function makeInvokeFunction(funcName) -- makes a function that can be returned from #invoke, using -- [[Module:Arguments]] return function (frame) local args = getArgs(frame, {parentOnly = true}) return p[funcName](args, frame) end end local function makeTemplateFunction(funcName) -- makes a function that can be returned from #invoke, using -- [[Module:Arguments]] return function (frame) local args = getArgs(frame, {frameOnly = true}) return p[funcName](args, frame) end end p.main = makeInvokeFunction('_main') function p._color(args, frame) local data = args.data if args[1] or data then data = data or getData(args[1], true) if not data then return getColor(nil, args[1], args[2], args[3], frame) end return getColor(data, nil, args[2], args[3]) end end p.color = makeInvokeFunction('_color') function p._box(args, frame) local system = args[1] or args.system lineN = args[2] or args.line if not (system or lineN) then return '' end local line, Type, line_data local inline = args[3] or args.inline typeN = args.type local data = args.data if system or data then data = data or getData(system, true) local color if data then local default = data['lines']['_default'] or {} line, lineN = getLine(data, lineN) if typeN then typeN = data['aliases'] and data['aliases'][mw.ustring.lower(typeN)] or typeN Type = line['types'] and line['types'][typeN] and line['types'][typeN]['title'] or typeN end color = getColor(data, nil, lineN, typeN) if inline ~= 'box' then line_data = line or error(i18n[lang]['error_unknown'](lineN)) line = line_data['title'] or default['title'] or error(i18n[lang]['error_missing']('title')) line = mw.ustring.gsub(line, '%%1', lineN) end else color = getColor(nil, system, lineN, typeN, frame) if inline ~= 'box' then line = frame:expandTemplate{ title = system .. ' lines', args = {lineN, ['branch'] = typeN} } if mw.text.trim(line) == '' then return error(i18n[lang]['error_unknown'](lineN)) end end Type = typeN end local result if Type and Type ~= '' and inline ~= 'box' then if line == '' then line = Type else result = ' – ' .. Type end end if args.note then result = (result or '') .. ' ' .. args.note end result = result or '' if not inline then -- [[Template:Legend]] result = '<div class="legend" style="page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column"><span class="legend-color" style="display:inline-block;min-width:1.25em;height:1.25em;line-height:1.25;margin:1px 0;border:1px solid black;color:inherit;background-color:#' .. color .. '"> </span> ' .. line .. result .. '</div>' elseif inline == 'yes' then result = '<span style="color:inherit;background-color:#' .. color .. ';border:1px solid #000">    </span>&nbsp;' .. line .. result elseif inline == 'box' then result = '<span style="color:inherit;background-color:#' .. color .. ';border:1px solid #000">    </span>' .. result elseif inline == 'link' then local link = args.link or mw.ustring.match(line, '%[%[([^%[:|%]]+)[|%]]') if link then result = '[[' .. link .. '|<span style="color:inherit;background-color:#' .. color .. ';border:1px solid #000">    </span>]]' .. result else result = '<span style="color:inherit;background-color:#' .. color .. ';border:1px solid #000">    </span>' .. result end elseif inline == 'square' then result = '<span style="color:#' .. color .. ';line-height:initial">■</span>&nbsp;' .. line .. result elseif inline == 'lsquare' then local link = args.link or mw.ustring.match(line, '%[%[([^%[:|%]]+)[|%]]') if link then result = '[[' .. link .. '|<span style="color:#' .. color .. ';line-height:initial">■</span>]]' else result = '<span style="color:#' .. color .. ';line-height:initial">■</span>' end elseif inline == 'dot' then result = '<span style="color:#' .. color .. ';line-height:initial">●</span> ' .. line .. result elseif inline == 'ldot' then local link = args.link or mw.ustring.match(line, '%[%[([^%[:|%]]+)[|%]]') if link then result = '[[' .. link .. '|<span style="color:#' .. color .. ';line-height:initial">●</span>]]' else result = '<span style="color:#' .. color .. ';line-height:initial">●</span>' end elseif inline == 'small' then result = '<span style="color:inherit;background-color:#' .. color .. '"> </span>' .. ' ' .. line .. result else local yesno = require("Module:Yesno") local link = args.link or mw.ustring.match(line, '%[%[([^%[:|%]]+)[|%]]') local border_color, text_color local color_box = data['color box format'] or data['rail box format'] or {} if line_data then if line_data['types'] and line_data['types'][typeN] then local Type_data = line_data['types'][typeN] border_color = Type_data['border color'] or line_data['border color'] or color text_color = Type_data['text color'] or line_data['text color'] if color_box == 'title' and not args[4] then lineN = Type_data['short name'] or line_data['short name'] or require('Module:Delink')._delink{line} else lineN = Type_data['short name'] or line_data['short name'] or lineN end else border_color = line_data['border color'] or color text_color = line_data['text color'] if color_box == 'title' and not args[4] then lineN = line_data['short name'] or require('Module:Delink')._delink{line} else lineN = line_data['short name'] or lineN end end else border_color = color end text_color = text_color and '#' .. text_color or require('Module:Color contrast')._greatercontrast{color} local bold = ';font-weight:bold' if (yesno(args.bold) == false) then bold = '' end if inline == 'route' then -- [[Template:RouteBox]] if link then result = '<span style="color:inherit;background-color:#' .. color .. ';border:.075em solid #' .. border_color .. ';padding:0 .3em">[[' .. link .. '|<span style="color:' .. text_color .. bold .. ';font-size:inherit;white-space:nowrap">' .. lineN .. '</span>]]</span>' else result = '<span style="background-color:#' .. color .. ';border:.075em solid #' .. border_color .. ';padding:0 .3em;color:' .. text_color .. bold .. ';font-size:inherit;white-space:nowrap">' .. lineN .. '</span>' end elseif inline == 'croute' then -- [[Template:Bahnlinie]] if link then result = '<span style="color:inherit;background-color:#' .. color .. ';border:.075em solid #' .. border_color .. ';border-radius:.5em;padding:0 .3em">[[' .. link .. '|<span style="color:' .. text_color .. bold .. ';font-size:inherit;white-space:nowrap">' .. lineN .. '</span>]]</span>' else result = '<span style="color:inherit;background-color:#' .. color .. ';border:.075em solid #' .. border_color .. ';border-radius:.5em;padding:0 .3em;color:' .. text_color .. bold .. ';font-size:inherit;white-space:nowrap">' .. lineN .. '</span>' end elseif inline == 'xroute' then -- [[Template:Bahnlinie]] if link then result = '<span style="border:.075em solid #' .. border_color .. ';border-radius:.5em;padding:0 .3em">[[' .. link .. '|<span style="color:#' .. color .. bold .. ';font-size:inherit;white-space:nowrap">' .. lineN .. '</span>]]</span>' else result = '<span style="border:.075em solid #' .. border_color .. ';border-radius:.5em;padding:0 .3em;color:#' .. color .. bold .. ';font-size:inherit;white-space:nowrap">' .. lineN .. '</span>' end elseif inline == 'broute' then if link then result = '<span style="color:inherit;background-color:#' .. color .. ';border:.075em solid #000;padding:0 .3em">[[' .. link .. '|<span style="color:' .. text_color .. bold .. ';font-size:inherit;white-space:nowrap">' .. lineN .. '</span>]]</span>' else result = '<span style="background-color:#' .. color .. ';border:.075em solid #000;padding:0 .3em;color:' .. text_color .. bold .. ';font-size:inherit;white-space:nowrap">' .. lineN .. '</span>' end else -- [[Template:Legend]] (fallback; duplication to simplify logic) result = '<div class="legend" style="page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column"><span class="legend-color" style="display:inline-block;min-width:1.25em;height:1.25em;line-height:1.25;margin:1px 0;border:1px solid black;color:inherit;background-color:#' .. color .. '"> </span> ' .. line .. result .. '</div>' end end result = mw.ustring.gsub(result, ':%s*#transparent', ':transparent') return result end end p.box = makeInvokeFunction('_box') function p._icon(args, frame) local system = args[1] or args.system local data = args.data if not system and not data then return end data = data or getData(system) local line, line_name = getLine(data, args[2] or args.line) local icon local icon_format if line then local line_type = args[3] or args.type if line_type then line_type = data.aliases and data.aliases[mw.ustring.lower(line_type)] or line_type line_type = line.types and line.types[line_type] -- If there's no type table or entry for this type, then it can't have its own icon icon_format = line_type['icon format'] or data['type icon format'] if line_type.icon then icon = line_type.icon end end if not icon then icon = line.icon end -- Only if there is no icon use the icon_format. if not icon and not icon_format then icon_format = line['icon format'] or data['line icon format'] end local default = data.lines._default or {} if icon and string.find(icon, "%%1") and default and default.icon then icon = mw.ustring.gsub(default.icon, '%%1', line_name) end end if not icon then icon = data['system icon'] end if not icon_format then icon_format = data['system icon format'] end if icon_format then if icon_format ~= 'image' then icon = p._box({data = data, [2] = (args[2] or args.line), [3] = icon_format, type = (args[3] or args.type), bold = args.bold, link = args.link}, frame) if args.name then if line and line.title then return icon .. " " .. line.title end return icon .. " " .. data["system title"] end end end local size = args.size if size then if mw.ustring.match(size, '%d$') then size = '|' .. size .. 'px' else size = '|' .. size end -- Upright values are to be disabled until there is use of upright scaling in subpages; doesn't seem to work anyway as of 2018-08-10 local regex = { '|%s*%d*x?%d+px%s*([%]|])', -- '|%s*upright=%d+%.?%d*%s*([%]|])', '|%s*upright%s*([%]|])' } if mw.ustring.match(icon, regex[1]) then icon = mw.ustring.gsub(icon, regex[1], size .. '%1') -- elseif mw.ustring.match(icon, regex[2]) then -- icon = gsub(icon, regex[2], size .. '%1') -- elseif mw.ustring.match(icon, regex[3]) then -- icon = gsub(icon, regex[3], size .. '%1') else icon = mw.ustring.gsub(icon, '(%[%[[^%]|]+)([%]|])', '%1' .. size .. '%2') end end local link = args.link if link then if mw.ustring.match(icon, '|%s*link=[^%]|]*[%]|]') then icon = mw.ustring.gsub(icon, '|%s*link=[^%]|]*([%]|])', '|link=' .. link .. '%1') else icon = mw.ustring.gsub(icon, '(%[%[[^%]|]+)([%]|])', '%1|link=' .. link .. '%2') end end local alt = args.alt or link if alt then if mw.ustring.match(icon, '|%s*alt=[^%]|]*[%]|]') then icon = mw.ustring.gsub(icon, '|%s*alt=[^%]|]*([%]|])', '|alt=' .. alt .. '%1') else icon = mw.ustring.gsub(icon, '(%[%[[^%]|]+)([%]|])', '%1|alt=' .. alt .. '%2') end end if args.name then if line and line.title then return icon .. " " .. line.title end return icon .. " " .. data["system title"] end return icon end p.icon = makeInvokeFunction('_icon') p['rail icon'] = makeTemplateFunction('_icon') function p._line(args, frame) local system = args[1] or args.system local line = args[2] or args.line if not line then return '' end local Type = args[3] or args.type local data = args.data if system or data then data = data or getData(system, true) if data then line = (getLine(data, line)) or error(i18n[lang]['error_unknown'](line)) if Type then Type = data['aliases'] and data['aliases'][mw.ustring.lower(Type)] or Type Type = line['types'] and line['types'][Type] and line['types'][Type]['title'] or Type end line = line['title'] or error(i18n[lang]['error_missing']('title')) else line = frame:expandTemplate{ title = system .. ' lines', args = {line, ['branch'] = Type} } if mw.text.trim(line) == '' then return error(i18n[lang]['error_unknown'](lineN)) end end if Type and Type ~= '' then if line == '' then line = Type else line = line .. ' – ' .. Type end end return line end end p.line = makeInvokeFunction('_line') function p._shortline(args, frame) local system = args[1] or args.system lineN = args[2] or args.line if not (system or lineN) then return '' end local line, Type, line_data typeN = args.type local data = args.data if system or data then data = data or getData(system, true) if data then local default = data['lines']['_default'] or {} line, lineN = getLine(data, lineN) if typeN then typeN = data['aliases'] and data['aliases'][mw.ustring.lower(typeN)] or typeN Type = line['types'] and line['types'][typeN] and line['types'][typeN]['title'] or typeN end line_data = line or error(i18n[lang]['error_unknown'](lineN)) line = line_data['title'] or default['title'] or error(i18n[lang]['error_missing']('title')) line = mw.ustring.gsub(line, '%%1', lineN) else line = frame:expandTemplate{ title = system .. ' lines', args = {lineN, ['branch'] = typeN} } if mw.text.trim(line) == '' then return error(i18n[lang]['error_unknown'](lineN)) end Type = typeN end local result if Type and Type ~= '' then if line == '' then line = Type else result = ' – ' .. Type end end if args.note then result = (result or '') .. ' ' .. args.note end result = result or '' local link = args.link or mw.ustring.match(line, '%[%[([^%[:|%]]+)[|%]]') if line_data then if line_data['types'] and line_data['types'][typeN] then local Type_data = line_data['types'][typeN] lineN = Type_data['short name'] or line_data['short name'] or lineN else lineN = line_data['short name'] or lineN end end if link then result = '[[' .. link .. '|' .. lineN .. ']]' else result = lineN end result = mw.ustring.gsub(result, ':%s*#transparent', ':transparent') return result end end p.shortline = makeInvokeFunction('_shortline') function p._station(args, frame) local system = args[1] or args.system local station = args[2] or args.station if not station then return '' end lineN = args[3] or args.line typeN = args[4] or args.type local data = args.data if system or data then data = data or getData(system, true) if data then local _Format = data['station format'][station] or data['station format'][1] if _Format then if data['aliases'] then if lineN then lineN = data['aliases'][mw.ustring.lower(lineN)] or lineN end if typeN then typeN = data['aliases'][mw.ustring.lower(typeN)] or typeN end end station = getStation(station, _Format) else station = station or '' end else station = frame:expandTemplate{ title = system .. ' stations', args = {['station'] = station, ['line'] = lineN, ['branch'] = typeN} } end return station end end p.station = makeInvokeFunction('_station') p['station link'] = makeTemplateFunction('_station') function p._terminusTable(args, frame) local system = args[1] or args.system lineN = args[2] or args.line local side = mw.ustring.sub(mw.ustring.lower(args[3] or args.side or ''), 1, 1) typeN = args.type local prefix = (side == 'r') and 'right' or 'left' local data = args.data if system or data then data = data or getData(system, true) end if data then local line = getLine(data, lineN) or error(i18n[lang]['error_unknown'](lineN)) if typeN and data and data['aliases'] then typeN = data['aliases'][mw.ustring.lower(typeN)] or typeN end local Type = line['types'] and line['types'][typeN] local circular if Type then if Type['circular'] then -- Type may override the circular status of the line circular = Type['circular'] end else circular = line['circular'] end return Type and Type[prefix .. ' terminus'] or line[prefix .. ' terminus'], data['station format'] or i18n[lang]['error_format'], circular else local terminus = frame:expandTemplate{ title = 'S-line/' .. system .. ' ' .. prefix .. '/' .. lineN } return mw.ustring.gsub(terminus, '{{{type}}}', typeN) end end function p._terminus(args, frame) local var, Format, circular = p._terminusTable(args, frame) return circular and var or getTerminusText(var, Format) end p.terminus = makeInvokeFunction('_terminus') function p._style(args, frame) local style = args[1] or args.style local system = args[2] or args.system local line = args[3] or args.line local station = args[4] or args.station local result = {} local data = args.data local default = 'color:inherit;background-color:#efefef' -- Default text and background color for {{Infobox station}} if system or data then data = data or getData(system, true) end if data then local function getValue(var) if type(var) == 'table' then var = var[line] or var[1] if type(var) == 'table' then var = var[station] or var[1] end end if var ~= '' then return var end end if style == 'header' then local tmp = data['name format'] and getValue(data['name format']) if tmp then table.insert(result, tmp) end elseif style == 'subheader' then local tmp = data['header background color'] and getValue(data['header background color']) if tmp then table.insert(result, 'background-color:#' .. tmp) local color = data['header text color'] and getValue(data['header text color']) if color then table.insert(result, 'color:#' .. color) else local greatercontrast = require('Module:Color contrast')._greatercontrast if greatercontrast{tmp} == '#FFFFFF' then table.insert(result, 'color:#FFFFFF') end end else table.insert(result, default) local color = data['header text color'] and getValue(data['header text color']) if color then table.insert(result, 'color:#' .. color) end end end result = table.concat(result, ';') elseif system then local title = 'Template:' .. system .. ' style' local titleObj = mw.title.new(title) if titleObj and titleObj.exists then local tmp if style == 'header' then tmp = frame:expandTemplate{ title = title, args = {'name_format', line, station} } if tmp ~= '' then table.insert(result, tmp) end elseif style == 'subheader' then tmp = frame:expandTemplate{ title = title, args = {'thbgcolor', line, station} } if tmp ~= '' then table.insert(result, 'background-color:#' .. tmp) local color = frame:expandTemplate{ title = title, args = {'thcolor', line, station} } if color ~= '' then table.insert(result, 'color:#' .. color) else local ratio = require('Module:Color contrast')._ratio if ratio{tmp, '222222'} < 4.5 then table.insert(result, 'color:#FFFFFF') end -- 222222 is the default text color in Vector end else table.insert(result, default) tmp = frame:expandTemplate{ title = title, args = {'thcolor', line, station} } if tmp ~= '' then table.insert(result, 'color:#' .. tmp) end end end result = table.concat(result, ';') else if style == 'subheader' then result = default else result = '' end end else if style == 'subheader' then result = default else result = '' end end return result end function p.style(frame) local args = getArgs(frame, {frameOnly = true}) return p._style(args, frame) end function p.convert(frame) local args = frame.args local code = mw.text.split(mw.ustring.gsub(args[1], '^%s*{{(.*)}}%s*$', '%1'), '%s*}}%s*{{%s*') local system local group = tonumber(args.offset or 0) or 0 local firstgroup = group + 1 local delete = { ['s-rail'] = true, ['s-rail-next'] = true, ['s-rail-national'] = true, ['s-start'] = true, ['s-rail-start'] = true, ['start'] = true, ['s-end'] = true, ['end'] = true } local order = { 'line', 'left', 'right', 'to-left', 'to-right', 'oneway-left', 'oneway-right', 'through-left', 'through-right', 'reverse', 'reverse-left', 'reverse-right', 'note-left', 'note-mid', 'note-right', 'transfer' -- circular: use module subpage -- state: not implemented } local replace = { ['previous'] = 'left', ['next'] = 'right', ['type'] = 'to-left', ['type2'] = 'to-right', ['branch'] = 'type', ['note'] = 'note-left', ['notemid'] = 'note-mid', ['note2'] = 'note-right', ['oneway1'] = 'oneway-left', ['oneway2'] = 'oneway-right', ['through1'] = 'through-left', ['through2'] = 'through-right' } local remove_rows = {} local data = {} local noclear = false for i, v in ipairs(code) do code[i] = mw.ustring.gsub(code[i], '\n', ' ') local template = mw.ustring.lower(mw.text.trim(mw.ustring.match(code[i], '^[^|]+'))) code[i] = mw.ustring.match(code[i], '(|.+)$') if (mw.ustring.match(code[i] or '', 'noclear%s*=%s*[a-z]')) then noclear = true end if template == 's-line' then data[i] = {} local this_system = mw.text.trim(mw.ustring.match(code[i], '|%s*system%s*=([^|]+)')) code[i] = mw.text.split(code[i], '%s*|%s*') for m, n in ipairs(code[i]) do local tmp = mw.text.split(n, '%s*=%s*') if tmp[3] then tmp[2] = mw.ustring.gsub(n, '^.-%s*=', '') end tmp[1] = replace[tmp[1]] or tmp[1] if tmp[2] then -- checks for matching brackets local curly = select(2, mw.ustring.gsub(tmp[2], "{", ""))-select(2, mw.ustring.gsub(tmp[2], "}", "")) local square = select(2, mw.ustring.gsub(tmp[2], "%[", ""))-select(2, mw.ustring.gsub(tmp[2], "%]", "")) if not (curly == 0 and square == 0) then local count = mw.clone(m)+1 while not (curly == 0 and square == 0) do tmp[2] = tmp[2]..'|'..code[i][count] curly = curly+select(2, mw.ustring.gsub(code[i][count], "{", ""))-select(2, mw.ustring.gsub(code[i][count], "}", "")) square = square+select(2, mw.ustring.gsub(code[i][count], "%[", ""))-select(2, mw.ustring.gsub(code[i][count], "%]", "")) code[i][count] = '' count = count+1 end end data[i][tmp[1]] = tmp[2] end end if (this_system ~= system) or (not system) then system = this_system data[i]['system'] = system else data[i]['system'] = nil end local last = data[i-1] or data[i-2] or data[i-3] if last then for r, s in pairs({ ['hide1'] = {'left', 'to-left', 'note-left', 'oneway-left'}, ['hide2'] = {'right', 'to-right', 'note-right', 'oneway-right'}, ['hidemid'] = {'type', 'note-mid'} }) do if data[i][r] then for m, n in ipairs(s) do if not data[i][n] then data[i][n] = last[n] end end end end end code[i] = {} local X = '|' local Y = (i+group)..'=' if data[i]['system'] then table.insert(code[i], '|system') table.insert(code[i], Y) table.insert(code[i], data[i]['system']) table.insert(code[i], '\n') end for m, n in ipairs(order) do if data[i][n] then table.insert(code[i], X) table.insert(code[i], n) table.insert(code[i], Y) table.insert(code[i], data[i][n]) end end code[i] = table.concat(code[i]) elseif template == 's-note' then code[i] = mw.ustring.gsub(code[i], '|%s*text%s*=', '|header'..i+group..'=') code[i] = mw.ustring.gsub(code[i], '|%s*wide%s*=[^|]*', '') elseif template == 's-text' then code[i] = mw.ustring.gsub(code[i], '|%s*text%s*=', '|note-row'..i+group..'=') elseif delete[template] then code[i] = '' table.insert(remove_rows, 1, i) -- at the start, so that the rows are deleted in reverse order group = group-1 end end for i, v in ipairs(remove_rows) do table.remove(code, v) end code = table.concat(code, '\n') local t = {'{{Adjacent stations' .. (noclear and '|noclear=y\n' or ''), '\n}}'} system = mw.ustring.match(code, '|system(%d*)=') code = mw.ustring.gsub(code, '\n\n+', '\n') if tonumber(system) > firstgroup then -- If s-line isn't the first template then the system will have to be moved to the top system = mw.ustring.match(code, '|system%d*=([^|]*[^|\n])') code = mw.ustring.gsub(code, '|system%d*=[^|]*', '') code = '\n|system'..firstgroup..'='..system..code elseif not mw.ustring.match(code, '^[^{%[]*|[^=|]+2=') then -- If there's only one parameter group then there's no need to have line breaks code = mw.ustring.gsub(code, '\n', '') code = mw.ustring.gsub(code, '(|[^=|]+)1=', '%1=') t[2] = '}}' if not mw.ustring.match(code, '[%[{]') then code = mw.ustring.gsub(code, '|[^=|]*=$', '') code = mw.ustring.gsub(code, '|[^=|]*$', '') end end if not mw.ustring.match(code, '[%[{]') then code = mw.ustring.gsub(code, '|[^=|]*=|', '|') code = mw.ustring.gsub(code, '|[^=|]*|', '|') code = mw.ustring.gsub(code, '|[^=|]*=\n', '\n') code = mw.ustring.gsub(code, '|[^=|]*\n', '\n') end return t[1]..code..t[2] end return p jca1evjg28y2y92hnk1s3eak58flopp 828 235386 2708048 1638062 2026-09-06T06:49:22Z Khirid Harshad 138639 2708048 Scribunto text/plain local c = "%1 station (Chengdu)" local x = "%1 station (Chengdu Metro)" local p = { ["system title"] = "[[Chengdu Metro]]", ["system icon"] = "[[File:Chengdu Metro icon.svg|20px|link=Chengdu Metro]]", ["line icon format"] = "route", ["station format"] = { "%1 station", ["Botanical Garden"] = x, ["Chenghuangmiao"] = x, ["Cultural Palace"] = x, ["Century City"] = x, ["Daguan"] = x, ["Dayuan"] = x, ["Futian"] = x, ["Guangming"] = x, ["Happy Valley"] = x, ["Honglian"] = x, ["Huaqiao"] = x, ["Huanghuayuan"] = x, ["Huayuan"] = x, ["Huilong"] = x, ["Jinhua"] = x, ["Jinxing"] = x, ["Keyuan"] = x, ["Lianhua"] = x, ["Long'an"] = x, ["Minle"] = x, ["People's Park"] = x, ["Qilong"] = x, ["Sanguantang"] = x, ["Science City"] = x, ["Shizishan"] = x, ["Shuangfengqiao"] = x, ["Tongle"] = x, ["Wan'an"] = x, ["Western China Int'l Expo City"] = "[[Western China International Expo City station|Western China Int'l Expo City]]", ["Wuhan Road"] = x, ["Xinglong"] = x, ["Yanggongqiao"] = x, ["Yongfeng"] = x, ["Zhujiang Road"] = x, ["Guilin"] = x, ["Tongle"] = x, ["Longgang"] = x, ["Xinqiao"] = x, ["Zhonghe"] = c, ["Chengdu North"] = "[[Chengdu railway station#Chengdu Metro|North Railway Station]]", ["North Railway Station"] = "[[Chengdu railway station#Chengdu Metro|North Railway Station]]", ["Chengdu South"] = "[[Chengdu South railway station#Chengdu Metro|South Railway Station]]", ["South Railway Station"] = "[[Chengdu South railway station#Chengdu Metro|South Railway Station]]", ["Chengdu East"] = "[[Chengdu East railway station#Chengdu Metro|Chengdu East Railway Station]]", ["East Railway Station"] = "[[Chengdu East railway station#Chengdu Metro|Chengdu East Railway Station]]", ["Chengdu West"] = "[[Chengdu West railway station#Chengdu Metro|Chengdu West Railway Station]]", ["West Railway Station"] = "[[Chengdu West railway station#Chengdu Metro|Chengdu West Railway Station]]", ["Xipu Railway Station"] = "[[Xipu station|Xipu Railway Station]]", ["CUTCM and Sichuan Provincial People's Hospital"] = "[[Chengdu University of Traditional Chinese Medicine and Sichuan Provincial People's Hospital station|<abbr title=\"Chengdu University of Traditional Chinese Medicine\">CUTCM</abbr> and Sichuan Provincial People's Hospital]]", ["Chengdu University of TCM and Sichuan Provincial People's Hospital"] = "[[Chengdu University of Traditional Chinese Medicine and Sichuan Provincial People's Hospital station|<abbr title=\"Chengdu University of Traditional Chinese Medicine\">CUTCM</abbr> and Sichuan Provincial People's Hospital]]", ["Chengdu University of Traditional Chinese Medicine and Sichuan Provincial People's Hospital"] = "[[Chengdu University of Traditional Chinese Medicine and Sichuan Provincial People's Hospital station|<abbr title=\"Chengdu University of Traditional Chinese Medicine\">CUTCM</abbr> and Sichuan Provincial People's Hospital]]", ["Tianfu International Airport Terminals 1 & 2"] = "[[Terminal 1 & 2 of Tianfu International Airport station|Terminal 1 & 2 of Tianfu International Airport]]", ["Tianfu International Airport Terminals 3 & 4"] = "[[Terminal 3 & 4 of Tianfu International Airport station|Terminal 3 & 4 of Tianfu International Airport]]", ["North of Tianfu International Airport"] = "[[Tianfu International Airport North station|Tianfu International Airport North]]", ["Shuangliu West Railway Station"] = "[[Shuangliu West railway station#Chengdu Metro|Shuangliu West Railway Station]]", ["Shuangliu West"] = "[[Shuangliu West railway station#Chengdu Metro|Shuangliu West Railway Station]]", ["Xinjin Railway Station"] = "[[Xinjin railway station#Chengdu Metro|Xinjin Railway Station]]", ["Xinjin Station"] = "[[Xinjin railway station#Chengdu Metro|Xinjin Railway Station]]", ["Xinjin"] = "[[Xinjin railway station#Chengdu Metro|Xinjin Railway Station]]", ["Tianfu Railway Station"] = "[[Tianfu railway station#Chengdu Metro|Tianfu Railway Station]]", ["Tianfu Xinzhan"] = "[[Tianfu railway station#Chengdu Metro|Tianfu Railway Station]]", ["Ziyang Bei Station"] = "[[Ziyang North railway station|Ziyang Bei Station]]", ["Ziyang North Railway Station"] = "[[Ziyang North railway station|Ziyang Bei Station]]", ["Longquanyi Railway Station"] = "[[Longquanyi railway station|Longquanyi Railway Station]]", ["Machao Road West"] = "[[Machao West Road station|Machao West Road]]", ["Jinhua Temple Road East"] = "[[Jinhuasi East Road station|Jinhuasi East Road]]", ["Jinhua Temple East Road"] = "[[Jinhuasi East Road station|Jinhuasi East Road]]", ["Wuqing Road South"] = "[[Wuqing South Road station|Wuqing South Road]]", ["Renmin Road North"] = "[[Renmin North Road station|Renmin North Road]]", ["Renmin Rd. North"] = "[[Renmin North Road station|Renmin North Road]]", ["Dongda Road"] = "[[Dongdalu Road station|Dongdalu Road]]", ["East Shuhan Road"] = "[[Shuhan Road East station|Shuhan Road East]]", ["Jinke Road North"] = "[[Jinke North Road station|Jinke North Road]]", ["Chadianzi Bus Terminal"] = "[[Chadianzi Bus Terminal station|Chadianzi Bus Terminal Station]]", ["Chadianzi Bus Terminal Station"] = "[[Chadianzi Bus Terminal station|Chadianzi Bus Terminal Station]]", ["Xipu"] = "[[Xipu station|Xipu Railway Station]]", ["Zhaojuesi Road South"] = "[[Zhaojuesi South Road station|Zhaojuesi South Road]]", ["Simaqiao"] = "[[Sima Bridge station|Sima Bridge]]", ["Chuan-zang Flyover"] = "[[Chuanzang Flyover station|Chuanzang Flrover]]", ["Taisheng Road South"] = "[[Taisheng South Road station|Taisheng South Road]]", ["Caotang Road North"] = "[[Caotang North Road station|Caotang North Road]]", ["QingJiang Road West"] = "[[Qingjiang West Road station|Qingjiang West Road]]", ["2nd Beizhan Road West"] = "[[2nd Beizhan West Road station|2nd Beizhan West Road]]", ["Xibeiqiao"] = "[[Xibei Bridge station|Xibei Bridge]]", ["Liangjia Alley"] = "[[Liangjiaxiang station|Liangjiaxiang]]", ["Jingju Temple"] = "[[Jingjusi station|Jingjusi]]", ["East Lake Park"] = "[[Donghu Park station|Donghu Park]]", ["Yingtiansi Temple"] = "[[Yingtian Temple station|Yingtian Temple]]", ["Rulinlu"] = "[[Rulin Road station|Rulin Road]]" }, ["lines"] = { ["1"] = { ["title"] = "[[Line 1 (Chengdu Metro)|Line 1]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 1 (new).svg|18px|link=Line 1 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "0f0f96", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Weijianian", ["right terminus"] = {"Science City", "Wugensong"} }, ["2"] = { ["title"] = "[[Line 2 (Chengdu Metro)|Line 2]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 2 (new).svg|18px|link=Line 2 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "fe633d", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Longquanyi", ["right terminus"] = "Xipu Railway Station" }, ["3"] = { ["title"] = "[[Line 3 (Chengdu Metro)|Line 3]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 3 (new).svg|18px|link=Line 3 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "d60f6b", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Chengdu Medical College", ["right terminus"] = "Shuangliu West Railway Station" }, ["4"] = { ["title"] = "[[Line 4 (Chengdu Metro)|Line 4]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 4 (new).svg|18px|link=Line 4 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "1cad64", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Wansheng", ["right terminus"] = "Xihe" }, ["5"] = { ["title"] = "[[Line 5 (Chengdu Metro)|Line 5]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 5 (new).svg|18px|link=Line 5 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "a03f92", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Huagui Road", ["right terminus"] = "Huilong" }, ["6"] = { ["title"] = "[[Line 6 (Chengdu Metro)|Line 6]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 6 (new).svg|18px|link=Line 6 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "be7331", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Wangcong Temple", ["right terminus"] = "Lanjiagou" }, ["7"] = { ["title"] = "[[Line 7 (Chengdu Metro)|Line 7]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 7 (new).svg|18px|link=Line 7 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "65d0de", ["text color"] = "FFFFFF", ["circular"] = true, ["left terminus"] = "Clockwise", ["right terminus"] = "Anticlockwise" }, ["8"] = { ["title"] = "[[Line 8 (Chengdu Metro)|Line 8]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 8 (new).svg|18px|link=Line 8 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "a6c215", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Guilong Road", ["right terminus"] = "Longgang" }, ["9"] = { ["title"] = "[[Line 9 (Chengdu Metro)|Line 9]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 9 (new).svg|18px|link=Line 9 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "f1ad17", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Financial City East", ["right terminus"] = "Huangtianba" }, ["10"] = { ["title"] = "[[Line 10 (Chengdu Metro)|Line 10]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 10 (new).svg|18px|link=Line 10 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "0054bb", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Wuhou Shrine", ["right terminus"] = "Xinping" }, ["11"] = { ["title"] = "[[Line 11 (Chengdu Metro)|Line 11]]", ["color"] = "0085CA" }, ["12"] = { ["title"] = "[[Line 12 (Chengdu Metro)|Line 12]]", ["color"] = "772583" }, ["13"] = { ["title"] = "[[Line 13 (Chengdu Metro)|Line 13]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 13 (new).svg|18px|link=Line 13 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "b2a225", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Long'an", ["right terminus"] = "Wayaotan" }, ["14"] = { ["title"] = "[[Line 14 (Chengdu Metro)|Line 14]]", ["color"] = "80E0A7" }, ["15"] = { ["title"] = "[[Line 15 (Chengdu Metro)|Line 15]]", ["color"] = "DFA0C9" }, ["16"] = { ["title"] = "[[Line 16 (Chengdu Metro)|Line 16]]", ["color"] = "8C7732" }, ["17"] = { ["title"] = "[[Line 17 (Chengdu Metro)|Line 17]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 17 (new).svg|18px|link=Line 17 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "87e0aa", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Jiujiang North", ["right terminus"] = "Gaohong" }, ["18"] = { ["title"] = "[[Line 18 (Chengdu Metro)|Line 18]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 18 (new).svg|18px|link=Line 18 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "1a686e", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "South Railway Station", ["right terminus"] = "Tianfu International Airport North" }, ["19"] = { ["title"] = "[[Line 19 (Chengdu Metro)|Line 19]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 19 (new).svg|18px|link=Line 19 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "94a2dc", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Jinxing", ["right terminus"] = "Tianfu Station", ["types"] = { ["d"] = { ["title"] = "Direct", ["left terminus"] = "East of Terminal 2 of Shuangliu International Airport", ["right terminus"] = { "Terminal 1 & 2 of Tianfu International Airport", ["via"] = "Tianfu Station" }, } } }, ["20"] = { ["title"] = "[[Line 20 (Chengdu Metro)|Line 20]]", ["color"] = "B86125" }, ["21"] = { ["title"] = "[[Line 21 (Chengdu Metro)|Line 21]]", ["color"] = "FFC27B" }, ["22"] = { ["title"] = "[[Line 22 (Chengdu Metro)|Line 22]]", ["color"] = "6AD1E3" }, ["23"] = { ["title"] = "[[Line 23 (Chengdu Metro)|Line 23]]", ["color"] = "E183D1" }, ["24"] = { ["title"] = "[[Line 24 (Chengdu Metro)|Line 24]]", ["color"] = "0000FF" }, ["25"] = { ["title"] = "[[Line 25 (Chengdu Metro)|Line 25]]", ["color"] = "FF0000" }, ["26"] = { ["title"] = "[[Line 26 (Chengdu Metro)|Line 26]]", ["color"] = "43B02A" }, ["27"] = { ["title"] = "[[Line 27 (Chengdu Metro)|Line 27]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 27 (new).svg|18px|link=Line 27 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "00a4e0", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Shifo", ["right terminus"] = "Shuxin Road" }, ["28"] = { ["title"] = "[[Line 28 (Chengdu Metro)|Line 28]]", ["color"] = "9678D3" }, ["29"] = { ["title"] = "[[Line 29 (Chengdu Metro)|Line 29]]", ["color"] = "598AD9" }, ["30"] = { ["title"] = "[[Line 30 (Chengdu Metro)|Line 30]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 30 (new).svg|18px|link=Line 30 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "e3718f", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Longquanyi Railway Station South", ["right terminus"] = "East of Terminal 2 of Shuangliu International Airport" }, ["31"] = { ["title"] = "[[Line 31 (Chengdu Metro)|Line 31]]", ["color"] = "0000FF" }, ["32"] = { ["title"] = "[[Line 32 (Chengdu Metro)|Line 32]]", ["color"] = "FFFF00" }, ["33"] = { ["title"] = "[[Line 33 (Chengdu Metro)|Line 33]]", ["color"] = "8ED365" }, ["34"] = { ["title"] = "[[Line 34 (Chengdu Metro)|Line 34]]", ["color"] = "00FF00" }, ["35"] = { ["title"] = "[[Line 35 (Chengdu Metro)|Line 35]]", ["color"] = "0000FF" }, ["36"] = { ["title"] = "[[Line 36 (Chengdu Metro)|Line 36]]", ["color"] = "FFFFFF" }, ["37"] = { ["title"] = "[[Line 37 (Chengdu Metro)|Line 37]]", ["color"] = "FF00FF" }, ["38"] = { ["title"] = "[[Line 38 (Chengdu Metro)|Line 38]]", ["color"] = "00FF00" }, ["S3"] = { ["title"] = "[[Line S3 (Chengdu Metro)|Line S3]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line S3 (new).svg|18px|link=Line S3 (Chengdu Metro)]]", ["color"] = "858686", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = "Futian", ["right terminus"] = "Ziyang Bei Station" }, ["S5"] = { ["title"] = "[[Line S5 (Chengdu Metro)|Line S5]]", ["color"] = "A7C6ED" }, ["S11"] = { ["title"] = "[[Line S11 (Chengdu Metro)|Line S11]]", ["color"] = "737B4C" }, ["S13"] = { ["title"] = "[[Line S13 (Chengdu Metro)|Line S13]]", ["color"] = "9E652E" }, ["T1"] = { ["title"] = "[[Line 1 (Chengdu Tram)|Tram Line 1]]", ["color"] = "FF671F" }, ["T2"] = { ["title"] = "[[Line 2 (Chengdu Tram)|Tram Line 2]]", ["icon"] = "[[File:Chengdu Metro Line 蓉2 (new).svg|18px|link=Line 2 (Chengdu Tram)]]", ["color"] = "7ebb28", ["text color"] = "FFFFFF", ["left terminus"] = {"Pixian West Railway Station","Renhe"}, ["right terminus"] = {"Chengdu West Railway Station","Xinye Road"}, ["types"] = { ["m"] = { -- Main ["title"] = "Main", ["left terminus"] = "Pixian West Railway Station", ["right terminus"] = "Chengdu West Railway Station" }, ["b"] = { ["title"] = "Branch", ["left terminus"] = "Renhe", ["right terminus"] = "Xinye Road" } } }, ["T3"] = { ["title"] = "[[Line 3 (Chengdu Tram)|Tram Line 3]]", ["color"] = "FFFF00" }, ["T4"] = { ["title"] = "[[Line 4 (Chengdu Tram)|Tram Line 4]]", ["color"] = "0000FF" }, ["T5"] = { ["title"] = "[[Line 5 (Chengdu Tram)|Tram Line 5]]", ["color"] = "FF00FF" }, ["T6"] = { ["title"] = "[[Line 6 (Chengdu Tram)|Tram Line 6]]", ["color"] = "0000FF" }, ["NA"] = { ["color"] = "808080" }, ["_default"] = { ["title"] = "[[Line %1 (Chengdu Metro)|Line %1]]", ["color"] = "999" } } } return p 96knci1uc121mqhcpn7mk38u2wvjpsr 828 235389 2708049 1638066 2026-09-06T06:50:53Z Khirid Harshad 138639 2708049 Scribunto text/plain local jiangxi = "%1 railway station (Jiangxi)" local x = "%1 station" local y = "%1 railway station (Yunnan)" local p = { ["system title"] = "[[China Railway]]", ["system icon"] = "[[File:China Railways.svg|x15px|link=China Railway]]", ["system color"] = "000", ["station format"] = { "%1 railway station", ["Futian"] = x, ["Hung Hom"] = "Hung Hom station", ["Jiulong (Kowloon)"] = "[[Hung Hom station|Hung Hom]]", ["Changping"] = { "Changping railway station (Beijing)", ["Beijing–Kowloon"] = "Changping railway station (Guangdong)", ["Guangzhou–Shenzhen"] = "Changping railway station (Guangdong)" }, ["Dongyuan"] = "[[Dongyuan railway station (Beijing)|Dongyuan]]", ["Dongguan (Guangdong)"] = "[[Dongguan railway station (Guangdong)|Dongguan]]", ["Dongguan (Zhejiang)"] = "[[Dongguan railway station (Zhejiang)|Dongguan]]", ["Fuyang (Anhui)"] = "[[Fuyang railway station (Anhui)|Fuyang]]", ["Gushan (Hunan)"] = "[[Gushan railway station (Hunan)|Gushan]]", ["Gushan (Shanxi)"] = "[[Gushan railway station (Shanxi)|Gushan]]", ["Heping (Guangdong)"] = "[[Heping railway station (Guangdong)|Heping]]", ["Huai'an (Hebei)"] = "[[Huai'an railway station (Hebei)|Huai'an]]", ["Huai'an (Jiangsu)"] = "[[Huai'an railway station (Jiangsu)|Huai'an]]", ["Hukou"] = jiangxi, ["Ji'an"] = jiangxi, ["Jining (Inner Mongolia)"] = "[[Jining railway station (Inner Mongolia)|Jining]]", ["Jining (Shandong)"] = "[[Jining railway station (Shandong)|Jining]]", ["Jinzhou"] = { ["Beijing–Harbin"] = "[[Jinzhou railway station (Jinzhou)|Jinzhou]]" }, ["Liantang"] = jiangxi, ["Longnan (Gansu)"] = "[[Longnan railway station (Gansu)|Longnan]]", ["Longnan (Jiangxi)"] = "[[Longnan railway station (Jiangxi)|Longnan]]", ["Longxi (Gansu)"] = "[[Longxi railway station (Gansu)|Longxi]]", ["Mengyuan (Shaanxi)"] = "[[Mengyuan railway station (Shaanxi)|Mengyuan]]", ["Nanjing (Fujian)"] = "[[Nanjing railway station (Fujian)|Nanjing]]", ["Qingcheng (Gansu)"] = "[[Qingcheng railway station (Gansu)|Qingcheng]]", ["Qingcheng (Guangdong)"] = "[[Qingcheng railway station (Guangdong)|Qingcheng]]", ["Qingyuan (Guangdong)"] ="[[Qingyuan railway station|Qingyuan]]", ["Qingyuan (Zhejiang)"] = "[[Qingyuan railway station (Zhejiang)|Qingyuan]]", ["Suzhou (Anhui)"] = "[[Suzhou railway station (Anhui)|Suzhou]]", ["Taian (Liaoning)"] = "[[Tai'an railway station (Liaoning)|Tai'an]]", ["Tai'an (Liaoning)"] = "[[Tai'an railway station (Liaoning)|Tai'an]]", ["Taian (Shandong)"] = "[[Tai'an railway station (Shandong)|Tai'an]]", ["Taiyuan"] = "[[Taiyuan railway station (Shanxi)|Taiyuan]]", ["Tai'an (Shandong)"] = "[[Tai'an railway station (Shandong)|Tai'an]]", ["Taizhou (Zhejiang)"] = "[[Taizhou railway station (Zhejiang)|Taizhou]]", ["Xinfeng"] = jiangxi, ["Xinzhuang (Shanghai)"] = "[[Xinzhuang railway station (Shanghai)|Xinzhuang]]", ["Xinzhuang"] = { x, -- requires DAB ["Shanghai–Kunming"] = "[[Xinzhuang railway station (Shanghai)|Xinzhuang]]", ["Jinshan"] = "[[Xinzhuang railway station (Shanghai)|Xinzhuang]]" }, ["Yiyang (Hunan)"] = "[[Yiyang railway station (Hunan)|Yiyang]]", ["Yiyang (Jiangxi)"] = "[[Yiyang railway station (Jiangxi)|Yiyang]]", ["Yongle"] = "[[Yongle railway station (Beijing)|Yongle]]", ["Yuncheng (Shandong)"] = "[[Yuncheng railway station (Shandong)|Yuncheng]]", ["Yuncheng (Shanxi)"] = "[[Yuncheng railway station (Shanxi)|Yuncheng]]", ["Yuxi"] = y, ["Zhangjiakou"] = "[[Zhangjiakou railway station|Zhangjiakou]]", }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[%1 railway]]", ["color"] = "000", }, ["Altay–Fuyun–Zhundong"] = { ["left terminus"] = "Altay", ["right terminus"] = "Zhundong" }, ["Anhui–Jiangxi"] = { ["left terminus"] = "Wuhu", ["right terminus"] = "Yingtan" }, ["Baoji–Chengdu"] = { ["left terminus"] = "Baoji", ["right terminus"] = "Chengdu" }, ["Baotou–Lanzhou"] = { ["left terminus"] = "Baotou East", ["right terminus"] = "Lanzhou" }, ["Beijing underground cross-city"] = { ["left terminus"] = "Beijing West", ["right terminus"] = "Beijing" }, ["Beijing–Baotou"] = { ["left terminus"] = "Beijing North", ["right terminus"] = "Baotou" }, ["Beijing–Qinhuangdao"] = { ["left terminus"] = "Beijing", ["right terminus"] = "Qinhuangdao" }, ["Beijing–Zhangjiakou intercity"] = { ["left terminus"] = "Beijing North", ["right terminus"] = {"Zhangjiakou","Yanqing","Taizicheng"}, }, ["Beijing–Chengde"] = { ["left terminus"] = "Beijing", ["right terminus"] = "Chengde" }, ["Beijing–Guangzhou"] = { ["left terminus"] = {"Beijing", "Beijing West"}, ["right terminus"] = "Guangzhou" }, ["Beijing–Harbin"] = { ["left terminus"] = "Beijing", ["right terminus"] = "Harbin" }, ["Beijing–Hanoi"] = { ["title"] = "[[Beijing–Nanning–Hanoi through train|Beijing–Nanning–Hanoi]]", ["left terminus"] = "Beijing West", ["right terminus"] = "Gia Lâm", }, ["Beijing–Kowloon"] = { ["left terminus"] = "Beijing West", ["right terminus"] = "Hung Hom" }, ["Beijing–Shanghai"] = { ["left terminus"] = "Beijing", ["right terminus"] = "Shanghai" }, ["Beijing–Shanhaiguan"] = { ["left terminus"] = "Beijing", ["right terminus"] = "Shanhaiguan" }, ["Beijing–Tongliao"] = { ["left terminus"] = "Shahe", -- Beijing North ["right terminus"] = "Tongliao", }, ["Changchun–Baicheng"] = { ["left terminus"] = "Changchun", ["right terminus"] = "Baicheng", }, ["Chengdu–Chongqing"] = { ["left terminus"] = "Chengdu", ["right terminus"] = "Chongqing", }, ["Chengdu West ring"] = { ["left terminus"] = "Chengdu", ["right terminus"] = "Chengdu South" }, ["Chengdu–Kunming"] = { ["left terminus"] = "Chengdu", ["right terminus"] = "Kunming" }, ["Chongqing–Huaihua"] = { ["left terminus"] = "Chongqing North", ["right terminus"] = "Huaihua" }, ["Chongqing–Lanzhou"] = { ["left terminus"] = {"Chongqing North", "Chongqing West"}, ["right terminus"] = "Lanzhou" }, ["Datong–Puzhou"] = { ["left terminus"] = "Datong", ["right terminus"] = "Mengyuan (Shaanxi)" }, ["Dazhou–Chengdu"] = { ["left terminus"] = "Dazhou", ["right terminus"] = "Chengdu" }, ["Fengtai–Shacheng"] = { ["left terminus"] = "Shacheng", ["right terminus"] = "Fengtai" }, ["Fengtai–Shuangqiao"] = { ["left terminus"] = "Shuangqiao", ["right terminus"] = "Fengtai" }, ["Fuyang–Lu'an"] = { ["left terminus"] = "Fuyang (Anhui)", ["right terminus"] = "Lu'an" }, ["Ganzhou–Longyan"] = { ["left terminus"] = "Ganzhou", ["right terminus"] = "Longyan" }, ["Ganzhou–Shaoguan"] = { ["left terminus"] = "Ganzhou", ["right terminus"] = "Shaoguan East" }, ["Guizhou–Guangxi"] = { ["left terminus"] = "Guiyang", ["right terminus"] = "Liuzhou" }, ["Guangzhou–Maoming"] = { ["left terminus"] = "Guangzhou", ["right terminus"] = "Maoming West" }, ["Guangzhou–Meizhou–Shantou"] = { ["left terminus"] = "Guangzhou East", ["right terminus"] = "Shantou" }, ["Guangzhou–Shenzhen"] = { -- slow tracks ["left terminus"] = "Guangzhou", ["right terminus"] = "Shenzhen" }, ["Guangzhou–Kowloon"] = { -- discontinued ["left terminus"] = "Guangzhou East", ["right terminus"] = "Hung Hom" }, ["Hai'an–Rudong"] = { ["left terminus"] = "Hai'an", ["right terminus"] = "Rudong" }, ["Hankou–Danjiangkou"] = { ["left terminus"] = {"Hankou", "Wuchang"}, ["right terminus"] = "Danjiang" }, ["Harbin–Bei'an"] = { ["left terminus"] = {"Harbin", "Harbin East"}, ["right terminus"] = "Bei'an" }, ["Harbin–Dalian"] = { ["left terminus"] = "Harbin", ["right terminus"] = "Dalian" }, ["Harbin–Manzhouli"] = { ["left terminus"] = "Harbin", ["right terminus"] = "Zabaykalsk" }, ["Harbin–Suifenhe"] = { ["left terminus"] = "Harbin", ["right terminus"] = "Suifenhe" }, ["Hefei–Jiujiang"] = { ["left terminus"] = "Hefei", ["right terminus"] = "Jiujiang" }, ["Hengfeng–Nanping"] = { ["left terminus"] = "Hengfeng", ["right terminus"] = "Yanping East" }, ["Hunan–Guangxi"] = { ["left terminus"] = "Hengyang", ["right terminus"] = "Pingxiang" }, ["Jiaozhou–Xinyi"] = { ["left terminus"] = "Jiaozhou", ["right terminus"] = "Xinyi" }, ["Jiaozuo–Liuzhou"] = { ["left terminus"] = "Jiaozuo", ["right terminus"] = "Liuzhou" }, ["Jinghe–Yining–Khorgos"] = { ["left terminus"] = "Altynkol", ["right terminus"] = "Jinghe", }, ["Jinhua–Qiandaohu"] = { ["left terminus"] = "Jinhua", ["right terminus"] = "Qiandaohu" }, ["Jinhua–Taizhou"] = { ["left terminus"] = "Yongkang South", ["right terminus"] = "Taizhou West" }, ["Jinhua–Wenzhou"] = { ["left terminus"] = "Jinhua", ["right terminus"] = "Wenzhou" }, ["Jinshan"] = { ["left terminus"] = "Shanghai South", ["right terminus"] = "Jinshanwei" }, ["Jiujiang–Quzhou"] = { ["left terminus"] = "Jiujiang", ["right terminus"] = "Quzhou" }, ["Kashgar–Hotan"] = { ["left terminus"] = "Kashgar", ["right terminus"] = "Hotan" }, ["Kunming–Haiphong"] = { ["left terminus"] = "Kunming North", ["right terminus"] = "Haiphong" }, ["Kunming–Yuxi–Hekou"] = { ["left terminus"] = "Kunming South", ["right terminus"] = "Hekou" }, ["Kuytun–Beitun"] = { ["left terminus"] = "Kuytun", ["right terminus"] = "Altay" }, ["Lafa–Harbin"] = { ["left terminus"] = "Lafa", ["right terminus"] = "Harbin" }, ["Lanzhou–Qinghai"] = { ["left terminus"] = "Lanzhou", ["right terminus"] = "Xining" }, ["Lanzhou–Xinjiang"] = { ["left terminus"] = "Lanzhou", ["right terminus"] = "Ürümqi South" }, ["Lhasa–Nyingchi"] = { ["left terminus"] = "Lhasa", ["right terminus"] = "Nyingchi" }, ["Lhasa–Xigazê"] = { ["left terminus"] = "Lhasa", ["right terminus"] = "Xigazê" }, ["Longhai"] = { ["left terminus"] = "Lianyungang East", ["right terminus"] = "Lanzhou" }, ["Longyan–Xiamen"] = { ["left terminus"] = "Longyan", ["right terminus"] = "Xiamen" }, ["Mengmiao–Baofeng"] = { ["left terminus"] = "Luohe", ["right terminus"] = "Baofeng" }, ["Nanjing–Qidong"] = { ["left terminus"] = "Nanjing", ["right terminus"] = "Nantong" }, ["Nanjing–Xi'an"] = { ["left terminus"] = "Nanjing", ["right terminus"] = "Xi'an" }, ["Nanning–Kunming"] = { ["left terminus"] = "Nanning", ["right terminus"] = "Kunming" }, ["Nanping–Fuzhou"] = { ["left terminus"] = "Laizhou", ["right terminus"] = "Fuzhou" }, ["Northern Xinjiang"] = { ["left terminus"] = "Ürümqi", ["right terminus"] = "Alashankou" }, ["Pinghu–Nanshan"] = { ["left terminus"] = "Pinghu", ["right terminus"] = "Shenzhen West" }, ["Pinghu–Yantian"] = { ["left terminus"] = "Pinghu", ["right terminus"] = "Yantian" }, ["Pucheng–Meizhou"] = { ["left terminus"] = "Pucheng", ["right terminus"] = "Meizhou" }, ["Pudong"] = { ["left terminus"] = "Jinshan Industrial Park", ["right terminus"] = "Luchaogang" }, ["Qianjiang–Changde"] = { ["left terminus"] = "Qianjiang", ["right terminus"] = "Changde" }, ["Qinghai–Tibet"] = { ["left terminus"] = "Xining", ["right terminus"] = "Lhasa" }, ["Qiqihar–Bei'an"] = { ["left terminus"] = "Qiqihar", ["right terminus"] = "Bei'an" }, ["Quzhou–Ningde"] = { ["left terminus"] = "Quzhou", ["right terminus"] = "Ningde" }, ["Shanghai–Kunming"] = { ["left terminus"] = {"Shanghai", "Shanghai South"}, ["right terminus"] = "Kunming" }, ["Shenyang–Dalian"] = { ["left terminus"] = "Shenyang North", ["right terminus"] = "Dalian East" }, ["Shenyang–Jilin"] = { ["left terminus"] = "Shenyang", ["right terminus"] = "Jilin" }, ["Shenyang–Shanhaiguan"] = { ["left terminus"] = "Shenyang", ["right terminus"] = "Shanhaiguan" }, ["Shimen–Changsha"] = { ["left terminus"] = "Shimenxian North", ["right terminus"] = "Changsha" }, ["Shijiazhuang–Taiyuan"] = { ["left terminus"] = "Shijiazhuang", ["right terminus"] = "Taiyuan" }, ["Southern Xinjiang"] = { ["left terminus"] = "Turpan", ["right terminus"] = "Kashgar" }, ["Taiyuan–Jiaozuo"] = { ["left terminus"] = "Taiyuan", ["right terminus"] = "Jiaozuo" }, ["Tianjin–Jizhou"] = { ["left terminus"] = "Tianjin", ["right terminus"] = "Jizhou North" }, ["Tianjin Northern Ring"] = { ["left terminus"] = "Nancang", ["right terminus"] = "Xingangbei" }, ["Tianjin–Shanhaiguan"] = { ["left terminus"] = "Tianjin", ["right terminus"] = "Shanhaiguan" }, ["Tongliao–Ranghulu"] = { ["left terminus"] = "Tongliao", ["right terminus"] = "Daqing West" }, ["Tongling–Jiujiang"] = { ["left terminus"] = "Tongling", ["right terminus"] = "Jiujiang" }, ["Tumen–Hunchun"] = { ["left terminus"] = "Tumen", ["right terminus"] = "Changlingzi" }, ["Wuhan–Jiujiang"] = { ["left terminus"] = "Wuchang", ["right terminus"] = "Lushan" }, ["Xi'an–Pingliang"] = { ["left terminus"] = "Xi'an", ["right terminus"] = "Pingliang" }, ["Xiangyang–Chongqing"] = { ["left terminus"] = "Xiangyang", ["right terminus"] = "Chongqing" }, ["Xiaoshan–Ningbo"] = { ["left terminus"] = "Hangzhou South", ["right terminus"] = "Ningbo" }, ["Xingguo–Quanzhou"] = { ["left terminus"] = "Xingguo", ["right terminus"] = "Quanzhou" }, ["Xinxiang–Yanzhou"] = { ["left terminus"] = "Xinxiang", ["right terminus"] = "Yanzhou" }, ["Xinxiang–Yueshan"] = { ["left terminus"] = "Xinxiang", ["right terminus"] = "Yueshan" }, ["Xinyi–Changxing"] = { ["left terminus"] = "Xinyi", ["right terminus"] = "Changxing South" }, ["Xuancheng–Hangzhou"] = { ["left terminus"] = "Xuancheng", ["right terminus"] = "Hangzhou" }, ["Yangpingguan–Ankang"] = { ["left terminus"] = "Yangpingguan", ["right terminus"] = "Ankang" }, ["Yanzhou–Shijiusuo"] = { ["left terminus"] = "Yanzhou", ["right terminus"] = "Rizhao" }, ["Zhangping–Longchuan"] = { ["left terminus"] = "Zhangping", ["right terminus"] = "Longchuan" }, ["Zhusihua–Zhu'engadabuqi"] = { ["left terminus"] = "Zhusihua", ["right terminus"] = "Zhu'engadabuqi" }, ["Boten–Vientiane"] = { ["color"] = "FF0000", ["left terminus"] = "Boten", ["right terminus"] = "Vientiane South" }, ["Yuxi–Mohan"] = { ["left terminus"] = "Yuxi", ["right terminus"] = "Mohan" }, ["High-Speed"] = { ["title"] = "", ["color"] = "11385b" } }, ["aliases"] = { ["guangmeishan"] = "Guangzhou–Meizhou–Shantou", ["chengdu west ring"] = "Chengdu West ring", ["passenger"] = "High-Speed", ["intercity"] = "High-Speed", ["high-speed"] = "High-Speed", ["beijing-hanoi"] = "Beijing–Hanoi", } } return p 4yl77b6s026wz0hjhft8xeqzd8xfkg4 828 235390 2708050 1638068 2026-09-06T06:51:57Z Khirid Harshad 138639 2708050 Scribunto text/plain local x = "%1 station" local y = "[[%1 high-speed railway]]" local p = { ["system icon"] = "[[File:CRH-logo.svg|x16px|link=China Railway High-speed|alt=China Railway High-speed]]", ["system title"] = "[[China Railway High-speed]]", ["system color"] = "11385B", ["station format"] = { "%1 railway station", ["Hung Hom"] = x, ["Changle"] = "<span class='error'>Error: use Changle (Fujian) or Changle (Shandong)</span>", ["Changle (Fujian)"] = "[[Changle railway station (Fujian)|Changle]]", ["Changle (Shandong)"] = "[[Changle railway station (Shandong)|Changle]]", ["Changping (Beijing)"] = "[[Changping railway station (Beijing)|Changping]]", ["Changping (Guangdong)"] = "[[Changping railway station (Guangdong)|Changping]]", ["Chaoyang (Beijing)"] = "[[Beijing Chaoyang railway station|Beijing Chaoyang]]", ["Chaoyang (Liaoning)"] = "[[Liaoning Chaoyang railway station|Liaoning Chaoyang]]", ["Chaoyang (Guangdong)"] = "[[Chaoyang railway station (Guangdong)|Chaoyang]]", ["Dali (Shaanxi)"] = "[[Dali railway station (Shaanxi)|Dali]]", ["Dali (Yunnan)"] = "[[Dali railway station (Yunnan)|Dali]]", ["Dongguan (Guangdong)"] = "[[Dongguan railway station (Guangdong)|Dongguan]]", ["Dongguan (Zhejiang)"] = "[[Dongguan railway station (Zhejiang)|Dongguan]]", ["Fengtai"] = "[[Beijing Fengtai railway station|Beijing Fengtai]]", ["Futian"] = "[[Futian station (Shenzhen)|Futian]]", ["Fuyang (Anhui)"] = "[[Fuyang railway station (Anhui)|Fuyang]]", ["Fuyang (Zhejiang)"] = "[[Fuyang railway station (Zhejiang)|Fuyang]]", ["Fuyang West (Anhui)"] = "[[Fuyang West railway station (Anhui)|Fuyang West]]", ["Fuyang West (Zhejiang)"] = "[[Fuyang West railway station (Zhejiang)|Fuyang West]]", ["Gushan (Hunan)"] = "[[Gushan railway station (Hunan)|Gushan]]", ["Huai'an (Hebei)"] = "[[Huai'an railway station (Hebei)|Huai'an]]", ["Jingzhou (Hebei)"] = "[[Jingzhou railway station (Hebei)|Jingzhou]]", ["Jingzhou (Hubei)"] = "[[Jingzhou railway station (Hubei)|Jingzhou]]", ["Jurong"] = "[[Jurong railway station (China)|Jurong]]", ["Liantang (Jiangxi)"] = "[[Liantang railway station (Jiangxi)|Liantang]]", ["Liantang (Shanghai)"] = "[[Liantang railway station (Shanghai)|Liantang]]", ["Qidong (Jiangsu)"] = "[[Qidong railway station (Jiangsu)|Qidong]]", ["Nanjing (Fujian)"] = "[[Nanjing railway station (Fujian)|Nanjing]]", ["Longxi (Gansu)"] = "[[Longxi railway station (Gansu)|Longxi]]", ["Lufeng (Guangdong)"] = "[[Lufeng railway station (Guangdong)|Lufeng]]", ["Qidong (Hunan)"] = "[[Qidong railway station (Hunan)|Qidong]]", ["Qidong (Jiangsu)"] = "[[Qidong railway station (Jiangsu)|Qidong]]", ["Taian (Liaoning)"] = "[[Tai'an railway station (Liaoning)|Tai'an]]", ["Tai'an (Liaoning)"] = "[[Tai'an railway station (Liaoning)|Tai'an]]", ["Taian (Shandong)"] = "[[Tai'an railway station (Shandong)|Tai'an]]", ["Tai'an (Shandong)"] = "[[Tai'an railway station (Shandong)|Tai'an]]", ["Taizhou (Jiangsu)"] = "[[Taizhou railway station (Jiangsu)|Taizhou]]", ["Taizhou (Zhejiang)"] = "[[Taizhou railway station (HSR)|Taizhou]]", ["Yiyang (Jiangxi)"] = "[[Yiyang railway station (Jiangxi)|Yiyang]]", ["Yongle"] = "[[Yongle railway station (Beijing)|Yongle]]", ["Zhangjiakou (1909)"] = "[[Zhangjiakou railway station (1909)|Zhangjiakou]]", ["Zhangjiakou"] = "[[Zhangjiakou railway station|Zhangjiakou]]", ["Zhijiang (Hunan)"] = "[[Zhijiang railway station (Hunan)|Zhijiang]]", }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[%1 railway]]", ["color"] = "11385B" }, ["Eurasia Continental Bridge corridor"] = { ["title"] = "[[Eurasia Continental Bridge corridor]]", ["left terminus"] = "Lianyungang", ["right terminus"] = "Ürümqi" }, ["Beijing cross-city"] = { ["title"] = "[[Beijing underground cross-city railway]]", ["left terminus"] = "Beijing", ["right terminus"] = "Beijing West" }, ["Beijing–Guangzhou–Shenzhen–Hong Kong"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Beijing West", ["right terminus"] = "Hong Kong West Kowloon" }, ["Beijing–Harbin"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Beijing Chaoyang", ["right terminus"] = "Harbin" }, ["Beijing–Shanghai"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = {"Beijing South", "Tianjin West"}, ["right terminus"] = "Shanghai Hongqiao" }, ["Beijing–Shijiazhuang"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Beijing West", ["right terminus"] = "Shijiazhuang" }, ["Beijing–Shenyang"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Beijing", ["right terminus"] = "Shenyang" }, ["Beijing–Binhai intercity"] = { ["title"] = "[[Beijing–Binhai intercity railway]]", ["left terminus"] = "Beijing Sub-Center", ["right terminus"] = "Binhai West", ["note-mid"] = "under construction" }, ["Beijing–Tangshan intercity"] = { ["title"] = "[[Beijing–Tangshan intercity railway]]", ["left terminus"] = "Beijing Sub-Center", ["right terminus"] = "Tangshan", ["note-mid"] = "under construction" }, ["Capital Airport–Daxing Airport intercity"] = { ["title"] = "[[Capital Airport–Daxing Airport intercity railway]]", ["left terminus"] = "Nanfaxin", ["right terminus"] = "Daxing Airport", ["note-mid"] = "under planning" }, ["Beijing–Zhangjiakou"] = { ["title"] = "[[Beijing–Zhangjiakou intercity railway]]", ["left terminus"] = "Beijing North", ["right terminus"] = "Zhangjiakou (opened in 1957)" }, ["Chengdu–Guiyang"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Chengdu East", ["right terminus"] = {"Guiyang North", "Guiyang East"} }, ["Chaoyang–Linghai"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Liaoning Chaoyang", ["right terminus"] = "Linghai South" }, ["Chengdu–Mianyang–Leshan intercity"] = { ["title"] = "[[Chengdu–Mianyang–Leshan intercity railway]]", ["left terminus"] = "Jiangyou", ["right terminus"] = {"Leshan", "Emeishan"} }, ["Chongqing–Lichuan"] = { ["left terminus"] = "Chongqing North", ["right terminus"] = "Lichuan" }, ["Chongqing–Wanzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Chongqing East", ["right terminus"] = "Wanzhou North" }, ["Datong–Xi'an"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Datong South", ["right terminus"] = "Xi'an North" }, ["Datong–Zhangjiakou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Datong South", ["right terminus"] = "Zhangjiakou (opened in 1957)" }, ["Ganzhou–Shenzhen"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Ganzhou West", ["right terminus"] = "Shenzhen North" }, ["Guangzhou–Shenzhen–Hong Kong"] = { ["title"] = "[[Guangzhou–Shenzhen–Hong Kong Express Rail Link|Guangzhou–Shenzhen–Hong Kong XRL]]", ["left terminus"] = "Guangzhou South", ["right terminus"] = "Hong Kong West Kowloon" }, ["Guiyang–Guangzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Guiyang North", ["right terminus"] = "Guangzhou South" }, ["Guiyang–Nanning"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Guiyang North", ["right terminus"] = "Nanning East" }, ["Hainan eastern ring"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Haikou", ["right terminus"] = "Sanya" }, ["Hainan western ring"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Haikou", ["right terminus"] = "Sanya" }, ["Hangzhou–Fuzhou–Shenzhen"] = { ["title"] = "[[Hangzhou–Fuzhou–Shenzhen railway]]", ["left terminus"] = "Hangzhou East", ["right terminus"] = "Shenzhen North" }, ["Hangzhou–Ningbo"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Hangzhou East", ["right terminus"] = "Ningbo" }, ["Hangzhou–Taizhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Hangzhou East", ["right terminus"] = "Yuhuan" }, ["Hangzhou–Wenzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Hangzhou West", ["right terminus"] = "Wenzhou South" }, ["Harbin–Dalian"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Harbin", ["right terminus"] = "Dalian" }, ["Hefei–Fuzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Hefei South", ["right terminus"] = "Fuzhou" }, ["Hefei–Bengbu"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Hefei", ["right terminus"] = "Bengbu South" }, ["Huairou–Daxing Airport intercity"] = { ["title"] = "[[Huairou–Daxing Airport intercity railway]]", ["left terminus"] = "Daxing Airport", ["right terminus"] = "Langfang North" }, ["Jinan–Qingdao"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Jinan East", ["right terminus"] = "Qingdao North" }, ["Jinhua–Wenzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Jinhua", ["right terminus"] = "Wenzhou South" }, ["Mile–Mengzi"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Mile", ["right terminus"] = "Honghe" }, ["Mudanjiang–Jiamusi"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Mudanjiang", ["right terminus"] = "Jiamusi" }, ["Nanchang–Ganzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Nanchang", ["right terminus"] = "Ganzhou West" }, ["Nanning–Guangzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Nanning", ["right terminus"] = "Guangzhou South" }, ["Nanjing–Hangzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Nanjing South", ["right terminus"] = "Hangzhou East" }, ["Nanning–Kunming"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Nanning", ["right terminus"] = "Kunming South" }, ["Nanning–Pingxiang"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Nanning", ["right terminus"] = "Pingxiang East" }, ["Lianyungang–Zhenjiang"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Lianyungang", ["right terminus"] = {"Zhenjiang", "Dantu"} }, ["Panjin–Yingkou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Panjin North", ["right terminus"] = {"Yingkou East", "Haicheng West"} }, ["Qinhuangdao–Shenyang"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Qinhuangdao", ["right terminus"] = "Shenyang" }, ["Rizhao–Lankao"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Rizhao West", ["right terminus"] = "Lankao South" }, ["Rizhao–Qufu"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Rizhao West", ["right terminus"] = "Qufu East" }, ["Shanghai–Hangzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = {"Shanghai South", "Shanghai Hongqiao"}, ["right terminus"] = "Hangzhou" }, ["Shanghai–Kunming"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Shanghai Hongqiao", ["right terminus"] = "Kunming South" }, ["Shanghai–Nanjing Riverside"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Nanjing South", ["right terminus"] = "Taicang" }, ["Shanghai–Suzhou–Huzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Shanghai Hongqiao", ["right terminus"] = "Huzhou" }, ["Shanghai–Wuhan–Chengdu"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = {"Shanghai Hongqiao", "Shanghai"}, ["right terminus"] = "Chengdu East" }, ["Shenzhen–Zhanjiang"] ={ ["title"] = y, ["left terminus"] = "Shenzhen North", ["right terminus"] = "Zhangjiang West" }, ["Shijiazhuang–Jinan"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Shijiazhuang", ["right terminus"] = "Jinan East" }, ["Shijiazhuang–Wuhan"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Shijiazhuang", ["right terminus"] = "Wuhan" }, ["Shiyan–Xi'an"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Shiyan East", ["right terminus"] = "Xi'an East" }, ["Taiyuan–Jiaozuo"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Taiyuan South", ["right terminus"] = "Jiaozuo" }, ["Tianjin–Baoding intercity"] = { ["title"] = "[[Tianjin–Baoding intercity railway]]", ["left terminus"] = "Tianjin West", ["right terminus"] = "Baoding" }, ["Tianjin–Daxing Airport intercity"] = { ["title"] = "[[Tianjin–Daxing Airport intercity railway]]", ["left terminus"] = "Daxing Airport", ["right terminus"] = "Tianjin West" }, ["Tianjin–Qinhuangdao"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Tianjin West", ["right terminus"] = "Qinhuangdao" }, ["Weifang–Laixi"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Weifang North", ["right terminus"] = "Laixi" }, ["Wuhan–Guangzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Wuhan", ["right terminus"] = "Guangzhou South" }, ["Wuhan–Jiujiang"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Wuhan", ["right terminus"] = {"Jiujiang", "Lushan"} }, ["Wuhan–Shiyan"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Hankou", ["right terminus"] = "Shiyan East" }, ["Xi'an–Baoji"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Xi'an North", ["right terminus"] = "Baoji South" }, ["Xi'an–Chengdu"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Xi'an North", ["right terminus"] = "Chengdu East" }, ["Xuzhou–Yancheng"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Xuzhou East", ["right terminus"] = "Yancheng" }, ["Xuancheng–Jixi"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Xuancheng", ["right terminus"] = "Jixi North" }, ["Xuzhou–Lanzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Xuzhou East", ["right terminus"] = "Lanzhou West" }, ["Yancheng–Nantong"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Yancheng", ["right terminus"] = {"Nantong", "Nantong West"} }, ["Yinchuan–Xi'an"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Yinchuan", ["right terminus"] = "Xi'an North" }, ["Zhangjiajie–Jishou–Huaihua"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Zhangjiajie West", ["right terminus"] = "Huaihua South" }, ["Zhangjiakou–Hohhot"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Zhangjiakou (opened in 1957)", ["right terminus"] = "Hohhot East" }, ["Zhengzhou–Jinan"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Zhengzhou East", ["right terminus"] = "Jinan West" }, ["Zhengzhou–Fuyang"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Zhengzhou", ["right terminus"] = "Fuyang West (Anhui)" }, ["Zhengzhou–Xi'an"] = { ["title"] = y, ["note-mid"] = "Part of the [[Eurasia Continental Bridge corridor]]", ["left terminus"] = "Zhengzhou", ["right terminus"] = "Xi'an North" }, ["Zhengzhou–Xuzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Zhengzhou East", ["right terminus"] = "Xuzhou East" }, ["Zhengzhou–Wanzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Zhengzhou East", ["right terminus"] = "Wanzhou North" }, ["Anshun–Liupanshui intercity"] = { ["left terminus"] = "Anshun West", ["right terminus"] = "Liupanshui" }, ["Beijing–Tianjin intercity"] = { ["left terminus"] = "Beijing South", ["right terminus"] = "Binhai" }, ["Beijing–Xiong'an intercity"] = { ["left terminus"] = "Beijing West", ["right terminus"] = "Xiong'an" }, ["Changchun–Jilin intercity"] = { ["left terminus"] = "Changchun", ["right terminus"] = "Jilin" }, ["Chengdu–Chongqing intercity"] = { ["left terminus"] = "Chengdu", ["right terminus"] = {"Shapingba", "Chongqing West"} }, ["Chengdu–Dujiangyan intercity"] = { ["left terminus"] = "Chengdu", ["right terminus"] = {"Qingchengshan", "Lidui Park", "Pengzhou"} }, ["Chongli branch line"] = { ["title"] = "[[Beijing–Zhangjiakou intercity railway]]", ["note-mid"] = "Chongli branch", ["left terminus"] = "Taizicheng", ["right terminus"] = "Xiahuayuan North" }, ["Chongqing–Wanzhou intercity"] = { ["left terminus"] = "Chongqing North", ["right terminus"] = "Wanzhou North" }, ["Dandong–Dalian intercity"] = { ["left terminus"] = "Dandong", ["right terminus"] = "Dalian" }, ["Guangzhou–Shenzhen intercity"] = { ["left terminus"] = "Guangzhou East", ["right terminus"] = "Shenzhen Airport" }, ["Guangzhou–Zhuhai intercity"] = { ["left terminus"] = "Guangzhou South", ["right terminus"] = "Zhuhai" }, ["Jiangmen branch line"] = { ["title"] = "[[Guangzhou–Zhuhai intercity railway]]", ["note-mid"] = "Jiangmen branch", ["left terminus"] = "Xiaolan", ["right terminus"] = "Jiangmen" }, ["Hangzhou–Huangshan intercity"] = { ["left terminus"] = "Hangzhou East", ["right terminus"] = "Huangshan North" }, ["Harbin–Jiamusi intercity"] = { ["left terminus"] = "Harbin", ["right terminus"] = "Jiamusi" }, ["Harbin–Qiqihar intercity"] = { ["left terminus"] = "Harbin", ["right terminus"] = "Qiqihar" }, ["Hengyang–Liuzhou intercity"] = { ["left terminus"] = "Hengyang East", ["right terminus"] = "Liuzhou" }, ["Jilin–Hunchun intercity"] = { ["left terminus"] = "Jilin", ["right terminus"] = "Hunchun" }, ["Lanzhou–Zhongchuan Airport intercity"] = { ["left terminus"] = "Lanzhou", ["right terminus"] = "Zhongchuan Airport" }, ["Liuzhou–Nanning intercity"] = { ["left terminus"] = "Liuzhou", ["right terminus"] = "Nanning" }, ["Nanchang–Jiujiang intercity"] = { ["left terminus"] = "Nanchang West", ["right terminus"] = "Jiujiang" }, ["Nanjing–Anqing intercity"] = { ["left terminus"] = "Nanjing South", ["right terminus"] = "Anqing" }, ["Nanning–Kunming"] = { ["left terminus"] = "Nanning", ["right terminus"] = "Kunming" }, ["Nanping–Longyan"] = { ["left terminus"] = "Yanping", ["right terminus"] = "Longyan" }, ["Nantong–Suzhou–Jiaxing intercity"] = { ["left terminus"] = "Nantong West", ["right terminus"] = "Jiaxing South" }, ["Qianjiang–Changde"] = { ["left terminus"] = "Qianjiang", ["right terminus"] = "Changde" }, ["Qingdao–Rongcheng intercity"] = { ["left terminus"] = "Qingdao North", ["right terminus"] = "Rongcheng" }, ["Shanghai–Nanjing intercity"] = { ["left terminus"] = {"Shanghai", "Shanghai Hongqiao"}, ["right terminus"] = "Nanjing" }, ["Shenyang–Dandong intercity"] = { ["left terminus"] = "Shenyang North", ["right terminus"] = "Dandong" }, ["Wuhan–Huanggang intercity"] = { ["left terminus"] = "Wuhan", ["right terminus"] = "Huanggang East" }, ["Wuhan–Huangshi intercity"] = { ["left terminus"] = "Wuhan", ["right terminus"] = "Daye North" }, ["Wuhan–Xianning intercity"] = { ["left terminus"] = "Wuchang", ["right terminus"] = "Xianning South" }, ["Wuhan–Xiantao intercity"] = { ["left terminus"] = "Hankou", ["right terminus"] = "Xiantao" }, ["Wuhan–Xiaogan intercity"] = { ["left terminus"] = "Hankou", ["right terminus"] = "Xiaogan East" }, ["Zhengzhou–Jiaozuo intercity"] = { ["left terminus"] = "Zhengzhou", ["right terminus"] = "Jiaozuo" }, ["Zhengzhou–Kaifeng intercity"] = { ["left terminus"] = "Zhengzhou East", ["right terminus"] = "Songchenglu" }, ["Zhengzhou–Xinzheng Airport intercity"] = { ["left terminus"] = "Zhengzhou East", ["right terminus"] = "Zhengzhou Hangkonggang" }, ["Qingdao–Jinan passenger"] = { ["left terminus"] = "Qingdao", ["right terminus"] = "Jinan" }, ["Changchun–Baicheng"] = { ["left terminus"] = "Changchun", ["right terminus"] = "Baicheng" }, ["Fuzhou–Pingtan"] = { ["left terminus"] = "Fuzhou", ["right terminus"] = "Pingtan" }, ["Fuzhou–Xiamen"] = { ["left terminus"] = "Fuzhou South", ["right terminus"] = "Xiamen" }, ["Fuzhou–Xiamen High Speed"] = { ["title"] = "[[Fuzhou–Xiamen high-speed railway]]", ["left terminus"] = "Fuzhou", ["right terminus"] = "Zhangzhou" }, ["Guangzhou–Shenzhen"] = { ["left terminus"] = "Guangzhou", ["right terminus"] = "Shenzhen" }, ["Hefei–Wuhan"] = { ["left terminus"] = "Hefei South", ["right terminus"] = "Hankou" }, ["Huaihua–Shaoyang–Hengyang"] = { ["left terminus"] = "Huaihua South", ["right terminus"] = "Hengyang East" }, ["Jiujiang–Quzhou"] = { ["left terminus"] = "Jiujiang", ["right terminus"] = "Quzhou" }, ["Litang–Zhanjiang"] = { ["left terminus"] = "Litang", ["right terminus"] = "Zhanjiang" }, ["Meizhou–Chaoshan"] = { ["left terminus"] = "Meizhou West", ["right terminus"] = "Chaoshan" }, ["Nanjing–Qidong"] = { ["left terminus"] = "Nanjing", ["right terminus"] = "Qidong (Jiangsu)" }, ["Ningbo–Taizhou–Wenzhou"] = { ["left terminus"] = "Ningbo", ["right terminus"] = "Wenzhou South" }, ["Qingdao–Yancheng"] = { ["left terminus"] = "Qingdao North", ["right terminus"] = "Yancheng" }, ["Quzhou–Ningde"] = { ["left terminus"] = "Quzhou", ["right terminus"] = "Ningde" }, ["Wenzhou–Fuzhou"] = { ["left terminus"] = "Wenzhou South", ["right terminus"] = "Fuzhou South" }, ["Wuhan–Yichang"] = { ["left terminus"] = "Hankou", ["right terminus"] = "Yichang East" }, ["Xiamen–Shenzhen"] = { ["left terminus"] = "Xiamen North", ["right terminus"] = "Shenzhen North" }, ["Xiangtang–Putian"] = { ["left terminus"] = "Nanchang West", ["right terminus"] = "Putian" }, ["Shangqiu–Hangzhou"] = { ["title"] = y, ["left terminus"] = "Shangqiu", ["right terminus"] = "Tonglu" }, ["Yichang–Wanzhou"] = { ["left terminus"] = "Yichang East", ["right terminus"] = "Wanzhou" }, }, ["aliases"] = { ["guangshen"] = "Guangzhou–Shenzhen", ["XRL"] = "Guangzhou–Shenzhen–Hong Kong", ["xrl"] ="Guangzhou–Shenzhen–Hong Kong", ["Express Rail Link"] = "Guangzhou–Shenzhen–Hong Kong", ["GZ-SZ-HK"] = "Guangzhou–Shenzhen–Hong Kong", ["gz-sz-hk"] = "Guangzhou–Shenzhen–Hong Kong", ["Guangzhou-Shenzhen-Hong Kong"] = "Guangzhou–Shenzhen–Hong Kong", ["intercity railway connector"] = "Capital Airport–Daxing Airport intercity", }, } return p 6fz8pvl6nr6m7zi8biudv1bmb3yaqlb 828 235392 2708051 1638071 2026-09-06T06:53:25Z Khirid Harshad 138639 2708051 Scribunto text/plain local x = "%1 station (Guangzhou Metro)" local y = "%1 railway station" local p = { ["system title"] = "[[Guangzhou Metro]]", ["system icon"] = "[[File:Guangzhou Metro icon.svg|14px|link=Guangzhou Metro]]", ["station format"] = { "%1 station", ["Banqiao"] = x, ["Botanical Garden"] = x, ["Changping"] = x, ["Changzhou"] = x, ["Chaoyang"] = x, ["Convention Center"] = "Convention Center (Guangzhou Metro)", ["Datang"] = x, ["Dazhou"] = x, ["Dongfeng"] = x, ["Donghu"] = x, ["Fengxia"] = x, ["Fengxiang Road"] = x, ["Guanzhou"] = x, ["Huachenglu"] = x, ["Huawei"] = x, ["Jiangcun"] = x, ["Jingtai"] = x, ["Jinlong"] = x, ["Jinzhou"] = x, ["Kengkou"] = x, ["Keyun Lu"] = x, ["Liantang"] = x, ["Longdong"] = x, ["Luhu Lake"] = x, ["Nanfeng"] = x, ["Nangang"] = x, ["Nanzhou"] = x, ["Pazhou"] = x, ["Renhe"] = x, ["Science City"] =x, ["Shahe"] = x, ["Shenjing"] = x, ["Shijing"] = x, ["Shiqi"] = x, ["Shiqiao"] = x, ["Shuili"] = x, ["Shuanggang"] = x, ["Sun Yat-sen Memorial Hall"] = x, ["Sun Yat-sen University"] = x, ["Tangkeng"] = x, ["Tianhe Road"] = x, ["Xiao-gang"] = "Xiao-gang station (Guangzhou Metro line 2)", ["Xiaogang"] = "Xiaogang station (Guangzhou Metro line 8)", ["Xiayuan"] = x, ["Ximenkou"] = x, ["Xinhe"] = x, ["Xintang"] = x, ["Xizhou"] = x, ["Yanshan"] = x, ["Yuancun"] = x, ["Zhenlong"] = x, ["Zhongcun"] = x, ["Zhucun"] = x, ["Zhuliao"] = x, ["Zoo"] = x, ["Daguan Nanlu"] = "[[Daguannanlu station|Daguannanlu]]", ["Daguannan Lu"] = "[[Daguannanlu station|Daguannanlu]]", ["Huacheng Lu"] = "[[Huachenglu station (Guangzhou Metro)|Huachenglu]]", ["Shenzhou Lu"] = "[[Shenzhoulu station|Shenzhoulu]]", ["Shiguang Lu"] = "[[Shiguanglu station|Shiguanglu]]", ["Binjiang Donglu"] = "[[Binjiang East Road station|Binjiang East Road]]", ["Binjiang Road East"] = "[[Binjiang East Road station|Binjiang East Road]]", ["Jiangtai Lu"] = "[[Jiangtai Road station|Jiangtai Road]]", ["Caihongqiao"] = "[[Caihong Bridge station|Caihong Bridge]]", ["Canton Tower East"] = "[[Canton Tower station (Tram)|Canton Tower]]", ["Baiyun Railway Station"] = "[[Guangzhou Baiyun Railway Station (Guangzhou Metro)|Guangzhou Baiyun Railway Station]]", ["Baiyun"] = x, ["Huachengjie"] = y, ["Huachengjie Railway Station"] = "[[Huachengjie railway station|Huachengjie]]", ["Huadu"] = "[[Huadu railway station|Huadu Railway Station]]", ["Huadu Railway Station"] = "[[Huadu railway station|Huadu Railway Station]]", ["Guangzhou Baiyun Railway Station"] = "[[Guangzhou Baiyun Railway Station (Guangzhou Metro)|Guangzhou Baiyun Railway Station]]", ["Qingsheng"] = y, ["Airport North"] = "[[Airport North station (Guangzhou Metro)|Airport North]] (Terminal 2)", ["Airport South"] = "[[Airport South station (Guangzhou Metro)|Airport South]] (Terminal 1)", ["Airport East"] = "[[Airport East station (Guangzhou Metro)|Airport East]] (Terminal 3)", ["Chencun"] = "[[Chencun station (Guangzhou Metro)|Chencun]]", ["Chencun metro"] = "[[Chencun station (Guangzhou Metro)|Chencun]]", ["Dongping (Foshan)"] = "[[Dongping station (Guangfo line)|Dongping]]", ["Dongping Foshan"] = "[[Dongping station (Guangfo line)|Dongping]]", ["Dongping (Guangzhou)"] = "[[Baiyun Dongping station|Baiyun Dongping]]", ["Dongping Guangzhou"] = "[[Baiyun Dongping station|Baiyun Dongping]]", ["Guangzhoudong"] = "[[Guangzhou East railway station|Guangzhou East Railway Station]]", ["Guangzhou East"] = "[[Guangzhou East railway station|Guangzhou East Railway Station]]", ["Guangzhou East Railway Station"] = "[[Guangzhou East railway station|Guangzhou East Railway Station]]", ["Guangzhou East railway station"] = "[[Guangzhou East railway station|Guangzhou East Railway Station]]", ["Guangzhou East railway station (metro)"] = "[[Guangzhou East railway station|Guangzhou East Railway Station]]", ["Guangzhou East Railway Station (metro)"] = "[[Guangzhou East railway station|Guangzhou East Railway Station]]", ["Guangzhounan"] = "[[Guangzhou South railway station|Guangzhou South Railway Station]]", ["Guangzhou South"] = "[[Guangzhou South railway station|Guangzhou South Railway Station]]", ["Guangzhou South Railway Station"] = "[[Guangzhou South railway station|Guangzhou South Railway Station]]", ["Guangzhou South railway station"] = "[[Guangzhou South railway station|Guangzhou South Railway Station]]", ["Guangzhou South railway station (metro)"] = "[[Guangzhou South railway station|Guangzhou South Railway Station]]", ["Guangzhou South Railway Station (metro)"] = "[[Guangzhou South railway station|Guangzhou South Railway Station]]", ["Guangzhoubei"] = "[[Guangzhou North Railway Station (Metro)|Guangzhou North Railway Station]]", ["Guangzhou North"] = "[[Guangzhou North Railway Station (Metro)|Guangzhou North Railway Station]]", ["Guangzhou North Railway Station"] = "[[Guangzhou North Railway Station (Metro)|Guangzhou North Railway Station]]", ["Guangzhou North railway station"] = "[[Guangzhou North Railway Station (Metro)|Guangzhou North Railway Station]]", ["Guangzhou North railway station (metro)"] = "[[Guangzhou North Railway Station (Metro)|Guangzhou North Railway Station]]", ["Guangzhou North Railway Station (metro)"] = "[[Guangzhou North Railway Station (Metro)|Guangzhou North Railway Station]]", ["Guangzhou"] = "[[Guangzhou railway station|Guangzhou Railway Station]]", ["Guangzhou Railway Station"] = "[[Guangzhou railway station|Guangzhou Railway Station]]", ["Guangzhou railway station"] = "[[Guangzhou railway station|Guangzhou Railway Station]]", ["Guangzhou railway station (metro)"] = "[[Guangzhou railway station|Guangzhou Railway Station]]", ["Guangzhou Railway Station (metro)"] = "[[Guangzhou railway station|Guangzhou Railway Station]]" }, ["lines"] = { ["1"] = { ["title"] = "[[Line 1 (Guangzhou Metro)|Line 1]]", ["color"] = "f3d03e", ["left terminus"] = "Xilang", ["right terminus"] = "Guangzhou East Railway Station" }, ["2"] = { ["title"] = "[[Line 2 (Guangzhou Metro)|Line 2]]", ["color"] = "00629b", ["left terminus"] = "Guangzhou South Railway Station", ["right terminus"] = "Jiahewanggang" }, ["3"] = { ["title"] = "[[Line 3 (Guangzhou Metro)|Line 3]]", ["color"] = "eca154", ["left terminus"] = "Haibang", ["right terminus"] = {"Airport North", "Tianhe Coach Terminal"} }, ["4"] = { ["title"] = "[[Line 4 (Guangzhou Metro)|Line 4]]", ["color"] = "00843d", ["left terminus"] = "Huangcun", ["right terminus"] = "Nansha Passenger Port" }, ["5"] = { ["title"] = "[[Line 5 (Guangzhou Metro)|Line 5]]", ["color"] = "c5003e", ["left terminus"] = "Jiaokou", ["right terminus"] = "Huangpu New Port" }, ["6"] = { ["title"] = "[[Line 6 (Guangzhou Metro)|Line 6]]", ["color"] = "80225f", ["left terminus"] = "Xunfenggang", ["right terminus"] = "Xiangxue" }, ["7"] = { ["title"] = "[[Line 7 (Guangzhou Metro)|Line 7]]", ["color"] = "97d700", ["left terminus"] = "Meidi Dadao", ["right terminus"] = "Yanshan" }, ["8"] = { ["title"] = "[[Line 8 (Guangzhou Metro)|Line 8]]", ["color"] = "008c95", ["left terminus"] = "Jiaoxin", ["right terminus"] = "Wanshengwei" }, ["9"] = { ["title"] = "[[Line 9 (Guangzhou Metro)|Line 9]]", ["color"] = "71cc98", ["left terminus"] = "Fei'eling", ["right terminus"] = "Gaozeng" }, ["10"] = { ["title"] = "[[Line 10 (Guangzhou Metro)|Line 10]]", ["color"] = "7389B2", ["left terminus"] = "Xilang", ["right terminus"] = "Yangji East" }, ["10E"] = { ["title"] = "[[Line 10 (Guangzhou Metro)|Line 10]]", ["color"] = "7389B2", ["left terminus"] = "Xilang", ["right terminus"] = "Tianhe Coach Terminal" }, ["11"] = { ["title"] = "[[Line 11 (Guangzhou Metro)|Line 11]]", ["color"] = "ffb40c", ["circular"] = true, ["left terminus"] = "Outer Circle", ["right terminus"] = "Inner Circle" }, ["12"] = { ["title"] = "[[Line 12 (Guangzhou Metro)|Line 12]]", ["color"] = "505d12", ["left terminus"] = "Xunfenggang", ["right terminus"] = "Higher Education Mega Center South" }, ["12W"] = { ["title"] = "[[Line 12 (Guangzhou Metro)|Line 12]]", ["color"] = "505d12", ["note-mid"] = "West section", ["left terminus"] = "Xunfenggang", ["right terminus"] = "Guangzhou Gymnasium" }, ["12E"] = { ["title"] = "[[Line 12 (Guangzhou Metro)|Line 12]]", ["color"] = "505d12", ["note-mid"] = "East section", ["left terminus"] = "Ersha Island", ["right terminus"] = "Higher Education Mega Center South" }, ["13"] = { ["title"] = "[[Line 13 (Guangzhou Metro)|Line 13]]", ["color"] = "8e8c13", ["left terminus"] = "Tianhe Park", ["right terminus"] = "Xinsha" }, ["14"] = { ["title"] = "[[Line 14 (Guangzhou Metro)|Line 14]]", ["color"] = "81312f", ["left terminus"] = "Lejia Road", ["right terminus"] = {"Dongfeng", "Zhenlong"} }, ["15"] = { ["title"] = "[[Line 15 (Guangzhou Metro)|Line 15]]", ["color"] = "ae8a79", ["icon"] = "" }, ["16"] = { ["title"] = "[[Line 16 (Guangzhou Metro)|Line 16]]", ["color"] = "9e652e", ["icon"] = "" }, ["17"] = { ["title"] = "[[Line 17 (Guangzhou Metro)|Line 17]]", ["color"] = "8b84d7", ["icon"] = "" }, ["18"] = { ["title"] = "[[Line 18 (Guangzhou Metro)|Line 18]]", ["color"] = "0047ba", ["left terminus"] = "Xiancun", ["right terminus"] = "Wanqingsha" }, ["19"] = { ["title"] = "[[Line 19 (Guangzhou Metro)|Line 19]]", ["color"] = "bb29bb", ["icon"] = "" }, ["20"] = { ["title"] = "[[Line 20 (Guangzhou Metro)|Line 20]]", ["color"] = "d9017a", ["icon"] = "" }, ["21"] = { ["title"] = "[[Line 21 (Guangzhou Metro)|Line 21]]", ["color"] = "201747", ["left terminus"] = "Tianhe Park", ["right terminus"] = "Zengcheng Square" }, ["22"] = { ["title"] = "[[Line 22 (Guangzhou Metro)|Line 22]]", ["color"] = "cd5228", ["left terminus"] = "Fangcun", ["right terminus"] = "Panyu Square" }, ["23"] = { ["title"] = "[[Line 23 (Guangzhou Metro)|Line 23]]", ["color"] = "bbbbbb", ["icon"] = "" }, ["24"] = { ["title"] = "[[Line 24 (Guangzhou Metro)|Line 24]]", ["color"] = "20acac", ["icon"] = "", ["left terminus"] = "Guangzhou North Railway Station", ["right terminus"] = "Jiangfu" }, ["25"] = { ["title"] = "[[Line 25 (Guangzhou Metro)|Line 25]]", ["color"] = "bbbbbb", ["icon"] = "" }, ["26"] = { ["title"] = "[[Line 26 (Guangzhou Metro)|Line 26]]", ["color"] = "bbbbbb", ["icon"] = "" }, ["27"] = { ["title"] = "[[Line 14 (Guangzhou Metro)|Line 14]]<br/>Branch<br/>(Knowledge City Line)", ["color"] = "81312f", ["icon"] = "", ["left terminus"] = "Jiahewanggang", ["right terminus"] = "Zhenlong" }, ["28"] = { ["title"] = "[[Line 28 (Guangzhou Metro)|Line 28]]", ["color"] = "d28bb7", ["icon"] = "", ["left terminus"] = "Luzhou", ["right terminus"] = "Xintang" }, ["29"] = { ["title"] = "[[Line 29 (Guangzhou Metro)|Line 29]]", ["color"] = "bbbbbb", ["icon"] = "" }, ["Guangfo"] = { ["title"] = "[[Guangfo Metro|Guangfo line]]", ["color"] = "c4d600", ["icon"] = "[[File:GZM Guangfo Line icon.svg|x24px|alt=]]", ["left terminus"] = "Xincheng Dong", ["right terminus"] = "Lijiao" }, ["APM"] = { ["title"] = "[[Zhujiang New Town Automated People Mover System|APM line]]", ["color"] = "00b5e2", ["icon"] = "[[File:GZM APM Line icon.svg|x24px|alt=]]", ["left terminus"] = "Canton Tower", ["right terminus"] = "Linhexi" }, ["THZ1"] = { ["title"] = "[[Haizhu Tram]]", ["color"] = "43b02a", ["icon"] = "", ["left terminus"] = "Canton Tower East", ["right terminus"] = "Wanshengwei" }, ["THP1"] = { ["title"] = "[[Huangpu Tram Line 1]]", ["color"] = "bd0000", ["icon"] = "", ["left terminus"] = "Xinfeng Lu", ["right terminus"] = "Xiangxue" }, ["THP2"] = { ["title"] = "[[Huangpu Tram Line 2]]", ["color"] = "e4007f", ["icon"] = "", ["left terminus"] = "Xiangxue", ["right terminus"] = "Kaiyuan Road East" }, ["_default"] = { ["title"] = "[[Line %1 (Guangzhou Metro)|Line %1]]", ["color"] = "bbbbbb", ["icon"] = "[[File:GZM Line %1 icon.svg|x24px|alt=]]", } }, ["aliases"] = { ["g"] = "Guangfo", ["gf"] = "Guangfo", ["guangfo"] = "Guangfo", ["a"] = "APM", ["apm"] = "APM", ["k"] = "27", ["kc"] = "27", ["thz1"] = "THZ1", ["thp1"] = "THP1", -- ["10E"] = "10", -- ["12W"] = "12", -- ["12E"] = "12", } } return p e2f5y64qf3xcaresuh2z1pxczaidfcx 828 235393 2708052 1638072 2026-09-06T06:54:14Z Khirid Harshad 138639 2708052 Scribunto text/plain local x = "%1 Terminus" local p = { ["system title"] = "[[Hong Kong Tramways]]", ["system color"] = "007549", ["system icon"] = "[[File:Hong_Kong_Tramways_Logo_Without_Text.svg|16px|link=Hong Kong Tramways]]", ["header stop noun"] = "stop", ["station format"] = { "%1 stop", ["Kennedy Town"] = x, ["Shek Tong Tsui"] = x, ["Western Market"] = x, ["Happy Valley"] = x, ["Causeway Bay"] = x, ["North Point"] = x, ["Shau Kei Wan"] = x, }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[Hong Kong Tramways]]", ["color"] = "007549", ["left terminus"] = "Kennedy Town", ["right terminus"] = "Shau Kei Wan" } } } return p 1wz2k8fowv5e1914srg0qi39hztylme 828 235395 2708041 1638074 2026-09-06T06:39:14Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[विभाग:Adjacent stations/Kaohsiung Rapid Transit]] वरुन [[विभाग:Adjacent stations/Kaohsiung Metro]] ला हलविला 1638074 Scribunto text/plain local p = { ["system title"] = "[[Kaohsiung Rapid Transit]]", ["system icon"] = "[[File:Kaohsiung Mass Rapid Transit Logo(Logo Only).svg|18px|link=Kaohsiung Rapid Transit]]", ["station format"] = { "%1 MRT station", ["Ciaotou station"] = "Qiaotou station", ["Kaohsiung main station"] = "%1", ["Lizihnei"] = "Lizihnei LRT station", ["Zuoying"] = "Zuoying HSR station" }, ["lines"] = { ["Red"] = { ["title"] = "[[Red line (Kaohsiung MRT)|Red line]]", ["color"] = "ea0061", ["left terminus"] = "Gangshan South", ["right terminus"] = "Siaogang" }, ["Orange"] = { ["title"] = "[[Orange line (Kaohsiung MRT)|Orange line]]", ["color"] = "fd973c", ["left terminus"] = "Sizihwan", ["right terminus"] = "Daliao" }, ["Circular"] = { ["title"] = "[[Circular light rail]]", ["color"] = "77c35e", ["left terminus"] = "Hamasen", ["right terminus"] = "Lizihnei" } }, ["aliases"] = { ["r"] = "Red", ["o"] = "Orange", ["c"] = "Circular" } } return p pdnolcfwlynkgcisydlk0t9akjec36c 2708043 2708041 2026-09-06T06:39:30Z Khirid Harshad 138639 2708043 Scribunto text/plain local x = "%1 light rail station" local y = "%1 railway station" local p = { ["system title"] = "[[Kaohsiung Metro]]", ["system icon"] = "[[File:Kaohsiung Mass Rapid Transit Logo(Logo Only).svg|18px|link=Kaohsiung Metro]]", ["rail box format"] = "title", ["station format"] = { "%1 metro station", ["Central Park"] = "Central Park metro station (Taiwan)", ["Ciaotou"] = "Ciaotou station", ["Ciaotou Station"] = "Ciaotou station", ["Gangshan"] ="Gangshan station", ["Gangshan Station"] = "Gangshan station", ["Kaohsiung Main Station"] = "%1", ["Zuoying"] = "%1 HSR station", ["Hamasen"] = "%1 station", -- Circular light rail ["Lizihnei"] = x, ["Kaisyuan Rueitian"] = x, ["Cianjhen Star"] = x, ["Kaisyuan Jhonghua"] = x, ["Dream Mall"] = x, ["Commerce and Trade Park"] = x, ["Software Technology Park"] = x, ["Kaohsiung Exhibition Center"] = x, ["Cruise Terminal"] = x, ["Glory Pier"] = x, ["Love Pier"] = x, ["Dayi Pier-2"] = x, ["Penglai Pier-2"] = x, ["Shoushan Park"] = x, ["Wenwu Temple"] = x, ["Gushan District Office"] = x, ["Gushan"] = "Gushan railway station (Taiwan)", ["Makadao"] = x, ["TRA Museum of Fine Arts"] = "Museum of Fine Arts railway station (Taiwan)", ["Neiwei Arts Center"] = x, ["Kaohsiung Museum of Fine Arts"] = x, ["Kaohsiung Municipal United Hospital"] = x, ["Longhua Elementary School"] = x, ["Heart of Love River"] = x, ["Sinshang Elementary School"] = x, ["Dashun Minzu"] = x, ["Wanzihnei"] = x, ["Kaohsiung Industrial High School "] = x, ["Shu-Te Home Economics & Commercial High School"] = x, ["Science and Technology Museum"] = y, ["St. Joseph Hospital"] = x, ["Kaisyuan Park"] = x, ["Department of Health"] = x, ["Wucyuan Elementary School"] = x, ["Kaisyuan Wuchang"] = x, ["Kaisyuan Ersheng"] = x, ["LRT Depot"] = x, }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[%1 line (Kaohsiung Metro)|%1 line]]" }, ["Red"] = { ["color"] = "e20b65", ["icon"] = "[[File:Kaohsiung MRT Red Line.svg|20px|link=Red line (Kaohsiung Metro)]]", ["left terminus"] = "Gangshan", ["right terminus"] = "Siaogang" }, ["Orange"] = { ["color"] = "faa73f", ["icon"] = "[[File:Kaohsiung Metro Orange Line.svg|20px|link=Orange line (Kaohsiung Metro)]]", ["left terminus"] = "Hamasen", ["right terminus"] = "Daliao" }, ["Circular"] = { ["title"] = "[[Circular light rail]]", ["short name"] = "Circular line", ["color"] = "7cbd52", ["icon"] = "[[File:Kaohsiung LRT Circular Line.svg|20px|link=Circular light rail]]", ["circular"] = 1, ["left terminus"] = "outer loop / anticlockwise", ["right terminus"] = "inner loop / clockwise" }, -- Future lines ["Yellow"] = { ["color"] = "ffc100", ["icon"] = "[[File:Kaohsiung Rapid Transit Yellow Line.svg|20px|link=Yellow line (Kaohsiung Metro)]]", ["left terminus"] = {"Cruise Terminal", "Cianjhen Senior High School"}, ["right terminus"] = "Dipu" }, -- Proposed ["Purple"] = { ["title"] = "[[Kaohsiung Metro#All projects|Purple line]]", ["color"] = "c100ff" }, ["Linyuan-Donggang"] = { ["title"] = "[[Kaohsiung Metro#All projects|Linyuan-Donggang line]]", ["color"] = "ffcccc" }, ["Pink"] = { ["title"] = "[[Kaohsiung Metro#All projects|Pink line]]", ["color"] = "ff00cc" }, ["Sliver"] = { ["title"] = "[[Kaohsiung Metro#All projects|Sliver line]]", ["color"] = "333333" }, ["Fongshan"] = { ["title"] = "[[Kaohsiung Metro#All projects|Fongshan line]]", ["color"] = "007fff" }, ["Green"] = { ["title"] = "[[Kaohsiung Metro#All projects|Green line]]", ["color"] = "50cb00" }, ["Foguangshan"] = { ["title"] = "[[Kaohsiung Metro#All projects|Foguangshan line]]", ["color"] = "ffc100" }, ["Cijin"] = { ["title"] = "[[Kaohsiung Metro#All projects|Cijin line]]", ["color"] = "0033cc" }, ["Daliao-Linyuan"] = { ["title"] = "[[Kaohsiung Metro#All projects|Daliao-Linyuan line]]", ["color"] = "cc9900" }, ["Daliao-Pingtung"] = { ["title"] = "[[Kaohsiung Metro#All projects|Daliao-Pingtung line]]", ["color"] = "ffcc66" }, ["Yanchao-HSR"] = { ["title"] = "[[Kaohsiung Metro#All projects|Yanchao-HSR line]]", ["color"] = "339966" }, }, ["aliases"] = { ["circular"] = "Circular", ["c"] = "Circular", ["orange"] = "Orange", ["o"] = "Orange", ["red"] = "Red", ["r"] = "Red", ["yellow"] = "Yellow", ["y"] = "Yellow", ["purple"] = "Purple", ["p"] = "Purple", } } return p 2664olv48cxygnv2l795h8ku5xbq42b 828 235397 2708053 1638076 2026-09-06T06:55:13Z Khirid Harshad 138639 2708053 Scribunto text/plain local x = "%1 station (MTR)" local y = "%1 railway station" local p = { ["system icon"] = "[[File:KCR logo.svg|link=Kowloon–Canton Railway|25px]]", ["system title"] = "[[Kowloon–Canton Railway|KCR]]", ["station format"] = { "%1 station", ["Austin"] = x, ["Admiralty"] = x, ["Exhibition Centre"] = x, ["Racecourse"] = x, ["Science Park"] = x, ["University"] = x, ["Kowloon"] = "%1 railway station (KCR)", ["Mong Kok"] = "Mong Kok East station", ["Tai Po Market"] = { "%1 station", ["KCR (British)"] = "Hong Kong Railway Museum" }, ["Yaumati"] = "Mong Kok East station", ["Hung Ling"] = y, ["Sha Tau Kok"] = y, ["Shek Chung Au"] = y, ["Tai Po Kau"] = y, ["Wo Hang"] = y, ["Wo Hop Shek"] = y, ["Beijing West"] = y, ["Changsha"] = y, ["Guangzhou East"] = y, ["Jinhua"] = y, ["Shanghai"] = y, ["West Kowloon"] = y, ["Wuchang"] = y, ["Zhaoqing"] = y, ["Zhengzhou"] = y, ["Zhuzhou"] = y, ["Changping"] = "%1 railway station (Guangdong)", }, ["lines"] = { ["KCR (British)"] = { ["title"] = "[[East Rail line|KCR British section]]", ["color"] = "000", ["left terminus"] = "Kowloon", ["right terminus"] = "Lo Wu" }, ["Sha Tau Kok"] = { ["title"] = "[[Sha Tau Kok Branch]]", ["color"] = "000", ["left terminus"] = "Fanling", ["right terminus"] = "Sha Tau Kok" }, ["Wo Hop Shek"] = { ["title"] = "[[Wo Hop Shek Branch]]", ["color"] = "000", ["left terminus"] = "Wo Hop Shek", ["right terminus"] = "Fanling" }, ["East Rail"] = { ["title"] = "[[East Rail line|KCR East Rail]]", ["color"] = "005DA0", ["left terminus"] = "Hung Hom", ["right terminus"] = {"Lo Wu", "Lok Ma Chau"} }, ["West Rail"] = { ["title"] = "[[West Rail line|KCR West Rail]]", ["color"] = "AC2571", ["left terminus"] = "Hung Hom", ["right terminus"] = "Tuen Mun" }, ["Ma On Shan Rail"] = { ["title"] = "[[Ma On Shan line|KCR Ma On Shan Rail]]", ["color"] = "761E10", ["left terminus"] = "Wu Kai Sha", ["right terminus"] = "Tai Wai" }, ["Northern"] = { ["title"] = "[[Northern Link (MTR)|Northern Link]]", ["color"] = "888", ["left terminus"] = "Kam Sheung Road", ["right terminus"] = {"Lok Ma Chau", "Kwu Tung"} }, ["Guangdong"] = { ["title"] = "[[Guangdong Through Train]]", ["color"] = "000", ["left terminus"] = "Zhaoqing", ["right terminus"] = "Hung Hom" }, ["Beijing–Kowloon"] = { ["title"] = "[[Beijing–Kowloon Through Train]]", ["color"] = "000", ["left terminus"] = "Beijing West", ["right terminus"] = "Hung Hom" }, ["Shanghai–Kowloon"] = { ["title"] = "[[Shanghai–Kowloon Through Train]]", ["color"] = "000", ["left terminus"] = "Shanghai", ["right terminus"] = "Hung Hom" }, ["Light Rail"] = { ["title"] = "[[Light Rail (MTR)|KCR Light Rail]]", ["color"] = "FD722D", }, ["505"] = { ["title"] = "505", ["color"] = "FF0000", }, ["507"] = { ["title"] = "507", ["color"] = "008000", }, ["610"] = { ["title"] = "610", ["color"] = "A52A2A", }, ["614"] = { ["title"] = "614", ["color"] = "00BFFF", }, ["614P"] = { ["title"] = "614P", ["color"] = "FFC0CB", }, ["615"] = { ["title"] = "615", ["color"] = "FFFF00", }, ["615P"] = { ["title"] = "615P", ["color"] = "000080", }, ["705"] = { ["title"] = "705", ["color"] = "9ACD32", }, ["706"] = { ["title"] = "706", ["color"] = "D8BFD8", }, ["751"] = { ["title"] = "751", ["color"] = "FFA500", }, ["761P"] = { ["title"] = "761P", ["color"] = "4B0082", } }, ["aliases"] = { ["kcr"] = "KCR (British)", ["kcr british section"] = "KCR (British)", ["british section"] = "KCR (British)", ["british"] = "KCR (British)", ["east rail line"] = "East Rail", ["east"] = "East Rail", ["eal"] = "East Rail", ["erl"] = "East Rail", ["er"] = "East Rail", ["e"] = "East Rail", ["north south corridor"] = "East Rail", ["north south line"] = "East Rail", ["north-south line"] = "East Rail", ["north south"] = "East Rail", ["north-south"] = "East Rail", ["west rail line"] = "West Rail", ["west"] = "West Rail", ["wrl"] = "West Rail", ["wr"] = "West Rail", ["w"] = "West Rail", ["ma on shan line"] = "Ma On Shan Rail", ["ma on shan"] = "Ma On Shan Rail", ["mosl"] = "Ma On Shan Rail", ["mos"] = "Ma On Shan Rail", ["mol"] = "Ma On Shan Rail", ["mo"] = "Ma On Shan Rail", ["m"] = "Ma On Shan Rail", ["northern link"] = "Northern", ["northern"] = "Northern", ["nol"] = "Northern", ["nrl"] = "Northern", ["nr"] = "Northern", ["nl"] = "Northern", ["guangdong through train"] = "Guangdong", ["guangjiu"] = "Guangdong", ["jiuguang"] = "Guangdong", ["guangdong"] = "Guangdong", ["gd"] = "Guangdong", ["beijing–kowloon through train"] = "Beijing–Kowloon", ["beijing–kowloon"] = "Beijing–Kowloon", ["beijing-kowloon"] = "Beijing–Kowloon", ["beijingkowloon"] = "Beijing–Kowloon", ["beijing"] = "Beijing–Kowloon", ["bk"] = "Beijing–Kowloon", ["shanghai–kowloon through train"] = "Shanghai–Kowloon", ["shanghai–kowloon"] = "Shanghai–Kowloon", ["shanghai-kowloon"] = "Shanghai–Kowloon", ["shanghaikowloon"] = "Shanghai–Kowloon", ["shanghai"] = "Shanghai–Kowloon", ["sk"] = "Shanghai–Kowloon", ["lrt"] = "Light Rail", ["lr"] = "Light Rail", ["l"] = "Light Rail" } } return p p3mm8146ivte3kbb6d92l73ux5y8h2l 828 235398 2708054 1638077 2026-09-06T06:56:19Z Khirid Harshad 138639 2708054 Scribunto text/plain local lang = 'en-GB' local x = "%1 station" local rs = "%1 railway station" local default = "%1 tube station" local Q_type = "<span class=\"error\">Specify a type</span>" local p = { ["system title"] = "[[London Underground]]", ["system icon"] = "[[File:Underground no-text.svg|18px|link=London Underground]]", ["name format"] = "font-size: 170%; font-family: sans-serif; font-weight: bolder; line-height: 100%; color: #0019A8; background-color: #ffffff; border-top: 10px solid #0019A8; padding:0.4em 4px", ["header background color"] = "e8eaf6", ["header text color"] = "000000", ["station format"] = { default, -- Multi-line stations ["Bank"] = "Bank and Monument stations", ["Barking"] = x, ["Blackfriars"] = x, ["Bond Street"] = x, ["Cannon Street"] = x, ["Charing Cross"] = { default, ["District"] = "Embankment tube station" }, ["Denham"] = rs, ["Edgware Road"] = { "Edgware Road tube station (Circle, District and Hammersmith & City lines)", ["Bakerloo"] = "Edgware Road tube station (Bakerloo line)" }, ["Ealing Broadway"] = x, ["Farringdon"] = x, ["Finsbury Park"] = x, ["Hammersmith"] = { "Hammersmith tube station (Circle and Hammersmith & City lines)", ["District"] = "Hammersmith tube station (District and Piccadilly lines)", ["Piccadilly"] = "Hammersmith tube station (District and Piccadilly lines)" }, ["Leigh-on-Sea"] = rs, ["Liverpool Street"] = x, ["London Bridge"] = x, ["Monument"] = "Bank and Monument stations", ["Moorgate"] = x, ["Paddington"] = { "Paddington tube station (Bakerloo, Circle and District lines)", ["Hammersmith & City"] = "Paddington tube station (Circle and Hammersmith & City lines)", ["Circle"] = { ["section 1"] = "Paddington tube station (Circle and Hammersmith & City lines)", ["section 6"] = "Paddington tube station (Bakerloo, Circle and District lines)" }, ["Metropolitan Railway"] = "Paddington tube station (Circle and Hammersmith & City lines)", ["Great Western Railway"] = "Paddington tube station (Circle and Hammersmith & City lines)" }, ["Shepherd's Bush"] = { default, ["Metropolitan"] = "Shepherd's Bush Market tube station", ["London and South Western Railway"] = "Shepherd's Bush railway station (1869–1916)" }, ["Shoeburyness"] = rs, ["Stratford"] = x, ["Southend Central"] = rs, ["Sutton"] = "Sutton railway station (London)", ["Sutton Common"] = rs, ["Swiss Cottage"] = { default, ["Metropolitan"] = "Swiss Cottage tube station (1868–1940)" }, ["Terminals 2 & 3"] = "Heathrow Terminals 2 & 3 tube station", ["Terminal 4"] = "Heathrow Terminal 4 tube station", ["Tottenham Court Road"] = x, ["West Ham"] = x, ["Wood Green"] = { default, ["Great Northern & Strand"] = "Alexandra Palace railway station" }, ["Wood Lane"] = { default, ["Central"] = "Wood Lane tube station (Central line)", ["Metropolitan"] = "Wood Lane tube station (Metropolitan line)" }, -- Bakerloo line ["Bushey"] = rs, ["Carpenders Park"] = rs, ["Harlesden"] = x, ["Harrow & Wealdstone"] = x, ["Hatch End"] = rs, ["Headstone Lane"] = rs, ["North Wembley"] = x, ["Old Oak Common"] = rs, ["Queen's Park"] = "Queen's Park station (England)", ["South Kenton"] = x, ["Stonebridge Park"] = x, ["Victoria"] = "London Victoria station", ["Wembley Central"] = x, ["Whitechapel"] = x, ["Willesden Junction"] = x, -- Central line ["Greenford"] = x, ["North Weald"] = rs, ["Ongar"] = rs, ["Post Office"] = "St Paul's tube station", ["South Ruislip"] = x, ["West Ruislip"] = x, -- Circle line -- District line ["Gunnersbury"] = x, ["Hanwell"] = rs, ["Heston & Hounslow"] = "Hounslow Central tube station", ["Hounslow Barracks"] = "Hounslow West tube station", ["Kew Gardens"] = "Kew Gardens station (London)", ["Langley"] = rs, ["Morden (Village)"] = "[[Morden tube station (District Railway)|Morden]]", ["Richmond"] = "Richmond station (London)", ["Slough"] = rs, ["South Acton"] = "South Acton railway station (England)", ["Southall"] = rs, ["Upminster"] = x, ["West Brompton"] = x, ["West Drayton"] = rs, ["West Ealing"] = rs, ["Wimbledon"] = x, ["Windsor"] = "Windsor & Eton Central railway station", -- Hammersmith & City line -- Jubilee line ["Canada Water"] = x, ["Canning Town"] = x, ["Fenchurch Street"] = rs, ["Silvertown"] = rs, -- Metropolitan line ["Amersham"] = x, ["Aylesbury"] = rs, ["Brill"] = rs, ["Chalfont & Latimer"] = x, ["Chorleywood"] = x, ["Great Missenden"] = rs, ["Harrow-on-the-Hill"] = x, ["Kensington (Addison Road)"] = "Kensington (Olympia) station", ["Quainton Road"] = rs, ["Rickmansworth"] = x, ["Stoke Mandeville"] = rs, ["Verney Junction"] = rs, ["Watford High Street"] = rs, ["Watford Junction"] = rs, ["Wendover"] = rs, -- Northern line ["Alexandra Palace"] = "Alexandra Palace railway station (1873–1954)", ["Balham"] = x, ["Cranley Gardens"] = rs, ["Crouch End"] = rs, ["Essex Road"] = rs, ["Kentish Town"] = x, ["Mill Hill (The Hale)"] = rs, ["Muswell Hill"] = rs, ["Old Street"] = x, ["Stroud Green"] = rs, -- Piccadilly line ["Dover Street"] = "Green Park tube station", ["Heathrow Terminal 5"] = x, --psudo station entry for display as terminal ["Heathrow"] = "[[Heathrow Airport]] ([[Heathrow Terminal 4 tube station|Terminal 4]] or [[Heathrow Terminal 5 station|Terminal 5]])", -- Victoria line ["Blackhorse Road"] = x, ["Highbury & Islington"] = x, ["Seven Sisters"] = x, ["Vauxhall"] = x, ["Tottenham Hale"] = x, ["Walthamstow Central"] = x, ["Walthamstow Wood Street"] = "Wood Street railway station", -- Waterloo & City line -- Historical lines ["Addison Road"] = "Kensington (Olympia) station", ["Custom House"] = x, ["Deptford Road"] = "Surrey Quays railway station", ["Drayton Park"] = rs, ["Gillespie Road"] = "Arsenal tube station", ["Hammersmith (Grove Road)"] = rs, ["Harringay"] = rs, ["Harrow"] = { default, ["Metropolitan Railway"] = "Harrow-on-the-Hill station" }, ["Hornsey"] = rs, ["New Cross"] = rs, ["New Cross Gate"] = rs, ["Putney Bridge & Fulham"] = "Putney Bridge tube station", ["Rotherhithe"] = rs, ["Shadwell"] = rs, ["St Pancras"] = rs, ["Strand"] = "Aldwych tube station", ["Surrey Docks"] = "Surrey Quays railway station", ["Surrey Quays"] = rs, ["Wapping"] = rs, ["Woolwich Arsenal"] = x }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[%1 line]]", ["color"] = "10069f", ["text color"] = "ffffff" }, ["Bakerloo"] = { ["color"] = "a45a2a", ["icon"] = "[[File:Bakerloo line roundel (no text).svg|18px|link=Bakerloo line|alt=Bakerloo line]]", ["left terminus"] = "Harrow & Wealdstone", ["right terminus"] = "Elephant & Castle", ["types"] = { ["Stanmore"] = { ["title"] = "[[Bakerloo line#Stanmore branch|Stanmore branch]] (1939–1979)", ["left terminus"] = "Stanmore", ["right terminus"] = "Elephant & Castle" } } }, ["Central"] = { ["title"] = "[[Central line (London Underground)|Central line]]", ["color"] = "da291c", ["icon"] = "[[File:Central line roundel (no text).svg|18px|link=Central line (London Underground)|alt=Central line (London Underground)]]", ["left terminus"] = {"Ealing Broadway", "West Ruislip"}, ["right terminus"] = {"Epping", "Hainault", "Woodford", ["via"] = "Newbury Park"}, ["types"] = { ["Ealing Broadway"] = { ["title"] = "Ealing Broadway branch", ["left terminus"] = "Ealing Broadway" }, ["Ruislip"] = { ["title"] = "Ruislip Branch", ["left terminus"] = "West Ruislip" } } }, ["Circle"] = { ["title"] = "[[Circle line (London Underground)|Circle line]]", ["color"] = "ffcd00", ["text color"] = "10069f", ["icon"] = "[[File:Circle line roundel (no text).svg|18px|link=Circle line (London Underground)|alt=Circle line (London Underground)]]", ["circular"] = true, --for custom links to terminus ["left terminus"] = Q_type, ["right terminus"] = Q_type, ["types"] = { ["section 1"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Hammersmith", ["right terminus"] = {"Edgware Road", ["via"] = "Aldgate"} }, ["section 2"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = {"Hammersmith", ["via"] = "King's Cross St Pancras"}, ["right terminus"] = {"Edgware Road", ["via"] = "Victoria"} }, ["section 3"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = {"Edgware Road", ["via"] = "Victoria"}, ["right terminus"] = {"Hammersmith", ["via"] = "King's Cross St Pancras"} }, ["section 4"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = {"Edgware Road", ["via"] = "Victoria"}, ["right terminus"] = {"Hammersmith", ["via"] = "Tower Hill"} }, ["section 5"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Edgware Road", ["right terminus"] = {"Hammersmith", ["via"] = "Tower Hill"} }, ["section 6"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = {"Hammersmith", ["via"] = "Tower Hill"}, ["right terminus"] = "Edgware Road" } } }, ["Chelsea-Hackney"] = { ["color"] = "8cc63e", ["text color"] = "10069f" }, ["District"] = { ["color"] = "007a33", ["icon"] = "[[File:District line roundel (no text).svg|18px|link=District line|alt=District line]]", ["left terminus"] = {"Wimbledon", "Richmond", "Ealing Broadway"}, ["right terminus"] = {"Upminster", "High Street Kensington", "Edgware Road"}, ["types"] = { ["Deep"] = { --Abandoned plan ["title"] = "Deep-level route\n(1898–1908)", ["left terminus"] = {"Wimbledon", "Richmond", "Ealing Broadway", "Hounslow West"}, ["right terminus"] = "Mansion House" }, ["Ealing Broadway"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Ealing Broadway", ["right terminus"] = {"Upminster", "High Street Kensington"} }, ["Edgware"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Wimbledon", ["right terminus"] = "Edgware Road" }, ["Richmond"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Richmond", ["right terminus"] = "Upminster" }, ["Upminster"] = { ["title"] = "", ["right terminus"] = "Upminster" }, ["Uxbridge"] = { ["title"] = "(1910–1933)", ["left terminus"] = "Uxbridge", ["right terminus"] = "Upminster" }, ["West"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = {"Ealing Broadway", "Richmond"}, ["right terminus"] = {"Upminster", "High Street Kensington"} }, ["Wimbledon"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Wimbledon", ["right terminus"] = {"Edgware Road", "Upminster"} } } }, ["East London"] = { ["color"] = "ffa300", ["text color"] = "10069f", ["title"] = "[[East London line#London Underground era|East London line]]", ["left terminus"] = "Shoreditch", ["right terminus"] = {"New Cross", "New Cross Gate"} }, ["Fleet"] = { ["color"] = "5b6770" }, ["Great Northern & Strand"] = { ["title"] = "[[Great Northern, Piccadilly and Brompton Railway|Great Northern & Strand]]", ["color"] = "10069f", ["left terminus"] = "Strand", ["right terminus"] = "Wood Green" }, ["Hammersmith & City"] = { ["color"] = "e89cae", ["text color"] = "10069f", ["icon"] = "[[File:H&c line roundel (no text).svg|18px|link=Hammersmith & City line|alt=Hammersmith & City line]]", ["left terminus"] = "Hammersmith", ["right terminus"] = "Barking" }, ["Hampstead"] = { ["title"] = "[[Charing Cross, Euston and Hampstead Railway|Hampstead Tube]]", ["color"] = "da291c", ["left terminus"] = {"Edgware","Archway"}, ["right terminus"] = "Kennington", ["types"] = { ["Edgware"] = { ["title"] = "Edgware branch", ["left terminus"] = "Edgware" }, ["Archway"] = { ["title"] = "Archway branch", ["left terminus"] = "Archway" } } }, ["Jubilee"] = { ["color"] = "7c878e", ["icon"] = "[[File:Jubilee line roundel (no text).svg|18px|link=Jubilee line|alt=Jubilee line]]", ["left terminus"] = "Stanmore", ["right terminus"] = "Stratford", ["types"] = { ["phase 2"] = { ["title"] = "Phase 2 (never constructed)", ["right terminus"] = {"New Cross Gate", "Lewisham"} }, ["phase 3"] = { ["title"] = "Phase 3 (1980) (never constructed)", ["right terminus"] = {"Woolwich Arsenal", "Beckton"} } } }, ["Metropolitan"] = { ["color"] = "840b55", ["icon"] = "[[File:Metropolitan line roundel (no text).svg|18px|link=Metropolitan line|alt=Metropolitan line]]", ["left terminus"] = {"Uxbridge", "Amersham", "Chesham", "Watford"}, ["right terminus"] = {"Baker Street", "Aldgate"}, ["types"] = { ["1868–1939"] = { ["title"] = "(1868–1939)", ["left terminus"] = {"Uxbridge", "Aylesbury", "Chesham", "Watford"} }, ["Stanmore"] = { ["title"] = "Stanmore branch (1932–1939)", ["left terminus"] = "Stanmore", ["right terminus"] = {"Baker Street", "Aldgate"} }, ["Two"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = {"Amersham", "Chesham"} }, ["Three"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = {"Amersham", "Chesham", "Watford"} }, ["Uxbridge"] = { ["title"] = "Uxbridge branch", ["left terminus"] = "Uxbridge" } } }, ["Northern"] = { ["line title"] = "Northern line", ["color"] = "000000", ["icon"] = "[[File:Northern line roundel (no text).svg|18px|link=Northern line|alt=Northern line]]", ["left terminus"] = {"Edgware", "Mill Hill East", "High Barnet"}, ["right terminus"] = {"Battersea Power Station", "Morden"}, ["types"] = { ["Charing Cross"] = { ["title"] = "Charing Cross Branch", ["right terminus"] = {"Battersea Power Station", "Morden", "Kennington"} }, ["Bank"] = { ["title"] = "Bank Branch", ["right terminus"] = "Morden" }, ["Edgware"] = { ["title"] = "Edgware branch", ["left terminus"] = "Edgware", ["right terminus"] = {"Battersea Power Station", "Morden", "Kennington"} }, ["High Barnet"] = { ["title"] = "High Barnet branch", ["left terminus"] = {"High Barnet", "Mill Hill East"}, ["right terminus"] = {"Battersea Power Station", "Morden", "Kennington"} }, ["Morden"] = { ["title"] = "Morden branch", ["left terminus"] = {"Edgware", "High Barnet", "Mill Hill East"}, ["right terminus"] = "Morden" }, ["Northern Heights"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Bushey Heath", ["right terminus"] = {"Morden", "Kennington"} }, ["Archway"] = { ["title"] = "Archway branch", ["left terminus"] = "Archway", ["right terminus"] = "Kennington" } } }, ["Piccadilly"] = { ["color"] = "10069f", ["icon"] = "[[File:Piccadilly line roundel (no text).svg|18px|link=Piccadilly line|alt=Piccadilly line]]", ["left terminus"] = {"Uxbridge", "Rayners Lane", "Heathrow"}, ["right terminus"] = {"Cockfosters", "Arnos Grove"}, ["types"] = { ["Cockfosters"] = { ["title"] = "", ["right terminus"] = "Cockfosters" }, ["Heathrow"] = { ["title"] = "[[Piccadilly line#Heathrow branch|Heathrow branch]]", ["left terminus"] = "Heathrow" }, ["Uxbridge"] = { ["title"] = "[[Piccadilly line#Uxbridge branch|Uxbridge branch]]", ["left terminus"] = {"Uxbridge", "Rayners Lane"} } } }, ["Victoria"] = { ["color"] = "00a3e0", ["icon"] = "[[File:Victoria line roundel (no text).svg|18px|link=Victoria line|alt=Victoria line]]", ["left terminus"] = "Brixton", ["right terminus"] = "Walthamstow Central" }, ["Waterloo & City"] = { ["color"] = "6eceb2", ["text color"] = "10069f", ["icon"] = "[[File:W&c line roundel (no text).svg|18px|link=Waterloo & City line|alt=Waterloo & City line]]", ["left terminus"] = "Waterloo", ["right terminus"] = "Bank" }, -- Old railway lines, all out of use and using what would eventually become London Underground stations ["District Railway"] = { ["title"] = "[[District Railway]]", ["note-mid"] = "(1868–1933)", ["color"] = "007a33", ["left terminus"] = "West Brompton", ["right terminus"] = "Mansion House" }, ["London and South Western Railway"] = { ["title"] = "[[London and South Western Railway]]", ["note-mid"] = "(1869–1916)", ["color"] = "CC9999", ["left terminus"] = "Richmond", ["right terminus"] = "West Brompton" }, ["Metropolitan Railway"] = { ["title"] = "[[Metropolitan Railway]]", ["note-mid"] = "(1877–1906)", ["color"] = "810541", ["left terminus"] = "Richmond", ["right terminus"] = "Paddington" }, ["Great Western Railway"] = { ["title"] = "[[Great Western Railway]]", ["note-mid"] = "(1894–1910)", ["color"] = "8f691e", ["left terminus"] = "Richmond", ["right terminus"] = "Paddington" }, ["Midland Railway"] = { ["title"] = "[[Midland Railway]]", ["note-mid"] = "(1878–1880)", ["color"] = "DC143C", ["left terminus"] = "St Pancras", ["right terminus"] = "Earl's Court" }, -- Colours only for backward compatiblity with LUL colour template ["Crossrail 2"] = { ["title"] = "[[Crossrail 2]]", ["color"] = "e1eb5b", ["left terminus"] = "?", ["right terminus"] = "?" }, ["London Cable Car"] = { ["title"] = "[[London Cable Car]]", ["color"] = "c8102e", ["left terminus"] = "?", ["right terminus"] = "?" }, ["London River Services"] = { ["title"] = "[[London River Services]]", ["color"] = "00a3e0", ["left terminus"] = "?", ["right terminus"] = "?" } }, ["aliases"] = { ["bakerloo"] = "Bakerloo", ["brown"] = "Bakerloo", ["central"] = "Central", ["red"] = "Central", ["yellow"] = "Circle", ["circle"] = "Circle", ["district"] = "District", ["green"] = "District", ["hammersmith"] = "Hammersmith & City", ["pink"] = "Hammersmith & City", ["jubilee"] = "Jubilee", ["grey"] = "Jubilee", ["magenta"] = "Metropolitan", ["met"] = "Metropolitan", ["metropolitan"] = "Metropolitan", ["northern"] = "Northern", ["north"] = "Northern", ["black"] = "Northern", ["piccadilly"] = "Piccadilly", ["dark-blue"] = "Piccadilly", ["light-blue"] = "Victoria", ["victoria"] = "Victoria", ["waterloo"] = "Waterloo & City", ["turquoise"] = "Waterloo & City", ["eal"] = "London Cable Car", ["river"] = "London River Services" } } return p ba2uphylsiivj8nztbfqflc4cso04wp 828 235399 2708037 1638078 2026-09-06T06:31:17Z Khirid Harshad 138639 2708037 Scribunto text/plain local x = "%1 station (MTR)" local y = "%1 railway station" local c = { EastRail = '53B7E8', WestRail = 'A3238F', KwunTong = '00AB4E', TsuenWan = 'ED1D24', Island = '007DC5', TseungKwanO = '7D499D', TungChung = 'F7943E', AirportExpress = '00888A', DisneylandResort = 'F173AC', SouthIsland = 'BAC429', TuenMa = '923011', SouthIslandWest = '9182C2', EastKowloon = '006633', Northern = 'E0027A', MaOnShan = '923011', CentralRailLink = 'CCCCCC', GuangzhouKowloon = '824CA0', BeijingKowloon = '008000', ShanghaiKowloon = 'FFA500', LightRail = 'D3A809', NgongPing360 = '94989A', HighSpeedRail = 'BBB0A3', Northeast = 'FE7F1D', } -- Draw stacked bottom bars local function bottomBars(cols) local n = #cols if n == 0 then return "" end local total = n * 6 + 1 local images = {"linear-gradient(#11254A,#11254A)"} local sizes = {"100% calc(100% - "..total.."px)"} local pos = {"left top"} local off = 0 for _, hex in ipairs(cols) do off = off + 1 images[#images+1], sizes[#sizes+1], pos[#pos+1] = "linear-gradient(#"..hex..",#"..hex..")", "100% 5px", "left bottom "..off.."px" off = off + 5 end return "background-color:transparent; background-image:"..table.concat(images,",").."; background-size:"..table.concat(sizes,",").."; background-position:"..table.concat(pos,",").."; background-repeat:no-repeat; padding-bottom:calc(0.3em + "..total.."px);" end -- Convert input text to stacked bottom bars local function styleFromNames(styleText) local base = "font-size:125%; font-weight:bold; color:#FFFFFF; background-color:#11254A; padding:0.3em 4px; line-height:110%;" if not styleText or styleText == "" then return base end local cols = {} for part in styleText:gmatch("[^,]+") do local key = (part or ""):gsub("[^%w]", "") local hex = c[key] if not hex then return base end cols[#cols+1] = hex end local rev = {} for i = #cols, 1, -1 do rev[#rev+1] = cols[i] end return base .. bottomBars(rev) end local p = { ["system title"] = "[[MTR]]", ["system icon"] = "[[File:HK MTR logo.svg|x16px|link=MTR|alt=MTR]]", ["system color"] = "ad2a42", ["line icon format"] = "link", ["rail box format"] = "title", ["name format"] = setmetatable({}, { __index = function(_, key) return styleFromNames(key) end }), ["header background color"] = { "11254A", },["header text color"] = "FFFFFF", ["station format"] = { "%1 station", ["Aberdeen"] = x, ["Admiralty"] = x, ["Airport"] = x, ["Austin"] = x, ["Central"] = x, ["Exhibition Centre"] = x, ["Kowloon"] = x, ["Racecourse"] = x, ["Science Park"] = x, ["University"] = x, ["Oyster Bay"] = x, ["Beijing West"] = y, ["Changsha"] = y, ["Foshan"] = y, ["Guangzhou East"] = y, ["Jinhua"] = y, ["Shanghai"] = y, ["West Kowloon"] = y, ["Wuchang"] = y, ["Zhaoqing"] = y, ["Zhengzhou"] = y, ["Zhuzhou"] = y, ["Changping"] = "%1 railway station (Guangdong)", ["Dongguan"] = "%1 railway station (Guangdong)", ["Argyle"] = "Mong Kok station", ["Chater"] = "Central station (MTR)", ["Lai Wan"] = "Mei Foo station", ["Waterloo"] = "Yau Ma Tei station", ["Ngong Ping Terminal"] = "%1", }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[%1 line]]", ["text color"] = "FFFFFF" }, ["East Rail"] = { ["color"] = c.EastRail, ["icon"] = "[[File:東鐵綫 Hong Kong MTR East Rail Line.png|28px|link=East Rail line]]", ["left terminus"] = "Admiralty", ["right terminus"] = {"Lo Wu", "Lok Ma Chau"}, }, ["West Rail"] = { ["color"] = c.WestRail, ["left terminus"] = "Hung Hom", ["right terminus"] = "Tuen Mun", }, ["Kwun Tong"] = { ["color"] = c.KwunTong, ["icon"] = "[[File:觀塘綫 Hong Kong MTR Kwun Tong Line.png|28px|link=Kwun Tong line]]", ["left terminus"] = "Whampoa", ["right terminus"] = "Tiu Keng Leng", }, ["Tsuen Wan"] = { ["color"] = c.TsuenWan, ["icon"] = "[[File:荃灣綫 Hong Kong MTR Tsuen Wan Line.png|28px|link=Tsuen Wan line]]", ["left terminus"] = "Central", ["right terminus"] = "Tsuen Wan", }, ["Island"] = { ["title"] = "[[Island line (MTR)|Island line]]", ["icon"] = "[[File:港島綫 Hong Kong MTR Island Line.png|28px|link=Island line (MTR)]]", ["color"] = c.Island, ["left terminus"] = "Kennedy Town", ["right terminus"] = "Chai Wan", }, ["Tseung Kwan O"] = { ["color"] = c.TseungKwanO, ["icon"] = "[[File:將軍澳綫 Hong Kong MTR Tseung Kwan O Line.png|28px|link=Tseung Kwan O line]]", ["left terminus"] = "North Point", ["right terminus"] = "Po Lam", ["types"] = { ["LOHAS Park rush hours"] = { ["title"] = "", ["right terminus"] = "LOHAS Park", ["note-mid"] = "<small><i>(Rush hours only)</i></small>", }, ["LOHAS Park off-peak"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Tiu Keng Leng", ["right terminus"] = "LOHAS Park", ["note-mid"] = "Off-peak shuttle service", }, ["NIL"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Tamar", ["right terminus"] = {"Po Lam", "LOHAS Park"}, ["note-mid"] = "([[North Island line]])", }, }, }, ["Tung Chung"] = { ["color"] = c.TungChung, ["icon"] = "[[File:東涌綫 Hong Kong MTR Tung Chung Line.png|28px|link=Tung Chung line]]", ["left terminus"] = "Hong Kong", ["right terminus"] = "Tung Chung", ["types"] = { ["NIL"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Tamar", ["note-mid"] = "([[North Island line]])", }, ["Tung Chung West"] = { ["title"] = "", ["right terminus"] = "Tung Chung West", ["note-mid"] = "Tung Chung line extension", }, }, }, ["Airport Express"] = { ["title"] = "[[Airport Express (MTR)|Airport Express]]", ["color"] = c.AirportExpress, ["left terminus"] = "Hong Kong", ["icon"] = "[[File:AirportExpressMTR.svg|16px|link=Airport Express (MTR)]]", ["right terminus"] = "AsiaWorld–Expo" }, ["Disneyland Resort"] = { ["color"] = c.DisneylandResort, ["icon"] = "[[File:迪士尼綫 Hong Kong MTR Disneyland Resort Line.png|28px|link=Disneyland Resort line]]", ["left terminus"] = "Sunny Bay", ["right terminus"] = "Disneyland Resort" }, ["South Island"] = { ["color"] = c.SouthIsland, ["icon"] = "[[File:南港島綫 Hong Kong MTR South Island Line.png|28px|link=South Island line]]", ["left terminus"] = "Admiralty", ["right terminus"] = "South Horizons", }, ["Tuen Ma"] = { ["color"] = c.TuenMa, ["icon"] = "[[File:屯馬綫 Hong Kong MTR Tuen Ma Line.png|28px|link=Tuen Ma line]]", ["left terminus"] = "Wu Kai Sha", ["right terminus"] = "Tuen Mun", ["types"] = { ["Tuen Mun South"] = { ["title"] = "", ["right terminus"] = "Tuen Mun South", ["note-mid"] = "Tuen Mun South extension", }, }, }, ["South Island West"] = { ["title"] = "[[South Island line (West)]]", ["short name"] = "South Island (West)", ["color"] = c.SouthIslandWest, ["left terminus"] = "HKU", ["right terminus"] = "Wong Chuk Hang" }, ["East Kowloon"] = { ["color"] = c.EastKowloon, ["left terminus"] = "Choi Hung East", ["right terminus"] = "Yau Tong East" }, ["Northern"] = { ["title"] = "[[Northern Link (MTR)|Northern Link]]", ["color"] = c.Northern, ["left terminus"] = "Kam Sheung Road", ["right terminus"] = {"Kwu Tung", "Huanggang Port"} }, ["Ma On Shan"] = { ["color"] = c.MaOnShan, ["left terminus"] = "Wu Kai Sha", ["right terminus"] = "Tai Wai" }, ["Central Rail Link"] = { ["title"] = "[[Central Rail Link]]", ["color"] = c.CentralRailLink, ["left terminus"] = "Kam Sheung Road", ["right terminus"] = "Kowloon Tong" }, ["Guangzhou–Kowloon"] = { ["title"] = "[[Guangzhou–Kowloon through train]]", ["short name"] = "Guangzhou–Kowloon", ["color"] = c.GuangzhouKowloon, ["left terminus"] = "Guangzhou East", ["right terminus"] = "Hung Hom" }, ["Beijing–Kowloon"] = { ["title"] = "[[Beijing–Kowloon through train]]", ["short name"] = "Beijing–Kowloon", ["color"] = c.BeijingKowloon, ["left terminus"] = "Beijing West", ["right terminus"] = "Hung Hom" }, ["Shanghai–Kowloon"] = { ["title"] = "[[Shanghai–Kowloon through train]]", ["short name"] = "Shanghai–Kowloon", ["color"] = c.ShanghaiKowloon, ["left terminus"] = "Shanghai", ["right terminus"] = "Hung Hom" }, ["Light Rail"] = { ["icon"] = "[[File:MTRlightrail.svg|16px|link=Light Rail (MTR)]]", ["title"] = "[[Light Rail (MTR)|Light Rail]]", ["color"] = c.LightRail }, ["Ngong Ping 360"] = { ["icon"] = "[[File:MTRNgongPing360.svg|16px|link=Ngong Ping 360]]", ["title"] = "[[Ngong Ping 360]]", ["color"] = c.NgongPing360, ["left terminus"] = "Tung Chung Terminal", ["right terminus"] = "Ngong Ping Terminal", }, ["High Speed Rail"] = { ["icon"] = "[[File:MTRExpressRail.svg|16px|link=Hong Kong Express Rail Link]]", ["title"] = "[[Hong Kong Express Rail Link]]", ["color"] = c.HighSpeedRail }, ["Northeast New Territories"] = { ["title"] = "[[Northeast New Territories line]]", ["color"] = c.Northeast, ["left terminus"] = "Fanling", ["right terminus"] = "Heung Yuen Wai" } }, ["aliases"] = { ["tsuen wan"] = "Tsuen Wan", ["tsuen wan line"] = "Tsuen Wan", ["twl"] = "Tsuen Wan", ["tw"] = "Tsuen Wan", ["kwun tong"] = "Kwun Tong", ["kwun tong line"] = "Kwun Tong", ["ktl"] = "Kwun Tong", ["kt"] = "Kwun Tong", ["k"] = "Kwun Tong", ["island"] = "Island", ["island line"] = "Island", ["isl"] = "Island", ["is"] = "Island", ["i"] = "Island", ["tseung kwan o line"] = "Tseung Kwan O", ["tseung kwan o"] = "Tseung Kwan O", ["tkol"] = "Tseung Kwan O", ["tko"] = "Tseung Kwan O", ["tkl"] = "Tseung Kwan O", ["tk"] = "Tseung Kwan O", ["tung chung"] = "Tung Chung", ["tung chung line"] = "Tung Chung", ["tcl"] = "Tung Chung", ["tc"] = "Tung Chung", ["disneyland resort line"] = "Disneyland Resort", ["disneyland"] = "Disneyland Resort", ["disney"] = "Disneyland Resort", ["drl"] = "Disneyland Resort", ["dr"] = "Disneyland Resort", ["d"] = "Disneyland Resort", ["airport express"] = "Airport Express", ["airport"] = "Airport Express", ["ael"] = "Airport Express", ["ae"] = "Airport Express", ["a"] = "Airport Express", ["east rail line"] = "East Rail", ["east rail"] = "East Rail", ["east"] = "East Rail", ["eal"] = "East Rail", ["erl"] = "East Rail", ["er"] = "East Rail", ["ea"] = "East Rail", ["e"] = "East Rail", ["north south corridor"] = "East Rail", ["north south line"] = "East Rail", ["north-south line"] = "East Rail", ["north south"] = "East Rail", ["north-south"] = "East Rail", ["central rail"] = "Central Rail Link", ["crl"] = "Central Rail Link", ["west rail line"] = "West Rail", ["west"] = "West Rail", ["wrl"] = "West Rail", ["wr"] = "West Rail", ["w"] = "West Rail", ["ma on shan line"] = "Ma On Shan", ["ma on shan"] = "Ma On Shan", ["mosl"] = "Ma On Shan", ["mos"] = "Ma On Shan", ["mol"] = "Ma On Shan", ["mo"] = "Ma On Shan", ["m"] = "Ma On Shan", ["tuen ma line"] = "Tuen Ma", ["tuen ma"] = "Tuen Ma", ["tml"] = "Tuen Ma", ["tm"] = "Tuen Ma", ["east west corridor"] = "Tuen Ma", ["east west line"] = "Tuen Ma", ["east-west line"] = "Tuen Ma", ["east west"] = "Tuen Ma", ["east-west"] = "Tuen Ma", ["ewl"] = "Tuen Ma", ["ewc"] = "Tuen Ma", ["ew"] = "Tuen Ma", ["east kowloon line"] = "East Kowloon", ["ekl"] = "East Kowloon", ["ek"] = "East Kowloon", ["south island"] = "South Island", ["south island line"] = "South Island", ["south island line east section"] = "South Island", ["south island line east"] = "South Island", ["south island east"] = "South Island", ["sil"] = "South Island", ["sile"] = "South Island", ["sie"] = "South Island", ["sel"] = "South Island", ["se"] = "South Island", ["south island line west section"] = "South Island West", ["south island line west"] = "South Island West", ["south island west"] = "South Island West", ["silw"] = "South Island West", ["siw"] = "South Island West", ["swl"] = "South Island West", ["sw"] = "South Island West", ["northern link"] = "Northern", ["northern"] = "Northern", ["nol"] = "Northern", ["nrl"] = "Northern", ["nr"] = "Northern", ["nl"] = "Northern", ["guangzhou-kowloon through train"] = "Guangzhou–Kowloon", ["guangdong through train"] = "Guangzhou–Kowloon", ["guangjiu"] = "Guangzhou–Kowloon", ["guangzhou-kowloon"] = "Guangzhou–Kowloon", ["jiuguang"] = "Guangzhou–Kowloon", ["guangdong"] = "Guangzhou–Kowloon", ["gd"] = "Guangzhou–Kowloon", ["gz"] = "Guangzhou–Kowloon", ["beijing–kowloon through train"] = "Beijing–Kowloon", ["beijing–kowloon"] = "Beijing–Kowloon", ["beijing-kowloon"] = "Beijing–Kowloon", ["beijingkowloon"] = "Beijing–Kowloon", ["beijing"] = "Beijing–Kowloon", ["bk"] = "Beijing–Kowloon", ["shanghai–kowloon through train"] = "Shanghai–Kowloon", ["shanghai–kowloon"] = "Shanghai–Kowloon", ["shanghai-kowloon"] = "Shanghai–Kowloon", ["shanghaikowloon"] = "Shanghai–Kowloon", ["shanghai"] = "Shanghai–Kowloon", ["sk"] = "Shanghai–Kowloon", ["lrt"] = "Light Rail", ["lr"] = "Light Rail", ["l"] = "Light Rail", ["ngong ping cable car"] = "Ngong Ping 360", ["ngong ping"] = "Ngong Ping 360", ["360"] = "Ngong Ping 360", ["np360"] = "Ngong Ping 360", ["ngp"] = "Ngong Ping 360", ["xrl"] = "High Speed Rail", ["guangshengang"] = "High Speed Rail", ["guangzhou-shenzhen-hong kong"] = "High Speed Rail", ["nel"] = "Northeast New Territories", ["northeast"] = "Northeast New Territories" } } return p kfrx8tokkxunbu86nxb0tt97wejeuyl 828 235423 2708045 1638218 2026-09-06T06:42:17Z Khirid Harshad 138639 2708045 Scribunto text/plain local p = { ["system title"] = "[[MTR]] [[Light Rail (MTR)|Light Rail]]", ["system icon"] = "[[File:MTR Lightrail icon.svg|x18px|link=Light Rail (MTR)|alt=MTR Light Rail]]", ["line icon format"] = "croute", ["header stop noun"] = "stop", ["system color"] = "D3A809", ["station format"] = { "%1 stop" }, ["lines"] = { ["505"] = { ["title"] = "[[MTR Light Rail Route 505|505]]", ["color"] = "DA2128", ["left terminus"] = "Sam Shing", ["right terminus"] = "Siu Hong" }, ["507"] = { ["title"] = "507", ["color"] = "00A54F", ["left terminus"] = "Tuen Mun Ferry Pier", ["right terminus"] = "Tin King" }, ["610"] = { ["title"] = "610", ["color"] = "541912", ["left terminus"] = "Tuen Mun Ferry Pier", ["right terminus"] = "Yuen Long" }, ["614"] = { ["title"] = "614", ["color"] = "15C0F2", ["left terminus"] = "Tuen Mun Ferry Pier", ["right terminus"] = "Yuen Long" }, ["614P"] = { ["title"] = "614P", ["color"] = "F6A4AA", ["left terminus"] = "Tuen Mun Ferry Pier", ["right terminus"] = "Siu Hong" }, ["615"] = { ["title"] = "615", ["color"] = "FFDC01", ["left terminus"] = "Tuen Mun Ferry Pier", ["right terminus"] = "Yuen Long" }, ["615P"] = { ["title"] = "615P", ["color"] = "016584", ["left terminus"] = "Tuen Mun Ferry Pier", ["right terminus"] = "Siu Hong" }, ["705"] = { ["title"] = "[[MTR Light Rail Routes 705 and 706|705]]", ["color"] = "7BC351", ["circular"] = true, ["left terminus"] = "Anticlockwise around Tin Shui Wai", ["oneway-right"] = true, }, ["706"] = { ["title"] = "[[MTR Light Rail Routes 705 and 706|706]]", ["color"] = "B279B4", ["circular"] = true, ["oneway-left"] = true, ["right terminus"] = "Clockwise around Tin Shui Wai" }, ["751"] = { ["title"] = "751", ["color"] = "F58220", ["left terminus"] = "Yau Oi", ["right terminus"] = "Tin Yat" }, ["751P"] = { ["title"] = "751P", ["color"] = "000", ["left terminus"] = "Tin Shui Wai", ["right terminus"] = "Tin Yat" }, ["761P"] = { ["title"] = "761P", ["color"] = "6E2C91", ["left terminus"] = "Tin Yat", ["right terminus"] = "Yuen Long" }, ["zone1"] = { ["title"] = "Zone 1", ["color"] = "F0397B", }, ["zone2"] = { ["title"] = "Zone 2", ["color"] = "F68712", }, ["zone3"] = { ["title"] = "Zone 3", ["color"] = "0E88D3", }, ["zone4"] = { ["title"] = "Zone 4", ["color"] = "33B540", }, ["zone5A"] = { ["title"] = "Zone 5A", ["color"] = "F25C19", }, ["zone5"] = { ["title"] = "Zone 5", ["color"] = "7641A4", }, } } return p 7pvwuuzmk62mvnav19z1kuufbdfgwi1 828 235425 2708055 1638220 2026-09-06T06:57:05Z Khirid Harshad 138639 2708055 Scribunto text/plain local x = "%1 station" local y = "%1 metro station" local z = "%1 railway station" local p = { ["system title"] = "[[New Taipei Metro]]", ["system icon"] = "[[File:New Taipei Metro logo new logo.svg|18px|link=New Taipei Metro]]", ["system color"] = "0083a4", ["station format"] = { "%1 light rail station", ["Banqiao"] = x, ["Hongshulin"] = x, ["Nangang"] = x, ["Shisizhang"] = x, ["Songshan"] = x, ["Taipei Zoo"] = x, ["Tamsui"] = x, ["Banxin"] = y, ["Baodoucuo"] = y, ["Ceramics Old Street"] = y, ["Changshoushan"] = y, ["Chongyang Bridge"] = y, ["Dapinglin"] = y, ["Dingpu"] = y, ["Fenliao"] = y, ["Fenziwei"] = y, ["Fudeyang"] = y, ["Gengliao"] = y, ["Gouzikou"] = y, ["Guohua"] = y, ["Hengxi"] = y, ["Jiannan Road"] = y, ["Jingan"] = y, ["Jingping"] = y, ["Jiulizhu"] = y, ["Linzikou"] = y, ["Longpu"] = y, ["Mamingtan"] = y, ["Mazutian"] = y, ["National Chengchi University"] = y, ["National Taipei University"] = y, ["National Palace Museum"] = y, ["Neihu Technology Park"] = y, ["New Taipei City Exhibition Hall"] = y, ["New Taipei Industrial Park"] = y, ["NT Industrial Park"] = "New Taipei Industrial Park metro station", ["Qiaohe"] = y, ["Ruiguang Park"] = y, ["Sanxia"] = y, ["Sanzhangli"] = y, ["Shezi"] = y, ["Shilin"] = y, ["St Ignatius High School"] = y, ["Sun Yat-sen Memorial Hall"] = y, ["SYS Memorial Hall"] = "Sun Yat-sen Memorial Hall metro station", ["Touqianzhuang"] = y, ["Wenshan District Office"] = y, ["Xiangshan"] = y, ["Xiatayou"] = y, ["Xingfu"] = y, ["Xinpu Minsheng"] = y, ["Xiulang Bridge"] = y, ["Yingge Station"] = "Yingge station", ["Yingtao Fude"] = y, ["Yongji Park"] = y, ["Yongchun"] = y, ["Zhonghe"] = y, ["Zhonglu"] = y, ["Zhongyuan"] = y, ["Zhouzi"] = y, ["Badu"] = z, ["Bade Bus Station"] = "%1" }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["color"] = "0083a4", }, ["V"] = { ["title"] = "[[Danhai light rail|Danhai LRT]]", ["color"] = "e5554f", ["icon"] = "[[File:New Taipei Metro Line V.svg|18px|link=Danhai light rail]]", ["left terminus"] = {"Kanding", "Tamsui Fisherman's Wharf"}, ["right terminus"] = "Hongshulin", ["types"] = { ["G1"] = { ["title"] = "[[Green Mountain line]]", ["color"] = "e5554f", ["color2"] = "8FB94B", ["background color"] = "transparent", ["left terminus"] = "Kanding", }, ["G2"] = { ["title"] = "[[:zh:藍海線|Blue Coast line]]", ["color"] = "e5554f", ["color2"] = "36A6CE", ["background color"] = "transparent", ["left terminus"] = "Tamsui Fisherman's Wharf", }, } }, ["K"] = { ["title"] = "[[Ankeng light rail|Ankeng LRT]]", ["color"] = "c3b091", ["icon"] = "[[File:New Taipei Metro Line K.svg|18px|link=Ankeng light rail]]", ["left terminus"] = "Shuangcheng", ["right terminus"] = "Shisizhang", }, ["Y"] = { ["title"] = "[[Circular line (Taipei metropolitan area)|Circular line]]", ["color"] = "ffdb00", ["icon"] = "[[File:New Taipei Metro Line Y.svg|18px|link=Circular line (Taipei metropolitan area)]]", ["left terminus"] = "Dapinglin", ["right terminus"] = "NT Industrial Park", }, ["LB"] = { ["title"] = "[[Sanying line]]", ["color"] = "79bce8", ["icon"] = "[[File:New Taipei Metro Line LB (black).svg|18px|link=Sanying line]]", ["left terminus"] = "Dingpu", ["right terminus"] = "Yingtao Fude", ["types"] = { ["Future"] = { ["right terminus"] = "Da'nan", }, } }, ["S"] = { ["title"] = "[[Shenkeng light rail|Shenkeng LRT]]", ["note-mid"] = "''opening December 2025''", ["color"] = "cc7722", ["icon"] = "[[File:New Taipei Metro Line S.svg|18px|link=Shenkeng light rail]]", ["left terminus"] = "", ["right terminus"] = "", }, ["F"] = { ["title"] = "[[Wugu-Taishan light rail|Wugu-Taishan LRT]]", ["color"] = "e5007f", ["icon"] = "[[File:New Taipei Metro Line F (Wugu-Taishan).svg|18px|link=Wugu–Taishan light rail]]", ["left terminus"] = "", ["right terminus"] = "", }, ["F2"] = { ["title"] = "Taishan-Banqiao LRT", ["color"] = "e5007f", ["icon"] = "[[File:New Taipei Metro Line F (Wugu-Taishan).svg|18px|link=]]", ["left terminus"] = "", ["right terminus"] = "", }, ["C"] = { ["title"] = "Zhonghe-Guangfu line", ["color"] = "00ffff", ["icon"] = "[[File:New Taipei Metro Line C.svg|18px|link=]]", ["left terminus"] = "Xiulang Bridge", ["right terminus"] = "Sun Yat-sen Memorial Hall", }, ["SB"] = { ["title"] = "[[Minsheng–Xizhi line]]", ["color"] = "25aae1", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line SB.svg|18px|link=Minsheng–Xizhi line]]", ["left terminus"] = "Dadaocheng", ["right terminus"] = "Xizhi", }, ["KL"] = { ["title"] = "[[Keelung Mass Rapid Transit|Keelung MRT]]", ["color"] = "1e90ff", ["icon"] = "[[File:Keelung Metro Line 3.png|18px|link=Keelung Mass Rapid Transit]]", ["left terminus"] = "Nangang", ["right terminus"] = "Badu", }, }, ["aliases"] = { ["danhai"] = "V", ["ankeng"] = "K", ["circular"] ="Y", ["sanying"] = "LB", ["lightblue"] = "LB", ["light blue"] = "LB", ["shenkeng"] = "S", ["wugu–taishan"] = "F", ["taishan–banqiao"] = "F2", ["zhonghe–guangfu"] = "C", ["v"] = "V", ["k"] = "K", ["y"] = "Y", ["lb"] = "LB", ["s"] = "S", ["f"] = "F", ["f2"] = "F2", ["c"] = "C" } } return p dnetmpyjdlt4r8zod5mrsox0k2tle1g 828 235429 2708056 1638250 2026-09-06T06:58:26Z Khirid Harshad 138639 2708056 Scribunto text/plain local sta = "%1 station" local NYCS = "%1 station (New York City Subway)" local BMT = "%1 station (BMT lines)" local IND = "%1 station (IND lines)" local TWO = "%1 station (Second Avenue Subway)" local FOUR = "%1 station (BMT Fourth Avenue Line)" local SIX = "%1 station (IND Sixth Avenue Line)" local EIGHT = "%1 station (IND Eighth Avenue Line)" local A = "%1 station (BMT Astoria Line)" local B7 = "%1 station (IRT Broadway–Seventh Avenue Line)" local BRI = "%1 station (BMT Brighton Line)" local BRO = "%1 station (BMT Broadway Line)" local CA = "%1 station (BMT Canarsie Line)" local CO = "%1 station (IND Concourse Line)" local CR = "%1 station (IND Crosstown Line)" local CU = "%1 station (IND Culver Line)" local D = "%1 station (IRT Dyre Avenue Line)" local E = "%1 station (IRT Eastern Parkway Line)" local FLU = "%1 station (IRT Flushing Line)" local FR = "%1 station (BMT Franklin Avenue Line)" local FUL = "%1 station (IND Fulton Street Line)" local JA = "%1 station (BMT Jamaica Line)" local JE = "%1 station (IRT Jerome Avenue Line)" local LEN = "%1 station (IRT Lenox Avenue Line)" local LEX = "%1 station (IRT Lexington Avenue Line)" local M = "%1 station (BMT Myrtle Avenue Line)" local NA = "%1 station (BMT Nassau Street Line)" local NL = "%1 station (IRT New Lots Line)" local NOS = "%1 station (IRT Nostrand Avenue Line)" local Q = "%1 station (IND Queens Boulevard Line)" local S = "%1 station (BMT Sea Beach Line)" local WE = "%1 station (BMT West End Line)" local WP = "%1 station (IRT White Plains Road Line)" local IRT2ND = "%1 station (IRT Second Avenue Line)" local BMTCU = "%1 station (BMT Culver Line)" local BMTFUL = "%1 station (BMT Fulton Street Line)" local BMTLEX = "%1 station (BMT Lexington Avenue Line)" local color = { black = "000000", blue = "0039A6", brown = "996633", green_dark = "00933C", green_light = "6CBE45", grey_dark = "808183", grey_light = "A7A9AC", orange = "FF6319", purple = "B933AD", red = "EE352E", turquoise = "00ADD0", yellow = "FCCC0A", } local p = { ["lang"] = "en-US", ["system title"] = "[[New York City Subway]]", ["system icon"] = "[[File:MTA NYC logo.svg|16px|link=New York City Subway|alt=New York City Subway]]", ["header background color"] = "000000", ["header text color"] = "FFFFFF", ["station format"] = { sta, ["blank"] = "[[New York City Subway|&nbsp;]]", ["First Avenue"] = CA, ["Third Avenue"] = CA, ["Fourth Avenue"] = "Fourth Avenue/Ninth Street station#IND Culver Line platforms", ["Fifth Avenue"] = "42nd Street–Bryant Park/Fifth Avenue station#IRT Flushing Line platform", ["Sixth Avenue"] = "14th Street/Sixth Avenue station#BMT Canarsie Line platform", ["Seventh Avenue"] = { ["Brighton"] = BRI, ["Brighton express"] = BRI, ["Brighton local"] = BRI, ["Brighton north"] = BRI, ["Culver"] = CU, ["Culver express north"] = CU, ["Culver local north"] = CU, ["Eighth"] = IND, ["Eighth express via Sixth"] = IND, ["Eighth local via Sixth"] = IND, ["Queens"] = IND, ["Queens far west"] = IND, ["Queens farthest west"] = IND, ["Sixth"] = IND, ["Sixth express"] = IND, ["none"] = CU, }, ["Eighth Avenue"] = { ["Canarsie"] = "14th Street/Eighth Avenue station#BMT Canarsie Line platform", ["Fourth express"] = S, ["Sea Beach"] = S, ["Sea Beach local"] = S, }, ["Ninth Street"] = "Fourth Avenue/Ninth Street station#BMT Fourth Avenue Line platforms", ["13th Avenue"] = BMTCU, ["14th Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = "14th Street/Sixth Avenue station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Broadway-Seventh express"] = "14th Street/Sixth Avenue station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Broadway-Seventh local"] = "14th Street/Sixth Avenue station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Eighth"] = "14th Street/Eighth Avenue station#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth express south"] = "14th Street/Eighth Avenue station#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth local south"] = "14th Street/Eighth Avenue station#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Sixth"] = "14th Street/Sixth Avenue station#IND Sixth Avenue Line platforms", ["Sixth local"] = "14th Street/Sixth Avenue station#IND Sixth Avenue Line platforms", }, ["14th Street–Union Square"] = { ["Broadway"] = "14th Street–Union Square station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway bridge via Brighton"] = "14th Street–Union Square station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway bridge via Fourth"] = "14th Street–Union Square station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway express"] = "14th Street–Union Square station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway local"] = "14th Street–Union Square station#BMT Broadway Line platforms", ["Lexington"] = "14th Street–Union Square station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Lexington express"] = "14th Street–Union Square station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Lexington local"] = "14th Street–Union Square station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["none"] = sta, }, ["18th Avenue"] = { ["Culver"] = CU, ["Culver local"] = CU, ["Sea Beach"] = S, ["Sea Beach local"] = S, ["West End"] = WE, ["West End local"] = WE, ["none"] = CU, }, ["18th Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Lexington"] = LEX, ["none"] = LEX, }, ["20th Avenue"] = { ["Sea Beach"] = S, ["Sea Beach local"] = S, ["West End"] = WE, ["West End local"] = WE, }, ["21st Street"] = CR, ["23rd Street"] = { ["Broadway"] = BRO, ["Broadway local"] = BRO, ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth local south"] = EIGHT, ["Sixth"] = SIX, ["Sixth local"] = SIX, }, ["25th Street"] = FOUR, ["28th Street"] = { ["Broadway"] = BRO, ["Broadway local"] = BRO, ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Lexington"] = LEX, ["Lexington local"] = LEX, }, ["33rd Street"] = LEX, ["34th Street–Herald Square"] = { ["Broadway"] = "34th Street–Herald Square station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway express"] = "34th Street–Herald Square station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway express north"] = "34th Street–Herald Square station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway local"] = "34th Street–Herald Square station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway local north"] = "34th Street–Herald Square station#BMT Broadway Line platforms", ["Sixth"] = "34th Street–Herald Square station#IND Sixth Avenue Line platforms", ["Sixth express"] = "34th Street–Herald Square station#IND Sixth Avenue Line platforms", ["Sixth local"] = "34th Street–Herald Square station#IND Sixth Avenue Line platforms", ["JFK Express"] = "34th Street–Herald Square station#IND Sixth Avenue Line platforms", ["none"] = sta, }, ["34th Street–Penn Station"] = { ["Broadway-Seventh"] = "34th Street–Penn Station (IRT Broadway–Seventh Avenue Line)", ["Broadway-Seventh express"] = "34th Street–Penn Station (IRT Broadway–Seventh Avenue Line)", ["Broadway-Seventh local"] = "34th Street–Penn Station (IRT Broadway–Seventh Avenue Line)", ["Eighth"] = "34th Street–Penn Station (IND Eighth Avenue Line)", ["Eighth express south"] = "34th Street–Penn Station (IND Eighth Avenue Line)", ["Eighth local south"] = "34th Street–Penn Station (IND Eighth Avenue Line)", }, ["36th Street"] = { ["63rd IND via Queens local"] = Q, ["Fourth"] = FOUR, ["Fourth via Sixth"] = FOUR, ["Fourth express"] = FOUR, ["Fourth local"] = FOUR, ["Queens"] = Q, ["Queens local"] = Q, ["Queens Plaza local"] = Q, ["Queens Plaza local via Broadway"] = Q, ["West End local"] = FOUR, ["none"] = FOUR, ["none regular"] = FOUR, ["63rd IND"] = Q, }, ["36th Street F shuttle"] = { ["none"] = "[[36th Street station (IND Queens Boulevard Line)|36th Street]]", }, ["36th Street 5th"] = "[[36th Street station (BMT Fifth Avenue Line)|36th Street]]", ["39th Avenue"] = A, ["42nd Street–Bryant Park"] = "42nd Street–Bryant Park/Fifth Avenue station#IND Sixth Avenue Line platforms", ["45th Street"] = FOUR, ["46th Street"] = Q, ["49th Street"] = BRO, ["50th Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Eighth"] = IND, ["Eighth local 59th"] = IND, ["Eighth local south"] = IND, ["Queens"] = IND, ["Queens far west"] = IND, ["West End"] = WE, ["West End local"] = WE, ["none"] = B7, }, ["51st Street"] = "Lexington Avenue/51st Street station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["52nd Street"] = FLU, ["53rd Street"] = FOUR, ["57th Street"] = { ["Myrtle"] = SIX, ["63rd IND"] = SIX, ["Sixth"] = SIX, ["Sixth local north"] = SIX, ["none"] = IRT2ND, ["JFK Express"] = SIX, }, ["59th Street"] = { ["Fourth"] = FOUR, ["Fourth express"] = FOUR, ["Fourth local"] = FOUR, ["Fourth south"] = FOUR, ["Lexington"] = "Lexington Avenue/59th Street station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Lexington express"] = "Lexington Avenue/59th Street station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Lexington local"] = "Lexington Avenue/59th Street station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Sea Beach local"] = FOUR, }, ["59th Street–Columbus Circle"] = { ["Broadway-Seventh"] = "59th Street–Columbus Circle station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Broadway-Seventh local"] = "59th Street–Columbus Circle station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Eighth"] = "59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth express"] = "59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth express south"] = "59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth local"] = "59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth local 50th"] = "59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Sixth express"] = "59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms", ["none"] = sta, }, ["62nd Street"] = "62nd Street/New Utrecht Avenue station#BMT West End Line platforms", ["65th Street"] = Q, ["69th Street"] = FLU, ["72nd Street"] = { ["63rd BMT"] = TWO, ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh express"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth local"] = EIGHT, ["Eighth local 59th"] = EIGHT, ["Eighth local via Sixth"] = EIGHT, ["Second"] = TWO, }, ["74th Street–Broadway"] = "Jackson Heights–Roosevelt Avenue/74th Street station#IRT Flushing Line platforms", ["77th Street"] = { ["Lexington"] = LEX, ["Lexington local"] = LEX, ["Fourth"] = FOUR, ["Fourth south"] = FOUR, }, ["79th Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["West End"] = WE, ["West End local"] = WE, }, ["80th Street"] = FUL, ["86th Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh express"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth local"] = EIGHT, ["Fourth"] = FOUR, ["Fourth south"] = FOUR, ["Lexington"] = LEX, ["Lexington express"] = LEX, ["Lexington express via Jerome"] = LEX, ["Lexington local"] = LEX, ["Sea Beach"] = S, ["Sea Beach local"] = S, ["Second"] = TWO, }, ["91st Street"] = B7, ["96th Street"] = { ["63rd BMT"] = TWO, ["Broadway express north"] = TWO, ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh express"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth local"] = EIGHT, ["Lenox"] = B7, ["Lenox via White Plains"] = B7, ["Lexington"] = LEX, ["Lexington express"] = LEX, ["Lexington local"] = LEX, ["Second"] = TWO, ["none"] = B7, }, ["103rd Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth local"] = EIGHT, ["Lexington"] = LEX, ["Lexington local"] = LEX, }, ["104th Street"] = { ["Fulton"] = FUL, ["Fulton far east"] = FUL, ["Jamaica"] = JA, ["Jamaica skip rush west"] = JA, }, ["106th Street"] = TWO, ["110th Street"] = LEX, ["111th Street"] = { ["Archer BMT skip"] = JA, ["Flushing"] = FLU, ["Flushing local"] = FLU, ["Fulton"] = FUL, ["Fulton far east"] = FUL, ["Jamaica"] = JA, ["Jamaica skip east"] = JA, }, ["116th Street"] = { ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth local"] = EIGHT, ["Lenox"] = LEN, ["Lexington"] = LEX, ["Lexington local"] = LEX, ["Second"] = TWO, }, ["121st Street"] = JA, ["125th Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth express 59th"] = EIGHT, ["Eighth express 145th"] = EIGHT, ["Eighth express via Concourse express"] = EIGHT, ["Eighth express via Concourse local"] = EIGHT, ["Eighth express via Sixth"] = EIGHT, ["Eighth local"] = EIGHT, ["Jerome express"] = LEX, ["Jerome local south"] = LEX, ["Jerome local via White Plains"] = LEX, ["Lenox"] = LEN, ["Lenox north"] = LEN, ["Lenox via White Plains"] = LEN, ["Lexington"] = LEX, ["Lexington express"] = LEX, ["Lexington local"] = LEX, ["Pelham express"] = LEX, ["Pelham local"] = LEX, }, ["135th Street"] = { ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth local"] = EIGHT, ["Eighth local 145th"] = EIGHT, ["Eighth local via Concourse"] = EIGHT, ["Lenox"] = LEN, ["Lenox far north"] = LEN, ["Lenox north"] = LEN, ["White Plains local via Lenox"] = LEN, }, ["145th Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Broadway-Seventh north"] = B7, ["Concourse"] = IND, ["Concourse express"] = IND, ["Concourse local"] = IND, ["Eighth"] = IND, ["Eighth express"] = IND, ["Eighth express north"] = IND, ["Eighth local"] = IND, ["Eighth local 145th"] = IND, ["Eighth local north"] = IND, ["Eighth local via Sixth"] = IND, ["Lenox"] = LEN, ["Lenox far north"] = LEN, ["Lenox north"] = LEN, ["none"] = B7, }, ["149th Street–Hostos"] = { ["Jerome"] = "149th Street–Hostos station#IRT Jerome Avenue Line platforms", ["Jerome local"] = "149th Street–Hostos station#IRT Jerome Avenue Line platforms", ["Jerome local south"] = "149th Street–Hostos station#IRT Jerome Avenue Line platforms", ["Jerome local via White Plains"] = "149th Street–Hostos station#IRT White Plains Road Line platforms", ["Lenox via White Plains"] = "149th Street–Hostos station#IRT White Plains Road Line platforms", ["Lexington express via Jerome"] = "149th Street–Hostos station#IRT Jerome Avenue Line platforms", ["White Plains"] = "149th Street–Hostos station#IRT White Plains Road Line platforms", ["White Plains express south"] = "149th Street–Hostos station#IRT White Plains Road Line platforms", ["White Plains local via Jerome"] = "149th Street–Hostos station#IRT White Plains Road Line platforms", ["White Plains local via Lenox"] = "149th Street–Hostos station#IRT White Plains Road Line platforms", ["none regular"] = "149th Street–Hostos station#IRT Jerome Avenue Line platforms", ["none"] = sta, }, ["155th Street"] = { ["Concourse"] = CO, ["Concourse local"] = CO, ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth express via Concourse local"] = CO, ["Eighth local"] = EIGHT, ["Eighth local 145th"] = EIGHT, ["Eighth local north"] = EIGHT, }, ["161st Street–Yankee Stadium"] = { ["Concourse"] = "161st Street–Yankee Stadium station#IND Concourse Line platforms", ["Concourse local"] = "161st Street–Yankee Stadium station#IND Concourse Line platforms", ["Jerome"] = "161st Street–Yankee Stadium station#IRT Jerome Avenue Line platforms", ["Jerome express"] = "161st Street–Yankee Stadium station#IRT Jerome Avenue Line platforms", ["Jerome limited"] = "161st Street–Yankee Stadium station#IRT Jerome Avenue Line platforms", ["Jerome local"] = "161st Street–Yankee Stadium station#IRT Jerome Avenue Line platforms", ["none"] = sta, }, ["167th Street"] = { ["Jerome"] = JE, ["Jerome local"] = JE, ["Concourse"] = CO, ["Concourse local"] = CO, }, ["168th Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = "168th Street station (New York City Subway)#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Broadway-Seventh north"] = "168th Street station (New York City Subway)#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Eighth"] = "168th Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth express 145th"] = "168th Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth far north"] = "168th Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth local 145th"] = "168th Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth local far south via Fulton"] = "168th Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth local north"] = "168th Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Eighth local south"] = "168th Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Fulton local"] = "168th Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platforms", ["Jamaica"] = JA, ["none"] = NYCS, }, ["169th Street"] = Q, ["170th Street"] = { ["Jerome"] = JE, ["Jerome local"] = JE, ["Concourse"] = CO, ["Concourse local"] = CO, }, ["174th Street"] = WP, ["175th Street"] = EIGHT, ["181st Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh north"] = B7, ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth far north"] = EIGHT, }, ["183rd Street"] = JE, ["Atlantic Avenue"] = CA, ["Atlantic Avenue–Barclays Center"] = { ["Brighton"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#BMT Brighton Line platform", ["Brighton far north"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#BMT Brighton Line platform", ["Brighton north"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#BMT Brighton Line platform", ["Broadway bridge via Fourth"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#BMT Fourth Avenue Line platforms", ["Eastern"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#IRT Eastern Parkway Line platforms", ["Eastern express"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#IRT Eastern Parkway Line platforms", ["Eastern express south"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#IRT Eastern Parkway Line platforms", ["Eastern express south via Nostrand"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#IRT Eastern Parkway Line platforms", ["Eastern local"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#IRT Eastern Parkway Line platforms", ["Fourth"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#BMT Fourth Avenue Line platforms", ["Fourth express"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#BMT Fourth Avenue Line platforms", ["Fourth local"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#BMT Fourth Avenue Line platforms", ["Fourth local via Bridge"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#BMT Brighton Line platform", ["Fourth via West End"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#BMT Fourth Avenue Line platforms", ["Sixth Chrystie via Fourth"] = "Atlantic Avenue–Barclays Center station#BMT Fourth Avenue Line platforms", ["none"] = sta, }, ["Avenue U"] = { ["Brighton"] = BRI, ["Brighton local"] = BRI, ["Culver"] = CU, ["Culver local"] = CU, ["Sea Beach"] = S, ["Sea Beach local"] = S, }, ["Bay Parkway"] = { ["Culver"] = CU, ["Culver local"] = CU, ["Sea Beach"] = S, ["Sea Beach local"] = S, ["West End"] = WE, ["West End local"] = WE, ["none"] = WE, ["none regular"] = WE, }, ["Bergen Street"] = { ["Eastern"] = E, ["Eastern local"] = E, ["Crosstown"] = CU, ["Culver"] = CU, ["Culver local Jay"] = CU, ["Culver local north"] = CU, ["none"] = CU, }, ["Bleecker Street"] = "Broadway–Lafayette Street/Bleecker Street station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Borough Hall"] = { ["Broadway-Seventh"] = "Borough Hall/Court Street station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Broadway-Seventh via Eastern"] = "Borough Hall/Court Street station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Eastern"] = "Borough Hall/Court Street station#IRT Eastern Parkway Line platforms", ["Eastern express"] = "Borough Hall/Court Street station#IRT Eastern Parkway Line platforms", ["Eastern local"] = "Borough Hall/Court Street station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Lexington south"] = "Borough Hall/Court Street station#IRT Eastern Parkway Line platforms", }, ["Botanic Garden"] = "Franklin Avenue/Botanic Garden station#BMT Franklin Avenue Line platforms", ["Brighton Beach"] = BRI, ["Broad Street"] = NA, ["Broadway"] = { ["Astoria"] = A, ["Crosstown"] = CR, ["none"] = M, }, ["Broadway–Lafayette Street"] = "Broadway–Lafayette Street/Bleecker Street station#IND Sixth Avenue Line platforms", ["Broadway Junction"] = { ["Canarsie"] = "Broadway Junction station#BMT Canarsie Line platforms", ["Fulton express"] = "Broadway Junction station#IND Fulton Street Line platforms", ["Fulton"] = "Broadway Junction station#IND Fulton Street Line platforms", ["Fulton local"] = "Broadway Junction station#IND Fulton Street Line platforms", ["Jamaica"] = "Broadway Junction station#BMT Jamaica Line platforms", ["Jamaica rush"] = "Broadway Junction station#BMT Jamaica Line platforms", ["Jamaica skip"] = "Broadway Junction station#BMT Jamaica Line platforms", ["Jamaica skip east"] = "Broadway Junction station#BMT Jamaica Line platforms", ["Jamaica skip rush west"] = "Broadway Junction station#BMT Jamaica Line platforms", ["none"] = "Broadway Junction station", }, ["Brooklyn Bridge–City Hall"] = "Brooklyn Bridge–City Hall/Chambers Street station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Canal Street"] = { ["Broadway"] = "Canal Street station (New York City Subway)#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway bridge"] = "Canal Street station (New York City Subway)#Bridge Line platforms (lower level)", ["Broadway express"] = "Canal Street station (New York City Subway)#Bridge Line platforms (lower level)", ["Broadway main"] = "Canal Street station (New York City Subway)#Mainline platforms (upper level)", ["Broadway south"] = "Canal Street station (New York City Subway)#Mainline platforms (upper level)", ["Broadway south via bridge"] = "Canal Street station (New York City Subway)#Bridge Line platforms (lower level)", ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth express 59th"] = EIGHT, ["Eighth express far south"] = EIGHT, ["Eighth express south"] = EIGHT, ["Eighth local far south"] = EIGHT, ["Eighth local south"] = EIGHT, ["Fourth express"] = "[[Canal Street station (New York City Subway)#Bridge Line platforms (lower level)|Canal Street]]", ["Fourth local via Bridge"] = "[[Canal Street station (New York City Subway)#Bridge Line platforms (lower level)|Canal Street]]", ["Lexington"] = "Canal Street station (New York City Subway)#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Lexington local"] = "Canal Street station (New York City Subway)#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Nassau"] = "Canal Street station (New York City Subway)#BMT Nassau Street Line platforms", ["Nassau north"] = "Canal Street station (New York City Subway)#BMT Nassau Street Line platforms", ["none"] = NYCS, }, ["Cathedral Parkway–110th Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth local"] = EIGHT, }, ["Central Avenue"] = M, ["Chambers Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh express"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Broadway-Seventh south"] = B7, ["Broadway-Seventh via Eastern"] = B7, ["Eighth"] = "Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#Chambers Street", ["Eighth express far south"] = "Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#Chambers Street", ["Eighth express south"] = "Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#Chambers Street", ["Eighth local far south via Fulton"] = "Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#Chambers Street", ["Nassau"] = "Brooklyn Bridge–City Hall/Chambers Street station#BMT Nassau Street Line platforms", ["JFK Express"] = "Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#Chambers Street", }, ["Church Avenue"] = { ["Brighton"] = BRI, ["Brighton express"] = BRI, ["Brighton local"] = BRI, ["Crosstown"] = CU, ["Culver"] = CU, ["Culver express north"] = CU, ["Culver local"] = CU, ["Culver local north"] = CU, ["Nostrand"] = NOS, ["none"] = CU, }, ["City Hall"] = { ["Broadway"] = BRO, ["Broadway south"] = BRO, ["Lexington"] = LEX, ["none"] = LEX, }, ["Clinton–Washington Avenues"] = { ["Crosstown"] = CR, ["Fulton"] = FUL, ["Fulton local"] = FUL, }, ["Cortlandt Street"] = "Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#BMT Broadway Line platforms", ["Court Square"] = { ["Crosstown"] = "Court Square–23rd Street station#IND Crosstown Line platform", ["Flushing"] = "Court Square–23rd Street station#IRT Flushing Line platforms", ["Flushing express"] = "Court Square–23rd Street station#IRT Flushing Line platforms", ["Flushing local"] = "Court Square–23rd Street station#IRT Flushing Line platforms", ["none"] = "Court Square–23rd Street station", }, ["Court Square–23rd Street"] = "Court Square–23rd Street station#IND Queens Boulevard Line platforms", ["Court Street"] = { ["Broadway"] = "Borough Hall/Court Street station#BMT Fourth Avenue Line platform", ["Broadway Whitehall"] = "Borough Hall/Court Street station#BMT Fourth Avenue Line platform", ["Broadway Whitehall via tunnel"] = "Borough Hall/Court Street station#BMT Fourth Avenue Line platform", ["Fourth"] = "Borough Hall/Court Street station#BMT Fourth Avenue Line platform", ["Fourth local"] = "Borough Hall/Court Street station#BMT Fourth Avenue Line platform", ["Fulton"] = FUL, ["none"] = FUL, }, ["Court Street Nassau"] = "[[Borough Hall/Court Street station#BMT Fourth Avenue Line platform|Court Street]]", ["Crescent Street"] = JA, ["DeKalb Avenue"] = { ["Brighton"] = BMT, ["Brighton north"] = BMT, ["Broadway bridge local"] = BMT, ["Broadway bridge via Brighton"] = BMT, ["Canarsie"] = CA, ["Fourth"] = BMT, ["Fourth local"] = BMT, ["Sixth Chrystie via Brighton"] = BMT, }, ["Delancey Street"] = "Delancey Street/Essex Street station#IND Sixth Avenue Line platforms", ["Dyckman Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh local"] = B7, ["Broadway-Seventh north"] = B7, ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth far north"] = EIGHT, ["none"] = B7, }, ["Euclid Avenue"] = FUL, ["Essex Street"] = "Delancey Street/Essex Street station#BMT Nassau Street Line platforms", ["Flushing Avenue"] = { ["Crosstown"] = CR, ["Jamaica"] = JA, ["Jamaica via local"] = JA, ["Jamaica via Myrtle"] = JA, ["Jamaica west"] = JA, }, ["Flushing–Main Street"] = FLU, ["Fordham Road"] = { ["Concourse"] = CO, ["Concourse express"] = CO, ["Concourse local"] = CO, ["Jerome"] = JE, ["Jerome local"] = JE, }, ["Fort Hamilton Parkway"] = { ["Culver"] = CU, ["Culver local Church"] = CU, ["Culver local Church via Crosstown"] = CU, ["Culver local north"] = CU, ["Sea Beach"] = S, ["Sea Beach local"] = S, ["West End"] = WE, ["West End local"] = WE, ["none"] = BMTCU, }, ["Franklin Avenue"] = { ["Franklin"] = "Franklin Avenue station (Fulton Street)#BMT Franklin Avenue Line platform", ["Fulton"] = "Franklin Avenue station (Fulton Street)#IND Fulton Street Line platforms", ["Fulton local"] = "Franklin Avenue station (Fulton Street)#IND Fulton Street Line platforms", ["Myrtle"] = M, ["none"] = "Franklin Avenue station (Fulton Street)", }, ["Franklin Avenue–Medgar Evers College"] = "Franklin Avenue/Botanic Garden station#IRT Eastern Parkway Line platforms", ["Franklin Street"] = B7, ["Fulton Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = "Fulton Street station (New York City Subway)#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platform", ["Broadway-Seventh via Eastern"] = "Fulton Street station (New York City Subway)#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platform", ["Crosstown"] = CR, ["Eighth"] = "Fulton Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platform", ["Eighth express far south"] = "Fulton Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platform", ["Lexington"] = "Fulton Street station (New York City Subway)#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Lexington express"] = "Fulton Street station (New York City Subway)#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Lexington south"] = "Fulton Street station (New York City Subway)#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Nassau"] = "Fulton Street station (New York City Subway)#BMT Nassau Street Line platforms", ["none"] = NYCS, }, ["Grand Avenue"] = M, ["Grand Central"] = "Grand Central–42nd Street station#IRT 42nd Street Shuttle platform", ["Grand Central–42nd Street"] = { ["Flushing"] = "Grand Central–42nd Street station#IRT Flushing Line platform", ["Lexington"] = "Grand Central–42nd Street station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Lexington express"] = "Grand Central–42nd Street station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["Lexington local"] = "Grand Central–42nd Street station#IRT Lexington Avenue Line platforms", ["none"] = sta, }, ["Grand Street"] = { ["Brighton far north"] = SIX, ["Canarsie"] = CA, ["Fourth via Sixth"] = SIX, ["Sixth"] = SIX, ["Sixth express"] = SIX, }, ["Grant Avenue"] = { ["Fulton"] = FUL, ["Fulton east"] = FUL, ["Fulton express"] = FUL, ["none"] = BMTFUL, }, ["Gun Hill Road"] = { ["Dyre"] = D, ["White Plains"] = WP, ["White Plains local north"] = WP, ["none"] = WP, }, ["Halsey Street"] = { ["Canarsie"] = CA, ["Jamaica"] = JA, ["Jamaica skip east"] = JA, ["Jamaica skip west"] = JA, }, ["Harlem–125th Street"] = TWO, ["High Street"] = EIGHT, ["Houston Street"] = B7, ["Jackson Avenue"] = WP, ["Jackson Heights–Roosevelt Avenue"] = "Jackson Heights–Roosevelt Avenue/74th Street station#IND Queens Boulevard Line platforms", ["Jay Street–MetroTech"] = { ["Culver"] = "Jay Street–MetroTech station#IND platforms", ["Culver express north"] = "Jay Street–MetroTech station#IND platforms", ["Culver local far north"] = "Jay Street–MetroTech station#IND platforms", ["Eighth"] = "Jay Street–MetroTech station#IND platforms", ["Eighth express far south"] = "Jay Street–MetroTech station#IND platforms", ["Fulton"] = "Jay Street–MetroTech station#IND platforms", ["Fulton express via Eighth"] = "Jay Street–MetroTech station#IND platforms", ["Fulton local via Eighth"] = "Jay Street–MetroTech station#IND platforms", ["Fourth"] = "Jay Street–MetroTech station#BMT platform", ["Fourth local"] = "Jay Street–MetroTech station#BMT platform", ["Sixth local south"] = "Jay Street–MetroTech station#IND platforms", ["none"] = "Jay Street–MetroTech station", }, ["Kings Highway"] = { ["Brighton"] = BRI, ["Brighton express"] = BRI, ["Brighton local"] = BRI, ["Culver"] = CU, ["Culver local"] = CU, ["Sea Beach"] = S, ["Sea Beach local"] = S, ["none"] = CU, }, ["Kingsbridge Road"] = { ["Concourse"] = CO, ["Concourse express"] = CO, ["Concourse local"] = CO, ["Jerome"] = JE, ["Jerome local"] = JE, }, ["Lafayette Avenue"] = FUL, ["Lexington Avenue–53rd Street"] = "Lexington Avenue/51st Street station#IND Queens Boulevard Line platform", ["Lexington Avenue–59th Street"] = "Lexington Avenue/59th Street station#BMT Broadway Line platform", ["Lorimer Street"] = { ["Canarsie"] = "Metropolitan Avenue/Lorimer Street station#BMT Canarsie Line platforms", ["Jamaica"] = JA, ["Jamaica west"] = JA, }, ["Metropolitan Avenue"] = { ["Crosstown"] = "Metropolitan Avenue/Lorimer Street station#IND Crosstown Line platforms", ["Jamaica"] = JA, ["none"] = JA, }, ["Mets–Willets Point"] = FLU, ["Myrtle Avenue"] = { ["Fourth"] = FOUR, ["Jamaica"] = JA, ["Jamaica west"] = JA, ["Jamaica skip east"] = JA, ["Jamaica skip rush"] = JA, ["Jamaica skip rush east"] = JA, ["Myrtle"] = JA, ["none"] = FOUR, }, ["Myrtle Avenue Jamaica express"] = "[[Myrtle Avenue station (BMT Jamaica Line)|Myrtle Avenue]]", ["Myrtle–Wyckoff Avenues"] = { ["Canarsie"] = "Myrtle–Wyckoff Avenues station#BMT Canarsie Line platform", ["Myrtle"] = "Myrtle–Wyckoff Avenues station#BMT Myrtle Avenue Line platforms", ["none"] = sta, }, ["New Lots Avenue"] = { ["Canarsie"] = CA, ["Lenox far north"] = NL, ["Lenox north"] = NL, ["New Lots"] = NL, }, ["New Utrecht Avenue"] = "62nd Street/New Utrecht Avenue station#BMT Sea Beach Line platforms", ["Nostrand Avenue"] = { ["Eastern"] = E, ["Eastern local south"] = E, ["Fulton"] = FUL, ["Fulton express"] = FUL, ["Fulton express via Eighth"] = FUL, ["Fulton local"] = FUL, ["Fulton local via Eighth"] = FUL, ["Myrtle"] = M, }, ["Park Avenue"] = JA, ["Park Place"] = { ["Broadway-Seventh"] = "Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platform", ["Broadway-Seventh express"] = "Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platform", ["Broadway-Seventh via Eastern"] = "Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platform", ["Franklin"] = FR, }, ["Pelham Parkway"] = { ["Dyre"] = D, ["White Plains"] = WP, ["White Plains local north"] = WP, ["none"] = D, }, ["Pennsylvania Avenue"] = NL, ["Prospect Avenue"] = { ["Fourth"] = FOUR, ["Fourth local"] = FOUR, ["White Plains"] = WP, ["White Plains local"] = WP, }, ["Prospect Park"] = BMT, ["Ralph Avenue"] = FUL, ["Rector Street"] = { ["Broadway"] = BRO, ["Broadway south"] = BRO, ["Broadway Whitehall"] = BRO, ["Broadway Whitehall via tunnel"] = BRO, ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh south"] = B7, }, ["Reid Avenue"] = BMTLEX, ["Rockaway Avenue"] = { ["Fulton"] = FUL, ["Fulton local"] = FUL, ["New Lots"] = NL, }, ["Saratoga Avenue"] = NL, ["South Ferry"] = { ["Broadway-Seventh"] = "South Ferry/Whitehall Street station#South Ferry station (2009–2012, 2017–present)", ["Broadway-Seventh express"] = "South Ferry/Whitehall Street station#South Ferry station (2009–2012, 2017–present)", ["Broadway-Seventh local"] = "South Ferry/Whitehall Street station#South Ferry station (2009–2012, 2017–present)", ["Broadway-Seventh north"] = "South Ferry/Whitehall Street station#South Ferry station (2009–2012, 2017–present)", ["Broadway-Seventh south"] = "South Ferry/Whitehall Street station#South Ferry station (2009–2012, 2017–present)", ["Lexington"] = "South Ferry/Whitehall Street station#Old South Ferry station (1905–2009, 2013–2017)", ["none"] = "South Ferry/Whitehall Street station#Old South Ferry station (1905–2009, 2013–2017)", }, ["South Ferry loops"] = "South Ferry/Whitehall Street station#Old South Ferry station (1905–2009, 2013–2017)", ["Spring Street"] = { ["Eighth"] = EIGHT, ["Eighth local far south"] = EIGHT, ["Eighth local far south via Fulton"] = EIGHT, ["Eighth local south"] = EIGHT, ["Lexington"] = LEX, ["Lexington local"] = LEX, }, ["Sumner Avenue"] = M, ["Sutphin Boulevard"] = { ["Jamaica"] = JA, ["Queens"] = Q, ["Queens local east"] = Q, ["none"] = Q, }, ["Times Square"] = "Times Square–42nd Street station#IRT 42nd Street Shuttle platform", ["Times Square–42nd Street"] = { ["Broadway"] = "Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway express"] = "Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway express north"] = "Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway local"] = "Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway local north"] = "Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms", ["Broadway-Seventh"] = "Times Square–42nd Street station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Broadway-Seventh express"] = "Times Square–42nd Street station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Broadway-Seventh local"] = "Times Square–42nd Street station#IRT Broadway–Seventh Avenue Line platforms", ["Flushing"] = "Times Square–42nd Street station#IRT Flushing Line platform", ["none"] = sta, }, ["Tompkins Avenue"] = M, ["Union Square"] = "14th Street–Union Square station#BMT Canarsie Line platform", ["Union Street"] = FOUR, ["Van Siclen Avenue"] = { ["Fulton"] = FUL, ["Fulton local"] = FUL, ["Jamaica"] = JA, ["Jamaica rush"] = JA, ["Jamaica skip rush west"] = JA, ["New Lots"] = NL, }, ["Vanderbilt Avenue"] = M, ["Wall Street"] = { ["Broadway-Seventh"] = B7, ["Broadway-Seventh via Eastern"] = B7, ["Eastern express"] = LEX, ["Lexington"] = LEX, ["Lexington south"] = LEX, }, ["Whitehall Street–South Ferry"] = "South Ferry/Whitehall Street station#BMT Broadway Line platforms", ["Woodhaven Boulevard"] = { ["Jamaica"] = JA, ["Jamaica skip"] = JA, ["Jamaica skip west"] = JA, ["Jamaica skip rush"] = JA, ["Jamaica skip rush east"] = JA, ["Queens"] = Q, ["Queens local"] = Q, }, ["Woodlawn"] = JE, ["World Trade Center"] = "[[Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#World Trade Center|World Trade Center]]", ["York Street"] = SIX, }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["color"] = color.black }, ["42nd"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-S-Std.svg|48px|link=42nd Street Shuttle]] [[42nd Street Shuttle|42nd Street]]", ["color"] = color.grey_dark, ["left terminus"] = "Times Square", ["right terminus"] = "Grand Central", }, ["63rd BMT"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Q-Std.svg|48px|link=Q (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "Coney Island–Stillwell Avenue", ["right terminus"] = "96th Street", }, ["63rd IND"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|48px|link=M (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "Middle Village–Metropolitan Avenue", ["right terminus"] = "Forest Hills–71st Avenue", }, ["63rd IND via Queens local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["right terminus"] = "Queens Blvd local", ["circular"] = true, }, ["Archer"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|31px|link=E (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Z-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.blue, ["color2"] = color.brown, ["left terminus"] = "services split", ["circular"] = true, }, ["Archer BMT"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Z-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "Broad Street", ["right terminus"] = "Jamaica Center–Parsons/Archer", }, ["Archer BMT skip"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Z-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "skip-stop", ["right terminus"] = "Jamaica Center–Parsons/Archer", ["circular"] = true, }, ["Archer IND"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|48px|link=E (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "World Trade Center", ["right terminus"] = "Jamaica Center–Parsons/Archer", }, ["Archer IND via Queens local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|48px|link=E (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "local", ["right terminus"] = "toward [[Jamaica Center–Parsons/Archer station|Jamaica Center–Parsons/Archer]]", ["circular"] = true, }, ["Astoria"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-N-Std.svg|31px|link=N (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-W-Std.svg|31px|link=W (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[34th Street–Herald Square station (BMT Broadway Line)|34th Street–Herald Square]]", ["right terminus"] = "toward [[Astoria–Ditmars Boulevard station|Astoria–Ditmars Boulevard]]", ["circular"] = true, }, ["Brighton"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.black, }, ["Brighton Culver"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Q-Std.svg|31px|link=Q (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["color2"] = color.yellow, ["left terminus"] = "services split", ["right terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Brighton express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-B-Std.svg|48px|link=B (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[145th Street station (IND lines)|145th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Brighton Beach station (BMT Brighton Line)|Brighton Beach]]", ["circular"] = true, }, ["Brighton far north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-B-Std.svg|48px|link=B (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[145th Street station (IND lines)|145th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Prospect Park station (BMT lines)|Prospect Park]]", ["circular"] = true, }, ["Brighton local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Q-Std.svg|48px|link=Q (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "toward [[96th Street station (Second Avenue Subway)|96th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Brighton north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-B-Std.svg|31px|link=B (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Q-Std.svg|31px|link=Q (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.orange, ["color2"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[DeKalb Avenue station (BMT lines)|DeKalb Avenue]]", ["right terminus"] = "via [[Prospect Park station (BMT lines)|Prospect Park]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.yellow, }, ["Broadway bridge local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Q-Std.svg|48px|link=Q (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "local", ["right terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway bridge via Brighton"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Q-Std.svg|48px|link=Q (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms|Times Square–42nd Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway bridge via Fourth"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-N-Std.svg|48px|link=N (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms|Times Square–42nd Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-N-Std.svg|31px|link=N (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Q-Std.svg|31px|link=Q (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms|Times Square–42nd Street]]", ["right terminus"] = "via [[Canal Street station (New York City Subway)#Bridge Line platforms (lower level)|Canal Street]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway express north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Q-Std.svg|48px|link=Q (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "toward [[96th Street station (Second Avenue Subway)|96th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|31px|link=R (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-W-Std.svg|31px|link=W (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Lexington Avenue/59th Street station#BMT Broadway Line platform|Lexington Avenue–59th Street]]", ["right terminus"] = "via [[South Ferry/Whitehall Street station#BMT Broadway Line platforms|Whitehall Street–South Ferry]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway local north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-N-Std.svg|31px|link=N (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|31px|link=R (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-W-Std.svg|31px|link=W (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Lexington Avenue/59th Street station#BMT Broadway Line platform|Lexington Avenue–59th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms|Times Square–42nd Street]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-N-Std.svg|31px|link=N (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|31px|link=R (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-W-Std.svg|31px|link=W (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms|Times Square–42nd Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Astoria–Ditmars Boulevard station|Astoria–Ditmars Boulevard]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway north via Astoria"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-N-Std.svg|31px|link=N (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-W-Std.svg|31px|link=W (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms|Times Square–42nd Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Astoria–Ditmars Boulevard station|Astoria–Ditmars Boulevard]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway north via Queens"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|48px|link=R (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Times Square–42nd Street station#BMT Broadway Line platforms|Times Square–42nd Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Forest Hills–71st Avenue station|Forest Hills–71st Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|31px|link=R (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-W-Std.svg|31px|link=W (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Lexington Avenue/59th Street station#BMT Broadway Line platform|Lexington Avenue–59th Street]]", ["right terminus"] = "via [[South Ferry/Whitehall Street station#BMT Broadway Line platforms|Whitehall Street–South Ferry]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway south via bridge"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|31px|link=R (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-W-Std.svg|31px|link=W (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Lexington Avenue/59th Street station#BMT Broadway Line platform|Lexington Avenue–59th Street]]", ["right terminus"] = "via bridge", ["circular"] = true, }, ["Broadway Whitehall"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-W-Std.svg|48px|link=W (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Lexington Avenue/59th Street station#BMT Broadway Line platform|Lexington Avenue–59th Street]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway Whitehall via tunnel"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|48px|link=R (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[Lexington Avenue/59th Street station#BMT Broadway Line platform|Lexington Avenue–59th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Bay Ridge–95th Street station|Bay Ridge–95th Street]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway-Seventh"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.red, }, ["Broadway-Seventh express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-2-Std.svg|31px|link=2 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-3-Std.svg|31px|link=3 (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "via [[135th Street station (IRT Lenox Avenue Line)|135th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway-Seventh local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-1-Std.svg|48px|link=1 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "toward [[Van Cortlandt Park–242nd Street station|Van Cortlandt Park–242nd Street]]", ["right terminus"] = "toward [[South Ferry/Whitehall Street station#South Ferry station (2009–2012, 2017–present)|South Ferry]]", ["circular"] = true, }, ["Broadway-Seventh north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-1-Std.svg|48px|link=1 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "Van Cortlandt Park–242nd Street", ["right terminus"] = "South Ferry", }, ["Broadway-Seventh south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-1-Std.svg|48px|link=1 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "Van Cortlandt Park–242nd Street", ["right terminus"] = "South Ferry", }, ["Broadway-Seventh via Eastern"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-2-Std.svg|31px|link=2 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-3-Std.svg|31px|link=3 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "via [[135th Street station (IRT Lenox Avenue Line)|135th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Canarsie"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-L-Std.svg|48px|link=L (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.grey_light, ["left terminus"] = "Eighth Avenue", ["right terminus"] = "Canarsie–Rockaway Parkway", }, ["Concourse"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.orange, }, ["Concourse express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|48px|link=D (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "express", ["right terminus"] = "express", ["circular"] = true, }, ["Concourse local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|48px|link=D (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "Norwood–205th Street", ["right terminus"] = "Coney Island–Stillwell Avenue", }, ["Crosstown"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-G-Std.svg|48px|link=G (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.green_light, ["left terminus"] = "Court Square", ["right terminus"] = "Church Avenue", ["types"] = { ["Reverse"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Church Avenue", ["right terminus"] = "Court Square", }, }, }, ["Culver"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.black, }, ["Culver express north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|48px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "Jamaica–179th Street", ["right terminus"] = "Coney Island–Stillwell Avenue", }, ["Culver local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "Jamaica–179th Street", ["right terminus"] = "Coney Island–Stillwell Avenue", }, ["Culver local Church"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|48px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[Bergen Street station (IND Culver Line)|Bergen Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Culver local Church via Crosstown"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-G-Std.svg|48px|link=G (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.green_light, ["left terminus"] = "via [[Bergen Street station (IND Culver Line)|Bergen Street]]", ["circular"] = true, }, ["Culver local far north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|48px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[Jamaica–179th Street station|Jamaica–179th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Church Avenue station (IND Culver Line)|Church Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Culver local Jay"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|48px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "Jamaica–179th Street", ["right terminus"] = "Coney Island–Stillwell Avenue", }, ["Culver local north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-G-Std.svg|31px|link=G (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["color2"] = color.green_light, ["left terminus"] = "via [[Bergen Street station (IND Culver Line)|Bergen Street]]", ["right terminus"] = "via [[Church Avenue station (IND Culver Line)|Church Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Culver local via Crosstown"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-G-Std.svg|48px|link=G (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.green_light, ["left terminus"] = "toward [[Court Square station#IND Crosstown Line platform|Court Square]]", ["right terminus"] = "via [[Church Avenue station (IND Culver Line)|Church Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Dyre"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|48px|link=5 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "toward [[Eastchester–Dyre Avenue station|Eastchester–Dyre Avenue]]", ["right terminus"] = "toward [[Flatbush Avenue–Brooklyn College station|Flatbush Avenue–Brooklyn College]]", ["circular"] = true, }, ["Eastern"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.black, }, ["Eastern express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-4-Std.svg|31px|link=4 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|31px|link=5 (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "via [[138th Street–Grand Concourse station|138th Street–Grand Concourse]]", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Eastern express far south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-4-Std.svg|48px|link=4 (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "Woodlawn", }, ["Eastern express south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-4-Std.svg|48px|link=4 (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "via [[138th Street–Grand Concourse station|138th Street–Grand Concourse]]", ["right terminus"] = "Crown Heights–Utica Avenue", ["circular"] = true, }, ["Eastern express south via Nostrand"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|48px|link=5 (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "via [[138th Street–Grand Concourse station|138th Street–Grand Concourse]]", ["right terminus"] = "toward [[Flatbush Avenue–Brooklyn College station|Flatbush Avenue–Brooklyn College]]", ["circular"] = true, }, ["Eastern local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-2-Std.svg|31px|link=2 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-3-Std.svg|31px|link=3 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "via [[135th Street station (IRT Lenox Avenue Line)|135th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Eastern local south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-3-Std.svg|48px|link=3 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "toward [[Harlem–148th Street station|Harlem–148th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[New Lots Avenue station (IRT New Lots Line)|New Lots Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Eastern local south via Nostrand"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-2-Std.svg|48px|link=2 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "via [[135th Street station (IRT Lenox Avenue Line)|135th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Flatbush Avenue–Brooklyn College station|Flatbush Avenue–Brooklyn College]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.blue, }, ["Eighth express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|31px|link=A (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|31px|link=D (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["color2"] = color.orange, ["left terminus"] = "services split", ["right terminus"] = "services split", ["circular"] = true, }, ["Eighth express 59th"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|48px|link=A (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "via [[145th Street station (IND lines)|145th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Far Rockaway–Mott Avenue station|Far Rockaway–Mott Avenue]] or [[Ozone Park–Lefferts Boulevard station|Ozone Park–Lefferts Boulevard]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth express 145th"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|48px|link=A (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "toward [[Inwood–207th Street station|Inwood–207th Street]]", ["right terminus"] = "via [[59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms|59th Street–Columbus Circle]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth express far south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|31px|link=A (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-C-Std.svg|31px|link=C (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "via [[Canal Street station (IND Eighth Avenue Line)|Canal Street]]", ["right terminus"] = "via [[Hoyt–Schermerhorn Streets station|Hoyt–Schermerhorn Streets]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth express north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|48px|link=A (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "Inwood–207th Street", ["right terminus"] = {"Far Rockaway–Mott Avenue", "Ozone Park–Lefferts Boulevard"}, }, ["Eighth express south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|48px|link=A (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "toward [[Inwood–207th Street station|Inwood–207th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Far Rockaway–Mott Avenue station|Far Rockaway–Mott Avenue]] or [[Ozone Park–Lefferts Boulevard station|Ozone Park–Lefferts Boulevard]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth express via Concourse express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|48px|link=D (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "Concourse express", ["right terminus"] = "via [[59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms|59th Street–Columbus Circle]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth express via Concourse local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|48px|link=D (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[Norwood–205th Street station|Norwood–205th Street]]", ["right terminus"] = "via [[59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms|59th Street–Columbus Circle]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth express via Sixth"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|48px|link=D (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[145th Street station (IND lines)|145th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Grand Street station (IND Sixth Avenue Line)|Grand Street]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth far north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|48px|link=A (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "Inwood–207th Street", ["right terminus"] = {"Far Rockaway–Mott Avenue", "Ozone Park–Lefferts Boulevard"}, }, ["Eighth local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-B-Std.svg|31px|link=B (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-C-Std.svg|31px|link=C (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["color2"] = color.blue, ["left terminus"] = "via [[145th Street station (IND lines)|145th Street]]", ["right terminus"] = "via [[59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms|59th Street–Columbus Circle]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth local 50th"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-C-Std.svg|48px|link=C (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "toward [[168th Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platforms|168th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Canal Street station (IND Eighth Avenue Line)|Canal Street]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth local 59th"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-C-Std.svg|48px|link=C (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "via [[145th Street station (IND lines)|145th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Euclid Avenue station (IND Fulton Street Line)|Euclid Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth local 145th"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-C-Std.svg|48px|link=C (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "toward [[168th Street station (New York City Subway)#IND Eighth Avenue Line platforms|168th Street]]", ["right terminus"] = "via [[59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms|59th Street–Columbus Circle]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth local far south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|48px|link=E (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "toward [[Jamaica Center–Parsons/Archer station|Jamaica Center–Parsons/Archer]]", ["right terminus"] = "World Trade Center", ["circular"] = true, }, ["Eighth local far south via Fulton"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-C-Std.svg|48px|link=C (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "via [[50th Street station (IND lines)|50th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Hoyt–Schermerhorn Streets station|Hoyt–Schermerhorn Streets]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth local north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-C-Std.svg|48px|link=C (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "168th Street", ["right terminus"] = "Euclid Avenue", }, ["Eighth local south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-C-Std.svg|31px|link=C (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|31px|link=E (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "via [[50th Street station (IND lines)|50th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Canal Street station (IND Eighth Avenue Line)|Canal Street]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth local via Concourse"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-B-Std.svg|48px|link=B (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["right terminus"] = "via [[59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms|59th Street–Columbus Circle]]", ["circular"] = true, }, ["Eighth local via Sixth"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-B-Std.svg|48px|link=B (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[145th Street station (IND lines)|145th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Grand Street station (IND Sixth Avenue Line)|Grand Street]]", ["circular"] = true, }, ["Flushing"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-7-Std.svg|31px|link=7 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-7d-Std.svg|31px|link=7 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.purple, ["left terminus"] = "34th Street–Hudson Yards", ["right terminus"] = "Flushing–Main Street", }, ["Flushing express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-7d-Std.svg|48px|link=7 (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.purple, ["left terminus"] = "34th Street–Hudson Yards", ["right terminus"] = "Flushing–Main Street", }, ["Flushing local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-7-Std.svg|48px|link=7 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.purple, ["left terminus"] = "34th Street–Hudson Yards", ["right terminus"] = "Flushing–Main Street", }, ["Fourth"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.black, }, ["Fourth express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-N-Std.svg|48px|link=N (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "toward [[Astoria–Ditmars Boulevard station|Astoria–Ditmars Boulevard]]", ["right terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Fourth local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|48px|link=R (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "Forest Hills–71st Avenue", ["right terminus"] = "Bay Ridge–95th Street", }, ["Fourth local via Bridge"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Q-Std.svg|48px|link=Q (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "toward [[96th Street station (Second Avenue Subway)|96th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Prospect Park station (BMT lines)|Prospect Park]]", ["circular"] = true, }, ["Fourth south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|48px|link=R (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "Forest Hills–71st Avenue", ["right terminus"] = "Bay Ridge–95th Street", }, ["Fourth via Sixth"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|48px|link=D (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "Norwood–205th Street", ["right terminus"] = "Coney Island–Stillwell Avenue", }, ["Fourth via West End"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|48px|link=D (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "northbound", ["right terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Franklin"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-S-Std.svg|48px|link=Franklin Avenue Shuttle]] [[Franklin Avenue Shuttle|Franklin Avenue]]", ["color"] = color.grey_dark, ["left terminus"] = "Franklin Avenue", ["right terminus"] = "Prospect Park", }, ["Fulton"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.blue, }, ["Fulton east"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|48px|link=A (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "Inwood–207th Street", ["right terminus"] = {"Far Rockaway–Mott Avenue", "Ozone Park–Lefferts Boulevard"}, }, ["Fulton express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|48px|link=A (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "Inwood–207th Street", ["right terminus"] = {"Far Rockaway–Mott Avenue", "Ozone Park–Lefferts Boulevard"}, }, ["Fulton express via Eighth"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|48px|link=A (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "via [[Canal Street station (IND Eighth Avenue Line)|Canal Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Far Rockaway–Mott Avenue station|Far Rockaway–Mott Avenue]] or [[Ozone Park–Lefferts Boulevard station|Ozone Park–Lefferts Boulevard]]", ["circular"] = true, }, ["Fulton far east"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|48px|link=A (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "Inwood–207th Street", ["right terminus"] = "Ozone Park–Lefferts Boulevard", }, ["Fulton far east via Rockaway"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|48px|link=A (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "Inwood–207th Street", ["right terminus"] = "Far Rockaway–Mott Avenue", }, ["Fulton local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-C-Std.svg|48px|link=C (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "168th Street", ["right terminus"] = "Euclid Avenue", }, ["Fulton local via Eighth"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-C-Std.svg|48px|link=C (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "via [[Canal Street station (IND Eighth Avenue Line)|Canal Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Euclid Avenue station (IND Fulton Street Line)|Euclid Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Fulton west"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|31px|link=A (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-C-Std.svg|31px|link=C (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "via [[Canal Street station (IND Eighth Avenue Line)|Canal Street]]", ["right terminus"] = "services split", ["circular"] = true, }, ["Jamaica"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|48px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "Broad Street", ["right terminus"] = "Jamaica Center–Parsons/Archer", }, ["Jamaica far west"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|48px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "toward [[Broad Street station (BMT Nassau Street Line)|Broad Street]]", ["right terminus"] = "via [[Myrtle Avenue station (BMT Jamaica Line)|Myrtle Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Jamaica far west via Sixth local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|48px|link=M (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[Forest Hills–71st Avenue station|Forest Hills–71st Avenue]]", ["right terminus"] = "via [[Myrtle Avenue station (BMT Jamaica Line)|Myrtle Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Jamaica rush"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Z-Std.svg|48px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "Broad Street", ["right terminus"] = "Jamaica Center–Parsons/Archer", }, ["Jamaica skip"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|48px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "skip-stop", ["right terminus"] = "skip-stop", ["circular"] = true, }, ["Jamaica skip east"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|48px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "toward [[Broad Street station (BMT Nassau Street Line)|Broad Street]]", ["right terminus"] = "skip-stop", ["circular"] = true, }, ["Jamaica skip rush"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Z-Std.svg|48px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "skip-stop", ["right terminus"] = "skip-stop", ["circular"] = true, }, ["Jamaica skip rush east"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Z-Std.svg|48px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "toward [[Broad Street station (BMT Nassau Street Line)|Broad Street]]", ["right terminus"] = "skip-stop", ["circular"] = true, }, ["Jamaica skip rush west"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Z-Std.svg|48px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "skip-stop", ["right terminus"] = "toward [[Jamaica Center–Parsons/Archer station|Jamaica Center–Parsons/Archer]]", ["circular"] = true, }, ["Jamaica skip west"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|48px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "skip-stop", ["right terminus"] = "toward [[Jamaica Center–Parsons/Archer station|Jamaica Center–Parsons/Archer]]", ["circular"] = true, }, ["Jamaica via local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|48px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "via [[Delancey Street/Essex Street station#BMT Nassau Street Line platforms|Essex Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Jamaica Center–Parsons/Archer station|Jamaica Center–Parsons/Archer]]", ["circular"] = true, }, ["Jamaica via Myrtle"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|48px|link=M (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[Delancey Street/Essex Street station#BMT Nassau Street Line platforms|Essex Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Middle Village–Metropolitan Avenue station|Middle Village–Metropolitan Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Jamaica west"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|31px|link=M (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.brown, ["color2"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[Delancey Street/Essex Street station#BMT Nassau Street Line platforms|Essex Street]]", ["right terminus"] = "via [[Myrtle Avenue station (BMT Jamaica Line)|Myrtle Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Jerome"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.green_dark, }, ["Jerome express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-4-Std.svg|48px|link=4 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "toward [[Woodlawn station (IRT Jerome Avenue Line)|Woodlawn]]", ["right terminus"] = "express", ["circular"] = true, }, ["Jerome limited"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-4-Std.svg|48px|link=4 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "limited", ["right terminus"] = "toward [[Crown Heights–Utica Avenue station|Crown Heights–Utica Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Jerome local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-4-Std.svg|48px|link=4 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "Woodlawn", ["right terminus"] = "Crown Heights–Utica Avenue", }, ["Jerome local south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-4-Std.svg|48px|link=4 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "toward [[Woodlawn station (IRT Jerome Avenue Line)|Woodlawn]]", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Jerome local via White Plains"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|48px|link=5 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "toward [[Eastchester–Dyre Avenue station|Eastchester–Dyre Avenue]]", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Lenox"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-2-Std.svg|31px|link=2 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-3-Std.svg|31px|link=3 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "via [[135th Street station (IRT Lenox Avenue Line)|135th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Lenox far north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-3-Std.svg|48px|link=3 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "Harlem–148th Street", ["right terminus"] = "New Lots Avenue", }, ["Lenox north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-3-Std.svg|48px|link=3 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "toward [[Harlem–148th Street station|Harlem–148th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Lenox via White Plains"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-2-Std.svg|48px|link=2 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "toward [[Wakefield–241st Street station|Wakefield–241st Street]]", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Lexington"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.green_dark }, ["Lexington express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-4-Std.svg|31px|link=4 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|31px|link=5 (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "via [[138th Street–Grand Concourse station|138th Street–Grand Concourse]]", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Lexington express via Jerome"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-4-Std.svg|31px|link=4 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|31px|link=5 (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "express", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Lexington local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-6-Std.svg|31px|link=6 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-6d-Std.svg|31px|link=6 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "Pelham Bay Park", ["right terminus"] = "Brooklyn Bridge–City Hall", }, ["Lexington south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-4-Std.svg|31px|link=4 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|31px|link=5 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "via [[138th Street–Grand Concourse station|138th Street–Grand Concourse]]", ["right terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["circular"] = true, }, ["Myrtle"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|48px|link=M (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "Forest Hills–71st Avenue", ["right terminus"] = "Middle Village–Metropolitan Avenue", }, ["Nassau"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Z-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "Jamaica Center–Parsons/Archer", ["right terminus"] = "Broad Street", }, ["Nassau far north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Z-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "toward [[Broad Street station (BMT Nassau Street Line)|Broad Street]]", ["right terminus"] = "eastbound", ["circular"] = true, }, ["Nassau north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-J-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Z-Std.svg|31px|link=J/Z (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.brown, ["left terminus"] = "Broad Street", ["right terminus"] = "Jamaica Center–Parsons/Archer", }, ["Nassau via Sixth local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|48px|link=M (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[Forest Hills–71st Avenue station|Forest Hills–71st Avenue]]", ["right terminus"] = "eastbound", ["circular"] = true, }, ["New Lots"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-3-Std.svg|48px|link=3 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "Harlem–148th Street", ["right terminus"] = "New Lots Avenue", }, ["Nostrand"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-2-Std.svg|31px|link=2 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|31px|link=5 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.red, ["color2"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "via [[Franklin Avenue–Medgar Evers College station|Franklin Avenue–Medgar Evers College]]", ["right terminus"] = "toward [[Flatbush Avenue–Brooklyn College station|Flatbush Avenue–Brooklyn College]]", ["circular"] = true, }, ["Pelham express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-6d-Std.svg|48px|link=6 (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "Pelham Bay Park", ["right terminus"] = "Brooklyn Bridge–City Hall", }, ["Pelham local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-6-Std.svg|48px|link=6 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "Pelham Bay Park", ["right terminus"] = "Brooklyn Bridge–City Hall", }, ["Pelham local north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-6-Std.svg|31px|link=6 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-6d-Std.svg|31px|link=6 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "Pelham Bay Park", ["right terminus"] = "Brooklyn Bridge–City Hall", }, ["Queens express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|31px|link=E (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["color2"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[Fifth Avenue/53rd Street station|Fifth Avenue/53rd Street]]", ["right terminus"] = "via [[Forest Hills–71st Avenue station|Forest Hills–71st Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Queens express 71st"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|48px|link=E (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "westbound", -- ["left terminus"] = "via [[Fifth Avenue/53rd Street station|Fifth Avenue/53rd Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Jamaica Center–Parsons/Archer station|Jamaica Center–Parsons/Archer]]", ["circular"] = true, }, ["Queens express east"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|48px|link=E (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "toward [[Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#World Trade Center|World Trade Center]]", ["right terminus"] = "express", ["circular"] = true, }, ["Queens express east via Archer"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|48px|link=E (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "World Trade Center", ["right terminus"] = "Jamaica Center–Parsons/Archer", }, ["Queens express far east"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "express", ["right terminus"] = "express", ["circular"] = true, }, ["Queens express Roosevelt"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|48px|link=E (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "toward [[Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#World Trade Center|World Trade Center]]", ["right terminus"] = "services split", ["circular"] = true, }, ["Queens express via 63rd"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["right terminus"] = "eastbound", ["circular"] = true, }, ["Queens far west"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|48px|link=E (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "toward [[Chambers Street–World Trade Center/Park Place/Cortlandt Street station#World Trade Center|World Trade Center]]", ["right terminus"] = "toward [[Jamaica Center–Parsons/Archer station|Jamaica Center–Parsons/Archer]]", ["circular"] = true, }, ["Queens far west via Sixth"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["right terminus"] = "via [[Queens Plaza station|Queens Plaza]]", ["circular"] = true, }, ["Queens farthest west"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|48px|link=E (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "toward [[Jamaica Center–Parsons/Archer station|Jamaica Center–Parsons/Archer]]", ["right terminus"] = "via [[Canal Street station (IND Eighth Avenue Line)|Canal Street]]", ["circular"] = true, }, ["Queens local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|31px|link=M (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|31px|link=R (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["color2"] = color.yellow, ["left terminus"] = "via [[36th Street station (IND Queens Boulevard Line)|36th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Forest Hills–71st Avenue station|Forest Hills–71st Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Queens local 71st"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "westbound", ["right terminus"] = "toward [[Jamaica–179th Street station|Jamaica–179th Street]]", ["circular"] = true, }, ["Queens local east"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "Coney Island–Stillwell Avenue", ["right terminus"] = "Jamaica–179th Street", }, ["Queens local via 63rd"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|31px|link=M (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|31px|link=R (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["color2"] = color.yellow, ["left terminus"] = "IND 63rd Street", ["right terminus"] = "toward [[Forest Hills–71st Avenue station|Forest Hills–71st Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Queens local via Archer IND"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["right terminus"] = "Archer Ave", ["circular"] = true, }, ["Queens Plaza express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|48px|link=E (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "via [[Fifth Avenue/53rd Street station|Fifth Avenue/53rd Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Jamaica Center–Parsons/Archer station|Jamaica Center–Parsons/Archer]]", ["circular"] = true, }, ["Queens Plaza local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|48px|link=M (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[Fifth Avenue/53rd Street station|Fifth Avenue/53rd Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Forest Hills–71st Avenue station|Forest Hills–71st Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Queens Plaza local via Broadway"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-R-Std.svg|48px|link=R (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "Bay Ridge–95th Street", ["right terminus"] = "Forest Hills–71st Avenue", }, ["Queens west"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-E-Std.svg|31px|link=E (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.blue, ["color2"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[Fifth Avenue/53rd Street station|Fifth Avenue/53rd Street]]", ["right terminus"] = "via [[Forest Hills–71st Avenue station|Forest Hills–71st Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Rockaway"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-A-Std.svg|48px|link=A (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.blue, ["left terminus"] = "Inwood–207th Street", ["right terminus"] = "Far Rockaway–Mott Avenue", }, ["Sea Beach"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.yellow, }, ["Sea Beach local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-N-Std.svg|48px|link=N (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "Astoria–Ditmars Boulevard", ["right terminus"] = "Coney Island–Stillwell Avenue", }, ["Second"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-Q-Std.svg|48px|link=Q (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.yellow, ["left terminus"] = "96th Street", ["right terminus"] = "Coney Island–Stillwell Avenue", }, ["Sixth"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-B-Std.svg|31px|link=B (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|31px|link=D (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|31px|link=M (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "northbound", ["right terminus"] = "southbound", ["circular"] = true, }, ["Sixth Chrystie via Brighton"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-B-Std.svg|48px|link=B (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms|59th Street–Columbus Circle]]", ["right terminus"] = "toward [[Brighton Beach station (BMT Brighton Line)|Brighton Beach]]", ["circular"] = true, }, ["Sixth Chrystie via Fourth"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|48px|link=D (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms|59th Street–Columbus Circle]]", ["right terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Sixth express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-B-Std.svg|31px|link=B (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|31px|link=D (New York City Subway service)]]<br/>Express", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[59th Street–Columbus Circle station#IND Eighth Avenue Line platforms|59th Street–Columbus Circle]]", ["right terminus"] = "via [[Grand Street station (IND Sixth Avenue Line)|Grand Street]]", ["circular"] = true, }, ["Sixth local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|31px|link=M (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[47th–50th Streets–Rockefeller Center station|47th–50th Streets–Rockefeller Center]]", ["right terminus"] = "via [[Broadway–Lafayette Street/Bleecker Street station#IND Sixth Avenue Line platforms|Broadway–Lafayette Street]]", ["circular"] = true, }, ["Sixth local north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|48px|link=M (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["right terminus"] = "via [[Broadway–Lafayette Street/Bleecker Street station#IND Sixth Avenue Line platforms|Broadway–Lafayette Street]]", ["left terminus"] = "toward [[Forest Hills–71st Avenue station|Forest Hills–71st Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Sixth local south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[Jamaica–179th Street station|Jamaica–179th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Coney Island–Stillwell Avenue station|Coney Island–Stillwell Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Sixth local via Nassau"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|48px|link=M (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "via [[47th–50th Streets–Rockefeller Center station|47th–50th Streets–Rockefeller Center]]", ["right terminus"] = "toward [[Middle Village–Metropolitan Avenue station|Middle Village–Metropolitan Avenue]]", ["circular"] = true, }, ["Sixth local via Queens"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-F-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-Fd-Std.svg|31px|link=F (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "toward [[Jamaica–179th Street station|Jamaica–179th Street]]", ["right terminus"] = "via [[Broadway–Lafayette Street/Bleecker Street station#IND Sixth Avenue Line platforms|Broadway–Lafayette Street]]", ["circular"] = true, }, ["Sixth via 63rd"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-M-Std.svg|48px|link=M (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "Forest Hills–71st Avenue", ["right terminus"] = "Middle Village–Metropolitan Avenue", }, ["West End local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-D-Std.svg|48px|link=D (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.orange, ["left terminus"] = "Norwood–205th Street", ["right terminus"] = "Coney Island–Stillwell Avenue", }, ["White Plains"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.black, }, ["White Plains express north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|48px|link=5 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "toward [[Eastchester–Dyre Avenue station|Eastchester–Dyre Avenue]]", ["right terminus"] = "express", ["circular"] = true, }, ["White Plains express south"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|48px|link=5 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "express", ["right terminus"] = "toward [[Flatbush Avenue–Brooklyn College station|Flatbush Avenue–Brooklyn College]]", ["circular"] = true, }, ["White Plains local"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-2-Std.svg|31px|link=2 (New York City Subway service)]] [[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|31px|link=5 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.black, ["color"] = color.red, ["color2"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "via [[East 180th Street station|East 180th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Flatbush Avenue–Brooklyn College station|Flatbush Avenue–Brooklyn College]]", ["circular"] = true, }, ["White Plains local north"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-2-Std.svg|48px|link=2 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "toward [[Wakefield–241st Street station|Wakefield–241st Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Flatbush Avenue–Brooklyn College station|Flatbush Avenue–Brooklyn College]]", ["circular"] = true, }, ["White Plains local via Dyre"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|48px|link=5 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "toward [[Eastchester–Dyre Avenue station|Eastchester–Dyre Avenue]]", ["right terminus"] = "toward [[Flatbush Avenue–Brooklyn College station|Flatbush Avenue–Brooklyn College]]", ["circular"] = true, }, ["White Plains local via Jerome"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-5-Std.svg|48px|link=5 (New York City Subway service)]]", ["color"] = color.green_dark, ["left terminus"] = "via [[East 180th Street station|East 180th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Flatbush Avenue–Brooklyn College station|Flatbush Avenue–Brooklyn College]]", ["circular"] = true, }, ["White Plains local via Lenox"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-2-Std.svg|48px|link=2 (New York City Subway service)]]<br/>Local", ["color"] = color.red, ["left terminus"] = "via [[East 180th Street station|East 180th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Flatbush Avenue–Brooklyn College station|Flatbush Avenue–Brooklyn College]]", ["circular"] = true, }, ["none"] = { ["title"] = "''no service''", ["color"] = color.black, ["left terminus"] = "", ["right terminus"] = "", ["circular"] = true, }, ["none regular"] = { ["title"] = "''no regular service''", ["color"] = color.black, ["left terminus"] = "", ["right terminus"] = "", ["circular"] = true, }, ["Rockaway Park Shuttle"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-S-Std.svg|48px|link=Rockaway Park Shuttle]] [[Rockaway Park Shuttle|Rockaway Park]]", ["color"] = color.grey_dark, ["left terminus"] = "toward [[Rockaway Park–Beach 116th Street station|Rockaway Park–Beach 116th Street]]", ["right terminus"] = "toward [[Broad Channel station|Broad Channel]]", ["circular"] = true, }, ["JFK Express"] = { ["title"] = "[[File:NYCS-bull-trans-JFK.svg|48px|link=JFK Express]] ''[[JFK Express]]''", ["color"] = color.turquoise, ["left terminus"] = "21st Street–Queensbridge", ["right terminus"] = "Howard Beach–JFK Airport", ["types"] = { ["Reverse"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "Howard Beach–JFK Airport", ["right terminus"] = "21st Street–Queensbridge", }, }, }, ["black"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.black }, ["blue"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.blue }, ["brown"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.brown }, ["darkgreen"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.green_dark }, ["lightgrey"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.grey_light }, ["darkgrey"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.grey_dark }, ["lightgreen"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.green_light }, ["orange"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.orange }, ["purple"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.purple }, ["red"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.red }, ["turquoise"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.turquoise }, ["yellow"] = { ["title"] = "<span class=error>error</span>", ["color"] = color.yellow } }, ["aliases"] = { ["0"] = "darkgrey", --for 42nd street shuttle ["1"] = "red", ["2"] = "red", ["3"] = "red", ["4"] = "darkgreen", ["5"] = "darkgreen", ["6"] = "darkgreen", ["6d"] = "darkgreen", ["7"] = "purple", ["7d"] = "purple", ["9"] = "red", ["42nd"] = "42nd", ["42nd street shuttle"] = "darkgrey", ["a"] = "blue", ["black"] = "black", ["blue"] = "blue", ["bmt broadway line"] = "yellow", ["bmt broadway"] = "yellow", ["bmt canarsie line"] = "Canarsie", ["bmt nassau street line"] = "brown", ["b"] = "orange", ["brown"] = "brown", ["c"] = "blue", ["canarsie"] = "Canarsie", ["chambers"] = "brown", ["crosstown"] = "Crosstown", ["darkgray"] = "darkgrey", ["darkgrey"] = "darkgrey", ["d"] = "orange", ["e"] = "Eighth", ["eighth"] = "Eighth", ["f"] = "orange", ["flushing"] = "Flushing", ["flushing acc"] = "purple", ["flushing acc express"] = "purple", ["flushing acc local"] = "purple", ["flushing express"] = "Flushing express", ["flushing local"] = "Flushing local", ["franklin avenue shuttle"] = "darkgrey", ["franklin"] = "Franklin", ["g"] = "lightgreen", ["gray"] = "lightgrey", ["green"] = "darkgreen", ["grey"] = "lightgrey", ["h"] = "darkgrey", --for rockaway park shuttle ["ind crosstown line"] = "Crosstown", ["ind eighth avenue line"] = "blue", ["ind second avenue line"] = "turquoise", ["ind sixth avenue line"] = "orange", ["irt broadway"] = "red", ["irt broadway – seventh avenue line"] = "red", ["irt flushing line"] = "purple", ["irt lexington avenue line"] = "darkgreen", ["j"] = "brown", ["jfk"] = "turquoise", ["j/z"] = "brown", ["k"] = "blue", ["l"] = "lightgrey", ["lightgray"] = "lightgrey", ["lightgreen"] = "lightgreen", ["lightgrey"] = "lightgrey", ["m"] = "orange", ["nassau"] = "Nassau", ["nassau north"] = "Nassau north", ["nassau south"] = "brown", ["n"] = "yellow", ["orange"] = "orange", ["purple"] = "purple", ["q"] = "yellow", ["r"] = "yellow", ["red"] = "red", ["rockaway park shuttle"] = "Rockaway Park Shuttle", ["rockaway"] = "Rockaway", ["s"] = "darkgrey", ["second avenue subway"] = "turquoise", ["second"] = "Second", ["seventh"] = "red", ["shuttle"] = "darkgrey", ["sixth"] = "Sixth", ["t"] = "turquoise", ["turquoise"] = "turquoise", ["v"] = "orange", ["w"] = "yellow", ["yellow"] = "yellow", ["z"] = "brown", }, } return p 6d3knmb0zcwiok9up192rceapnmkc9l 828 235430 2708057 1638251 2026-09-06T07:00:14Z Khirid Harshad 138639 2708057 Scribunto text/plain local p = { ["system title"] = "[[The Peninsula Hotels]]", ["system color"] = "8B0000", ["header stop noun"] = "stop", ["station format"] = { "%1 stop", ["Central Terminus"] = "[[Central Terminus]]", ["The Peak Terminus"] = "[[The Peak Terminus]]" }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[Peak Tram]]", ["color"] = "8B0000", ["left terminus"] = "Central Terminus", ["right terminus"] = "The Peak Terminus", } } } return p ro0cir07kv86d72smkzeeno5ccr63x4 828 235432 2708058 1638253 2026-09-06T07:01:07Z Khirid Harshad 138639 2708058 Scribunto text/plain local x = "%1 station (Shenzhen Metro)" local y = "%1 railway station (Guangdong)" local p = { ["system title"] = "[[Shenzhen Metro]]", ["system icon"] = "[[File:Shenzhen_Metro_Corporation_logo.svg|x14px|link=Shenzhen Metro|alt=SZM]]", ["line icon format"] = "route", ["station format"] = { "%1 station", ["Airport"] = x, ["Airport North"] = x, ["Bao'an"] = x, ["Changlong"] = x, ["Civic Center"] = x, ["Convention and Exhibition Center"] = x, ["Da'an"] = x, ["Dongmen"] = x, ["Exhibition Center"] = x, ["Futian"] = "[[Futian station (Shenzhen)|Futian]]", ["Fuhai West"] = x, ["Fuxing"] = x, ["Gangtou"] = x, ["Grand Theater"] = x, ["Guantian"] = x, ["Guomao"] = x, ["Haishan"] = x, ["Hongshan"] = x, ["Houting"] = x, ["Huangge Keng"] = "[[Huanggekeng station|Huanggekeng]]", --Wrong spelling on map on MTR (Shenzhen)'s website, it is correct at Shenzhen Metro company's website map as Huanggekeng ["Huawei"] = x, ["Jinlong"] = x, ["Keyuan"] = x, ["Liantang"] = x, ["Liyuan"] = x, ["Longdong"] = x, ["Longhua"] = x, ["Longjing"] = x, ["Minle"] = x, ["Opera House"] = x, ["Pingshan"] = x, ["Pingxi"] = x, ["Qiaotou"] = x, ["Science Park"] = x, ["Shijing"] = x, ["Shuanglong"] = x, ["Sports Center"] = x, ["Sun Yat-sen University"] = x, ["Tai'an"] = x, ["Tangkeng"] = x, ["Taoyuan"] = x, ["University Town"] = x, ["Xiasha"] = x, ["Xili High Speed Railway Station"] = "[[Xili railway station|Xili High Speed Railway Station]]", ["Xili Railway Station"] = "[[Xili railway station|Xili High Speed Railway Station]]", ["Xinhe"] = x, ["Xinzhuang"] = x, ["Yangmei"] = x, ["Yinhu"] = x, ["Yuanshan"] = x, ["Yuyuan"] = x, ["Zhongshan Park"] = x, ["Zhucun"] = x, ["Convention & Exhibition Center"] = "[[Convention and Exhibition Center station (Shenzhen Metro)|Convention and Exhibition Center]]", ["Guangmingcheng"] = "[[Guangmingcheng railway station|Guangmingcheng]]", ["Ma'an Hill"] = "[[Ma'anshan station|Ma'anshan]]", ["OCT"] = "[[Overseas Chinese Town station|OCT]]", ["SIAT"] = "[[Shenzhen University of Advanced Technology station|SUAT]]", ["SUAT"] = "[[Shenzhen University of Advanced Technology station|SUAT]]", -- Line 2/8 interlining ["Liantang (Line 8: Xichong)"] = "[[Liantang station (Shenzhen Metro)|Liantang]] ([[Line 8 (Shenzhen Metro)|Line 8]]: [[Xichong station|Xichong]])", ["Liantang (Line 2: Chiwan)"] = "[[Liantang station (Shenzhen Metro)|Liantang]] ([[Line 2 (Shenzhen Metro)|Line 2]]: [[Chiwan station|Chiwan]])" }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[Line %1 (Shenzhen Metro)|Line %1]]", ["color"] = "bbb", ["text color"] = "ffffff" }, ["1"] = { ["color"] = "00ab39", ["left terminus"] = "Airport East", ["right terminus"] = "Luohu" }, ["2"] = { ["color"] = "db6d1c", ["left terminus"] = "Chiwan", ["right terminus"] = "Liantang (Line 8: Xichong)" }, ["3"] = { ["color"] = "00a2e1", ["left terminus"] = "Futian Bonded Area", ["right terminus"] = "Pingdi Liulian" }, ["4"] = { ["color"] = "dc241f", ["left terminus"] = "Futian Checkpoint", ["right terminus"] = "Niuhu" }, ["5"] = { ["color"] = "9950b2", ["left terminus"] = "Grand Theater", ["right terminus"] = "Chiwan" }, ["6"] = { ["color"] = "3abca8", ["left terminus"] = "Songgang", ["right terminus"] = "Science Museum" }, ["6B"] = { ["title"] = "[[Line 6 Branch (Shenzhen Metro)|Line 6 Branch]]", ["short name"] = "6B", ["color"] = "037776", ["left terminus"] = "SUAT", ["right terminus"] = "Guangmingcheng" }, ["7"] = { ["color"] = "0035ad", ["left terminus"] = "SZU Lihu Campus", ["right terminus"] = "Tai'an" }, ["8"] = { ["title"] = "[[Line 8 (Shenzhen Metro)|Line 8]]", ["color"] = "db6d1c", ["left terminus"] = "Liantang (Line 2: Chiwan)", ["right terminus"] = "Xichong" }, ["9"] = { ["color"] = "846e74", ["left terminus"] = "Qianwan", ["right terminus"] = "Wenjin" }, ["10"] = { ["color"] = "F8779E", ["left terminus"] = "Futian Checkpoint", ["right terminus"] = "Shuangyong Street" }, ["11"] = { ["color"] = "6a1d44", ["left terminus"] = "Bitou", ["right terminus"] = "Hongling South" }, ["12"] = { ["color"] = "a192b2", ["left terminus"] = "Songgang", ["right terminus"] = "Zuopaotai East" }, ["13"] = { ["color"] = "de7c00", ["left terminus"] = "Shenzhen Bay Checkpoint", ["right terminus"] = "Lisonglang" }, ["14"] = { ["color"] = "f2c75c", ["text color"] = "000000", ["left terminus"] = "Gangxia North", ["right terminus"] = "Shatian" }, ["15"] = { ["color"] = "76b900", ["circular"] = true, ["left terminus"] = "Clockwise", ["right terminus"] = "Counter-clockwise" }, ["16"] = { ["color"] = "1e22aa", ["left terminus"] = "Yuanshan Xikeng", ["right terminus"] = "Tianxin" }, ["17"] = { ["color"] = "d3c0cd", ["left terminus"] = "Qiaoshe", ["right terminus"] = "Shangliliang" }, ["18"] = { ["color"] = "034ea2", ["left terminus"] = "Shajing", ["right terminus"] = "Yantian Road" }, ["19"] = { ["color"] = "bb16a3", ["left terminus"] = "Nantangwei", ["right terminus"] = "Julong" }, ["20"] = { ["color"] = "88dbdf", ["text color"] = "000000", ["left terminus"] = "Convention & Exhibition City", ["right terminus"] = "Airport North" }, ["22"] = { ["color"] = "fbe122", ["text color"] = "000000", ["left terminus"] = "Shangsha", ["right terminus"] = "Liguang" }, ["25"] = { ["color"] = "fead77", ["left terminus"] = "Shilong", ["right terminus"] = "Jihua Hospital" }, ["27"] = { ["color"] = "3c8065", ["left terminus"] = "Songpingcun", ["right terminus"] = "Yangmei" }, ["29"] = { ["color"] = "9f2f47", ["left terminus"] = "Xingdong", ["right terminus"] = "Hongshuwan South" }, ["32"] = { ["color"] = "ba5801", ["left terminus"] = "Xichong", ["right terminus"] = "Kuichong East" }, }, ["aliases"] = { ["lb"] = "1", ["luobao"] = "1", ["sk"] = "2", ["shekou"] = "2", ["lg"] = "3", ["longgang"] = "3", ["lh"] = "4", ["longhua"] = "4", ["hz"] = "5", ["huanzhong"] = "5", ["gm"] = "6", ["guangming"] = "6", ["6b"] = "6B", ["xl"] = "7", ["xili"] = "7", ["yt"] = "8", ["yantian"] = "8", ["nh"] = "9", ["neihuan"] = "9", ["m"] = "9", ["meilin"] = "9", ["bt"] = "10", ["bantian"] = "10", ["ap"] = "11", ["airport"] = "11", ["ba"] = "12", ["baoan"] = "12", ["bao'an"] = "12", ["nb"] = "12", ["nanbao"] = "12", ["ps"] = "16", ["pingshan"] = "16", ["lp"] = "16", ["longping"] = "16", } } return p fecuelkik8aess786ifcppcs18a16f3 828 235434 2708044 1638255 2026-09-06T06:40:45Z Khirid Harshad 138639 2708044 Scribunto text/plain local x = "%1 station" local y = "%1 gondola station" local p = { ["system title"] = "[[Taipei Metro]]", ["system icon"] = "[[File:Taipei Metro Logo(Logo Only).svg|18px|link=Taipei Metro]]", ["system color"] = "007cac", ["station format"] = { "%1 metro station", ["Banqiao"] = x, ["Hongshulin"] = x, ["Nangang"] = x, ["Songshan"] = x, ["Taipei Zoo"] = x, ["Maokong"] = y, ["Taipei Zoo South"] = y, ["Zhinan Temple"] = y, ["CKS Memorial Hall"] = "Chiang Kai-shek Memorial Hall metro station", ["Nangang Exhib Center"] = "Taipei Nangang Exhibition Center metro station", ["Nangang Exhib. Center"] = "[[Taipei Nangang Exhibition Center metro station|Nangang Exhib Center]]", ["NT Industrial Park"] = "New Taipei Industrial Park metro station", ["NTIP"] = "New Taipei Industrial Park metro station", -- Please avoid this form ["Taipei Main Station"] = "%1", ["Taipei main station"] = "[[Taipei Main Station]]", -- Please avoid this form ["Zhongshan Jr High School"] = "Zhongshan Junior High School metro station" }, ["lines"] = { ["_default"] = { --["color"] = "2596be", }, ["BR"] = { ["title"] = "[[Wenhu line]]", ["color"] = "c48c31", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line BR.svg|18px|link=Wenhu line]]", ["left terminus"] = "Taipei Zoo", ["right terminus"] = "Nangang Exhib. Center" }, ["R"] = { ["title"] = "[[Tamsui–Xinyi line]]", ["color"] = "e3002c", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line R.svg|18px|link=Tamsui–Xinyi line]]", ["left terminus"] = "Guangci/Fengtian Temple", ["right terminus"] = "Tamsui" }, ["G"] = { ["title"] = "[[Songshan–Xindian line]]", ["color"] = "008659", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line G.svg|18px|link=Songshan–Xindian line]]", ["left terminus"] = "Xindian", ["right terminus"] = "Songshan" }, ["O"] = { ["title"] = "[[Zhonghe–Xinlu line]]", ["color"] = "f8b61c", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line O.svg|18px|link=Zhonghe–Xinlu line]]", ["left terminus"] = "Nanshijiao", ["right terminus"] = {"Huilong", "Luzhou"}, ['types'] = { ['Xinzhuang'] = { ["right terminus"] = "Huilong" }, ['Luzhou'] = { ["right terminus"] = "Luzhou" }, } }, ["BL"] = { ["title"] = "[[Bannan line]]", ["color"] = "0070bd", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line BL.svg|18px|link=Bannan line]]", ["left terminus"] = "Dingpu", ["right terminus"] = "Nangang Exhib. Center" }, ["Y"] = { ["title"] = "[[Circular line (Taipei metropolitan area)|Circular line]]", ["color"] = "fcda01", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line Y.svg|18px|link=Circular line (Taipei metropolitan area)]]", ["left terminus"] = "Dapinglin", ["right terminus"] = "NT Industrial Park", ["types"] = { ["East"] = { ["title"] = "Opening 2032", ["circular"] = true, ["left terminus"] = "Foward direction", ["right terminus"] = "Reverse direction" } } }, ["M"] = { ["title"] = "[[Maokong Gondola]]", ["color"] = "00AFE2", ["icon"] = "[[File:Maokong Gondola Logo(Logo Only).svg|18px|link=Maokong Gondola]]", ["left terminus"] = "Taipei Zoo", ["right terminus"] = "Maokong" }, ["Xinbeitou"] = { ["title"] = "[[Xinbeitou branch line]]", ["color"] = "fd92a3", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line Xinbeitou Branch.svg|18px|link=Xinbeitou branch line]]", ["left terminus"] = "Xinbeitou", ["right terminus"] = "Beitou" }, ["Xiaobitan"] = { ["title"] = "[[Xiaobitan branch line]]", ["color"] = "cfdb00", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line Xiaobitan Branch.svg|18px|link=Xiaobitan branch line]]", ["left terminus"] = "Xiaobitan", ["right terminus"] = "Qizhang" }, -- Future lines ["LG"] = { ["title"] = "[[Wanda–Zhonghe–Shulin line|Wanda–Shulin line]]", ["color"] = "a1d884", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line LG.svg|18px|link=Wanda–Zhonghe–Shulin line]]", ["left terminus"] = "Chiang Kai-Shek Memorial Hall", ["right terminus"] = {"Huilong", "Juguang"} }, ["SB"] = { ["title"] = "[[Minsheng–Xizhi line]]", ["color"] = "25aae1", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line SB.svg|18px|link=Minsheng–Xizhi line]]", ["left terminus"] = "Dadaocheng", ["right terminus"] = "Xizhi" }, ["LR"] = { ["title"] = "Shezi line", ["color"] = "e40078", ["icon"] = "[[File:Taipei Metro Line LR.svg|18px|link=]]", ["left terminus"] = "", ["right terminus"] = "" } }, ["aliases"] = { ["wenhu"] = "BR", ["tamsui–xinyi"] = "R", ["xinbeitou"] = "Xinbeitou", ["songshan–xindian"] = "G", ["xiaobitan"] = "Xiaobitan", ["zhonghe–xinlu"] = "O", ["bannan"] = "BL", ["circular"] = "Y", ["maokong"] = "M", ["maokong gondola"] = "M", ["wanda–shulin"] = "LG", ["minsheng–xizhi"] = "SB", ["1"] = "BR", ["2"] = "R", ["3"] = "G", ["4"] = "O", ["5"] = "BL", ["6"] = "Y", ["7"] = "LG", ["8"] = "SB", ["br"] = "BR", ["r"] = "R", ["g"] = "G", ["o"] = "O", ["bl"] = "BL", ["lg"] = "LG", ["sb"] = "SB", ["brown"] = "BR", ["red"] = "R", ["green"] = "G", ["orange"] = "O", ["blue"] = "BL", ["yellow"] = "Y", ["lightgreen"] = "LG", ["skyblue"] = "SB", ["light green"] = "LG", ["sky blue"] = "SB", } } return p pdf8rrxzdwtmmbp717hqb95ic6xcoh3 828 235436 2708039 1638257 2026-09-06T06:35:45Z Khirid Harshad 138639 2708039 Scribunto text/plain local x = "%1 station" local p = { ["system title"] = "[[Taiwan High Speed Rail]]", ["system icon"] = "[[File:Taiwan High Speed Rail Logo(Log Only).svg|18px|link=Taiwan High Speed Rail|alt=Taiwan High Speed Rail]]", ["system color"] = "c35617", ["name format"] = "color: #FFFFFF; background-color: #C35617;", ["station format"] = { "%1 HSR station", ["Taipei"] = "Taipei Main Station", ["Nangang"] = x, ["Banqiao"] = x }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[Taiwan High Speed Rail|THSR]]", ["color"] = "c35617", ["left terminus"] = "Nangang", ["right terminus"] = "Zuoying" } } } return p l2gzngjz6clb989u15iowbel38fum68 828 235438 2708038 1638259 2026-09-06T06:33:35Z Khirid Harshad 138639 2708038 Scribunto text/plain local x = "%1 station" local y = "%1 railway station (Taiwan)" local p = { ["system title"] = "[[Taiwan Railway]]", ["system icon"] = "[[File:TRA Logo.svg|18px|link=Taiwan Railway|alt=Taiwan Railway]]", ["system color"] = "090980", ["station format"] = { "%1 railway station", ["Banqiao"] = x, ["Nangang"] = x, ["Qiaotou"] = x, ["Songshan"] = x, ["Dadu"] = y, ["Dali"] = y, ["Fuzhou"] = y, ["Gangshan"] = x, ["Gushan"] = y, ["Heping"] = y, ["Ji'an"] = y, ["Minzu"] = y, ["Nanjing"] = y, ["Shicheng"] = y, ["Taiyuan"] = y, ["Tai'an"] = y, ["Xinzhuang"] = y, ["Yongkang"] = y, ["Yongle"] = y, ["Museum of Fine Arts"] = y, ["Fuyuan"] = y, ["Kaohsiung"] = "Kaohsiung Main Station", ["Sci-tech Museum"] = "Science and Technology Museum railway station", ["Taipei"] = "Taipei Main Station", ["Xinzuoying"] = "Zuoying HSR station", ["Zhongli, Yilan"] = "[[Zhongli railway station (Yilan)|Zhongli]]" }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[%1 line]]", ["color"] = "090980" }, ["Pingxi"] = { ["left terminus"] = "Sandiaoling", ["right terminus"] = "Jingtong" }, ["Liujia"] = { ["left terminus"] = "Zhuzhong", ["right terminus"] = "Liujia" }, ["Coastal"] = { ["title"] = "[[Western Trunk line]] (coastal)", ["left terminus"] = "Zhunan", ["right terminus"] = "Changhua" }, ["Western Trunk"] = { ["left terminus"] = "Keelung", ["right terminus"] = "Pingtung" }, ["Pingtung"] = { ["title"] = "[[Western Trunk line]] ([[Pingtung line|Pingtung]])", ["left terminus"] = "Kaohsiung", ["right terminus"] = "Fangliao" }, ["Neiwan"] = { ["left terminus"] = "Hsinchu", ["right terminus"] = "Neiwan", }, ["Taichung"] = { ["title"] = "[[Taichung line]]", ["left terminus"] = "Zhunan", ["right terminus"] = "Changhua", }, ["Chengzhui"] = { ["title"] = "[[Chengzhui line]]", ["left terminus"] = "Chenggong", ["right terminus"] = "Zhuifen", }, ["South-link"] = { ["left terminus"] = "Pingtung", ["right terminus"] = "Taitung" }, ["Eastern Trunk"] = { ["left terminus"] = "Badu", ["right terminus"] = "Taitung", ["types"] = { ["Su'ao"] = { ["title"] = "Su'ao branch", ["left terminus"] = "Su'aoxin", ["right terminus"] = "Su'ao", }, }, }, ["Shen'ao"] = { ["left terminus"] = "Ruifang", ["right terminus"] = "Badouzi" }, ["Shalun"] = { ["left terminus"] = "Zhongzhou", ["right terminus"] = "Shalun" }, ["Jiji"] = { ["left terminus"] = "Ershui", ["right terminus"] = "Checheng" }, ["Former Mountain"] = { ["left terminus"] = "Sanyi", ["right terminus"] = "Houli" } }, ["aliases"] = { ["hualien–taitung"] = "Eastern Trunk", ["taitung"] = "Eastern Trunk", ["yilan"] = "Eastern Trunk", ["north-link"] = "Eastern Trunk", ["mountain"] = "Taichung", ["west coast"] = "Western Trunk", ["taichung"] = "Western Trunk", } } return p mglnojnjxbujfray1tk61qm536wb8wh 828 235440 2708059 1638261 2026-09-06T07:02:23Z Khirid Harshad 138639 2708059 Scribunto text/plain local p = { ["system title"] = "[[Taoyuan Metro]]", ["system icon"] = "[[File:Taoyuan Metro logo plain.svg|18px|link=Taoyuan Metro]]", ["station format"] = { "%1 metro station", ["Airport Terminal 1"] = "%1 metro station (Taiwan)", ["Airport Terminal 2"] = "%1 metro station (Taiwan)", ["Airport Terminal 3"] = "%1 metro station (Taiwan)", ["Taipei Main Station"] = "%1 (Taoyuan Metro)", ["Taoyuan HSR station"] = "%1", ["Zhongli railway station"] = "%1", ["NTIP"] = "New Taipei Industrial Park metro station" }, ["lines"] = { ["A"] = { ["title"] = "[[Taoyuan Airport MRT]]", ["color"] = "8246af", ["icon"] = "[[File:Taoyuan Metro Line A.svg|18px|link=Taoyuan Airport MRT]] ", ["left terminus"] = {"Airport Terminal 2", "Laojie River"}, ["right terminus"] = "Taipei Main Station", ["types"] = { ["Express"] = { ["title"] = "Express", ["color"] = "8246af", ["background color"] = "transparent", ["left terminus"] = {"Airport Terminal 2", "Huanbei"} }, ["Commuter"] = { ["title"] = "Commuter", ["color"] = "0057b8", ["background color"] = "transparent", ["left terminus"] = "Laojie River" } } }, ["B"] = { ["title"] = "[[Taoyuan Airport MRT|Airport MRT]]", ["color"] = "0057b8", ["icon"] = "[[File:Taoyuan Metro Line B.svg|18px|link=Taoyuan Airport MRT]]", }, ["G"] = { ["title"] = "[[Green line (Taoyuan Metro)|Green line]]", ["color"] = "62a033", ["icon"] = "[[File:Taoyuan Metro Line G.svg|18px|link=Green line (Taoyuan Metro)]]", ["left terminus"] = "Jiande Xingfeng", ["right terminus"] = {"Hengshan ", "Kengkou"}, }, ["Zhongli"] = { ["title"] = "Zhongli extension line", ["color"] = "006835", ["icon"] = "[[File:Taoyuan Metro Line G.svg|18px|link=Green line (Taoyuan Metro)]]", ["left terminus"] = "Zhongli Railway Station", ["right terminus"] = "Jiande Xingfeng", }, ["Daxi"] = { ["title"] = "Daxi extension line", ["color"] = "006835", ["icon"] = "[[File:Taoyuan Metro Line G.svg|18px|link=Green line (Taoyuan Metro)]]", ["left terminus"] = "Jiande Xingfeng", ["right terminus"] = "", }, ["O"] = { ["title"] = "[[Orange line (Taoyuan Metro)|Orange line]]", ["color"] = "ffa500", ["icon"] = "[[File:Taoyuan Metro Line O.svg|18px|link=Orange line (Taoyuan Metro)]]", }, ["BR"] = { ["title"] = "[[Brown line (Taoyuan Metro)|Brown line]]", ["color"] = "824729", ["icon"] = "[[File:Taoyuan Metro Line BR.svg|18px|link=Brown line (Taoyuan Metro)]]", }, ["R"] = { ["title"] = "[[Red line (Taoyuan Metro)|Red line]]", ["color"] = "b20016", ["icon"] = "[[File:Taoyuan Metro Line R.svg|18px|link=Red line (Taoyuan Metro)]]", } }, ["aliases"] = { ["airport"] = "A", ["blue"] = "B", ["green"] = "G", ["orange"] = "O", ["brown"] = "BR", ["red"] = "R", ["a"] = "A", ["b"] = "B", ["g"] = "G", ["o"] = "O", ["br"] = "BR", ["r"] = "R" } } return p n9nwph56tunaspug20svpqmtcuo8rbn 828 235442 2708040 1638263 2026-09-06T06:37:00Z Khirid Harshad 138639 2708040 Scribunto text/plain local x = "%1 station (Washington Metro)" local p = { ["lang"] = "en-US", ["system title"] = "[[Washington Metro]]", ["system icon"] = "[[File:WMATA Metro Logo small.svg|18px|link=Washington Metro]]", ["name format"] = "font-family: Helvetica, Liberation Sans, Arimo, Microsoft Sans Serif, Arial; background-color: #000000; font-size: 160%; color: white; padding: 0.4em 4px; margin: 0.25em;", ["header background color"] = "000000", ["header text color"] = "FFFFFF", ["system color"] = "000000", ["station format"] = { "%1 station", ["Addison Rd"] = "[[Addison Road station|Addison Road]]", ["Ashburn"] = x, ["Ballston"] = "[[Ballston–MU station|Ballston–MU]]", ["Braddock Rd"] = "[[Braddock Road station|Braddock Road]]", ["College Park"] = "College Park–University of Maryland station", ["Crystal City"] = x, ["Eisenhower Ave"] = "[[Eisenhower Avenue station|Eisenhower Avenue]]", ["Federal Center"] = "[[Federal Center SW station|Federal Center SW]]", ["Foggy Bottom"] = "[[Foggy Bottom–GWU station|Foggy Bottom–GWU]]", ["Franconia"] = "[[Franconia–Springfield station|Franconia–Springfield]]", ["King Street"] = "[[King Street–Old Town station|King Street–Old Town]]", ["Gallery Pl"] = "[[Gallery Place station|Gallery Place]]", ["Georgia Avenue"] = "[[Georgia Avenue–Petworth station|Georgia Avenue–Petworth]]", ["Georgia Ave"] = "[[Georgia Avenue–Petworth station|Georgia Avenue–Petworth]]", ["Georgia Ave–Petworth"] = "[[Georgia Avenue–Petworth station|Georgia Avenue–Petworth]]", ["Greensboro"] = x, ["Grosvenor"] = "[[Grosvenor–Strathmore station|Grosvenor–Strathmore]]", ["Huntington"] = x, ["Largo"] = "[[Downtown Largo station|Downtown Largo]]", ["Largo Town Center"] = "[[Downtown Largo station|Downtown Largo]]", ["McPherson Sq"] = "[[McPherson Square station|McPherson Square]]", ["Medical Center"] = x, ["Mount Vernon Sq"] = "[[Mount Vernon Square station|Mount Vernon Square]]", ["Minnesota Ave"] = "[[Minnesota Avenue station|Minnesota Avenue]]", ["Morgan Blvd"] = "[[Morgan Boulevard station|Morgan Boulevard]]", ["Navy Yard"] = "[[Navy Yard–Ballpark station|Navy Yard–Ballpark]]", ["Naylor Rd"] = "[[Naylor Road station|Naylor Road]]", ["NoMa"] = "[[NoMa–Gallaudet U station|NoMa–Gallaudet U]]", ["Potomac Ave"] = "[[Potomac Avenue station|Potomac Avenue]]", ["Prince George's Plaza"] = "[[Hyattsville Crossing station|Hyattsville Crossing]]", ["Rhode Island Ave"] = "[[Rhode Island Avenue station|Rhode Island Avenue]]", ["Shaw"] = "[[Shaw–Howard University station|Shaw–Howard U]]", ["Southern Ave"] = "[[Southern Avenue station|Southern Avenue]]", ["Tenleytown"] = "[[Tenleytown–AU station|Tenleytown–AU]]", ["Tysons Corner"] = "[[Tysons station|Tysons]]", ["U St"] = "[[U Street station|U Street]]", ["Van Dorn St"] = "[[Van Dorn Street station|Van Dorn Street]]", ["Van Ness"] = "[[Van Ness–UDC station|Van Ness–UDC]]", ["Virginia Square"] = "[[Virginia Square–GMU station|Virginia Square–GMU]]", ["Virginia Sq"] = "[[Virginia Square–GMU station|Virginia Square–GMU]]", ["National Airport"] = "Ronald Reagan Washington National Airport station", ["Ronald Reagan Washington National Airport"] = "[[Ronald Reagan Washington National Airport station|National Airport]]", ["Vienna"] = x, ["Waterfront"] = x, ["Wheaton"] = x, ["Wiehle"] = "[[Wiehle–Reston East station|Wiehle–Reston East]]", ["White Flint"] = "[[North Bethesda station|North Bethesda]]", ["Route 772"] = "[[Ashburn station (Washington Metro)|Ashburn]]", ["Route 606"] = "[[Loudoun Gateway station|Loudoun Gateway]]", ["Dulles"] = "[[Dulles International Airport station|Dulles International Airport]]", ["Dulles Airport"] = "[[Dulles International Airport station|Dulles International Airport]]", ["Union Station"] = "Union Station (Washington Metro)" }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[%1 Line (Washington Metro)|%1 Line]]", ["icon"] = "[[File:WMATA %1 New.svg|16px|link=%1 Line (Washington Metro)]]", }, ["Red"] = { ["color"] = "e51636", ["left terminus"] = "Shady Grove", ["right terminus"] = "Glenmont" }, ["Blue"] = { ["color"] = "1574c4", ["left terminus"] = "Franconia–Springfield", ["right terminus"] = "Downtown Largo", }, ["Orange"] = { ["color"] = "f68712", ["left terminus"] = "Vienna", ["right terminus"] = "New Carrollton" }, ["Yellow"] = { ["color"] = "fcd006", ["left terminus"] = "Huntington", ["right terminus"] = {"Mount Vernon Square","Greenbelt"}, }, ["Green"] = { ["color"] = "0fab4b", ["left terminus"] = "Branch Avenue", ["right terminus"] = "Greenbelt" }, ["Silver"] = { ["color"] = "9d9f9c", ["left terminus"] = "Ashburn", ["right terminus"] = {"Downtown Largo","New Carrollton"}, }, ["Green Line Commuter Shortcut"] = { ["color"] = "13AE4E!important", ["left terminus"] = "Farragut North", ["right terminus"] = "Greenbelt", ["title"] = "[[Green Line (Washington Metro)|Green Line Commuter Shortcut]]", ["icon"] = "[[File:WMATA Green New.svg|16px|link=Green Line (Washington Metro)]]", } }, ["aliases"] = { ["R"] = "Red", ["r"] = "Red", ["RD"] = "Red", ["rd"] = "Red", ["B"] = "Blue", ["b"] = "Blue", ["BL"] = "Blue", ["bl"] = "Blue", ["O"] = "Orange", ["o"] = "Orange", ["OR"] = "Orange", ["or"] = "Orange", ["Y"] = "Yellow", ["y"] = "Yellow", ["YL"] = "Yellow", ["yl"] = "Yellow", ["G"] = "Green", ["g"] = "Green", ["GR"] = "Green", ["gr"] = "Green", ["S"] = "Silver", ["s"] = "Silver", ["SV"] = "Silver", ["sv"] = "Silver", } } return p t76285sr7y0pat0cvp1rmlyqi0gcutn 0 254743 2707977 2707863 2026-09-05T17:01:15Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707977 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने १ डिसेंबर २००६ रोजी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. भारताने [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] आणि [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] साली ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जिंकले तर [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] साली उपविजेता ठरले. तसेच [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये]] भारताने सुवर्णपदक पटकावले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! संघ !! प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना |- |align=left|{{cr|RSA}} || १ डिसेंबर २००६ |- |align=left|{{cr|SCO}} || १३ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|PAK}} || १४ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|NZ}} || १६ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|ENG}} || १९ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|AUS}} || २२ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|SL}} || १० फेब्रुवारी २००९ |- |align=left|{{cr|BAN}} || ६ जून २००९ |- |align=left|{{cr|IRE}} || १० जून २००९ |- |align=left|{{cr|WIN}} || १२ जून २००९ |- |align=left|{{cr|AFG|२०१३}} || १ मे २०१० |- |align=left|{{cr|ZIM}} || १२ जून २०१० |- |align=left|{{cr|UAE}} || ३ मार्च २०१६ |- |align=left|{{cr|NAM}} || ८ नोव्हेंबर २०२१ |- |align=left|{{cr|HK}} || ३१ सप्टेंबर २०२२ |- |align=left|{{cr|NED}} || २७ ऑक्टोबर २०२२ |- |align=left|{{cr|NEP}} || ३ ऑक्टोबर २०२३ |- |align=left|{{cr|USA}} || १२ जून २०२४ |- |align=left|{{cr|OMA}} || १९ सप्टेंबर २०२५ |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |टाय+विजय !scope="col" |टाय+पराभव !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|AFG|२०१३}} | ९ || ७ || ० || ० || १ || ० || १ || ७७.७८ || २०१० || २०२४ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|AUS}} | ३७ || २२ || १२ || ० || ० || ० || ३ || ५९.४५ || २००७ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|BAN}} | १८ || १७ || १ || ० || ० || ० || ० || ९४.४४ || २००९ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|ENG}} | ३५ || १८ || १६ || ० || ० || ० || १ || ५१.४२ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|IRE}} | १० || ८ || २ || ० || ० || ० || ० || ८०.०० || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NZL}} | ३१ || १७ || ११ || १ || २ || ० || ० || ५४.८३ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|PAK}} | १७ || १३ || ३ || ० || १ || ० || ० || ७६.४७ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|RSA}} | ३६ || २१ || १४ || ० || ० || ० || १ || ५८.३३ || २००६ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|SL}} | ३३ || २१ || ९ || ० || २ || ० || १ || ६५.६२ || २००९ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|WIN}} | ३१ || २० || १० || ० || ० || ० || १ || ६४.५१ || २००९ || २०२६ |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{cr|ZIM}} | १७ || १४ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८२.३५ || २०१० || २०२६ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|HKG}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NAM}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२१ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NEP}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२३ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NED}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|OMA}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२५ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|SCO}} | २ || १ || ० || ० || ० || ० || १ || ५०.०० || २००७ || २०२१ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|UAE}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१६ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२४ || २०२६ |- |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' |'''२८७'''||'''१९०'''||'''८१'''||'''१'''||'''६'''||'''०'''||'''९'''||'''६६.२०'''||'''२००६'''||'''२०२६''' |- |colspan=11|<small>''सदर आकडेवारी २६ जुलै २०२६ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] येथे झालेल्या {{cr-rt|IND}} वि. {{cr|ZIM}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small><ref>{{cite web|title= Records / India / Twenty20 Internationals / Result summary|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=6;type=team|publisher=ESPNcricinfo|access-date=21 November 2021}}</ref><ref>{{cite web|title= Records / Twenty20 Internationals / Team records / Results summary |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283307.html|publisher=ESPNcricinfo|access-date=21 November 2021}}</ref> {{navbar|India T20I cricket records by opponent|mini=1|nodiv=1}} |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/255954.html १०] || १ डिसेंबर २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} || |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287859.html २६] || १३ सप्टेंबर २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287862.html २९] || १४ सप्टेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287865.html ३२] || १६ सप्टेंबर २००७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287873.html ४०] || १९ सप्टेंबर २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287876.html ४३] || २० सप्टेंबर २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287878.html ४५] || २२ सप्टेंबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287879.html ४६] || २४ सप्टेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297800.html ४७] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291356.html ५२] || १ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386535.html ८२] || १० फेब्रुवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386494.html ८४] || २५ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366622.html ८५] || २७ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355994.html ९३] || ६ जून २००९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356001.html १०१] || १० जून २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356006.html १०५] || १२ जून २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356010.html १०९] || १४ जून २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356014.html ११३] || १६ जून २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|RSA}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430884.html १२६] || ९ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|SL}} || rowspan=2 | |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430885.html १२७] || १२ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412679.html १५३] || १ मे २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412682.html १५५] || २ मे २०१० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412691.html १६५] || ७ मे २०१० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412695.html १६९] || ९ मे २०१० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412699.html १७३] || ११ मे २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|SL}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452153.html १८२] || १२ जून २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} || rowspan=11 | |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452154.html १८३] || १३ जून २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html १९६] || ९ जानेवारी २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489200.html २००] || ४ जून २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474476.html २०४] || ३१ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/521217.html २१४] || २९ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518954.html २१७] || १ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518955.html २१८] || ३ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/556252.html २४२] || ३० मार्च २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/564786.html २५५] || ७ ऑगस्ट २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|IND}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565820.html २६१] || ११ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533274.html २६५] || १९ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533281.html २७२] || २३ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533287.html २७८] || २८ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533291.html २८२] || ३० सप्टेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533295.html २८६] || २ ऑक्टोबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565810.html २९२] || २० डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565811.html २९४] || २२ डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589306.html २९६] || २५ डिसेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|PAK}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589307.html २९८] || २८ डिसेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647247.html ३३१] || १० ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682921.html ३७८] || २१ मार्च २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682929.html ३८२] || २३ मार्च २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682943.html ३८९] || २८ मार्च २०१४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682951.html ३९३] || ३० मार्च २०१४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682963.html ३९९] || ४ एप्रिल २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682965.html ४००] || ६ एप्रिल २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667731.html ४०५] || ७ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885969.html ४४०] || १७ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885971.html ४४२] || १९ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903587.html ४५६] || २ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धर्मशाळा]] || {{cr|RSA}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903589.html ४५७] || ५ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|RSA}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895817.html ४८५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895819.html ४८६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895821.html ४८९] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963697.html ४९६] || ९ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|SL}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963699.html ४९७] || १२ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963701.html ४९९] || १४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966745.html ५०९] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०१६ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966751.html ५१२] || २७ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966757.html ५१५] || १ मार्च २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html ५१७] || ३ मार्च २०१६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966765.html ५२१] || ६ मार्च २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951329.html ५३५] || १५ मार्च २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|NZ}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951341.html ५४१] || १९ मार्च २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951353.html ५४७] || २३ मार्च २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951363.html ५५३] || २७ मार्च २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951371.html ५५६] || ३१ मार्च २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007655.html ५५८] || १८ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=21 | |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007657.html ५५९] || २० जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007659.html ५६०] || २२ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041615.html ५६२] || २७ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|WIN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041617.html ५६३] || २८ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || अनिर्णित |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034825.html ५९२] || २६ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034827.html ५९३] || २९ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034829.html ५९४] || १ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1098211.html ६१७] || ९ जुलै २०१७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109610.html ६१८] || ६ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119501.html ६२३] || ७ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119502.html ६२४] || १० ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120093.html ६३०] || १ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120094.html ६३१] || ४ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|NZ}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120095.html ६३२] || ७ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122729.html ६३३] || २० डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122730.html ६३४] || २२ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122731.html ६३५] || २४ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122285.html ६५२] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122286.html ६५४] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122287.html ६५५] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५६] || ६ मार्च २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} || rowspan=5 | [[२०१८ निदाहास चषक|२०१८ श्रीलंका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५७] || ८ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५९] || १२ मार्च २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६६०] || १४ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६६२] || १८ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140992.html ६७८] || २७ जून २०१८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} || |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140993.html ६८०] || २९ जून २०१८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} || rowspan=45 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119543.html ६८४] || ३ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119544.html ६८८] || ६ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119545.html ६९०] || ८ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157759.html ७०७] || ४ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157760.html ७०९] || ६ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157761.html ७१०] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144990.html ७१२] || २१ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144991.html ७१३] || २३ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144992.html ७१४] || २५ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153696.html ७३५] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153697.html ७३७] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153698.html ७३८] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168247.html ७४८] || २४ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168248.html ७४९] || २७ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188621.html ८४२] || ३ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188622.html ८४३] || ४ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188623.html ८४६] || ६ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187005.html ८८८] || १८ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187006.html ८९३] || २२ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187013.html १०००] || ३ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|BAN}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187014.html १००७] || ७ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187015.html १०१४] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187018.html १०२०] || ६ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187019.html १०२२] || ८ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|WIN}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187020.html १०२४] || ११ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202242.html १०२५] || ५ जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || अनिर्णित |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202243.html १०२६] || ७ जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202244.html १०२७] || १० जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187677.html १०३१] || २४ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187678.html १०३४] || २६ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187679.html १०३५] || २९ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || बरोबरीत |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187680.html १०३६] || ३१ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || बरोबरीत |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187681.html १०३७] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223952.html १११४] || ४ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|IND}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223953.html १११५] || ६ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223954.html १११६] || ८ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243388.html ११३१] || १२ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243389.html ११३२] || १४ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243390.html ११३३] || १६ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243391.html ११३५] || १८ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243392.html ११३८] || २० मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262758.html १२०४] || २५ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262759.html १२०६] || २८ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262760.html १२०७] || २९ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273727.html १३६१] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} || rowspan=5 | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273739.html १३८१] || ३१ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273744.html १३९०] || ३ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273748.html १३९६] || ५ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273753.html १४१०] || ८ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | १५१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278671.html १४३४] || १७ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=24 | |- | १५२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278672.html १४४०] || १९ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278673.html १४४६] || २१ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278679.html १४६७] || १६ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278680.html १४७३] || १८ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278681.html १४७९] || २० फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278684.html १४९२] || २४ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी इकाना स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278685.html १४९३] || २६ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278686.html १४९४] || २७ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278687.html १५५४] || ९ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|SA}} |- | १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278688.html १५६९] || १२ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|SA}} |- | १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278689.html १५७१] || १४ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- | १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278690.html १५७२] || १७ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278691.html १५७५] || १९ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1303307.html १५८०] || २६ जून २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1303307.html १५८६] || २८ जून २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276904.html १६१६] || ७ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} |- | १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276905.html १६२८] || ९ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276906.html १६३१] || १० जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317903.html १७०२] || २९ जुलै २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|IND}} |- | १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317904.html १७१८] || १ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317905.html १७२०] || २ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|IND}} |- | १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317906.html १७२५] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317907.html १७२६] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327270.html १७५०] || २८ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327272.html १७५४] || ३१ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|HK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327276.html १़७५८] || ४ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327277.html १७५९] || ६ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327279.html १७६१] || ८ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | १८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327503.html १७८८] || २० सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|AUS}} || rowspan=6 | |- | १८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327504.html १७९४] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | १८२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327505.html १७९६] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | १८३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327506.html १८००] || २८ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{cr|IND}} |- | १८४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327507.html १८०३] || २ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327508.html १८०५] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298150.html १८४२] || २३ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२०२२ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298157.html १८४८] || २७ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298164.html १८५३] || ३० ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298169.html १८६०] || २ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298176.html १८७३] || ६ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298178.html १८७८] || १० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322276.html १८९८] || २० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | |- | १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322277.html १९११] || २२ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || बरोबरीत |- | १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348640.html १९८४] || ३ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348641.html १९८५] || ५ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|SL}} |- | १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348642.html १९८६] || ७ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348649.html १९९०] || २७ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{cr|NZL}} |- | १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348650.html १९९१] || २९ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[इकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, लखनौ|अटल बिहारी वाजपेयी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348651.html १९९२] || १ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381217.html २१८८] || ३ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|WIN}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381218.html २१९१] || ६ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|WIN}} || rowspan=6 | |- | २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381219.html २१९२] || ८ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- | २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381220.html २१९३] || १२ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381221.html २१९४] || १३ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|WIN}} |- | २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384634.html २२००] || १८ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384637.html २२०८] || २० ऑगस्ट २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399113.html २२७८] || ३ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|NEP}}|| {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399117.html २२९६] || ६ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399120.html २३०१] || ७ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित |- | २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389391.html २३६१] || २३ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} || rowspan=10 | |- | २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389392.html २३६८] || २६ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{cr|IND}} |- | २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389392.html २३७३] || २८ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}} |- | २१३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389393.html २३८०] || १ डिसेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389394.html २३८१] || ३ डिसेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387598.html २३९६] || १२ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|SA}} |- | २१६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387599.html २४०१] || १४ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | २१७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389396.html २४२८] || ११ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम|इंदरजितसिंग बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | २१८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389397.html २४३१] || १४ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | २१९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389398.html २४३५] || १७ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | २२० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415708.html २६३९] || ५ जून २०२४ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} || rowspan=8 | [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415719.html २६५८] || ९ जून २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415725.html २६७१] || १२ जून २०२४ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415743.html २७१०] || २० जून २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415747.html २७१६] || २२ जून २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[ॲंटिगा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415751.html २७२१] || २४ जून २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415754.html २७२४] || २७ जून २०२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html २७२९] || २९ जून २०२४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IND}} |- | २२८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420223.html २७३७] || ६ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=20 | |- | २२९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420224.html २७३९] || ७ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420225.html २७४९] || १० जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420226.html २७५८] || १३ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420227.html २७६२] || १४ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442987.html २७६७] || २७ जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || {{cr|IND}} |- | २३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442988.html २७६८] || २८ जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || {{cr|IND}} |- | २३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442989.html २७६९] || ३० जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || टाय |- | २३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439893.html २८९७] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान|श्रीमंत माधवराव सिंधिया क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439894.html २८९९] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली मैदान|अरुण जेटली क्रिकेट स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | २३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439895.html २९०४] || १२ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | २३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449301.html २९३८] || ८ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- | २४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449302.html २९४२] || १० नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449303.html २९४७] || १३ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} |- | २४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449304.html २९५२] || १५ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | २४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439899.html ३०८२] || २२ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | २४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439900.html ३०८३] || २५ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | २४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439901.html ३०८४] || २८ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439902.html ३०८५] || ३१ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | २४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439903.html ३०८६] || २ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496921.html ३४४४] || १० सप्टेंबर २०२५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=7 | [[२०२५ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496925.html ३४५५] || १४ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496931.html ३४६५] || १९ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496933.html ३४६८] || २१ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496935.html ३४७०] || २४ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496937.html ३४७६] || २६ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496938.html ३४८२] || २८ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | २५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478907.html ३५३६] || २९ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || अनिर्णित || rowspan=14 | |- | २५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478908.html ३५४१] || ३१ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478909.html ३५५१] || २ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|IND}} |- | २५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478910.html ३५६१] || ६ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट (क्वीन्सलंड)|गोल्ड कोस्ट]] || {{cr|IND}} |- | २५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478911.html ३५६५] || ८ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479576.html ३६२३] || ९ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | २६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479577.html ३६३१] || ११ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{cr|RSA}} |- | २६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479578.html ३६४४] || १४ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | २६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479580.html ३६४५] || १९ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490234.html ३६६३] || २१ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | २६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490235.html ३६६७] || २३ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|IND}} |- | २६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490236.html ३६६९] || २५ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | २६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490237.html ३६७२] || २८ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|NZ}} |- | २६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490238.html ३६८०] || ३१ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512721.html ३६८६] || ७ फेब्रुवारी २०२६ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512736.html ३७०३] || १२ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512745.html ३७१५] || १५ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512754.html ३७२३] || १८ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512761.html ३७३०] || २२ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512766.html ३७४१] || २६ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम (चेन्नई)|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512770.html ३७५०] || १ मार्च २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512772.html ३७५२] || ५ मार्च २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html ३७५५] || ८ मार्च २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html ३९९३] || २६ जून २०२६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=14 | |- | २७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html ४००४] || २८ जून २०२६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | २८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html ४००७] || १ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- | २८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html ४०१२] || ४ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २८२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html ४०१३] || ७ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २८३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html ४०२०] || ९ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- | २८४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html ४०२५] || ११ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | २८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html ४०३९] || २३ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html ४०४१] || २५ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html ४०४४] || २६ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549586.html] || १३ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD |- | २८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549587.html] || १५ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD |- | २९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549588.html] || १७ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD |- | २९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1552859.html] || २२ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|JPN}} || {{flagicon|JPN}} [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] || TBD |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1552773.html] || २८ सप्टेंबर २०२६ || TBD || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निश्शीन]] || TBD || [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ]] |- | २९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html] || ६ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|भारतरत्न श्री अटलबिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || TBD || rowspan=8 | |- | २९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html] || ९ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || TBD |- | २९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html] || ११ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || TBD |- | २९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html] || १४ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || TBD |- | २९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html] || १७ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || TBD |- | २९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html] || २२ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || TBD |- | २९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html] || २४ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || TBD |- | ३०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html] || २७ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || TBD |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ३०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html] || ३० ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || TBD || rowspan=5 | |- | ३०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html] || १ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || TBD |- | ३०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html] || २२ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || TBD |- | ३०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html] || २४ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || TBD |- | ३०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html] || २७ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || TBD |} ==हे ही पहा== * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय १९ वर्षाखालील क्रिकेट संघाने खेळलेल्या युवा कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय १९ वर्षाखालील क्रिकेट संघाने खेळलेल्या युवा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] s6pk9cmywvqo9tdrcezzjqw06yl86sc 0 267069 2707975 2707859 2026-09-05T16:58:03Z Aditya tamhankar 80177 2707975 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने ५ ऑगस्ट २००६ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |टाय+विजय !scope="col" |टाय+पराभव !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | style="text-align: center;" colspan="11" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Australia}} | ३९ || ९ || २८ || ० || १ || ० || १ || २३.०७ || २००८ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Bangladesh}} | २४ || २१ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८७.५० || २०१३ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|England}} | ३८ || १२ || २६ || ० || ० || ० || ० || ३१.५७ || २००६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Ireland}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१८ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|New Zealand}} | १४ || ४ || १० || ० || ० || ० || ० || २८.५७ || २००९ || २०२४ |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{crw|Pakistan}} | १८ || १५ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८३.३३ || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|South Africa}} | २५ || ११ || ११ || ० || ० || ० || ३ || ४४.०० || २०१४ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Sri Lanka}} | ३१ || २५ || ५ || ० || ० || ० || १ || ८०.६४ || २००९ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|West Indies}} | २४ || १५ || ९ || ० || ० || ० || ० || ६२.५० || २०११ || २०२४ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|HK}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Malaysia}} | ३ || २ || ० || ० || ० || ० || १ || ६६.६७ || २०१८ || २०२३ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|NED}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Nepal}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२४ || २०२४ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Thailand}} | ४ || ४ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०१८ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|UAE}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२२ || २०२४ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Barbados}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२ |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' | '''२२८''' || '''१२६''' || '''९५'''|| '''०''' || '''१''' || '''०''' || '''६'''|| '''५५.२६''' || '''२००६''' || '''२०२६''' |- |colspan=11|<small>''सदर आकडेवारी ५ सप्टेंबर २०२६ रोजी [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|PAK}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small> |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना |- |align=left|{{crw|ENG}} || ५ ऑगस्ट २००६ |- |align=left|{{crw|AUS}} || २८ ऑक्टोबर २००८ |- |align=left|{{crw|PAK}} || १३ जून २००९ |- |align=left|{{crw|SL}} || १५ जून २००९ |- |align=left|{{crw|NZL}} || १८ जून २००९ |- |align=left|{{crw|WIN}} || २२ जानेवारी २०११ |- |align=left|{{crw|BAN}} || २ एप्रिल २०१३ |- |align=left|{{crw|RSA}} || ३० नोव्हेंबर २०१४ |- |align=left|{{crw|MAS}} || ३ जून २०१८ |- |align=left|{{crw|THA}} || ४ जून २०१८ |- |align=left|{{crw|IRE}} || १५ नोव्हेंबर २०१८ |- |align=left|{{crw|Barbados}} || ३ ऑगस्ट २०२२ |- |align=left|{{crw|UAE}} || ४ ऑक्टोबर २०२२ |- |align=left|{{crw|NEP}} || २३ जुलै २०२४ |- |align=left|{{crw|NED}} || १७ जून २०२६ |- |align=left|{{crw|HK}} || ३ सप्टेंबर २०२६ |} ==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला ट्वेंटी२० सामन्यांची संख्या== ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225163.html ३] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369333.html २०] || २८ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|हर्स्टव्हिल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355977.html २९] || ११ जून २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[महिला २०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355981.html ३३] || १३ जून २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355985.html ३७] || १५ जून २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355988.html ४०] || १८ जून २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|NZ}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439017.html ५६] || ४ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439018.html ५७] || ६ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439019.html ५८] || ८ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412707.html ६५] || ६ मे २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१० आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412710.html ६८] || ८ मे २०१० || {{crw|PAK}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412715.html ७३] || १० मे २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412716.html ७४] || १३ मे २०१० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूजॉर स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इसलेट]] || {{crw|AUS}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488906.html ९८] || २२ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488907.html ९९] || २३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|WIN}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488908.html १००] || २४ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500224.html १०७] || २३ जून २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[इसेक्स|टोबी होव क्रिकेट मैदान]], [[इसेक्स|बिलिएरके]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला टी२० चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला ट्वेंटी२० चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500225.html ११०] || २५ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492547.html ११२] || २६ जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500574.html ११३] || २७ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हँपशायर|ऑफिसर्स क्लब सर्व्हिस मैदान]], [[हँपशायर|अल्डरशॉट]] || {{crw|IND}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549390.html १३१] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|WIN}} || rowspan=12 | |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549391.html १३३] || १९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|IND}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549392.html १३५] || २२ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549393.html १३६] || २३ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549394.html १३८] || २७ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552935.html १३९] || १८ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552936.html १४०] || १९ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552937.html १४१] || २१ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552938.html १४२] || २२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552939.html १४३] || २३ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542850.html १५०] || २६ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542851.html १५१] || २८ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533302.html १६९] || २७ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533306.html १७३] || २९ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533309.html १७६] || १ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584772.html १७८] || ३ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584924.html १८४] || २८ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | [[२०१२ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०१२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584929.html १८६] || ३१ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625898.html १९७] || २ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625899.html १९८] || ४ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625900.html १९९] || ५ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707469.html २३१] || २५ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|SL}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707471.html २३२] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|IND}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707473.html २३३] || २८ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SL}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720551.html २४३] || ९ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720553.html २४४] || ११ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720555.html २४५] || १३ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682973.html २५०] || २४ मार्च २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|SL}} || rowspan=5 | [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682981.html २५४] || २६ मार्च २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682995.html २६१] || ३० मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683005.html २६६] || १ एप्रिल २०१४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683009.html २६८] || २ एप्रिल २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797907.html २९४] || ३० नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872485.html ३०७] || ११ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872487.html ३०८] || १३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872489.html ३०९] || १५ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895787.html ३२५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895789.html ३२६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895791.html ३२७] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967869.html ३३१] || २२ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967871.html ३३२] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967873.html ३३३] || २६ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951375.html ३४०] || १५ मार्च २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951387.html ३४६] || १९ मार्च २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951395.html ३५०] || २२ मार्च २०१६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951409.html ३५७] || २७ मार्च २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|WIN}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063546.html ३७०] || १८ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} || rowspan=3 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063547.html ३७१] || २० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063548.html ३७३] || २२ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065333.html ३७४] || २६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक, २०१६|२०१६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065339.html ३७६] || २९ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065344.html ३७८] || १ डिसेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065348.html ३८०] || ४ डिसेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123206.html ३९४] || १३ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123207.html ३९५] || १६ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123208.html ३९६] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|RSA}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123209.html ३९७] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123210.html ३९८] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131235.html ४०२] || २२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१७-१८ महिला टी२० तिरंगी मालिका, भारत|२०१८ भारत महिला ट्वेंटी२० तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131237.html ४०५] || २५ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131238.html ४०६] || २६ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131240.html ४०९] || २९ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148048.html ४१६] || ३ जून २०१८ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१८ महिला टी२० आशिया चषक|२०१८ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148052.html ४२०] || ४ जून २०१८ || {{crw|THA}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148056.html ४२४] || ६ जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148059.html ४२८] || ७ जून २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148060.html ४२९] || ९ जून २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148063.html ४३२] || १० जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157709.html ४९४] || १९ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157710.html ४९५] || २१ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157711.html ४९६] || २२ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157712.html ४९७] || २४ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157713.html ४९९] || २५ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150533.html ५१५] || ९ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[आयसीसी महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक, २०१८|२०१८ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150537.html ५१८] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150545.html ५२६] || १५ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150549.html ५३०] || १७ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150554.html ५३५] || २२ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153858.html ५७४] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 | |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153859.html ५७६] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153860.html ५७७] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=13 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172163.html ५९९] || ४ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172164.html ६००] || ७ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172165.html ६०१] || ९ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198478.html ७६९] || २४ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198481.html ७७२] || १ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202366.html ७७५] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198482.html ७७९] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|RSA}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202252.html ७९६] || ९ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202253.html ७९८] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202254.html ७९९] || १४ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202255.html ८००] || १७ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202256.html ८०१] || २० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183543.html ८३१] || ३१ जानेवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१९-२० ऑस्ट्रेलिया महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183545.html ८३३] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183546.html ८३८] || ७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183547.html ८४०] || ८ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183549.html ८४५] || १२ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173048.html ८४६] || २१ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी शोग्राउंड मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173053.html ८५१] || २४ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173056.html ८५४] || २७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173061.html ८५९] || २९ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173070.html ८६६] || ८ मार्च २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253272.html ८८६] || २० मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} || rowspan=13 | |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253273.html ८८७] || २१ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253274.html ८८८] || २३ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260097.html ९१६] || ९ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260098.html ९१९] || ११ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|होव]] || {{crw|IND}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260099.html ९२०] || १४ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263621.html ९८१] || ७ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित |- | १३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263622.html ९८२] || ९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} |- | १३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263623.html ९८३] || १० ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289031.html १०२६] || ९ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZL}} |- | १३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319709.html ११४५] || २३ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- | १३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319710.html ११४९] || २५ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- | १३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319711.html ११५२] || २७ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289259.html ११७३] || २९ जुलै २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|२०२२ राष्ट्रकुल खेळ]] |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289263.html ११८१] || ३१ जुलै २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289268.html ११८७] || ३ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|Barbados}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289271.html ११९०] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289274.html ११९३] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} |- | १४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301334.html १२०९] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | १४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301335.html १२१६] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- | १४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301336.html १२१७] || १५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335786.html १२४०] || १ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} || rowspan=8 | [[२०२२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335790.html १२५०] || ३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335792.html १२५२] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335797.html १२६७] || ७ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335799.html १२६९] || ८ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335803.html १२७३] || १० ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335806.html १२७५] || १३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335808.html १२७९] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345424.html १३१२] || ९ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345425.html १३१३] || ११ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || बरोबरीत |- | १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345426.html १३१९] || १४ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345427.html १३२५] || १७ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345428.html १३३२] || २० डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344511.html १३४२] || १९ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344513.html १३४४] || २३ जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344515.html १३४८] || २८ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344516.html १३४९] || ३० जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344517.html १३५०] || २ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338043.html १३५९] || १२ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338048.html १३६४] || १५ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338053.html १३६९] || १८ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338057.html १३७३] || २० फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338060.html १३७६] || २३ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|AUS}} |- | १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382163.html १५१०] || ९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382164.html १५१३] || ११ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} |- | १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382165.html १५१७] || १३ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399055.html १६६६] || २१ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399059.html १६६८] || २४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399062.html १६७१] || २५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- | १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406073.html १७०३] || ६ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} || rowspan=14 | |- | १७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406074.html १७०९] || ९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | १७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406075.html १७१२] || १० डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406081.html १७२८] || ५ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406082.html १७२९] || ७ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406083.html १७३०] || ९ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429393.html १८५५] || २८ एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429394.html १८६१] || ३० एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429395.html १८६७] || २ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429396.html १८८१] || ६ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429397.html १८८४] || ९ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434291.html १९४५] || ५ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|SA}} |- | १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434292.html १९५०] || ७ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434293.html १९५२] || ९ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426757.html १९५९] || १९ जुलै २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२४ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426760.html १९६२] || २१ जुलै २०२४ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426765.html १९६७] || २३ जुलै २०२४ || {{crw|NEP}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426768.html १९७१] || २६ जुलै २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426770.html १९७९] || २८ जुलै २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432425.html २०६१] || ४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432428.html २०६६] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432433.html २०७५] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432439.html २०९३] || १३ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{crw|AUS}} |- | १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459891.html २१५६] || १५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | |- | १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459892.html २१५८] || १७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|WIN}} |- | १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459893.html २१५९] || १९ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448397.html २३८३] || २८ जून २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448398.html २३८४] || १ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IND}} || rowspan=20 | |- | २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448399.html २३८७] || ४ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448400.html २३९७] || ९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- | २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448401.html २३९८] || १२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513735.html २६१९] || २१ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513736.html २६२०] || २३ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513737.html २६२१] || २६ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513738.html २६२२] || २८ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513739.html २६२३] || ३० डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478912.html २६७३] || १५ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- | २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478913.html २६७५] || १९ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478914.html २६७६] || २१ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html २७२४] || १७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २७२९] || १९ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html २७३४] || २२ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|SA}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html २७३९] || २५ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|IND}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html २७४५] || २७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{crw|SA}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html २७८४] || २८ मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|IND}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html २७९२] || ३० मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html २८००] || २ जून २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html २८५७] || १४ जून २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html २८६५] || १७ जून २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html २८८१] || २१ जून २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html २८८६] || २५ जून २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html २९०७] || २८ जून २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html २९८६] || ३० ऑगस्ट २०२६ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[२०२६ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548897.html २९९०] || ३ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|HK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html ३००२] || ५ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html] || १० सप्टेंबर २०२६ || TBD || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html] || १७ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|JPN}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] || TBD || [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिलांची स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ]] |- | २३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html] || १६ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD || rowspan=3 | |- | २३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html] || २८ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD |- | २३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html] || २० ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] q3pg22e3rjnvb094vswctos6ffpsa9l 2707976 2707975 2026-09-05T16:58:40Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707976 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने ५ ऑगस्ट २००६ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |टाय+विजय !scope="col" |टाय+पराभव !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | style="text-align: center;" colspan="11" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Australia}} | ३९ || ९ || २८ || ० || १ || ० || १ || २३.०७ || २००८ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Bangladesh}} | २४ || २१ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८७.५० || २०१३ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|England}} | ३८ || १२ || २६ || ० || ० || ० || ० || ३१.५७ || २००६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Ireland}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१८ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|New Zealand}} | १४ || ४ || १० || ० || ० || ० || ० || २८.५७ || २००९ || २०२४ |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{crw|Pakistan}} | १८ || १५ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८३.३३ || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|South Africa}} | २५ || ११ || ११ || ० || ० || ० || ३ || ४४.०० || २०१४ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Sri Lanka}} | ३१ || २५ || ५ || ० || ० || ० || १ || ८०.६४ || २००९ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|West Indies}} | २४ || १५ || ९ || ० || ० || ० || ० || ६२.५० || २०११ || २०२४ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|HK}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Malaysia}} | ३ || २ || ० || ० || ० || ० || १ || ६६.६७ || २०१८ || २०२३ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|NED}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Nepal}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२४ || २०२४ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Thailand}} | ४ || ४ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०१८ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|UAE}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२२ || २०२४ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Barbados}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२ |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' | '''२२८''' || '''१२६''' || '''९५'''|| '''०''' || '''१''' || '''०''' || '''६'''|| '''५५.२६''' || '''२००६''' || '''२०२६''' |- |colspan=11|<small>''सदर आकडेवारी ५ सप्टेंबर २०२६ रोजी [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|PAK}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small> |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना |- |align=left|{{crw|ENG}} || ५ ऑगस्ट २००६ |- |align=left|{{crw|AUS}} || २८ ऑक्टोबर २००८ |- |align=left|{{crw|PAK}} || १३ जून २००९ |- |align=left|{{crw|SL}} || १५ जून २००९ |- |align=left|{{crw|NZL}} || १८ जून २००९ |- |align=left|{{crw|WIN}} || २२ जानेवारी २०११ |- |align=left|{{crw|BAN}} || २ एप्रिल २०१३ |- |align=left|{{crw|RSA}} || ३० नोव्हेंबर २०१४ |- |align=left|{{crw|MAS}} || ३ जून २०१८ |- |align=left|{{crw|THA}} || ४ जून २०१८ |- |align=left|{{crw|IRE}} || १५ नोव्हेंबर २०१८ |- |align=left|{{crw|Barbados}} || ३ ऑगस्ट २०२२ |- |align=left|{{crw|UAE}} || ४ ऑक्टोबर २०२२ |- |align=left|{{crw|NEP}} || २३ जुलै २०२४ |- |align=left|{{crw|NED}} || १७ जून २०२६ |- |align=left|{{crw|HK}} || ३ सप्टेंबर २०२६ |} ==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला ट्वेंटी२० सामन्यांची संख्या== ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225163.html ३] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369333.html २०] || २८ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|हर्स्टव्हिल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355977.html २९] || ११ जून २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[महिला २०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355981.html ३३] || १३ जून २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355985.html ३७] || १५ जून २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355988.html ४०] || १८ जून २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|NZ}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439017.html ५६] || ४ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439018.html ५७] || ६ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439019.html ५८] || ८ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412707.html ६५] || ६ मे २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१० आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412710.html ६८] || ८ मे २०१० || {{crw|PAK}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412715.html ७३] || १० मे २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412716.html ७४] || १३ मे २०१० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूजॉर स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इसलेट]] || {{crw|AUS}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488906.html ९८] || २२ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488907.html ९९] || २३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|WIN}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488908.html १००] || २४ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500224.html १०७] || २३ जून २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[इसेक्स|टोबी होव क्रिकेट मैदान]], [[इसेक्स|बिलिएरके]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला टी२० चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला ट्वेंटी२० चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500225.html ११०] || २५ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492547.html ११२] || २६ जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500574.html ११३] || २७ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हँपशायर|ऑफिसर्स क्लब सर्व्हिस मैदान]], [[हँपशायर|अल्डरशॉट]] || {{crw|IND}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549390.html १३१] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|WIN}} || rowspan=12 | |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549391.html १३३] || १९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|IND}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549392.html १३५] || २२ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549393.html १३६] || २३ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549394.html १३८] || २७ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552935.html १३९] || १८ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552936.html १४०] || १९ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552937.html १४१] || २१ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552938.html १४२] || २२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552939.html १४३] || २३ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542850.html १५०] || २६ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542851.html १५१] || २८ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533302.html १६९] || २७ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533306.html १७३] || २९ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533309.html १७६] || १ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584772.html १७८] || ३ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584924.html १८४] || २८ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | [[२०१२ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०१२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584929.html १८६] || ३१ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625898.html १९७] || २ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625899.html १९८] || ४ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625900.html १९९] || ५ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707469.html २३१] || २५ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|SL}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707471.html २३२] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|IND}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707473.html २३३] || २८ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SL}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720551.html २४३] || ९ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720553.html २४४] || ११ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720555.html २४५] || १३ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682973.html २५०] || २४ मार्च २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|SL}} || rowspan=5 | [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682981.html २५४] || २६ मार्च २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682995.html २६१] || ३० मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683005.html २६६] || १ एप्रिल २०१४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683009.html २६८] || २ एप्रिल २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797907.html २९४] || ३० नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872485.html ३०७] || ११ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872487.html ३०८] || १३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872489.html ३०९] || १५ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895787.html ३२५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895789.html ३२६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895791.html ३२७] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967869.html ३३१] || २२ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967871.html ३३२] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967873.html ३३३] || २६ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951375.html ३४०] || १५ मार्च २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951387.html ३४६] || १९ मार्च २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951395.html ३५०] || २२ मार्च २०१६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951409.html ३५७] || २७ मार्च २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|WIN}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063546.html ३७०] || १८ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} || rowspan=3 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063547.html ३७१] || २० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063548.html ३७३] || २२ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065333.html ३७४] || २६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक, २०१६|२०१६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065339.html ३७६] || २९ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065344.html ३७८] || १ डिसेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065348.html ३८०] || ४ डिसेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123206.html ३९४] || १३ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123207.html ३९५] || १६ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123208.html ३९६] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|RSA}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123209.html ३९७] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123210.html ३९८] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131235.html ४०२] || २२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१७-१८ महिला टी२० तिरंगी मालिका, भारत|२०१८ भारत महिला ट्वेंटी२० तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131237.html ४०५] || २५ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131238.html ४०६] || २६ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131240.html ४०९] || २९ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148048.html ४१६] || ३ जून २०१८ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१८ महिला टी२० आशिया चषक|२०१८ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148052.html ४२०] || ४ जून २०१८ || {{crw|THA}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148056.html ४२४] || ६ जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148059.html ४२८] || ७ जून २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148060.html ४२९] || ९ जून २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148063.html ४३२] || १० जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157709.html ४९४] || १९ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157710.html ४९५] || २१ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157711.html ४९६] || २२ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157712.html ४९७] || २४ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157713.html ४९९] || २५ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150533.html ५१५] || ९ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[आयसीसी महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक, २०१८|२०१८ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150537.html ५१८] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150545.html ५२६] || १५ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150549.html ५३०] || १७ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150554.html ५३५] || २२ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153858.html ५७४] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 | |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153859.html ५७६] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153860.html ५७७] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=13 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172163.html ५९९] || ४ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172164.html ६००] || ७ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172165.html ६०१] || ९ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198478.html ७६९] || २४ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198481.html ७७२] || १ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202366.html ७७५] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198482.html ७७९] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|RSA}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202252.html ७९६] || ९ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202253.html ७९८] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202254.html ७९९] || १४ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202255.html ८००] || १७ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202256.html ८०१] || २० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183543.html ८३१] || ३१ जानेवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१९-२० ऑस्ट्रेलिया महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183545.html ८३३] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183546.html ८३८] || ७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183547.html ८४०] || ८ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183549.html ८४५] || १२ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173048.html ८४६] || २१ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी शोग्राउंड मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173053.html ८५१] || २४ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173056.html ८५४] || २७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173061.html ८५९] || २९ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173070.html ८६६] || ८ मार्च २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253272.html ८८६] || २० मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} || rowspan=13 | |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253273.html ८८७] || २१ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253274.html ८८८] || २३ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260097.html ९१६] || ९ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260098.html ९१९] || ११ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|होव]] || {{crw|IND}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260099.html ९२०] || १४ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263621.html ९८१] || ७ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित |- | १३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263622.html ९८२] || ९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} |- | १३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263623.html ९८३] || १० ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289031.html १०२६] || ९ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZL}} |- | १३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319709.html ११४५] || २३ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- | १३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319710.html ११४९] || २५ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- | १३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319711.html ११५२] || २७ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289259.html ११७३] || २९ जुलै २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|२०२२ राष्ट्रकुल खेळ]] |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289263.html ११८१] || ३१ जुलै २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289268.html ११८७] || ३ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|Barbados}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289271.html ११९०] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289274.html ११९३] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} |- | १४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301334.html १२०९] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | १४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301335.html १२१६] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- | १४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301336.html १२१७] || १५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335786.html १२४०] || १ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} || rowspan=8 | [[२०२२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335790.html १२५०] || ३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335792.html १२५२] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335797.html १२६७] || ७ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335799.html १२६९] || ८ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335803.html १२७३] || १० ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335806.html १२७५] || १३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335808.html १२७९] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345424.html १३१२] || ९ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345425.html १३१३] || ११ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || बरोबरीत |- | १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345426.html १३१९] || १४ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345427.html १३२५] || १७ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345428.html १३३२] || २० डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344511.html १३४२] || १९ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344513.html १३४४] || २३ जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344515.html १३४८] || २८ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344516.html १३४९] || ३० जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344517.html १३५०] || २ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338043.html १३५९] || १२ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338048.html १३६४] || १५ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338053.html १३६९] || १८ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338057.html १३७३] || २० फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338060.html १३७६] || २३ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|AUS}} |- | १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382163.html १५१०] || ९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382164.html १५१३] || ११ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} |- | १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382165.html १५१७] || १३ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399055.html १६६६] || २१ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399059.html १६६८] || २४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399062.html १६७१] || २५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- | १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406073.html १७०३] || ६ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} || rowspan=14 | |- | १७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406074.html १७०९] || ९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | १७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406075.html १७१२] || १० डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406081.html १७२८] || ५ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406082.html १७२९] || ७ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406083.html १७३०] || ९ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429393.html १८५५] || २८ एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429394.html १८६१] || ३० एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429395.html १८६७] || २ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429396.html १८८१] || ६ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429397.html १८८४] || ९ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434291.html १९४५] || ५ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|SA}} |- | १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434292.html १९५०] || ७ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434293.html १९५२] || ९ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426757.html १९५९] || १९ जुलै २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२४ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426760.html १९६२] || २१ जुलै २०२४ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426765.html १९६७] || २३ जुलै २०२४ || {{crw|NEP}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426768.html १९७१] || २६ जुलै २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426770.html १९७९] || २८ जुलै २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432425.html २०६१] || ४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432428.html २०६६] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432433.html २०७५] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432439.html २०९३] || १३ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{crw|AUS}} |- | १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459891.html २१५६] || १५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | |- | १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459892.html २१५८] || १७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|WIN}} |- | १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459893.html २१५९] || १९ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448397.html २३८३] || २८ जून २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448398.html २३८४] || १ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IND}} || rowspan=20 | |- | २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448399.html २३८७] || ४ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448400.html २३९७] || ९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- | २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448401.html २३९८] || १२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513735.html २६१९] || २१ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513736.html २६२०] || २३ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513737.html २६२१] || २६ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513738.html २६२२] || २८ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513739.html २६२३] || ३० डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478912.html २६७३] || १५ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- | २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478913.html २६७५] || १९ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478914.html २६७६] || २१ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html २७२४] || १७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २७२९] || १९ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html २७३४] || २२ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|SA}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html २७३९] || २५ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|IND}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html २७४५] || २७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{crw|SA}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html २७८४] || २८ मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|IND}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html २७९२] || ३० मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html २८००] || २ जून २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html २८५७] || १४ जून २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html २८६५] || १७ जून २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html २८८१] || २१ जून २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html २८८६] || २५ जून २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html २९०७] || २८ जून २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html २९८६] || ३० ऑगस्ट २०२६ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[२०२६ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548897.html २९९०] || ३ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|HK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html ३००२] || ५ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html] || १० सप्टेंबर २०२६ || TBD || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || TBD |- style="background:#cfc;" | २३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html] || १७ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|JPN}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] || TBD || [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिलांची स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ]] |- | २३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html] || १६ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD || rowspan=3 | |- | २३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html] || २८ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD |- | २३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html] || २० ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 5ran5fsemjzdgpzvwldik40y22gvv1x 0 268367 2707935 2707844 2026-09-05T14:57:39Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2707935 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. | चित्र= | चित्र आकारमान= [[File:Gopichand Padalkar.webp|thumb|आमदार गोपीचंद पडळकर]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # भाजपाचे अध्यक्ष, पश्चिम महाराष्ट्र # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], आमदार == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] 45pn6o4960b1l7fwu252mzcwgo5qejj 2707936 2707935 2026-09-05T15:00:24Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2707936 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. | चित्र= | चित्र आकारमान= [[File:Gopichand Padalkar.webp|thumb|आमदार गोपीचंद पडळकर]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # भाजपाचे अध्यक्ष, पश्चिम महाराष्ट्र # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], आमदार == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] oh5k4f6a8jzmiruwloie8p985rdgizu 2707949 2707936 2026-09-05T16:01:58Z Nitinraje Anuse 71658 /* पदे */ 2707949 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. | चित्र= | चित्र आकारमान= [[File:Gopichand Padalkar.webp|thumb|आमदार गोपीचंद पडळकर]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] 74j8eykueyfcfb4bzti6s6ehabc3gb7 0 334191 2708090 2702433 2026-09-06T10:09:41Z Abhishek.5678 142811 /* */ 2708090 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट बुद्धिबळ खेळाडू |playername = गुकेश डोम्माराजू |image = [[File:Gukesh in 2025 (cropped).jpg|270px]] |caption = २०२५ मध्ये गुकेश |country = {{flagicon|IND}} [[भारत]] |datebirth = {{birth date and age|2006|05|29}} |placebirth = [[चेन्नई]], भारत |datedeath = |placedeath = |title = [[ग्रॅंडमास्टर (बुद्धिबळ)|ग्रॅंडमास्टर]] |worldchampion = २०२४ – सद्य |rating ={{citeweb|url=https://ratings.fide.com/profile/46616543|title=२७०३}} <small>(क्र. ३२) (सप्टेंबर २०२६)</small> |peakrating = २७९४ (ऑक्टोबर २०२४) }} '''डोम्माराजू गुकेश''' (जन्म २९ मे २००६), जो '''गुकेश डी''' या नावाने ओळखला जातो. हा एक भारतीय [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|बुद्धिबळ ग्रँडमास्टर]] आणि विद्यमान [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा|बुद्धिबळ विश्वविजेता]] आहे. गुकेश हा सर्वात तरुण निर्विवाद विश्वविजेता आहे. गुकेश हा इतिहासातील तिसरा सर्वात तरुण ग्रँडमास्टर आहे, ज्याला [[जागतिक बुद्धिबळ महासंघ|फिडे]] ने मार्च २०१९ मध्ये वयाच्या १२ व्या वर्षी ग्रँडमास्टर पद दिले होता.<ref> [https://old.fide.com/component/content/article/1-fide-news/11485-list-of-titles-approved-by-the-2019-1st-quarter-pb-in-astana-kazakhstan.html "List of titles approved by the 2019 1st quarter PB in Astana, Kazakhstan"]. [[फिडे]]. २०१९-०३-११.</ref> बुद्धीबळात २७०० एलो गुणांकन पार करणारा तो इतिहासातील तिसरा सर्वात तरुण खेळाडू आहे तर २७५० एलो गुणांकन ओलांडणारा सर्वात तरुण खेळाडू आहे. ==बुद्धिबळ कारकीर्द== ===२०२२=== ऑगस्ट २०२२ मध्ये, गुकेशने [[चेन्नई]] येथे झालेल्या ४४ व्या [[बुद्धिबळ ऑलिंपियाड]]मध्ये ओपन विभागात पहिल्या पटावर वैयक्तिक सुवर्णपदक जिंकले. त्याच स्पर्धेत कांस्यपदक जिंकणाऱ्या भारत-२ संघाचा तो भाग होता.<ref>{{Cite news|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/bharat/44th-chess-olympiad-india-b-team-wins-bronze-in-open-category-a-team-also-finishes-third-in-women-category/mh20220809190151025025208|title=44th Chess Olympiad : खुल्या गटात भारत 'ब' संघाला कांस्य, तर महिला गटात 'अ' संघ तिसऱ्या स्थानी|date=२०२२-०८-०९|work=etvbharat}}</ref> त्याच महिन्यात, गुकेशने २७२६ गुणांकनासह प्रथमच २७०० पेक्षा जास्त फिडे गुणांकन गाठले आणि [[वेई यी]] आणि [[अलिरेझा फिरूझा]] यांच्यानंतर असे करणारा तिसरा सर्वात तरुण खेळाडू ठरला. ऑक्टोबर २०२२ मध्ये, वयाच्या सोळाव्या वर्षी, त्याने तत्कालीन जगज्जेता [[मॅग्नस कार्लसन]]ला पराभूत करणारा सर्वात लहान खेळाडू बनण्याचा विक्रम केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://chess24.com/now-gukesh-stuns-carlsen-historic-moment-as-16-year-old-breaks-record/|title=Now Gukesh stuns Carlsen! Historic moment as Indian teen breaks record|last=वॉटसन|first=लिऑन|date=२०२२-१०-१६|website=Meltwater Champions Chess Tour 2022|language=en-US}}</ref> ===२०२३=== ऑगस्ट २०२३ मध्ये, गुकेश २७५० गुणांकन मिळवणारा सर्वात तरुण खेळाडू बनला आणि कार्लसनचा विक्रम मोडला.<ref>{{Cite news |date=२०२३-०७-२२ |title=India's D Gukesh beats Magnus Carlsen's feat of youngest to reach Elo 2750 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/chess/indias-d-gukesh-beats-magnus-carlsens-feat-of-youngest-to-reach-elo-2750/articleshow/102034046.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> [[बाकू]] येथे झालेल्या [[बुद्धिबळ विश्वचषक|२०२३ बुद्धिबळ विश्वचषका]]मध्ये, तो उपांत्यपूर्व फेरीमध्ये पोहोचला, जिथे तो [[मॅग्नस कार्लसन|कार्लसन]]कडून पराभूत झाला.<ref>{{cite news |date=२०२३-०८-१६ |title=2023 Chess WC Q/Fs: Pragg takes Erigaisi to tie-breaks; Gukesh, Vidit out |url=https://www.espn.com/chess/story/_/id/38203203/2023-chess-world-cup-quarterfinals-r-praggnanandhaa-arjun-erigaisi-tie-breaks-magnus-carlsen-beats-gukesh-vidit-gujrathi-out|work=[[इएसपीएन]]}}</ref> सप्टेंबर २०२३ च्या मानांकन यादीत, गुकेशने [[विश्वनाथन आनंद]]ला मागे टाकून अव्वल क्रमांकाचा भारतीय खेळाडू म्हणून स्थान मिळवले, ३७ वर्षांत पहिल्यांदाच आनंद अव्वल क्रमांकाचा भारतीय खेळाडू नव्हता. सप्टेंबर २०२३ मध्ये, तो [[२०२२ आशियाई खेळ|२०२२ आशियाई खेळात]] पुरुषांच्या सांघिक स्पर्धेत रौप्यपदक जिंकणाऱ्या भारतीय संघाचा भाग होता. डिसेंबर २०२३ मध्ये, गुकेशने २०२४ च्या [[२०२४ कॅंडीडेट्स स्पर्धा|कॅंडिडेट्स स्पर्धे]]साठी पात्रता मिळवली, जी जागतिक बुद्धिबळ स्पर्धेसाठी [[डिंग लिरेन]]ला आव्हान देणारा खेळाडू निवडण्यासाठी आयोजित करण्यात आली होती. तो [[फॅबियानो कारुआना]]च्या मागे फिडे सर्किटमध्ये दुसऱ्या क्रमांकावर राहिला आणि विजेत्यासाठी राखीव पात्रता स्थान मिळवले, कारण कारुआना आधीच बुद्धिबळ विश्वचषकातून पात्र ठरला होता.<ref>{{cite news |date=२०२३-१२-३० |title=Gukesh confirms his Candidates spot |url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/gukesh-confirms-his-candidates-spot-101703957927677.html |newspaper=[[द हिंदुस्तान टाईम्स]]}}</ref> तो [[बॉबी फिशर]] आणि कार्लसन यांच्यानंतर कॅंडिडेट्स स्पर्धेत पात्र ठरणारा तिसरा सर्वात तरुण खेळाडू झाला. ===२०२४=== जानेवारीमध्ये, गुकेशने [[टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा]] मध्ये १३ फेऱ्यांमध्ये ८½ गुणांसह प्रथम स्थानासाठी चार-मार्गी बरोबरीमध्ये पूर्ण केले. त्याने उपांत्य फेरीत [[अनिश गिरी]]चा पराभव केला आणि नंतर टायब्रेकरच्या अंतिम फेरीत [[वेई यी]]कडून पराभव पत्करला.<ref>{{cite news |last=कार्लोस एलबर्टो कोलोड्रो |date=२०२४-०१-२९ |title=Wei Yi brilliantly wins Tata Steel Masters in blitz playoff |url=https://en.chessbase.com/post/tata-steel-chess-2024-r13|work=चेसबेस}}</ref> एप्रिलमध्ये, गुकेश [[टोरंटो]] येथे झालेल्या आठ खेळाडूंच्या [[२०२४ कॅंडीडेट्स स्पर्धा|कॅंडिडेट्स स्पर्धेत]] सहभागी झाला होता. या स्पर्धेत गुकेश ९/१४ गुणांसह विजयी झाला. कॅंडिडेट्स स्पर्धा जिंकून जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारा तो जगातील सर्वांत कमी वयाचा खेळाडू ठरला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/candidates-chess-gukesh-becomes-youngest-winner-to-challenge-for-world-title/articleshow/109485704.cms|title=Candidates Chess: Gukesh becomes youngest winner, to challenge for world title|date=२०२४-०४-२२}}</ref> सप्टेंबरमध्ये, गुकेशने भारतीय संघाचा भाग म्हणून [[बुडापेस्ट]] येथे झालेल्या [[बुद्धिबळ ऑलिंपियाड]]मध्ये भाग घेतला. त्याने एकही सामना गमावला नाही आणि दहा फेऱ्यांमध्ये ९ गुणांसह वैयक्तिक सुवर्णपदक जिंकले. पहिल्या फेरीपासून त्याच्या कामगिरीमुळे भारताला ऑलिंपियाडमध्ये त्यांचे पहिलेच सांघिक सुवर्णपदक जिंकता आले. या विजयाच्या परिणामी, गुकेशने १ ऑक्टोबर २०२४ रोजी प्रथमच फिडे क्रमवारीत सर्वोत्तम पाचमध्ये प्रवेश केला.<ref>{{Cite web |date=२०२४-०९-२२ |title=Chess Olympiad 2024: चेस ऑलिम्पियाडमध्ये भारताने रचला इतिहास, महिला-पुरुषांच्या टीमने पहिल्यांदा जिंकलं सुवर्णपदक |url=https://marathi.ndtv.com/sports/chess-olympiad-2024-india-creates-history-in-chess-olympiad-first-ever-men-and-women-team-wins-gold-medal-6625649 |website=NDTV मराठी }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २०२४ ची [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२४|जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धा]] नोव्हेंबर-डिसेंबर २०२४ मध्ये गुकेश आणि [[डिंग लिरेन]] यांच्यात झाली. गुकेशने डिंगच्या दोन विजयांविरुद्ध तीन विजय मिळवले आणि स्पर्धेच्या १४ क्लासिकल फेऱ्यांमध्ये ९ अनिर्णित राहिले. त्याने १२ डिसेंबर २०२४ रोजी १४ वा आणि शेवटचा सामना जिंकला आणि परिणामी, जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा ७½–६½ च्या गुणांनी जिंकली. या विजयाने तो सर्वात तरुण निर्विवाद बुद्धिबळ विश्वविजेता बनला, त्याने [[गॅरी कास्पारोव्ह]]चा झुना विक्रम मोडला.<ref>{{citeweb| url=https://marathi.abplive.com/sports/d-gukesh-won-world-chess-championship-2024-against-china-ding-lirenn-gukesh-becomes-youngest-world-champion-marathi-news-1332442 | title=D Gukesh : डी. गुकेश बुद्धिबळाच्या पटावरचा नवा 'राजा', चीनच्या खेळाडूला 'चेक मेट'; विश्वनाथन आनंदनंतर दुसरा विश्वविजेता | publisher=abplive.com | date=१२ डिसेंबर २०२४ | language=मराठी}}</ref> ===२०२५=== १७ जानेवारी रोजी, गुकेश यांना त्यांच्या जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेतील कामगिरीबद्दल राष्ट्रपती [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते राष्ट्रपती भवनात प्रतिष्ठित [[मेजर ध्यान चंद खेलरत्न पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला. हा पुरस्कार स्वीकारताना त्यांचे वय १८ वर्षे, ७ महिने आणि २० दिवस होते. [[अभिनव बिंद्रा]]चा यापूर्वीचा विक्रम मोडत तो हा पुरस्कार मिळवणारा सर्वात तरुण खेळाडू ठरला.<ref>{{Cite news |date=२०२५-०१-१७ |title=Khel Ratna Award 2024 : मनू भाकर आणि डी गुकेश खेलरत्न पुरस्काराने सन्मानित, ‘या’ खेळाडूंना मिळाला अर्जुन पुरस्कार|url=https://www.loksatta.com/krida/manu-bhaker-and-d-gukesh-along-with-four-other-received-khel-ratna-award-from-president-draupadi-murmu-vbm-97-4830506/|work=[[लोकसत्ता]]}}</ref> जानेवारीमध्ये, गुकेशने [[टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा#मास्टर्स|टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धेत ]] २०२५ मध्ये [[आर प्रज्ञानंदा]] यांच्यासोबत १३ फेऱ्यांमध्ये ८½ गुणांसह पहिले स्थान मिळवले. ब्लिट्झ टायब्रेकरमध्ये त्याच्याविरुद्ध २-१ ने पराभूत झाला व सलग दसुऱ्या वर्षी उपविजेता राहिला.<ref>{{Cite news |date=२०२५-०२-०३ |title=Tata Steel Chess Masters 2025: युवा जग्गजेत्या डी. गुकेशला शह देत आर. प्रज्ञाननंदा झाला 'चॅम्पियन'|url=https://www.lokmat.com/other-sports/r-praggnanandhaa-beats-d-gukesh-in-sudden-death-to-clinch-maiden-tata-steel-masters-2025-a-a1004/|work=[[लोकमत]]}}</ref> नॉर्वे चेस २०२५ मध्ये, गुकेश १४½ गुणांसह तिसऱ्या स्थानावर राहिला. या स्पर्धेदरम्यान गुकेशने [[हिकारू नाकामुरा]], [[अर्जुन एरिगाईसी]] आणि जागतिक क्र. १ [[मॅग्नस कार्लसन]] यांच्याविरुद्ध प्रथमच क्लासिकल खेळात विजय मिळवले.<ref>{{Cite news |date=२०२५-०६-०२ |title=Norway Chess 2025: डी. गुकेश बुद्धिबळाच्या पटावरचा नवा 'राजा'; जगज्जेत्या मॅग्नस कार्लसनला चारली पराभवाची धूळ|url=https://marathi.abplive.com/sports/norway-chess-2025-d-gukesh-beats-former-world-no-1-magnus-carlsen-from-a-losing-position-in-norway-chess-2025-in-first-time-1362097|work=[[एबीपी माझा]]}}</ref> जुलैमध्ये, गुकेशने सुपर युनायटेड रॅपिड आणि ब्लिट्झ क्रोएशियामध्ये भाग घेतला. रॅपिड विभागात, [[यान-क्रिस्टोफ दुडा|डुडा]]कडून पहिल्या फेरीतील सामना गमावल्यानंतर, त्याने [[अलिरेझा फिरूझा|फिरूझा]], [[आर प्रज्ञानंदा|प्रज्ञानंदा]], [[नोदिरबेक अब्दुसत्तोरोव्ह |अब्दुसत्तोरोव्ह]], [[फॅबियानो कारुआना|कारुआना]] आणि [[मॅग्नस कार्लसन|कार्लसेन]] यांच्याविरुद्धचे पुढील पाच सामने जिंकले, पुढील २ सामने अनिर्णित राखले आणि शेवटच्या फेरीत [[वेस्ली सो]] विरुद्ध विजय मिळवून १८ पैकी १४ गुणांसह स्पर्धा पूर्ण केली. तो दुसऱ्या स्थानावरील डुडापेक्षा ३ गुणांनी पुढे होता. ब्लिट्झ विभागात त्याने १८ पैकी केवळ ५.५ गुण मिळवले. ३८ पैकी १९.५ च्या एकूण गुणांमुळे त्याला कार्लसेन आणि सो यांच्या मागे तिसरे स्थान मिळाले.<ref>{{cite web|url=https://lichess.org/broadcast/gct-2025-superunited-rapid--blitz-croatia/blitz-18/5EuE6SCO#players/46616543|title=GCT Croatia 2025 Lichess|website=Lichess}}</ref> २०२५ च्या [[फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धा|ग्रँड स्विस स्पर्धे]]मध्ये, त्याने ४१ व्या स्थानावर मजल मारली, एटियेन बॅक्रोट, डॅनियल युफा, गॅब्रिएल सर्गिसियन आणि आंद्रेई वोलोकिटिन यांच्याविरुद्ध चार सामने जिंकले, [[अभिमन्यू मिश्रा]], निकोलस थिओडोरू आणि एडिझ गुरेल यांच्याकडून पराभव पत्करला आणि [[अर्जुन एरिगैसी]], [[याईझ कान एर्दोगमुश]], रॉबर्ट होव्हानिस्यान आणि [[दिव्या देशमुख]] यांच्याशी सामना बरोबरीत सोडवला.<ref>{{cite web |title=Grand Swiss open Chess results| url=https://s3.chess-results.com/tnr1246285.aspx?lan=1&art=4&fedb=IND&turdet=YES&flag=NO&SNode=S0|website=Chess Results}}</ref> ऑक्टोबरमध्ये, त्याने ४१व्या युरोपियन चेस क्लब कपमध्ये 'सुपरचेस' संघाला सुवर्णपदक जिंकण्यास मदत केली, तसेच स्वतः पहिल्या पटावर वैयक्तिक सुवर्णपदक जिंकले. विश्वविजेता बनल्यानंतरचा हा त्याचा पहिला विजय होता.<ref>{{cite web|url=https://s2.chess-results.com/tnr1250658.aspx?lan=1&art=81&turdet=YES&flag=30&SNode=S0|title=ECC 2025 board rankings|website=Chess results}}</ref> त्याच महिन्याच्या उत्तरार्धात, ४ खेळाडूंच्या स्पर्धेत तो 'क्लच चेस : चॅम्पियन्स शोडाऊन' या पहिल्याच स्पर्धेत शेवटच्या स्थानावर राहिला. विद्यमान विश्व बुद्धिबळ चॅम्पियन म्हणून, गुकेशने नोव्हेंबर २०२५ मध्ये झालेल्या [[बुद्धिबळ विश्वचषक]] स्पर्धेत अव्वल मानांकित खेळाडू म्हणून भाग घेतला. तिथे, तिसऱ्या फेरीत फ्रेडरिक स्वानने त्याला पराभूत केले.<ref>{{Cite web |date=९ नोव्हेंबर २०२५ |title=Chess-World champion Gukesh suffers early World Cup exit |url=https://www.reuters.com/sports/chess-world-champion-gukesh-suffers-early-world-cup-exit-2025-11-08/ |access-date=१५ नोव्हेंबर २०२५ |website=[[Reuters]] |language=en}}</ref> डिसेंबरच्या अखेरीस, गुकेशने २०२५ जागतिक रॅपिड अजिंक्यपद स्पर्धा आणि जागतिक ब्लिट्झ अजिंक्यपद स्पर्धा या दोन्ही स्पर्धांमध्ये भाग घेतला. रॅपिड अजिंक्यपद स्पर्धेत तो ८.५/१३ गुणांसह २० व्या स्थानावर राहिला.<ref>{{cite web |title=2025 FIDE World Rapid Chess Championship Results |url=https://www.chess.com/events/2025-fide-world-rapid-championships-open/results |website=Chess.com |publisher=Chess.com |access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> ब्लिट्झ अजिंक्यपद स्पर्धेच्या ओपन स्विस भागादरम्यान, गुकेश ११/१९ गुणांसह ५३ व्या स्थानावर राहिला, आणि अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरला नाही.<ref>{{cite web |title=2025 Fide World Blitz Championship Open Results |url=https://www.chess.com/events/2025-fide-world-blitz-championships-open-swiss/results |website=Chess.com |publisher=Chess.com |access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> ===२०२६=== जानेवारीमध्ये सुरू होऊन फेब्रुवारीमध्ये संपलेल्या, गुकेशने [[टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा#२०२६|टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा २०२६]] मध्ये भाग घेतला. त्याने ६.५/१३ गुणांसह ८ व्या स्थानासाठी तिघांमध्ये बरोबरी साधली, परंतु सोन्नेबॉर्न-बर्गर टायब्रेकनंतर तो अधिकृतपणे १० व्या स्थानावर राहिला.<ref>{{cite web |title=Tata Steel Chess 2026 Masters Standings |url=https://tatasteelchess.com/en/masters/standings |website=Tata Steel Chess |publisher=Tata Steel |access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> मार्चमध्ये, गुकेशने २०२६ प्राग आंतरराष्ट्रीय बुद्धिबळ महोत्सवाच्या मास्टर्स विभागात भाग घेतला. गुकेशने ३.५/९ (+१-३=५) गुणांसह १० पैकी ९वे स्थान मिळवले आणि टायब्रेकवर शेवटचे स्थान टाळले.<ref>{{cite web |title=Prague International Chess Festival Results |url=https://www.chess.com/events/2026-prague-chess-festival-masters/results |website=Chess.com |publisher=Chess.com |access-date=६ मार्च २०२६}}</ref> अलीकडील खराब कामगिरी आणि त्याचा आगामी विश्व चॅम्पियनशिप सामना लक्षात घेऊन, गुकेशने ग्रँड चेस टूर २०२६ मधून माघार घेतली आणि केवळ जीसीटीच्या रॅपिड आणि ब्लिट्झ स्पर्धांमध्ये खेळण्याचा निर्णय घेतला. गुकेशने सुपर रॅपिड आणि ब्लिट्झ पोलंडमध्ये ६वे स्थान मिळवले; त्याने रॅपिडमध्ये त्याचा येणाऱ्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२६|जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धे]]तल्या आव्हानकर्त्या [[जावोखिर सिंदारोव्ह]]चा पराभव केला पण त्यांचे दोन्ही ब्लिट्झ सामने हरले, जुलैमध्ये त्याने सुपर रॅपिड आणि ब्लिट्झ क्रोएशियामध्ये ६वे स्थान मिळवले.<ref>{{cite web|url=https://lichess.org/broadcast/gct-super-rapid-blitz-croatia-2026-blitz/round-18/3vPihd3G#boards|title=Super Rapid & Blitz Croatia|website=Lichess.org|access-date=५ जुलै २०२६}}</ref> नॉर्वे चेस २०२६ मध्ये गुकेश ६ खेळाडूंपैकी शेवटच्या स्थानावर राहिला, जेथे त्याने ५ क्लासिकल सामने हरले, ज्यात जागतिक क्रमवारीत पहिला [[मॅग्नस कार्लसेन]]कडून दोनदा पराभव झाला आणि अंतिम विजेता [[आर प्रज्ञानंदा]]विरुद्ध फक्त एक सामना जिंकला.<ref>{{cite web|url=https://lichess.org/broadcast/norway-chess-2026--open/round-10--armageddon/JRUqqpsa#players/46616543|title=Norway Chess 2026 |website=lichess.org}}</ref> जुलैमध्ये, गुकेश चेन्नई ग्रँडमास्टर्समध्ये ८ खेळाडूंपैकी शेवटच्या स्थानावर राहिला, (+०-३=४), १४ एलो गमावून तो २७०३ वर पोहोचला.<ref>{{cite web|url=https://lichess.org/broadcast/chennai-grand-masters-2026/round-2/sJ8WX9uk#players/46616543|title=Chennai GM 2026|website=lichess.org}}</ref> == बाह्य दुवे == * '''[https://www.bbc.com/marathi/articles/c9wzg9xzkgjo BBC मराठी | अवघ्या 17 वर्षांच्या गुकेशनं बुद्धिबळाच्या वर्ल्ड चॅम्पियनशिपपर्यंत मजल कशी मारली?]''' == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:चेन्नईचे खेळाडू]] [[वर्ग:भारतीय बुद्धिबळपटू]] [[वर्ग:भारतीय ग्रँडमास्टर]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] jw4mqzjq3b23kqysi0n2o99c0ydcavt 0 354506 2707998 2707808 2026-09-05T18:49:29Z ~2026-41910-22 185743 [[Special:Contributions/Anushka.patil.20|Anushka.patil.20]] ([[User talk:Anushka.patil.20|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2707808|2707808]] परतवली. 2707998 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = लक्ष्मी निवास | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = सुनील भोसले | निर्मिती संस्था = क्रिएटिव्ह माइंड्स प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * दररोज रात्री ८ ते ९ * दररोज रात्री ८ वाजता (१६ मार्च २०२६ पासून) * दररोज दुपारी १.३० ते २.३० (१३ एप्रिल २०२६ पासून) | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = २३ डिसेंबर २०२४ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[सावळ्याची जणू सावली]] | नंतर = | सारखे = }} '''लक्ष्मी निवास''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी कन्नडा]]वरील लक्ष्मी निवासा या कन्नड मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * [[हर्षदा खानविलकर]] - लक्ष्मी प्रताप देशमुख / लक्ष्मी श्रीनिवास दळवी * [[तुषार दळवी]] - श्रीनिवास दळवी * [[मेघन जाधव]] - जयंत कानिटकर ** प्रिब सूर्यवंशी - लहान जयंत * दिव्या पुगांवकर - जान्हवी श्रीनिवास दळवी / जान्हवी जयंत कानिटकर / जान्हवी विश्वा देशमुख * अनुज प्रभू - विश्वा दिग्विजय देशमुख * कुणाल शुक्ल - सिद्धीराज संपत गाडे-पाटील * अक्षया देवधर - भावना श्रीनिवास दळवी / भावना सिद्धीराज गाडे-पाटील * स्वाती देवल - मंगल श्रीनिवास दळवी * निखिल राजेशिर्के - संतोष श्रीनिवास दळवी * मीनाक्षी राठोड - वीणा संतोष दळवी * सार्थक ठाकूर - वरद संतोष दळवी ** प्रतीक पाटील - मोठा वरद * अनुज ठाकरे - हरीश श्रीनिवास दळवी * तन्वी कोलते / धनश्री पाटील - सिंचना संपत गाडे-पाटील / सिंचना हरीश दळवी * महेश फाळके - व्यंकटेश श्रीनिवास दळवी (अर्जुन / वेंकी) * पायल पांडे / श्रुती पाटील - आरती व्यंकटेश दळवी * विनीता शिंदे - शांता दळवी * [[पल्लवी वैद्य]] - रेणुका संपत गाडे-पाटील * राजश्री निकम - शैला संपत गाडे-पाटील * राजदेव जमदाडे - संपत सर्जेराव गाडे-पाटील * वीणा कट्टी - सुलक्षणा सर्जेराव गाडे-पाटील * आनंद प्रभू - अधिराज संपत गाडे-पाटील * कल्याणी जाधव - निलांबरी अधिराज गाडे-पाटील * तरिता सानप - रमा सिद्धीराज गाडे-पाटील * [[राजेश शृंगारपुरे]] - श्रीकांत इनामदार * राधिका विद्यासागर - वनजा इनामदार * अनन्या तांबे - आनंदी श्रीकांत इनामदार / आनंदी सिद्धीराज गाडे-पाटील ** शुभवी गुप्ते - मोठी आनंदी * कस्तुरी सारंग - सरोज मुजुमदार * सुप्रीती शिवलकर - सुपर्णा इनामदार / सुपर्णा रवी मुजुमदार * [[दुष्यंत वाघ]] - रवी मुजुमदार * अक्षय भोसले - आरव विश्वा देशमुख * जगन्नाथ निवांगुणे - दिग्विजय प्रताप देशमुख * प्रफुल्ल सामंत - प्रताप देशमुख * श्रद्धा साटम - ललिता दिग्विजय देशमुख * सतीश सलगरे - गुणाजी भालेराव * जान्हवी तांबट - पूर्वी गुणाजी भालेराव * सायली सांभारे - वसुंधरा गुणाजी भालेराव * [[मधुगंधा कुलकर्णी]] - कालिंदी धर्माधिकारी * चंदनराज जमदाडे - प्रवीण खेडकर * अमेय बर्वे - माधव गुळगुळे * संदीप शिंगदाणे - देवेंद्र पत्की * मृण्मयी गोंधळेकर - इशिता * [[अमृता देशमुख]] - सई * आरोही गावडे - सान्वी * प्रसाद राजेंद्र - सुरेश * ऋषिकेश मोहिते - महेश * सुनील कदम - रमेश * चैतन्य चंद्रात्रे - निखिल * धनंजय जामदार - सोहम * तेजस पिंगुळकर - मनोहर * वर्षा सामंत - मालती * लीना पंडित - रत्ना * सौरभ गुजाळे - छोटू * ओमकार तेली - मन्या * सुमीत चौधरी - गौरव * सुधीर गाडगीळ - चित्रगुप्त * शिवराज वाळवेकर * सायली परब == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[कन्नड]] | लक्ष्मी निवासा | [[झी कन्नडा]] | १६ जानेवारी २०२४ - चालू |- | [[मल्याळम]] | मनाथे कोट्टारम | [[झी केरळम]] | १२ ऑगस्ट २०२४ - ३ मे २०२६ |- | [[तमिळ]] | गेट्टी मेलम | [[झी तमिळ]] | २० जानेवारी २०२५ - २८ जून २०२६ |- | [[तेलुगू]] | लक्ष्मी निवासम | [[झी तेलुगू]] | ३ मार्च २०२५ - चालू |- | [[हिंदी]] | लक्ष्मी निवास | [[झी टीव्ही]] | १२ जानेवारी २०२६ - चालू |- | [[बंगाली]] | कमला निबास | [[झी बांग्ला]] | १३ एप्रिल २०२६ - चालू |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी रात्री ८च्या मालिका}} {{झी मराठी रात्री ८.३०च्या मालिका}} {{झी मराठी दुपारच्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 80i1ksb2z3i18wu4ae112pm5yuxpkpf 0 356035 2707992 2491198 2026-09-05T18:32:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707992 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name =२०२४ एसीसी इमर्जिंग टीम्स आशिया कप | image = 2024 ACC Emerging Teams Asia Cup.png | fromdate = १८ | todate = २७ ऑक्टोबर २०२४ | administrator = [[आशियाई क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[ट्वेन्टी-२०]] | tournament format = गट [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|राऊंड-रॉबिन]] आणि [[सिंगल-एलिमिनेशन स्पर्धा|नॉकआउट]] | host = {{flag|ओमान}} | champions = {{cricon|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] | count = १ | runner up = {{cricon|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | participants = ८ | matches = १५ | player of the series = {{cricon|AFG|२०१३}} [[सेदीकुल्लाह अटल]] | most runs = {{cricon|AFG|२०१३}} [[सेदीकुल्लाह अटल]] (३६८) | most wickets = {{cricon|SL}} [[दुशान हेमंथा]] (१५) | previous_year = [[२०२३ एसीसी इमर्जिंग टीम्स आशिया कप|२०२३]] | next_year = [[२०२५ एसीसी इमर्जिंग टीम्स आशिया कप|२०२५]] }} '''२०२४ एसीसी इमर्जिंग टीम्स आशिया चषक''' ही ऑक्टोबर २०२४ मध्ये मस्कत, ओमान येथे खेळली जाणारी [[एसीसी इमर्जिंग टीम्स आशिया कप]]ची सहावी आवृत्ती होती.<ref>{{cite web |url=https://a-sports.tv/acc-mens-t20-emerging-teams-asia-cup-2024-schedule-unveiled/ |title=ACC Men’s T20 Emerging Teams Asia Cup 2024 schedule unveiled |work=A Sports |access-date=6 October 2024}}</ref> आठ संघांनी स्पर्धेत भाग घेतला, ज्यात भारत, पाकिस्तान, श्रीलंका, अफगाणिस्तान, बांग्लादेश मधील 'अ' संघ तसेच [[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर कप|२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषकातील]] ३ पात्रता संघांचा समावेश आहे. ही स्पर्धा [[आशियाई क्रिकेट परिषद]] (एसीसी) द्वारे आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite news|url=https://asiancricket.org/asian-cricket-council-announces-new-pathway-structure-and-calendar-for-2023-2024/|date=29 December 2022|title=Asian Cricket Council announces new pathway structure and calendar for 2023 & 2024|work=www.asiancricket.org|access-date=6 January 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://crickettimes.com/2023/01/acc-unveils-2023-24-cricket-calendar-india-pakistan-in-the-same-group-for-asia-cup-2023/|date=5 January 2023|title=ACC unveils 2023-24 cricket calendar; India, Pakistan in the same group for Asia Cup 2023|work=www.crictimes.com|access-date=6 January 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.risingbd.com/sports/news/488153|date=5 January 2023|title=আয়োজক ঠিক না করেই চূড়ান্ত এশিয়া কাপের সূচি|language=bn|work=www.risingbd.com|access-date=6 January 2023}}</ref> अफगाणिस्तान अ संघाने अंतिम सामन्यात श्रीलंका अ संघाचा ७ गडी राखून पराभव करत स्पर्धा जिंकली. ==संघ== संघांना खालील गटांमध्ये ठेवण्यात आले होते. {| class="wikitable" !गट अ !गट ब |- | * {{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] * {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] * {{cr|HKG}} * {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | * {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] * {{cr|OMA}} * {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहीन]] * {{cr|UAE}} |} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- !{{nowrap|{{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]]}}<ref name="AA">{{cite tweet |number=1842925442162204820 |user=ACBofficials |title=AfghanAbdalyan will head to Oman tomorrow for two warm-up games against Oman, followed by a Tri-Nation Series with Oman and Hong Kong. The team will also compete in the ACC Emerging Teams Asia Cup 2024, grouped with Sri Lanka A, Bangladesh A, and Hong Kong |date=6 October 2024}}</ref> !{{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]]<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/hridoy-emon-named-bangladesh-squad-emerging-asia-cup-3726681 |title=Hridoy, Emon named in Bangladesh A squad for Emerging Asia Cup |work=The Daily Star |accessdate=13 October 2024}}</ref> !{{cr|HK}}<ref name="HK">{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/3318/Excitement-Builds-for-Men%27s-Triangular-T20-Tournament-in-Oman |title=Excitement Builds for Men's Triangular T20 Tournament in Oman |work=Cricket Hong Kong |access-date=10 October 2024 |archive-date=2024-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241124030034/https://www.crickethongkong.com/news-detail/3318/Excitement-Builds-for-Men%27s-Triangular-T20-Tournament-in-Oman |url-status=dead }}</ref> !{{nowrap|{{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]]}}<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/tilak-varma-to-lead-india-a-in-emerging-teams-asia-cup-abhishek-sharma-rahul-chahar-in-the-squad-1455089 |title=Tilak Varma to lead India A in Emerging Teams Asia Cup |work=ESPNcricinfo |access-date=13 October 2024}}</ref> |- style="vertical-align:top; | * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[कैस अहमद]] * [[शराफुद्दीन अश्रफ]] * [[सेदीकुल्लाह अटल]] * फरीदून दाऊदझई * [[अल्लाह मोहम्मद गझनफर]] * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेटपटू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[करीम जनत]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * [[अब्दुल रहमान|अब्दुल रहमान रहमानी]] * बिलाल सामी * नुमान शहा ([[यष्टिरक्षक]]) * [[शहीदुल्लाह]] * वफीउल्लाह तारखिल | * {{nowrap|[[अकबर अली (क्रिकेटपटू)|अकबर अली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]])}} * [[सैफ हसन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * जिशान आलम * [[अलिस इस्लाम]] * [[रकीबुल हसन]] * [[अबु हैदर]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[शमीम होसेन]] * [[तौहीद ह्रिदोय]] * [[रिपन मंडोल]] * मारुफ मृधा * [[मोहम्मद नयीम]] * महफुजुर रहमान रब्बी * [[रेजौर रहमान राजा]] * वासी सिद्दीकी | * [[निजाकत खान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[यासिम मुर्तझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * [[झीशान अली]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[मार्टिन कोएत्झी]] * [[बाबर हयात]] * रजब हुसेन * अतीक इक्बाल * [[एजाज खान]] * [[अनस खान]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[आयुष शुक्ला]] * दर्श व्होरा | * [[तिलक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * वैभव अरोरा * [[आयुष बडोनी]] * [[राहुल चहर]] * [[अंशुल कंबोज]] * [[साई किशोर]] * आकिब खान * अनुज रावत ([[यष्टिरक्षक]]) * [[रसिक सलाम]] * निशांत सिंधू * [[प्रभसिमरन सिंग]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[रमणदीप सिंग (क्रिकेटर)|रमणदीप सिंग]] * [[अभिषेक शर्मा]] * हृतिक शोकीन * नेहल वढेरा |- !{{cr|OMA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/asiancricketcouncil/p/DBRVtJJimjc/ |title=Squad Update |work=Asian Cricket Council |via=Instagram |access-date=18 October 2024}}</ref> !{{nowrap|{{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहीन]]}}<ref>{{cite web |title=Mohammad Haris to lead Shaheens in T20 Emerging Teams Asia Cup |url=https://www.app.com.pk/sports/mohammad-haris-to-lead-shaheens-in-t20-emerging-teams-asia-cup/ |work=Associate Press of Pakistan |access-date=7 October 2024}}</ref> !{{nowrap|{{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]]}}<ref>{{cite web|url=https://srilankacricket.lk/2024/10/sri-lanka-a-squad-for-acc-mens-t20-emerging-teams-asia-cup-2024/ |title=Sri Lanka ‘A’ Squad for ACC Men’s T20 Emerging Teams Asia Cup 2024 |work=Sri Lanka Cricket |access-date=16 October 2024}}</ref> !{{nowrap|{{cr|UAE}}}}<ref>{{cite web|url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/OyLkQWjnegn9dwZ1p0GD |title=Basil Hameed to lead UAE in ACC Men's T20 Emerging Teams Asia Cup 2024 |work=Emirates Cricket Board |accessdate=14 October 2024}}</ref> |- style="vertical-align:top; | * [[जतिंदर सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]]) * शकील अहमद * [[वसिम अली (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|वसीम अली]] * आर्यन बिष्ट * [[संदीप गौड]] * [[आमिर कलीम]] * [[मेहरान खान]] * [[सुफ्यान मेहमूद]] * हम्माद मिर्झा ([[यष्टिरक्षक]]) * [[मोहम्मद नदीम (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद नदीम]] * [[जय ऑडेड्रा]] * मुझाहिर रझा * समय श्रीवास्तव * [[बुक्कापट्टणम सिद्धार्थ]] * करण सोनावळे | * {{nowrap|[[मोहम्मद हॅरिस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]])}} * अब्दुल समद * [[अब्बास आफ्रिदी (क्रिकेटर)|अब्बास आफ्रिदी]] * [[कासिम अक्रम]] * [[हैदर अली (क्रिकेट खेळाडू)|हैदर अली]] * [[शाहनवाझ दहानी]] * अहमद दानियाल * मोहम्मद इम्रान * [[हसीबुल्लाह खान]] ([[यष्टिरक्षक]]) * यासिर खान * [[जमान खान]] * [[अराफत मिन्हास]] * [[मेहरान मुमताज]] * सुफियान मुकीम * [[ओमेर युसूफ]] | * {{nowrap|[[नुवानिदु फर्नांडो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])}} * [[सहान अरचिगे]] * [[लसिथ क्रोस्पुल]] * [[दुशान हेमंथा]] * दिनोरा काळूफना * [[यशोधा लंका]] * [[प्रमोद मदुशन]] * एशान मलिंगा * [[रमेश मेंडिस]] * कविंदू नदीशन * [[पवन रथनायके]] * [[लाहिरू उदारा]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[निमेश विमुक्ती]] * [[अहान विक्रमसिंघे]] * [[इसिथा विजेसुंदर]] | * [[बसिल हमीद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[राहुल चोप्रा]] * मुहम्मद फारुख * [[मुहम्मद जवादुल्लाह]] * निलंश केसवानी * मयंक कुमार * ध्रुव पराशर * ओमिद शफी रहमान * [[अकिफ राजा]] * सय्यद हैदर ([[यष्टिरक्षक]]) * [[आर्यांश शर्मा]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[संचित शर्मा]] * विष्णू सुकुमारन * [[तनिश सुरी]] ([[यष्टिरक्षक]]) * अंश टंडन |} अफगाणिस्तानने बशीर अहमद, हसन इसाखिल, सेदीकुल्ला पाचा आणि [[मोहम्मद सलीम (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद सलीम]] यांना राखीव खेळाडू म्हणून नियुक्त केले.<ref name="AA" /> ==सराव सामने== टूर्नामेंट सुरू होण्यापूर्वी, [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] ने ओमान अ विरुद्ध दोन सराव सामने खेळले, त्यानंतर यजमान ओमान अ, [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]] आणि अफगाणिस्तान अ यांचा समावेश असलेली टी-२० तिरंगी मालिका खेळली.<ref name="HK" /><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/oman-afghanistan-hong-kong-tri-series-2024/ |title=Oman cricket to host T20 Tri-series in October 2024 ahead of ACC tournament |work=Czarsportz |access-date=10 October 2024}}</ref> {{collapse top|सराव सामने|bg=lightblue}} {{Single-innings cricket match | date = ९ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] {{flagdeco|AFG|२०१३}} | team2 = {{flagdeco|OMA}} ओमान अ | score1 = १४३ (१९.४ षटके) | runs1 = [[शराफुद्दीन अश्रफ]] ५३[[नाबाद|*]] (३५) | wickets1 = [[रफिउल्लाह]] ४/३० (४ षटके) | score2 = १४४/३ (१८.३ षटके) | runs2 = [[शोएब खान]] ६४ (४३) | wickets2 = [[नांग्यालाय खरोटी]] १/१७ (३ षटके) | result = ओमान अ संघ ७ गडी राखून विजयी झाला | report = [https://www.cricclubs.com/OMANCricket/viewScorecard.do?matchId=4623&clubId=14202 धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = अफगाणिस्तान अ संघाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] {{flagdeco|AFG|२०१३}} | team2 = {{flagdeco|OMA}} ओमान अ | score1 = १९०/६ (२० षटके) | runs1 = [[झुबैद अकबरी]] ५६ (३७) | wickets1 = [[सुफ्यान मेहमूद]] ३/२४ (४ षटके) | score2 = १८४/६ (२० षटके) | runs2 = विनायक शुक्ला ७४ (४१) | wickets2 = [[अल्लाह मोहम्मद गझनफर]] ३/२५ (४ षटके) | result = अफगाणिस्तान अ संघ ६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/OMANCricket/viewScorecard.do?matchId=4625&clubId=14202 धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = अफगाणिस्तान अ संघाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = | rain = | notes = }} {{collapse bottom}} ==त्रिदेशीय मालिका== ===राउंड-रॉबिन=== ====गुणफलक==== {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=[https://www.cricclubs.com/OMANCricket/viewPointsTable.do?clubId=14202 क्रिकक्लब्स] |update=complete |show_tie=no |col_F=#cfc |team1=AFG |team2=HK |team3=OMA |result1=Q |result2=Q |win_OMA=|loss_OMA=2|tie_OMA=|nr_OMA=|nrr_OMA=-1.2250 |win_AFG=2|loss_AFG=|tie_AFG=|nr_AFG=|nrr_AFG=2.7150 |win_HK=1|loss_HK=1|tie_HK=|nr_HK=|nrr_HK=-1.1984 |name_AFG={{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] |name_OMA={{flagdeco|OMA}} ओमान अ |name_HK={{cr|HK}} |col_Q=green1 |res_col_header=Q |text_Q=[[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी]] पात्र }} ====फिक्स्चर==== {{Single-innings cricket match | date = १२ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = ओमान अ {{flagdeco|OMA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १४७/९ (२० षटके) | runs1 = [[झीशान मकसूद]] ६०[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = [[आयुष शुक्ला]] ३/१४ (३ षटके) | score2 = १५२/८ (२० षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ६१ (४८) | wickets2 = [[कलीमुल्लाह]] २/२८ (४ षटके) | result = हाँग काँग २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/OMANCricket/viewScorecard.do?matchId=4644&clubId=14202 धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = आझाद केआर (ओमान) आणि हरिकृष्ण पिल्लई (ओमान) | motm = | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १३ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] | score1 = १११/९ (२० षटके) | runs1 = [[नसरुल्ला राणा]] ४२ (३५) | wickets1 = [[करीम जनत]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = ११६/३ (१३.५ षटके) | runs2 = [[करीम जनत]] ४७[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = [[यासिम मुर्तझा]] २/१९ (३ षटके) | result = अफगाणिस्तान अ संघ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/OMANCricket/viewScorecard.do?matchId=4646&clubId=14202 धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = अफगाणिस्तान अ संघाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] {{flagdeco|AFG|२०१३}} | team2 = {{flagdeco|OMA}} ओमान अ | score1 = २११/३ (२० षटके) | runs1 = [[दरविश रसूली]] १०९[[नाबाद|*]] (५७) | wickets1 = शकील अहमद १/३४ (४ षटके) | score2 = १६७/७ (२० षटके) | runs2 = [[शोएब खान]] ६२ (४३) | wickets2 = [[करीम जनत]] २/२२ (४ षटके) | result = अफगाणिस्तान अ संघाने ४४ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.cricclubs.com/OMANCricket/viewScorecard.do?matchId=4647&clubId=14202 धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = ओमान अ संघाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १५ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] {{flagdeco|AFG|२०१३}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना सोडला | report = | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = | motm = | toss = नाणेफेक नाही | round = | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. | notes = }} ==गट फेरी== एसीसी ने २० सप्टेंबर २०२४ रोजी सामने जाहीर केले.<ref>{{cite web |url=https://cricketaddictor.com/cricket-news/emerging-teams-asia-cup-2024-full-schedule-announced-india-to-open-campaign-against-pakistan/ |title=Emerging Teams Asia Cup 2024 full schedule announced, India to open campaign against Pakistan |work=Cricketaddictor |access-date=20 September 2024}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=ईएसपीएन क्रिकइन्फो<ref name="PP">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/acc-men-s-t20-emerging-teams-asia-cup-2024-25-1455335/points-table-standings |title=ACC Men's T20 Emerging Teams Asia Cup 2024 Points Table |work=ESPNcricinfo |access-date=18 October 2024}}</ref> |update=complete |show_tie=no |col_F=#cfc |col_SF=#ffc |team1=SL |team2=AFG |team3=BAN |team4=HK |result1=Q |result2=Q |win_BAN=1|loss_BAN=2|tie_BAN=|nr_BAN=|nrr_BAN=-0.211 |win_AFG=2|loss_AFG=1|tie_AFG=|nr_AFG=|nrr_AFG=0.212 |win_HK=1|loss_HK=2|tie_HK=|nr_HK= |nrr_HK=-0.844 |win_SL=2|loss_SL=1|tie_SL=|nr_SL=|nrr_SL=0.833 |name_AFG={{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] |name_BAN={{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] |name_HK={{cr|HK}} |name_SL={{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] |col_Q=green1 |res_col_header=Q |text_Q=[[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] साठी पात्र |text_E=बाद }} ====फिक्स्चर==== {{Single-innings cricket match | date = १८ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | score1 = १५०/८ (२० षटके) | runs1 = [[बाबर हयात]] ८५ (६१) | wickets1 = [[रिपन मंडोल]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = १५१/५ (१८.२ षटके) | runs2 = [[अकबर अली (क्रिकेटपटू)|अकबर अली]] ४५ (२४) | wickets2 = [[एहसान खान]] ३/१२ (४ षटके) | result = बांगलादेश अ संघ ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455336.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = [[अकबर अली]] (यूएई) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = [[रिपन मंडोल]] (बांगलादेश अ) | toss = बांगलादेश अ संघाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = जिशान आलम आणि महफुजुर रहमान रब्बी (बांगलादेश अ) या दोघांनीही टी-२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ ऑक्टोबर २०२४ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] {{flagdeco|AFG|२०१३}} | team2 = {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] ८३ (४६) | wickets1 = [[दुशान हेमंथा]] ६/२३ (४ षटके) | score2 = १५५ (१९.३ षटके) | runs2 = [[नुवानिदु फर्नांडो]] ५१ (३२) | wickets2 = फरीदून दाऊदझई ३/४० (४ षटके) | result = अफगाणिस्तान अ संघ ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455337.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = [[गाझी सोहेल]] (बांगलादेश) आणि रामासामी व्यंकटेश (हाँग काँग) | motm = [[सेदीकुल्लाह अटल]] (अफगाणिस्तान अ) | toss = श्रीलंका अ संघाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[दुशान हेमंथा]] (श्रीलंका अ) ने टी-२० मध्ये पहिले पाच बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-a-vs-afghanistan-a-acc-mens-t20-emerging-teams-asia-cup-2024-match-report/ |title=Dushan Hemantha six-fer in vain as Sri Lanka ‘A’ lose campaign opener |work=ThePapare |access-date=19 October 2024}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २० ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] {{flagdeco|SL}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १७८/५ (२० षटके) | runs1 = [[यशोधा लंका]] ५६ (४४) | wickets1 = अतीक इक्बाल २/२६ (४ षटके) | score2 = १३६/७ (२० षटके) | runs2 = [[यासिम मुर्तझा]] ४४ (३१) | wickets2 = [[निपुण रंसिका]] ३/१७ (३ षटके) | result = श्रीलंका अ संघाने ४२ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455340.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = [[अकबर अली]] (यूएई) आणि नासिर हुसेन (पाकिस्तान) | motm = [[यशोधा लंका]] (श्रीलंका अ) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २० ऑक्टोबर २०२४ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] {{flagdeco|BAN}} | team2 = {{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] | score1 = १६४/४ (२० षटके) | runs1 = [[परवेझ हुसेन इमॉन]] ५४ (३२) | wickets1 = [[शराफुद्दीन अश्रफ]] १/९ (२ षटके) | score2 = १६५/६ (१९.१ षटके) | runs2 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] ९५[[नाबाद|*]] (५५) | wickets2 = [[रिपन मंडोल]] २/२६ (४ षटके) | result = अफगाणिस्तान अ संघ ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455341.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = [[राहुल आशर]] (ओमान) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = [[सेदीकुल्लाह अटल]] (अफगाणिस्तान अ) | toss = अफगाणिस्तान अ संघाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २२ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] {{flagdeco|AFG|२०१३}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १३१ (१९.५ षटके) | runs1 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] ५२ (४१) | wickets1 = [[अनस खान]] ६/१२ (३.५ षटके) | score2 = १३३/५ (१९.३ षटके) | runs2 = [[निजाकत खान]] ६१ (५३) | wickets2 = [[अब्दुल रहमान|अब्दुल रहमान रहमानी]] ३/१७ (३ षटके) | result = हाँग काँग ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455344.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = [[अकबर अली]] (यूएई) आणि [[गाझी सोहेल]] (बांगलादेश) | motm = [[अनस खान]] (हाँग काँग) | toss = अफगाणिस्तान अ संघाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २२ ऑक्टोबर २०२४ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] {{flagdeco|SL}} | team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | score1 = १६१/७ (२० षटके) | runs1 = [[पवन रथनायके]] ४२ (२६) | wickets1 = [[रेजौर रहमान राजा]] २/३५ (४ षटके) | score2 = १४२/७ (२० षटके) | runs2 = [[अबु हैदर]] ३८[[नाबाद|*]] (२५) | wickets2 = [[दुशान हेमंथा]] ३/२३ (४ षटके) | result = श्रीलंका अ संघ १९ धावांनी विजयी झाला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455345.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = नासिर हुसेन (पाकिस्तान) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = [[दुशान हेमंथा]] (श्रीलंका अ) | toss = श्रीलंका अ संघाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===गट ब=== ====गुणफलक==== {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=ईएसपीएन क्रिकइन्फो<ref name="PP" /> |update=complete |show_tie= |col_F=#cfc |col_SF=#ffc |team1=IND |team2=PAK |team3=UAE |team4=OMA |result1=Q |result2=Q |win_IND=3 |loss_IND=0 |tie_IND= |nr_IND= |nrr_IND=2.481 |win_OMA=0 |loss_OMA=3 |tie_OMA= |nr_OMA= |nrr_OMA=-2.161 |win_PAK=2 |loss_PAK=1 |tie_PAK= |nr_PAK= |nrr_PAK=3.017 |win_UAE=1 |loss_UAE=2 |tie_UAE= |nr_UAE= |nrr_UAE=-3.197 |name_IND={{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] |name_PAK={{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहीन]] |name_OMA={{cr|OMA}} |name_UAE={{cr|UAE}} |col_Q=green1 |res_col_header=Q |text_Q=[[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] साठी पात्र }} ====फिक्स्चर==== {{Single-innings cricket match | date = १९ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|UAE}} | score1 = १५०/८ (२० षटके) | runs1 = [[जतिंदर सिंग]] ५४ (४०) | wickets1 = [[मुहम्मद जवादुल्लाह]] ३/२१ (४ षटके)<br />मुहम्मद फारुख ३/२१ (४ षटके) | score2 = १५१/६ (१९.१ षटके) | runs2 = सय्यद हैदर ४४[[नाबाद|*]] (२८) | wickets2 = [[आमिर कलीम]] २/१८ (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिराती ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455338.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = नासिर हुसेन (पाकिस्तान) आणि मुहम्मद साबीर (अफगाणिस्तान) | motm = सय्यद हैदर (यूएई) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मुझाहिर रझा, करण सोनावळे (ओमान अ) आणि मयंक कुमार (यूएई) या तिघांनीही टी-२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १९ ऑक्टोबर २०२४ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] {{flagdeco|IND}} | team2 = {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहीन]] | score1 = १८३/८ (२० षटके) | runs1 = [[तिलक वर्मा]] ४४ (३५) | wickets1 = सुफियान मुकीम २/२८ (४ षटके) | score2 = १७६/७ (२० षटके) | runs2 = [[अराफत मिन्हास]] ४१ (२९) | wickets2 = [[अंशुल कंबोज]] ३/३३ (४ षटके) | result = भारत अ संघ ७ धावांनी विजयी झाला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455339.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = [[राहुल आशर]] (ओमान) आणि [[चामारा डी सोयसा]] (श्रीलंका) | motm = [[अंशुल कंबोज]] (भारत अ) | toss = भारत अ संघाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २१ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहीन]] {{flagdeco|Pakistan}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = १८५/५ (२० षटके) | runs1 = [[कासिम अक्रम]] ४८ (३८) | wickets1 = मुझाहिर रझा २/२९ (३ षटके) | score2 = १११/७ (२० षटके) | runs2 = [[वसिम अली (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|वसिम अली]] २८ (३१) | wickets2 = [[जमान खान]] २/१७ (३ षटके) | result = पाकिस्तान शाहिन्स ७४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455342.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = मुहम्मद साबीर (अफगाणिस्तान) आणि [[गाझी सोहेल]] (बांगलादेश) | motm = [[रोहेल नजीर]] (पाकिस्तान शाहीन) | toss = पाकिस्तान शाहीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २१ ऑक्टोबर २०२४ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] {{flagdeco|UAE}} | team2 = {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | score1 = १०७ (१६.५ षटके) | runs1 = [[राहुल चोप्रा]] ५० (५०) | wickets1 = [[रसिक सलाम]] ३/१५ (२ षटके) | score2 = १११/३ (१०.५ षटके) | runs2 = [[अभिषेक शर्मा]] ५८ (२४) | wickets2 = विष्णु सुकुमारन १/१० (२ षटके) | result = भारत अ संघ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455343.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = [[चामारा डी सोयसा]] (श्रीलंका) आणि रामासामी व्यंकटेश (हाँगकाँग) | motm = [[रसिक सलाम]] (भारत अ) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २३ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहीन]] {{flagdeco|PAK}} | team2 = {{cr|UAE}} | score1 = १७९/४ (२० षटके) | runs1 = [[मोहम्मद हॅरीस]] ७१[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = मुहम्मद फारुख ३/२७ (४ षटके) | score2 = ६५ (१६.३ षटके) | runs2 = [[राहुल चोप्रा]] २० (१८) | wickets2 = [[शाहनवाझ दहानी]] ५/१२ (४ षटके) | result = पाकिस्तान शाहिन्स ११४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455346.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = [[राहुल आशर]] (ओमान) आणि [[चामारा डी सोयसा]] (श्रीलंका) | motm = [[शाहनवाझ दहानी]] (पाकिस्तान शाहीन) | toss = पाकिस्तान शाहीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २३ ऑक्टोबर २०२४ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | score1 = १४०/५ (२० षटके) | runs1 = [[मोहम्मद नदीम (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद नदीम]] ४१ (४९) | wickets1 = [[रमणदीप सिंग (क्रिकेटर)|रमणदीप सिंग]] १/२ (१ षटक) | score2 = १४६/४ (१५.२ षटके) | runs2 = [[आयुष बडोनी]] ५१ (२७) | wickets2 = करण सोनावळे १/९ (१ षटक) | result = भारत अ संघ ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455347.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = मुहम्मद साबीर (अफगाणिस्तान) आणि रामासामी व्यंकटेश (हाँगकाँग) | motm = [[आयुष बडोनी]] (भारत अ) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==बाद फेरी== ===कंस=== {{4TeamBracket |team-width=160px |score-width=150px | RD1 = [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] | RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]] | seeds = yes | RD1-seed1 = '''अ१''' | RD1-team1 = '''{{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]]''' | RD1-score1 ={{nobr|'''१३७/३ (१६.३ षटके)'''}} | RD1-seed2 = ब२ | RD1-team2 = {{nobr|{{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहीन]]}} | RD1-score2 = १३५/९ (२० षटके) | RD1-seed3 = ब१ | RD1-team3 = {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | RD1-score3 = १८६/७ (२० षटके) | RD1-seed4 = '''अ२''' | RD1-team4 = '''{{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]]''' | RD1-score4 = '''२०६/४ (२० षटके)''' | RD2-seed1 = उफे१वि | RD2-team1 = {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | RD2-score1 = १३३/७ (२० षटके) | RD2-seed2 = '''उफे२वि''' | RD2-team2 = '''{{nobr|{{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]]}}''' | RD2-score2 = {{nobr|'''१३४/३ (१८.१ षटके)'''}} }} ===उपांत्य फेरी=== ====पहिली उपांत्य फेरी==== {{Single-innings cricket match | date = २५ ऑक्टोबर २०२४ | time = १३:०० | daynight = | team1 = [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहीन]] {{flagdeco|PAK}} | team2 = {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | score1 = १३५/९ (२० षटके) | runs1 = [[ओमेर युसूफ]] ६८ (४६) | wickets1 = [[दुशान हेमंथा]] ४/२१ (४ षटके) | score2 = १३७/३ (१६.३ षटके) | runs2 = [[अहान विक्रमसिंघे]] ५२[[नाबाद|*]] (४६) | wickets2 = [[अब्बास आफ्रिदी (क्रिकेटर)|अब्बास आफ्रिदी]] १/१६ (३ षटके) | result =श्रीलंका अ संघ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455348.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = [[राहुल आशर]] (ओमान) आणि मुहम्मद साबीर (अफगाणिस्तान) | motm = [[दुशान हेमंथा]] (श्रीलंका अ) | toss = पाकिस्तान शाहीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ====दुसरी उपांत्य फेरी==== {{Single-innings cricket match | date = २५ ऑक्टोबर २०२४ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] {{flagdeco|AFG|२०१३}} | team2 = {{flagdeco|IND|cricket}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | score1 = २०६/४ (२० षटके) | runs1 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] ८३ (५२) | wickets1 = [[रसिक सलाम]] ३/२५ (४ षटके) | score2 = १८६/७ (२० षटके) | runs2 = [[रमणदीप सिंग (क्रिकेटर)|रमणदीप सिंग]] ६४ (३४) | wickets2 = [[अल्लाह मोहम्मद गझनफर]] २/१४ (३ षटके) | result = अफगाणिस्तान अ संघ २० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455349.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = [[चामारा डी सोयसा]] (श्रीलंका) आणि [[गाझी सोहेल]] (बांगलादेश) | motm = [[सेदीकुल्लाह अटल]] (अफगाणिस्तान अ) | toss = अफगाणिस्तान अ संघाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ ऑक्टोबर २०२४ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] {{flagdeco|SL}} | team2 = {{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] | score1 = १३३/७ (२० षटके) | runs1 = [[सहान अरचिगे]] ६४[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = बिलाल सामी ३/२२ (४ षटके) | score2 = १३४/३ (१८.१ षटके) | runs2 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] ५५[[नाबाद|*]] (५५) | wickets2 = [[सहान अरचिगे]] २/८ (२ षटके) | result = अफगाणिस्तान अ संघ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455350.html धावफलक] | venue = [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|ओमान क्रिकेट अकादमी मैदान]], [[अल अमरात]] | umpires = [[अकबर अली]] (यूएई) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = [[अल्लाह मोहम्मद गझनफर]] (अफगाणिस्तान अ) | toss = श्रीलंका अ संघाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/acc-men-s-t20-emerging-teams-asia-cup-2024-25-1455335 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} {{आशियाई क्रिकेट परिषद}} [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] 4p7tucpob37w16jcktye0vourvy4fn4 0 358448 2707937 2681962 2026-09-05T15:01:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707937 wikitext text/x-wiki {{बदल}} ''' सुदर्शन रापतवार''' हे मराठी [[पत्रकार]], [[लेखक]] आणि सामाजिक विषयांवर लेखन करणारे अभ्यासक आहेत. त्यांनी पत्रकारिता, समाजविषयक [[लेखक|लेखन]] आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात कार्य केले आहे. त्यांच्या लेखनात [[ग्रामीण साहित्य|ग्रामीण]] समाजजीवन, सांस्कृतिक परंपरा, सामाजिक प्रश्न आणि समकालीन घडामोडी यांचा प्रामुख्याने समावेश आढळतो.{{संदर्भ हवा}} == प्रारंभिक जीवन व कुटुंब == रापतवार यांचा जन्म [[अंबाजोगाई]] येथे झाला. त्यांचे वडील नरहर रापतवार हे शासकीय शाळेत [[शिक्षक]] म्हणून कार्यरत होते. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपचे]] स्वर्गीय नेते [[प्रमोद महाजन]] यांचे वडील व्यंकटेश देविदास महाजन यांच्यासोबत [[शिक्षक]] होते.{{संदर्भ हवा}} नरहर रापतवार यांनी प्रतिकूल परिस्थितीत शिक्षण पूर्ण केले. तत्कालीन [[मुघल साम्राज्य|मुघल]] राजवटीच्या काळात त्यांनी [[अंबाजोगाई]] ते [[हैदराबाद]] असा प्रवास पायी करून मॅट्रिकची परीक्षा दिली आणि ती अव्वल गुणांनी उत्तीर्ण केली. नरहर रापतवार हे [[मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन|मराठवाडा मुक्तीसंग्राम]] चळवळीत सक्रिय सहभागी होते. या आंदोलनात त्यांनी [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] यांच्या समवेत कार्य केले. [[स्वातंत्र्य]] नंतर त्यांना [[स्वातंत्र्यसैनिक]] सन्मान योजने तर्फे मानधन प्राप्त हॉट असे. असा उल्लेख आढळतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://play.google.com/store/books/details?id=mZAuEQAAQBAJ&pli=1|title=सहज सुचलं म्हणून..!|last=रापतवार|first=सुदर्शन|date=2024-11-15|publisher=Madhyam Publication's|isbn=978-81-902787-8-2|language=mr}}</ref> रापतवार यांनी आपल्या पत्रकारितेच्या कारकिर्दीची सुरुवात '''[[नांदेड]]''' येथील ''गोदातीर समाचार'' या दैनिकात '''कंपोजिटर''' (कंपोजिट प्रेस) म्हणून केली. त्यानंतर त्यांनी ''मराठवाडा साथी'', ''चंपावती पत्रिका'', ''लोकपत्र, विवेक सिंधु,'' आणि ''[[लोकमत]]'' या दैनिकांमध्ये विविध पदांवर काम केले.''[[लोकमत]]'' दैनिकात त्यांनी सुमारे '''१५ वर्षे''' सेवा दिली. याशिवाय त्यांनी ''[[पुढारी (वृत्तपत्र)|पुढारी]]'', ''[[एकमत]]'' आणि ''[[दिव्य मराठी]]'' या दैनिकांसाठीही कार्य केले.{{संदर्भ हवा}} == पत्रकारितेतील केलेले काम == रापतवार यांनी पत्रकारितेच्या क्षेत्रात गेली ४ दशकांपासून कार्यरत आहेत.{{संदर्भ हवा}} त्यांनी विविध वृत्तपत्रे, नियतकालिके आणि माध्यमांसाठी लेखन केले असून त्यांच्या लिखाणाचा विषय सामाजिक, सांस्कृतिक आणि समकालीन घडामोडी यांवर आधारित आहे. * कंपोजिट प्रेस * तालुका प्रतिनिधी * उपविभागीय प्रतिनिधी * ब्युरो चीफ * विभागीय प्रतिनिधी * संपादक == साहित्य व प्रकाशन == रापतवार यांनी [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषेत लेखन केले असून त्यांचे [[लेखांकन (वाणिज्य)|लेख]] आणि [[पुस्तक|पुस्तके]] विविध विषयांवर आधारित आहेत. त्यांच्या लिखाणात समाजातील बदल, लोकजीवन, सांस्कृतिक मूल्ये आणि अनुभवप्रधान मांडणी यांचा समावेश आहे. त्यांचे लेखन काही पुस्तकांमधून तसेच संकलनांमधून प्रकाशित झाले आहे. सहज सुचलं म्हणून हे त्यांचे लेखनकार्य मानले जाते, ज्यामध्ये त्यांनी विविध विषयांवरील अनुभव आणि निरीक्षणे मांडली आहेत.{{संदर्भ हवा}} * असामान्य * मंदिरांचे गाव<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://play.google.com/store/books/details?id=hZAuEQAAQBAJ|title=मंदिराचे गाव|last=रापतवार|first=सुदर्शन|date=2024-08-15|publisher=Madhyam Publication|isbn=978-81-902787-7-5|language=mr}}</ref> * सहज सुचलं म्हणून<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://play.google.com/store/books/details?id=mZAuEQAAQBAJ|title=सहज सुचलं म्हणून..!|last=रापतवार|first=सुदर्शन|date=2024-11-15|publisher=Madhyam Publication's|isbn=978-81-902787-8-2|language=mr}}</ref> == पुरस्कार व सन्मान == सुदर्शन रापतवार यांना पत्रकारिता, शोधवार्ता लेखन आणि सामाजिक क्षेत्रातील कार्यासाठी विविध संस्थांकडून अनेक पुरस्कार व सन्मान प्राप्त झाले आहेत. त्यांच्या आजवरच्या कार्याची दखल घेत देण्यात आलेले प्रमुख पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत: <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dgipr.maharashtra.gov.in/awards|title=उत्कृष्ट पत्रकारिता पुरस्कार|date=2024-01-05|website=माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय|language=mr|access-date=2024-12-16|archive-date=2024-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215182440/https://dgipr.maharashtra.gov.in/awards|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dgipr.maharashtra.gov.in/awards|title=उत्कृष्ट पत्रकारिता पुरस्कार|date=2024-01-05|website=माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय|language=mr|access-date=2024-12-15|archive-date=2024-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215182437/https://dgipr.maharashtra.gov.in/awards|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhartiyamahitiadhikar.com/news-details.aspx?id=26605|title=नानक साई च्या घुमान साहित्य सभेचे स|website=www.bhartiyamahitiadhikar.com|access-date=2024-12-15}}{{मृत दुवा|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.satyamarathinews.com/node/69|title=सुदर्शन रापतवार भक्त नामदेव साहित्य पुरस्काराने सन्मानित {{!}} Satya Marathi News|website=www.satyamarathinews.com|access-date=2024-12-15}}{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # '''राणाप्रताप पुरस्कार (१९९१)''' निपक्षपाती आणि वस्तुनिष्ठ लेखनाबद्दल ''राणाप्रताप क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळा''च्या वतीने प्रदान करण्यात आलेला पुरस्कार. # '''कै. [[अनंतराव भालेराव]] विशेषवार्ता द्वितीय पुरस्कार (१९९७)''' ''[[धाराशिव|उस्मानाबाद]] जिल्हा पत्रकार संघा''च्या वतीने शोधवार्ता विभागातील कार्यासाठी देण्यात आलेला द्वितीय पुरस्कार. # '''कै. [[अनंतराव भालेराव]] विशेषवार्ता प्रथम पुरस्कार (१९९८)''' ''[[धाराशिव|उस्मानाबाद]] जिल्हा पत्रकार संघा''च्या वतीने [[मराठवाडा]] विभागातील विशेषवार्ता विभागासाठी देण्यात आलेला प्रथम पुरस्कार. # '''[[अरुणा असफ अली]] प्रथम पुरस्कार''' [[बीड]] जिल्ह्यातील ''तेलगाव'' येथील '''[[अरुणा असफ अली|''अरुणा असफ अली'']]''' ''फाउंडेशन'' आणि ''जागृती सेवाभावी संस्था'' यांच्या वतीने शोधवार्ता विभागासाठी देण्यात आलेला पुरस्कार. # '''अंकुर विशेषवार्ता प्रथम पुरस्कार''' अकोला येथील ''अंकुर साहित्य संघा''च्या वतीने देण्यात येणारा राज्यस्तरीय विशेषवार्ता प्रथम पुरस्कार. # '''मराठवाडा गौरव पुरस्कार (१९९९)''' [[किरण बेदी]] यांच्या ''नवज्योती दिल्ली पोलीस फाउंडेशन'' आणि ''नवकिरण नशामुक्ती संस्था, [[अंबाजोगाई]]'' यांच्या वतीने पत्रकारिता व सामाजिक क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल प्रदान करण्यात आलेला पुरस्कार. # '''उत्कृष्ट सामाजिक कार्यकर्ता पुरस्कार (२०००)''' ''समता प्रतिष्ठान''च्या वतीने ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसैनिक कै. वामनराव ठाकूर यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ देण्यात आलेला पुरस्कार. # '''पत्रपंडित पा. वा. गाडगीळ पुरस्कार (२००२)''' ''दैनिक [[लोकमत]]''च्या वतीने आयोजित पत्रपंडित पा. वा. गाडगीळ स्मृती शोधवार्ता स्पर्धेत राज्यस्तरावर प्रथम क्रमांकाचा पुरस्कार.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathisrushti.com/articles/marathi-editor-paa-vaa-gadgil/|title=मराठी संपादक पां. वा. गाडगीळ – Marathisrushti Articles|website=www.marathisrushti.com|access-date=2025-12-22}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bahuvidh.com/punashcha/23929|title=रशियन क्रांतीचे परिणाम - भाग दुसरा - पां. वा. गाडगीळ - बेकारीनिवारण ही सरकारची जबाबदारी होय हें तत्त्व आतां मान्य झालें आहे. बहुविध - निवडक, उत्तम, आशयघन व संपादित मजकुर चोखंदळ वाचकांसाठी|website=बहुविध|language=mr|access-date=2025-12-22}}</ref> # '''समर्थन शिष्यवृत्ती पुरस्कार (२००२)''' ''समर्थन प्रतिष्ठान, नवी [[मुंबई]]'' यांच्या वतीने देण्यात येणारा राज्यस्तरीय पुरस्कार. # '''डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर]] राष्ट्रीय फेलोशिप पुरस्कार (२००२)''' ''अखिल भारतीय दलित साहित्य अकादमी, नवी दिल्ली'' यांच्या वतीने पत्रकारिता व सामाजिक क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल प्रदान करण्यात आलेला पुरस्कार.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bdsakademi.com/about-us.php|title=BDSAkademi Bharatiya Dalit Sahitya Academy|website=www.bdsakademi.com|access-date=2025-12-22}}</ref> # '''पत्रपंडित पुरस्कार (२००३)''' ''राष्ट्रीय कलागुण गौरव प्रतिष्ठान'' आणि ''विचारज्योत पब्लिकेशन, पुणे'' यांच्या वतीने वृत्तपत्र क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्यासाठी देण्यात आलेला राज्यस्तरीय पुरस्कार. # '''समर्थन मानवी हक्क वार्ता पुरस्कार (२००९)''' ''समर्थन प्रतिष्ठान, नवी मुंबई'' यांच्या वतीने असंघटित कामगार, बालमजूर व कष्टकरी वर्गासाठी केलेल्या पत्रकारितेच्या कार्याबद्दल देण्यात आलेला राज्यस्तरीय पुरस्कार. 'समर्थन प्रतिष्ठान संवाद पुरस्कार' # '''चौथास्तंभ पुरस्कार (२०१३)''' ''अप्रतिम मीडिया'' या संस्थेच्या वतीने पत्रकारिता क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्यासाठी देण्यात आलेला पुरस्कार.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apratimmedia.in/en/home-en/|title=Home|website=Apratim Media|language=en-US|access-date=2025-12-22}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/maharashtra/satara/jivandhar-chavan-pudhari-gets-state-level-darpan-award-sk95|title=Jivandhar Chavan: ‘पुढारी‌’चे जीवनधर चव्हाण यांना राज्यस्तरीय ‌‘दर्पण‌’ पुरस्कार जाहीर|last=वृत्तसेवा|first=पुढारी|date=2025-12-08|website=Pudhari News|language=mr|access-date=2025-12-22}}</ref> # '''जीवन गौरव पुरस्कार (२०२२)''' [[केज तालुका|केज]] येथील ''झुंझार पत्रकार संघा''च्या वतीने देण्यात आलेला जीवन गौरव पुरस्कार # '''आदर्श पत्रकार पुरस्कार (२०२२)''' स्वामी विवेकानंद सामाजिक प्रतिष्ठान, पट्टीवडगाव (ता. परळी) यांच्या वतीने स्व. भानुदास मारोती जाधव (गुरुजी) यांच्या सातव्या पुण्यस्मरणानिमित्त आयोजित कार्यक्रमात प्रदान करण्यात आलेला आदर्श पत्रकार पुरस्कार. # '''[[संत नामदेव]] साहित्य पुरस्कार (२०२४)''' ''[[हुजूर साहेब|हजुर साहिब]] [[नांदेड]] व नानक साई फाउंडेशन, [[नांदेड]]'' यांच्या वतीने ४ फेब्रुवारी २०२४ रोजी आयोजित [[नामदेव|संत नामदेव]] मराठी साहित्य संमेलन, [[नांदेड]] येथे प्रदान करण्यात आलेला साहित्य पुरस्कार.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nandedtoday.com/%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%95-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%88-%e0%a4%9a%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%98%e0%a5%81%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%a4/,%20https://nandedtoday.com/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%88-%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4/|title=नानक साई च्या घुमान साहित्य सभेचे संत नामदेव साहित्य पुरस्कार जाहीर! - NANDED TODAY|last=nandedtoday|date=2024-01-31|language=en-US|access-date=2025-12-22}}{{मृत दुवा|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/haryana/kurukshetra/nanak-sai-foundations-bhagat-namdev-ghuman-darshan-yatra-will-come-to-kurukshetra-on-november-3-makkar-kurukshetra-news-c-45-1-kur1001-143560-2025-10-09|title=नानक साई फाऊंडेशन की भगत नामदेव घुमान दर्शन यात्रा तीन नवंबर को कुरुक्षेत्र आएगी : मक्कड़|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2025-12-22}}</ref> # '''संत गुरुदेव जीवन गौरव पुरस्कार (२०२५)''' [[अंबाजोगाई]] तालुक्यातील ''[[घाटनांदुर]]'' येथील ''गुरुदास सेवा आश्रम'' यांच्या वतीने पत्रकारिता व सामाजिक क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल प्रदान करण्यात आलेला पुरस्कार. == भूमिका   == सुदर्शन रापतवार महाराष्ट्र राज्य मराठी पत्रकार संघाचे मराठवाडा विभागीय सरचिटणीस म्हणून काम पहिले आहे. [[मराठवाडा साहित्य परिषद]] शाखा [[अंबाजोगाई साहित्य संमेलन|११व्या अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाचे]] स्वागताध्यक्षपदी रापतवार हे होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newstoday24.co.in/?p=8312|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन विविध उपक्रमांचे आयोजन - NEWS 24 TODAY|date=2024-07-09|language=en-US|access-date=2024-12-15|archive-date=2025-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926003346/https://newstoday24.co.in/?p=8312|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HBED_20241214_3_8 |title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2024-12-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zunjarnews.com/latest-news/2807/|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाचे उद्या होणार उद्घाटन, नागरीकांना सहभागी होण्याचे स्वागताध्यक्ष सुदर्शन रापतवार यांचे आवाहन|last=आंबेकर ९४२२९३१४२१|first=दत्तात्रय|date=2024-12-13|website=Zunjar News {{!}} Marathi News Portal in Maharashtra State {{!}} Top News {{!}}|language=en-US|access-date=2024-12-15}}</ref> == संदर्भ   == <references />{{अविचलवर्ग:रापतवार,सुदर्शन}} [[वर्ग:मराठी पत्रकार]] [[वर्ग:पत्रकार]] [[वर्ग:लेखक]] 11vq2kx5fhy56dhkxtns8koda7gp7a1 0 358966 2708003 2690892 2026-09-05T20:01:16Z Adityanachare 187112 /* कलाकार */ व्याकरण सुधरविले 2708003 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = तू ही रे माझा मितवा | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = जितेंद्र गुप्ता, महेश तागडे | निर्मिती संस्था = टेल-अ-टेल मीडिया | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | विजेते = | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * दररोज रात्री १०.३० वाजता * दररोज रात्री ८ वाजता (२७ ऑक्टोबर २०२५ पासून) | वाहिनी = [[स्टार प्रवाह]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = २३ डिसेंबर २०२४ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[सुना येती घरा]] | नंतर = [[ठरलं तर मग!]] | सारखे = }} '''तू ही रे माझा मितवा''' ही [[स्टार प्रवाह]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. == कलाकार == * शर्वरी जोग - ईश्वरी देसाई / ईश्वरी अर्णवसिंह राजेशिर्के * अभिजीत आमकर - अर्णवसिंह राजेशिर्के * [[स्वाती चिटणीस]] / वंदना पंडित / मानसी मागीकर - सुभद्रा पाटील * आशुतोष गोखले - राकेश भोसले * रुपल नंद - अंजली राकेश भोसले / अंजली राजेशिर्के * प्रज्ञा जावळे - सात्त्विका राजेशिर्के * सुरभी भावे - वल्लरी पाटील * शेखर फडके - अविनाश पाटील * रेयांश मिरचंदानी - आकाश पाटील * [[वृंदा अहिरे]] - सुप्रिया देसाई * मधुरा जोशी - नम्रता देसाई * संजीवनी साठे / नीता पेंडसे - जयश्री लोंढे * [[रुचिरा जाधव]] - लावण्या * [[शैलेश दातार]] * अपर्णा गोखले == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[हिंदी]] | [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] | [[स्टार प्लस]] | ६ जून २०११ - ३० नोव्हेंबर २०१२ |- | [[कन्नड]] | अरागिणी | स्टार सुवर्णा | ५ ऑगस्ट २०१३ - १७ एप्रिल २०१५ |- | [[बंगाली]] | बोझेना से बोझेना | स्टार जलषा | ४ नोव्हेंबर २०१३ - १८ जून २०१६ |- | [[तेलुगू]] | नुव्वू नेने प्रेमा | स्टार माँ | १६ मे २०२२ - ११ नोव्हेंबर २०२४ |- | [[ओडिया]] | तू कहीबू ना मू | स्टार किरण | ६ जून २०२२ - २५ फेब्रुवारी २०२३ |- | [[तमिळ]] | नी नान काधल | स्टार विजय | १३ नोव्हेंबर २०२३ - २५ एप्रिल २०२५ |- | [[मल्याळम]] | एथो जन्मा कल्पनायिल | एशियानेट | २९ जानेवारी २०२४ - २९ ऑगस्ट २०२५ |} [[वर्ग:स्टार प्रवाह दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 4zkrsd3a52kvqapwggqfzpqxv4uoa8g 0 371552 2707994 2701427 2026-09-05T18:41:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707994 wikitext text/x-wiki {{infobox cricket tournament |name= २०२५ आशिया चषक |image= |fromdate= ९ |todate= २८ सप्टेंबर २०२५ |administrator= [[आशिया क्रिकेट समिती]] |cricket format= [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] |tournament format= गट फेरी आणि बाद फेरी |host= [[संयुक्त अरब अमिराती]] |participants= ८ |matches= १९ | champions = {{cr|India}} | count = ९ | runner up = {{cr|Pakistan}} | player of the series = {{cricon|IND}} [[अभिषेक शर्मा]] | most runs = {{cricon|IND}} [[अभिषेक शर्मा]] (३१४) | most wickets = {{cricon|IND}} [[कुलदीप यादव]] (१७) |website={{URL|https://asiancricket.org/}} |previous_year=२०२३ |previous_tournament=२०२३ आशिया चषक |next_year=२०२७ |next_tournament=<!--२०२७ आशिया चषक--> }} '''२०२५ पुरुषांचा आशिया कप''' (ज्याला प्रायोजकत्वाच्या कारणास्तव '''डीपी वर्ल्ड आशिया चषक''' म्हणूनही ओळखले जाते) ही १७वी [[आशिया चषक]] क्रिकेट स्पर्धा होती. सदर स्पर्धा ९ ते २८ सप्टेंबर २०२५ दरम्यान [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे खेळवली गेली.<ref name="INDPAK">{{Cite news |date=२७ फेब्रुवारी २०२५|trans-title=आशिया चषक सप्टेंबरमध्ये सुरु होणार, भारत-पाकिस्तानचे आणखी सामने होण्याची शक्यता.|title=More India-Pakistan games on the horizon as Asia Cup gets September window |url=https://cricbuzz.com/cricket-news/133600/more-india-pakistan-games-on-the-horizon-as-asia-cup-gets-september-window |work=क्रिकबझ्झ}}</ref> स्पर्धेतील सामने [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले गेले. भारत [[२०२३ आशिया चषक|२०२३]] चा गतविजेता होता.<ref>{{Cite web |date=२८ जुलै २०२४|trans-title=२०२५ पुरुष आशिया कप भारत आयोजित करणार.|title=India to host Men's Asia Cup 2025 |url=https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/india-to-host-mens-asia-cup-2025 |access-date=११ ऑक्टोबर २०२५ |website=cricketpakistan.com.pk |language=en}}</ref> या स्पर्धेत आठ संघ सहभागी झाले होते. आशियाई क्रिकेट परिषदेचे पाच पूर्ण सदस्य, [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान]], [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]], [[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बांगलादेश]], [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] आणि [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] हे संघ आपोआप या स्पर्धेसाठी पात्र ठरले आणि त्यांच्यासोबत [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]], [[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ओमान]] आणि [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]] हे संघ सामील झाले, ह्या तीन संघांनी [[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेमध्ये पहिल्या तीनमध्ये स्थान मिळवले होते. [[२०२५ आशिया चषक अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]], भारताने पाकिस्तानचा ५ गडी राखून पराभव केला आणि त्यांचे नववे विजेतेपद जिंकून जेतेपद कायम ठेवले.<ref>{{cite web |access-date=११ ऑक्टोबर २०२५ |trans-title=तिलक वर्मा आणि शिवम दुबे यांच्या आक्रमक खेळीच्या जोरावर पाकिस्तानविरुद्ध अटीतटीच्या पाठलागानंतर भारताने पटकावले नववे आशिया चषक विजेतेपद.|title=India win 9th Asia Cup title after Tilak Varma, Shivam Dube ace nerve-wracking chase against Pakistan |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/india-win-9th-asia-cup-title-after-tilak-varma-shivam-dube-kuldeep-yadav-ace-nerve-wracking-chase-against-pakistan-101759080767472.html |publisher=हिंदुस्थान टाइम्स}}</ref><ref>{{cite web |access-date=११ ऑक्टोबर २०२५ |trans-title=भारताचे विक्रमी नववे आशिया कप विजेतेपद, रोमांचक अंतिम सामन्यात पाकिस्तानला पाच विकेट्सने हरवले|title=India win record-extending 9th Asia Cup title, beat Pakistan by five wickets in thrilling final |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-win-record-extending-9th-asia-cup-title-beat-pakistan-by-five-wickets-in-thrilling-final-10277178/lite |publisher=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> == पार्श्वभूमी == जुलै २०२४ मध्ये या स्पर्धेच्या तारखा जाहीर करण्यात आल्या, सुरुवातीला स्पर्धेचे आयोजन [[भारत]] करणार होता.<ref>{{Cite web |date=2024-07-30 |trans-title=२०२५ आशिया चषक स्पर्धा भारतामध्ये आणि २०२७ मध्ये बांगलादेशमध्ये होणार आयोजित|title=India to host 2025 Asia Cup, Bangladesh the 2027 edition |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/india-host-2025-asia-cup-bangladesh-2027-13798603.html |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५ |website=[[फर्स्टपोस्ट]] |language=en-us}}</ref> तथापि, २०२५ च्या सुरुवातीला पहलगाम हल्ला आणि त्यानंतर भारत आणि पाकिस्तानमधील राजकीय आणि लष्करी संघर्ष वाढल्यानंतर, दोन्ही देशांचे सामने भारतात आयोजित करण्याच्या व्यवहार्यतेबद्दल चिंता निर्माण झाली. जुलै २०२५ मध्ये, [[ढाका]] येथे झालेल्या [[आशिया क्रिकेट समिती]]च्या वार्षिक बैठकीत, एसीसीचे अध्यक्ष मोहसिन नक्वी यांनी घोषणा केली की ही स्पर्धा [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जाईल, ज्यामध्ये [[दुबई]] आणि [[अबू धाबी]] येथे सामने खेळवले जातील. अशा परिस्थितीत हाय-प्रोफाइल बहुराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा आयोजित करण्याचा पूर्वीचा अनुभव असल्यामुळेच युएईला तटस्थ ठिकाण म्हणून निवडण्यात आले.<ref>{{Cite news |date=26 July 2025 |trans-title=२०२५ आशिया चषक स्पर्धा ९ सप्टेंबरपासून यूएईमध्ये सुरू होणार आहे.|title=Asia Cup 2025 to start on September 9 in UAE |url=https://www.olympics.com/en/news/asia-cup-2025-cricket-start-date?hl=en-US |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५ |work=ऑलिंपिक्स}}</ref> == स्वरूप == ही स्पर्धा आठ संघांना प्रत्येकी चारच्या दोन गटात विभागून खेळवण्यात आली. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ एकाच गटातील सुपर फोर टप्प्यात पोहोचले आणि या टप्प्यातील अव्वल दोन संघ अंतिम फेरीत दाखल झाले.<ref name="INDPAK"/> == संघ आणि पात्रता == [[File:2025 ACC Asia Cup participating nations.svg|thumb|250px|{{legend|#0000ff|पूर्ण सदस्य म्हणून आशिया चषक स्पर्धेसाठी पात्र}}{{legend|#00c600ff|[[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेद्वारे पात्रता}}{{legend|#ffd500|पात्रता मिळवण्यात अपयशी}}]] आशियाई क्रिकेट परिषदेचे पाच [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|पूर्ण सदस्य]] या स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरले. [[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेमध्ये अव्वल तीन स्थानांवर राहिल्यानंतर संयुक्त अरब अमिराती, ओमान आणि हाँगकाँग पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |date=२८ जून २०२५|trans-title=वाढत्या आशावादाच्या पार्श्वभूमीवर, एसीसीचे सप्टेंबरमध्ये आशिया चषक सुरू करण्याचे उद्दिष्ट.|title=Amid rising optimism, ACC aims to start Asia Cup in September |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-news/134818/amid-rising-optimism-acc-aims-to-start-asia-cup-in-september |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५|website=क्रिकबझ्झ |language=en-US}}</ref> {|class="wikitable" !पात्रता परिमाण !दिनांक !आयोजक !जागा !पात्र संघ |- |rowspan="5" |आयसीसी पूर्ण सदस्य |rowspan="5" {{n/a}} |rowspan="5" {{n/a}} |rowspan="5" style="text-align:center;"|'''५''' |{{cr|AFG|२०१३}} |- |{{cr|BAN}} |- |{{cr|IND}} |- |{{cr|PAK}} |- |{{cr|SRI}} |- |rowspan="3" |[[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|{{nobr|२०२४ एसीसी प्रीमियर चषक}}]] |rowspan="3" |{{nobr|१२–२१ एप्रिल २०२४}} |rowspan="3" |ओमान |rowspan="3" style="text-align:center;"|'''३''' |{{nobr|{{cr|UAE}}}} |- |{{cr|OMA}} |- |{{cr|HK}} |- !एकूण ! ! !८ ! |} ==संघ== {| class="wikitable" |- ! {{cr|AFG|२०१३}}<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/afghanistan-unveil-squad-for-upcoming-asia-cup |trans-title=आशिया चषक स्पर्धेसाठी अफगाणिस्तानचा संघ जाहीर|title=Afghanistan unveil squad for upcoming Asia Cup |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ! {{cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title=आशिया चषक २०२५ आणि नेदरलँड्सविरुद्धच्या टी२० मालिकेसाठी बांगलादेश संघाची घोषणा|title=Bangladesh Squad for Asia Cup 2025 & T20I Series Against the Netherlands Announced |url=https://www.tigercricket.com.bd/detail/bangladesh-squad-for-asia-cup-2025-t20i-series-against-the-netherlands-announced |work=[[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ! {{cr|HK}}<ref>{{cite web |trans-title=युएईमध्ये होणाऱ्या तयारी शिबिरासाठी हाँगकाँग, चीनतर्फे २० जणांच्या एसीसी आशिया चषक संघाची घोषणा. |title=Hong Kong, China Announces 20-Man ACC Asia Cup Squad for Preparation Camp in UAE |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4114/Hong-Kong,-China-Announces-20-Man-ACC-Asia-Cup-Squad-for-Preparation-Camp-in-UAE |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! {{cr|IND}}<ref>{{cite web|trans-title=एसीसी आशिया चषक २०२५ साठी भारतीय संघाची घोषणा|title=India's squad for ACC Asia Cup 2025 announced|url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/2amcEwyu|work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]|access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! {{cr|OMA}}<ref>{{cite web |url=https://www.muscatdaily.com/2025/08/25/oman-cricket-team-ready-to-make-an-impact-in-asia-cup/ |trans-title=आशिया चषक स्पर्धेमध्ये प्रभाव पाडण्यासाठी ओमान सज्ज|title=Oman ready to make an impact in Asia Cup |work=मस्कत डेली |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ! {{cr|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title=युएई टी२० तिरंगी मालिका आणि आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तानचा संघ जाहीर|title=Pakistan announce squads for UAE T20I tri-series and Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-announce-squads-for-uae-t20i-tri-series-and-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ! {{cr|SRI}}<ref>{{cite web |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५|trans-title=२०२५ आशिया चषक स्पर्धेसाठी श्रीलंकेचा टी२० संघ जाहीर|title=Sri Lanka T20I Squad announced for the Asia Cup 2025 |url=https://srilankacricket.lk/2025/08/sri-lanka-t20i-squad-announced-for-the-asia-cup-2025/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]]}}</ref> ! {{cr|UAE}}<ref>{{cite web |url=https://emiratescricket.com/news-detail/B9RO37N1aM1BaWmpnyxV |trans-title=२०२५ डीपी वर्ल्ड आशिया चषक स्पर्धेमध्ये मोहम्मद वसीम १७ सदस्यीय यूएई संघाचे नेतृत्व करणार|title=Muhammad Waseem to lead 17-member UAE squad in DP World Asia Cup 2025 |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> |- |valign=top| * [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[फरीद अहमद]] * [[नूर अहमद]] * [[अब्दुल्लाह अहमदझाई]] * [[सेदीकुल्लाह अटल]] * [[शराफुद्दीन अशरफ]] * [[फझलहक फारूखी]] * [[अल्लाह मोहम्मद गझनफर]] * [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[नवीन उल हक]]</s> * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[करीम जनत]] * [[गुल्बदीन नाइब]] * [[मोहम्मद नबी]] * [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] * [[मुजीब उर रहमान]] * [[दरविश रसूली]] * [[इब्राहिम झद्रान]] |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नसुम अहमद]] * [[तास्किन अहमद]] * [[जाकर अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[नुरुल हसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[तांझिद हसन]] * [[तंझीम हसन साकिब]] * [[सैफ हसन]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शमीम होसेन]] * [[तौहीद ह्रिदोय]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिझुर रहमान]] * [[मोहम्मद सैफूद्दीन]] |valign=top| * [[यासिम मुर्तझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[झीशान अली (क्रिकेट खेळाडू)|झीशान अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हरून अर्शद]] * कल्हन चल्लू * [[मार्टिन कोएत्झी]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * अली हसन * अतीक इक्बाल * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]] * [[अनास खान]] * [[एहसान खान]] * [[निजाकत खान]] * [[आदिल मेहमूद]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[किंचित शाह]] * [[आयुष शुक्ला]] * मोहम्मद वाहीद * [[शाहिद वासीफ]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) |valign=top| * [[सूर्यकुमार यादव]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[तिलक वर्मा]] * [[हार्दिक पंड्या]] * [[शिवम दुबे]] * [[अक्षर पटेल]] * [[जितेश शर्मा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[कुलदीप यादव]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हर्षित राणा]] * [[रिंकू सिंग]] |valign=top| * [[जतिंदर सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शकील अहमद]] * वसीम अली * आर्यन बिश्त * शाह फैसल * मुहम्मद इम्रान * झिक्रीया इस्लाम * [[आमिर कलीम]] * नदीम खान * [[सुफ्यान मेहमूद]] * हम्माद मिर्झा * [[मोहम्मद नदीम (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद नदीम]] * आशिष ओडेदरा * जितेन रामानंदी * हसनैन शाह * [[समय श्रीवास्तव]] * विनायक शुक्ला ([[यष्टीरक्षक|य]]) * करण सोनावळे * सुफयान युसूफ ([[यष्टीरक्षक|य]]) |valign=top| * [[सलमान अली आगा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शाहीन आफ्रिदी]] * [[अबरार अहमद]] * [[हसन अली]] * [[फहीम अशरफ]] * [[सैम अयुब]] * [[साहिबजादा फरहान]] * [[मोहम्मद हॅरीस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[सलमान मिर्झा]] * [[सुफियान मुकीम]] * [[हसन नवाझ]] * [[मोहम्मद नवाझ]] * [[हॅरीस रौफ]] * [[खुशदिल शाह]] * [[हुसेन तलत]] * [[मोहम्मद वासिम (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद वासिम]] * [[फखर झमान]] |valign=top| * [[चरिथ असलंका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दुश्मंत चमीरा]] * [[बिनुरा फर्नांडो]] * [[नुवानिदु फर्नांडो]] * [[वनिंदु हसरंगा]] * [[चमिका करुणारत्ने]] * [[जनिथ लियानागे]] * [[कमिंदु मेंडिस]] * [[कुशल मेंडिस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[कामिल मिशारा]] * [[पथुम निसंका]] * [[मथीशा पथिरना]] * [[कुसल परेरा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दासुन शनाका]] * [[महीश थीकशाना]] * [[नुवान थुशारा]] * [[दुनिथ वेल्लालागे]] |valign=top| * [[मुहम्मद वसीम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हैदर अली (क्रिकेट खेळाडू, जन्म १९९४)|हैदर अली]] * [[राहुल चोप्रा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[एथन डिसोझा]] * [[मुहम्मद फारूक]] * [[मुहम्मद जवादुल्लाह]] * हर्षित कौशिक * [[आसिफ खान]] * [[मतीउल्लाह खान]] * सगीर खान * [[ध्रुव पराशर]] * मुहम्मद रोहिद * [[आलिशान शराफु]] * [[आर्यांश शर्मा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जुनैद सिद्दीकी (क्रिकेट खेळाडू)|जुनैद सिद्दीकी]] * सिमरनजीत सिंग * मुहम्मद जोहेब |} ९ सप्टेंबर रोजी, [[जनिथ लियानागे]]ला श्रीलंकेच्या संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.thepapare.com/janith-liyanage-added-to-sri-lankas-asia-cup-squad/ |trans-title=श्रीलंकेच्या आशिया कप संघात जानिथ लियानागेचा समावेश|title=Janith Liyanage added to Sri Lanka’s Asia Cup squad |work=ThePapare |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> १५ सप्टेंबर रोजी, [[नवीन उल हक]] खांद्याच्या दुखापतीमुळे स्पर्धेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[अब्दुल्लाह अहमदझाई]]ने संघात स्थान मिळवले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135605/naveen-ul-haq-ruled-out-of-asia-cup-due-to-shoulder-injury |trans-title=खांद्याच्या दुखापतीमुळे नवीन उल हक आशिया चषक स्पर्धेतून बाहेर|title=Naveen Ul Haq ruled out of Asia Cup due to shoulder injury |work=क्रिकबझ्झ |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/afghanistan-news-naveen-ul-haq-ruled-out-of-asia-cup-abdollah-ahmadzai-named-replacement-1502994 |trans-title=नवीन आशिया चषक स्पर्धेतून बाहेर, अब्दुल्ला अहमदझाईची बदली खेळाडू म्हणून निवड|title=Naveen Ul Haq ruled out of Asia Cup, Abdollah Ahmadzai named replacement |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ==ठिकाणे== एसीसीने २ ऑगस्ट २०२५ रोजी स्पर्धेच्या ठिकाणांची घोषणा केली.<ref>{{cite web |url=https://asiancricket.org/news/2025/19006 |trans-title=पुरुषांच्या आशिया चषक २०२५ स्पर्धेसाठी एसीसीतर्फे अधिकृत ठिकाणांची घोषणा|title=ACC announces official venues for Men’s Asia Cup 2025 |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:0 auto" |- ![[दुबई]] ![[अबु धाबी]] |- | [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]] | [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]] |- | Coordinates: {{coord|25|2|48|N|55|13|8|E|}} | Coordinates: {{coord|24|23|47|N|54|32|26|E}} |- | क्षमता: २५,००० | क्षमता: २०,००० |- |सामने: ११ |सामने: ८ |- | [[File:Dubai Stadium 2019.jpg|200px]] | [[File:Sheikh Zayed Cricket Stadium-01.jpg|200px]] |} ==सामना अधिकारी== [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] (आयसीसी) आणि [[आशिया क्रिकेट समिती]] (एसीसी) यांनी स्पर्धेसाठी खालील सामना अधिकाऱ्यांची संयुक्तपणे नियुक्ती केली.<ref>{{cite web |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५ |trans-title=आशिया कप २०२५: रिची रिचर्डसन आणि अँडी पायक्रॉफ्ट सामना अधिकाऱ्यांच्या पॅनेलचे प्रमुख|title=Asia Cup 2025: Richie Richardson and Andy Pycroft head panel of match officials |url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/asia-cup-2025-richie-richardson-and-andy-pycroft-head-panel-of-match-officials/article70025044.ece |work=द हिंदू}}</ref> ===सामनाधिकारी=== * {{cricon|ZIM}} [[अँडी पायक्रॉफ्ट]] * {{cricon|WIN}} [[रिची रिचर्डसन]] === पंच === {{div col}} * {{cricon|AFG|२०१३}} [[इझातुल्लाह सफी]] * {{cricon|AFG|२०१३}} [[अहमद शाह पक्तीन]] * {{cricon|BAN}} [[मसुदुर रहमान]] * {{cricon|BAN}} [[गाझी सोहेल]] * {{cricon|IND}} [[रोहन पंडित]] * {{cricon|IND}} [[वीरेंद्र शर्मा]] * {{cricon|PAK}} [[फैसल अफ्रिदी]] * {{cricon|PAK}} [[आसिफ याकूब]] * {{cricon|SL}} [[रवींद्र विमलसिरी]] * {{cricon|SL}} [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] {{div col end}} ==सराव सामने== संयुक्त अरब अमिराती, अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तान ह्या संघांदरम्यान शारजा येथे [[२०२५ संयुक्त अरब अमिराती आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिका|आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिका]] खेळवली गेली. ह्या मालिकेत पाकिस्तानने अंतिम सामन्यात अफगाणिस्तानचा पराभव केला. आशिया चषक स्पर्धेपूर्वी हाँगकाँग आणि ओमान यांनी एकमेकांशी २ अनधिकृत २० षटकांचे सामने खेळले. {{Single-innings cricket match | date = ५ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|HKG}} | score1 = २११/६ (२० षटके) | runs1 = हम्माद मिर्झा ६९ (३६) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] २/३० (४ षटके) | score2 = १६७/७ (२० षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ४२ (२३) | wickets2 = हसनैन शाह २/९ (२ षटके) | result = ओमान ४४ धावांनी विजयी | report = [https://x.com/CricketHK/status/1964329862006739388 धावफलक] | venue = | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ सप्टेंबर २०२५ | time = | night = | team1 = {{cr-rt|HKG}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = १५४/७ (२० षटके) | runs1 = [[झीशान अली]] ४५ (३१) | wickets1 = समय श्रीवास्तव २/१९ (४ षटके) | score2 = १५७/५ (१८.२ षटके) | runs2 = हम्माद मिर्झा ६० (३७) | wickets2 = [[एहसान खान]] २/२४ (४ षटके) | result = ओमान ५ गडी राखून विजयी | report = [https://x.com/CricketHK/status/1964879486832525586 धावफलक] | venue = | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==गट फेरी== एसीसीने २६ जुलै २०२५ रोजी स्पर्धेचे संपूर्ण वेळापत्रक जाहीर केले.<ref>{{cite web |url=https://asiancricket.org/news/2025/18968 |trans-title=एसीसी पुरुष टी२० आशिया कप २०२५ युएईमध्ये विस्तारित प्रदर्शनासाठी सज्ज|title=ACC Men’s T20 Asia Cup 2025 Set for an Expanded Showcase in the UAE |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135132/asia-cup-2025-confirmed-to-be-held-in-uae-from-sept-9-to-28 |trans-title=आशिया चषक २०२५ निश्चित; ९ ते २८ सप्टेंबर दरम्यान यूएईमध्ये होणार|title=Asia Cup 2025 confirmed; to be held in UAE from Sept 9 to 28|work=क्रिकबझ्झ |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ===गट अ=== {{२०२५ आशिया चषक गट अ}} {{Single-innings cricket match | date = १० सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|UAE}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = ५७ (१३.१ षटके) | runs1 = [[आलिशान शराफु]] २२ (१७) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/७ (२.१ षटके) | score2 = ६०/१ (४.३ षटके) | runs2 = [[अभिषेक शर्मा]] ३० (१६) | wickets2 = [[जुनैद सिद्दीकी (क्रिकेट खेळाडू)|जुनैद सिद्दीकी]] १/१६ (१ षटक) | result = भारत ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496921.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[इझातुल्लाह सफी]] (अ) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[कुलदीप यादव]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = १६०/७ (२० षटके) | runs1 = [[मोहम्मद हॅरीस]] ६६ (४३) | wickets1 = [[आमिर कलीम]] ३/३१ (४ षटके) | score2 = ६७ (१६.४ षटके) | runs2 = हम्माद मिर्झा २७ (२३) | wickets2 = [[फहीम अशरफ]] २/६ (२ षटके) | result = पाकिस्तान ९३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496923.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) आणि [[मसुदुर रहमान]] (बां) | motm = [[शाहीन आफ्रिदी]] (पा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ओमान आणि पाकिस्तान दरम्यान हा पहिलाच आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. * शाह फैसल आणि झिक्रीया इस्लाम ह्या दोघांनी ओमानकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = १२७/९ (२० षटके) | runs1 = [[साहिबजादा फरहान]] ४० (४४) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ३/१८ (४ षटके) | score2 = १३१/३ (१५.५ षटके) | runs2 = [[सूर्यकुमार यादव]] ४७[[नाबाद|*]] (३७) | wickets2 = [[सैम अयुब]] ३/३५ (४ षटके) | result = भारत ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496925.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) आणि [[मसुदुर रहमान]] (बां) | motm = [[कुलदीप यादव]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ सप्टेंबर २०२५ | time = १६:०० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|UAE}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = १७२/५ (२० षटके) | runs1 = [[मुहम्मद वसीम]] ६९ (५४) | wickets1 = जितेन रामानंदी २/२४ (४ षटके) | score2 = १३० (१८.४ षटके) | runs2 = आर्यन बिश्त २४ (३२) | wickets2 = [[जुनैद सिद्दीकी (क्रिकेट खेळाडू)|जुनैद सिद्दीकी]] ४/२३ (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिराती ४२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496926.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा) | motm = [[आलिशान शराफु]] (युएई) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = आर्यन बिश्तने (ओ) आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * ओमानचा हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite tweet|user=thecricketgully |number=1967536393389031680 |date=15 September 2025|trans-title=🎉आंतरराष्ट्रीय टी२० चे शतक! 🇴🇲 ओमान क्रिकेटने १०० वा टी२० चा टप्पा साजरा केला 🏏🔥|title=🎉 Century of T20Is! 🇴🇲 Oman Cricket celebrates its 100th T20I milestone 🏏🔥}}</ref> * [[मुहम्मद वसीम]]ने (युएई) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील ३००० धावा पूर्ण केल्या. * ह्या सामन्याच्या निकालामुळे भारत सुपर फोर फेरीसाठी पात्र तर ओमान स्पर्धेतून बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ सप्टेंबर २०२५ | time = १९:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|UAE}} | score1 = १४६/९ (२० षटके) | runs1 = [[फखर झमान]] ५० (३६) | wickets1 = [[जुनैद सिद्दीकी (क्रिकेट खेळाडू)|जुनैद सिद्दीकी]] ४/१८ (४ षटके) | score2 = १०५ (१७.४ षटके) | runs2 = [[राहुल चोप्रा]] ३५ (३५) | wickets2 = [[अबरार अहमद]] २/१३ (४ षटके) | result = पाकिस्तान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496929.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) आणि [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) | motm = [[शाहीन आफ्रिदी]] (पा) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = सामनाधिकारी [[अँडी पायक्रॉफ्ट]] यांच्याशी संबंधित भारत-पाकिस्तान हस्तांदोलन वादावर [[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड|पीसीबी]]ने निषेध व्यक्त केल्यामुळे सामना एक तास उशिरा सुरू झाला. * ह्या सामन्याच्या निकालामुळे पाकिस्तान सुपर फोर फेरीसाठी पात्र तर संयुक्त अरब अमिराती स्पर्धेतून बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १९ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = १८८/८ (२० षटके) | runs1 = [[संजू सॅमसन]] ५६ (४५) | wickets1 = शाह फैसल २/२३ (४ षटके) | score2 = १६७/४ (२० षटके) | runs2 = [[आमिर कलीम]] ६४ (४६) | wickets2 = [[कुलदीप यादव]] १/२३ (३ षटके) | result = भारत २१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496931.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[संजू सॅमसन]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = भारत आणि ओमान दरम्यान हा पहिलाच आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. * भारताचा हा २५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/india-become-2nd-team-in-the-world-after-pakistan-to-ws-l-9583588.html |trans-title=पाकिस्ताननंतर भारत जगातील दुसरा संघ बनला...|title=India Become 2nd Team In The World After Pakistan To... |work=न्यूज१८|access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * अर्शदीप सिंग टी२० मध्ये १०० बळी घेणारा पहिला भारतीय गोलंदाज ठरला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/asia-cup-arshdeep-singh-becomes-first-indian-to-reach-100-t20i-wickets-1503741 |trans-title=अर्शदीप १०० टी२० विकेट्स पूर्ण करणारा पहिला भारतीय खेळाडू ठरला|title=Arshdeep becomes first Indian to reach 100 T20I wickets |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> }} ===गट ब=== {{२०२५ आशिया चषक गट ब}} {{Single-innings cricket match | date = ९ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|AFG}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १८८/६ (२० षटके) | runs1 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] ७३[[नाबाद|*]] (५२) | wickets1 = [[किंचित शाह]] २/२४ (३ षटके) | score2 = ९४/९ (२० षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ३९ (४३) | wickets2 = [[गुल्बदीन नाइब]] २/८ (३ षटके) | result = अफगाणिस्तान ९४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496920.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा) | motm = [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] (अ) | toss = अफगाणिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]]ने (अ) अफगाणिस्तानची सर्वात जलद अर्धशतकाची (२० चेंडूंत) नोंद केली.<ref>{{cite web|url=https://www.ft.lk/sports/Omarzai-scores-fastest-ever-50-as-Afghanistan-rout-Hong-Kong/23-781532 |trans-title=ओमरझाईने आतापर्यंतच्या सर्वात जलद ५० धावा, अफगाणिस्तानकडून हाँगकाँगचा पराभव|title=Omarzai scores fastest ever 50 as Afghanistan rout Hong Kong |work=डेली एफटी |access-date= १३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १४३/७ (२० षटके) | runs1 = [[निजाकत खान]] ४२ (४०) | wickets1 = [[तंझीम हसन साकिब]] २/२१ (४ षटके) | score2 = १४४/३ (१७.४ षटके) | runs2 = [[लिटन दास]] ५९ (३९) | wickets2 = अतीक इक्बाल २/१४ (३.४ षटके) | result = बांगलादेश ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496922.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[रोहन पंडित]] (भा) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[लिटन दास]] (बां) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[रिशाद हुसेन]] (बां) आणि [[आयुष शुक्ला]] (हाँग काँग) ह्या दोघांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये त्यांचा ५०वा बळी घेतला.<ref>{{cite web|url=https://www.mensxp.com/sports/cricket/179592-asia-cup-2025-hong-kong-vs-bangladesh-rishad-hossain-completes-50-t20i-wickets.html |trans-title=हाँगकाँग विरुद्ध बांगलादेश: आशिया कप २०२५ च्या विजयात रिशाद हुसेनचे ५० टी२० बळी पूर्ण|title=Hong Kong vs Bangladesh: Rishad Hossain Completes 50 T20I Wickets in Asia Cup 2025 Win |work=MensXP |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * [[लिटन दास]]ने [[महमुद्दुला]]ला मागे टाकत आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये बांगलादेशसाठी सर्वाधिक ७८ षटकारांचा विक्रम मोडला .<ref>{{cite news |trans-title=हाँगकाँगविरुद्धच्या ५९ धावांच्या खेळीदरम्यान लिटन दासने फलंदाजीचे अनेक विक्रम मोडले|title=Litton Das Breaks Multiple Batting Records During His 59-Run Knock Against Hong Kong |url=https://www.news18.com/cricket/litton-das-breaks-multiple-batting-records-during-his-57-run-knock-against-hong-kong-ws-l-9566427.html |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५ |work=[[न्यूज१८]]}}</ref> * ह्या सामन्याच्या निकालामुळे हाँग काँग स्पर्धेतून बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १३ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = १३९/५ (२० षटके) | runs1 = [[शमीम होसेन]] ४२[[नाबाद|*]] (३४) | wickets1 = [[वनिंदु हसरंगा]] २/२४ (४ षटके) | score2 = १४०/४ (१४.४ षटके) | runs2 = [[पथुम निसंका]] ५० (३४) | wickets2 = [[महेदी हसन]] २/२९ (४ षटके) | result = श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496924.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि [[रोहन पंडित]] (भा) | motm = [[कामिल मिशारा]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[पथुम निसंका]]ने (श्री) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |trans-title=आशिया चषक: २००० टी२० धावा पूर्ण करणारा पथुम निस्सांका श्रीलंकेचा तिसरा फलंदाज ठरला|title=Asia Cup: Pathum Nissanka becomes 3rd Sri Lankan batter to reach 2,000 T20I runs |url=https://www.tribuneindia.com/news/pathum-nissanka/asia-cup-pathum-nissanka-becomes-3rd-sri-lankan-batter-to-reach-2000-t20i-runs |work=[[द ट्रिब्यून (भारत)|द ट्रिब्यून]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = १४९/४ (२० षटके) | runs1 = [[निजाकत खान]] ५२[[नाबाद|*]] (३८) | wickets1 = [[दुश्मंत चमीरा]] २/२९ (४ षटके) | score2 = १५३/६ (१८.५ षटके) | runs2 = [[पथुम निसंका]] ६८ (४४) | wickets2 = यासिम मुर्तझा २/३७ (४ षटके) | result = श्रीलंका ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496927.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[इझातुल्लाह सफी]] (अ) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[पथुम निसंका]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये कोणत्याही स्वरूपात हाँगकाँग आणि श्रीलंका पहिल्यांदाच एकमेकांसमोर आले.. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १६ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|AFG|२०१३}} | score1 = १५४/५ (२० षटके) | runs1 = [[तांझिद हसन]] ५२ (३१) | wickets1 = [[नूर अहमद]] २/२३ (४ षटके) | score2 = १४६ (२० षटके) | runs2 = [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ३५ (३१) | wickets2 = [[मुस्तफिझुर रहमान]] ३/२८ (४ षटके) | result = बांगलादेश ८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496928.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[नसुम अहमद]] (बां) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = बांगलादेशचा हा २००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web | url=https://www.bssnews.net/sports/312449 | trans-title=बांगलादेश आज २०० वा टी२० सामना खेळणार.| title=Bangladesh play 200th T20Is today | work=Bangladesh Sangbad Sangstha | accessdate=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|AFG}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = १६९/८ (२० षटके) | runs1 = [[मोहम्मद नबी]] ६० (२२) | wickets1 = [[नुवान थुशारा]] ४/१८ (४ षटके) | score2 = १७१/४ (१८.४ षटके) | runs2 = [[कुशल मेंडिस]] ७४[[नाबाद|*]] (५२) | wickets2 = [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] १/१० (२ षटके) | result = श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496930.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा) | motm = [[कुशल मेंडिस]] (श्री) | toss = अफगाणिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[मोहम्मद नबी]]ने अफगाणिस्तानसाठी (२० चेंडूंत) सर्वात वेगवान अर्धशतक करण्याच्या [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]]च्या विक्रमाची बरोबरी केली.<ref>{{cite web|url=https://www.geosuper.tv/latest/48851-asia-cup-2025-mohammad-nabi-equals-azmatullah-omarzais-record-in-sri-lanka-clash |trans-title=आशिया चषक २०२५: श्रीलंकेविरुद्धच्या सामन्यात मोहम्मद नबीची अझमतुल्लाह उमरझाईच्या विक्रमाची बरोबरी|title=Asia Cup 2025: Mohammad Nabi equals Azmatullah Omarzai’s record in Sri Lanka clash |work=जिओ सुपर |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * या सामन्याच्या निकालामुळे बांगलादेश आणि श्रीलंका सुपर फोर फेरीसाठी पात्र आणि अफगाणिस्तान स्पर्धेतून बाहेर. }} ==सुपर फोर== {{२०२५ आशिया चषक सुपर फोर}} {{Single-innings cricket match | date = २० सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १६८/७ (२० षटके) | runs1 = [[दासुन शनाका]] ६४[[नाबाद|*]] (३७) | wickets1 = [[मुस्तफिझुर रहमान]] ३/२० (४ षटके) | score2 = १६९/६ (१९.५ षटके) | runs2 = [[सैफ हसन]] ६१ (४५) | wickets2 = [[दासुन शनाका]] २/२१ (२.५ षटके) | result = बांगलादेश ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496932.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[रोहन पंडित]] (भा) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा) | motm = [[सैफ हसन]] (बां) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[तौहीद ह्रिदोय]] (बां) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील २००वा सामना खेळला आणि १,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2025/Sep/20/hridoy-and-hassan-steer-bangladesh-past-sri-lanka-at-asia-cup-super-four |trans-title=आशिया कप सुपर फोरमध्ये हृदयॉय आणि हसनच्या गोलंदाजीमुळे बांगलादेशने श्रीलंकेला हरवले.|title=Hridoy and Hassan steer Bangladesh past Sri Lanka at Asia Cup Super Four |work=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * [[लिटन दास]]ने [[शकिब अल हसन]]च्या २५५१ धावांना मागे टाकले आणि बांगलादेशकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज बनला.<ref>{{cite web|url=https://sundayguardianlive.com/sports/litton-das-becomes-bangladeshs-leading-run-getter-in-t20is-overtakes-shakib-al-hasan20250920235630-144329/ |trans-title=लिटन दास बांगलादेशचा टी२० मध्ये सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज बनला, शकिब अल हसनला टाकले मागे.|title=Litton Das becomes Bangladesh's leading run-getter in T20Is, overtakes Shakib al Hasan |work=द संडे गार्डियन|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * [[कुशल मेंडिस]]ने [[कुमार संगकारा]]च्या ४५ बळींना मागे टाकले आणि श्रीलंकेसाठी आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सर्वाधिक बळी घेण्याची नोंद केली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/team/keeping-most-dismissals-career/sri-lanka-8/twenty20-internationals-3 |trans-title=श्रीलंकेकडून टी२० मध्ये सर्वाधिक बळी|title=Most dismissals for Sri Lanka in T20Is |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २१ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = १७१/५ (२० षटके) | runs1 = [[साहिबजादा फरहान]] ५८ (४५) | wickets1 = [[शिवम दुबे]] २/३३ (४ षटके) | score2 = १७४/४ (१९.५ षटके) | runs2 = [[अभिषेक शर्मा]] ७४ (३९) | wickets2 = [[हॅरीस रौफ]] २/२६ (४ षटके) | result = भारत ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496933.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[अभिषेक शर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २३ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|PAK}} | score1 = १३३/८ (२० षटके) | runs1 = [[कमिंदु मेंडिस]] ५० (४४) | wickets1 = [[शाहीन आफ्रिदी]] ३/२८ (४ षटके) | score2 = १३८/५ (१८ षटके) | runs2 = [[मोहम्मद नवाझ]] ३८[[नाबाद|*]] (२४) | wickets2 = [[महीश थीकशाना]] २/२४ (४ षटके) | result = पाकिस्तान ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496934.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[मसुदुर रहमान]] (बां) आणि [[इझातुल्लाह सफी]] (अ) | motm = [[हुसेन तलत]] (पा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १६८/६ (२० षटके) | runs1 = [[अभिषेक शर्मा]] ७५ (३७) | wickets1 = [[रिशाद हुसेन]] २/२७ (३ षटके) | score2 = १२७ (१९.४ षटके) | runs2 = [[सैफ हसन]] ६९ (५१) | wickets2 = [[कुलदीप यादव]] ३/१८ (४ षटके) | result = भारत ४१ धावांनी विजयी | report =[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496935.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) आणि [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) | motm = [[अभिषेक शर्मा]] (भा) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[जाकर अली]]ने आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये पहिल्यांदाच बांगलादेशचे नेतृत्व केले.<ref>{{cite web |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५|trans-title=स्पष्टीकरण! आशिया कपमध्ये भारताविरुद्ध लिटन दासऐवजी बांगलादेशचे नेतृत्व जाकर अली का करत आहे?|title=Explained! Why Is Jaker Ali Captaining Bangladesh Instead Of Litton Das Against India In Asia Cup?|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/explained-why-is-jaker-ali-captaining-bangladesh-instead-of-litton-das-against-india-in-asia-cup-article-152885994 |publisher=टाइम्स नाऊ}}</ref> * [[मुस्तफिझुर रहमान]]ने (बां) आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये १५० वा बळी घेतला आणि शकिब अल हसनच्या १४९ बळींना मागे टाकत बांगलादेशकडून टी२० मध्ये सर्वाधिक बळी घेणारा गोलंदाज बनला.<ref>{{cite web|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५|trans-title=मुस्तफिझुर रहमानचा भारताविरुद्ध खेळताना मोठा विक्रम प्रस्थापित, बांगलादेशचा सर्वाधिक टी२० विकेट घेणारा गोलंदाज बनला|title=Mustafizur Rahman Achieves Huge Record vs India, Becomes Bangladesh's Highest-Ever T20I Wicket-Taker|url=https://sports.ndtv.com/cricket/mustafizur-rahman-achieves-huge-record-vs-india-becomes-bangladeshs-highest-ever-t20i-wicket-taker-9337804|publisher=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013191810/https://sports.ndtv.com/cricket/mustafizur-rahman-achieves-huge-record-vs-india-becomes-bangladeshs-highest-ever-t20i-wicket-taker-9337804|url-status=dead}}</ref> * या सामन्याच्या निकालामुळे भारताचा अंतिम फेरीत प्रवेश तर श्रीलंकेला स्पर्धेतून बाहेर. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २५ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १३५/८ (२० षटके) | runs1 = [[मोहम्मद हॅरीस]] ३१ (२३) | wickets1 = [[तास्किन अहमद]] ३/२८ (४ षटके) | score2 = १२४/९ (२० षटके) | runs2 = [[शमीम होसेन]] ३० (२५) | wickets2 = [[शाहीन आफ्रिदी]] ३/१७ (४ षटके) | result = पाकिस्तान ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496936.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[शाहीन आफ्रिदी]] (पा) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[तास्किन अहमद]]ने (बां) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील १०० वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |trans-title=तास्किन अहमद आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये १०० विकेट घेणारा तिसरा बांगलादेशी ठरला|title=Taskin Ahmed Becomes 3rd Bangladeshi To Take 100 Wickets In T20Is |url=https://www.news18.com/cricket/taskin-ahmed-becomes-3rd-bangladeshi-to-take-100-wickets-in-t20is-ws-l-9596791.html |publisher=न्यूज१८}}</ref> * या सामन्याच्या निकालामुळे पाकिस्तान अंतिम फेरीसाठी पात्र तर बांगलादेश स्पर्धेतून बाहेर. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २६ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = २०२/५ (२० षटके) | runs1 = [[अभिषेक शर्मा]] ६१ (३१) | wickets1 = [[चरिथ असलंका]] १/१८ (२ षटके) | score2 = २०२/५ (२० षटके) | runs2 = [[पथुम निसंका]] १०७ (५८) | wickets2 = [[हार्दिक पंड्या]] १/७ (१ षटक) | result = सामना बरोबरीत (भारत [[सुपर ओव्हर]]मध्ये विजयी) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496937.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[इझातुल्लाह सफी]] (अ) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[पथुम निसंका]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[पथुम निसंका]]ने (श्री) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |trans-title=पथुम निसंकाने केले विराट कोहलीचे अनुकरण, आशिया चषक टी२० शतक ठोकणारा तिसरा फलंदाज ठरला|title=Pathum Nissanka emulates Virat Kohli, becomes 3rd batter to hit Asia Cup T20 hundred |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/pathum-nissanka-emulates-virat-kohli-becomes-3rd-batter-to-hit-asia-cup-t20-hundred-2794174-2025-09-27 |publisher=इंडिया टुडे}}</ref> * सुपर ओव्हर: श्रीलंका २/२, भारत ३/० }} ==अंतिम सामना== {{main|२०२५ आशिया चषक अंतिम सामना}} <section begin=match19/> {{Single-innings cricket match | date = २८ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = १४६ (१९.१ षटके) | runs1 = [[साहिबजादा फरहान]] ५७ (३८) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/३० (४ षटके) | score2 = १५०/५ (१९.४ षटके) | runs2 = [[तिलक वर्मा]] ६९[[नाबाद|*]] (५३) | wickets2 = [[फहीम अशरफ]] ३/२९ (४ षटके) | result = भारत ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496938.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) आणि [[नसुम अहमद]] (बां) | motm = [[तिलक वर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[फहीम अशरफ]]ने (पा) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील ५०वा बळी घेतला. }}<section end=match19/> ==आकडेवारी== ===सर्वाधिक धावा=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !धावा !फलंदाज !{{Abbr|डा|डाव}} !{{Abbr|स|सरासरी धावा}} !{{Abbr|स्ट्रा|स्ट्राईक रेट}} !सर्वाधिक !१०० !५० !चौकार !षट्कार |- !३१४ |style="text-align:left"|{{cricon|IND}} [[अभिषेक शर्मा]] | ७ || ४४.८५ || २००.०० || ७५ || – || ३ || ३२ || १९ |- ! २६१ |style="text-align:left"|{{cricon|SL}} [[पथुम निसंका]] | ६ || ४३.५० || १६०.१२ || १०७ || १ || २ || २३ || ११ |- ! २१७ |style="text-align:left"|{{nowrap|{{cricon|PAK}} [[साहिबजादा फरहान]]}} | ७ || ३१.०० || ११६.०४ || ५८ || – || २|| १४ || ११ |- ! २१३ | style="text-align:left" | {{cricon|IND}} [[तिलक वर्मा]] | ६ || ७१.०० || १३१.४८ || ६९[[नाबाद|*]] || – || १ || १२ || १० |- ! १८१ | style="text-align:left" | {{cricon|PAK}} [[फखर झमान]] || ७ || ३०.१६ || १२०.६६ || ५० || – || १ || १६ || ५ |- ! colspan="10" |<small>Source: [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-most-runs-career/men-s-t20-asia-cup-2025-17474 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |trans-title=आशिया चषक २०२५ — सर्वाधिक धावा — नोंदी |title= Asia Cup 2025 — Most Runs — Records |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref></small> |} ===सर्वाधिक बळी=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !बळी !गोलंदाज !{{Abbr|डा|डाव}} !{{Abbr|सर्वोत्तम|डावात सर्वोत्तम गोलंदाजी}} !{{Abbr|स|सरासरी धावा दर बळी}} !{{Abbr|इ|दर षटकामागे गोलदांजाचा किफायतशीरपणा}} !{{Abbr|४ब|एका डावात ४ बळी}} !{{Abbr|५ब|एका डावात ५ बळी}} |- ! १७ | style="text-align:left;"|{{cricon|IND}} [[कुलदीप यादव]] | ७ || ४/७ || ९.२९ || ६.२७ || २ || – |- ! १० |style="text-align:left;"|{{nowrap|{{cricon|PAK}} [[शाहीन आफ्रिदी]]}} || ७ || ३/१७ || १६.४० || ६.६० || – || – |- !rowspan=3|9 |style="text-align:left;"|{{cricon|UAE}} [[जुनैद सिद्दीकी (क्रिकेट खेळाडू)|जुनैद सिद्दीकी]] || ३ || ४/१८ || ६.३३ || ६.३३ || २ || – |- |style="text-align:left;"|{{nowrap|{{cricon|BAN}} [[मुस्तफिजूर रहमान]]}} || ६ || ३/२० || १९.०० || ७.४३ || – || – |- |style="text-align:left;"|{{nowrap|{{cricon|PAK}} [[हॅरीस रौफ]]}} || ५ || ३/३३ || १८.३३ || ९.०० || – || – |- ! colspan="9" |<small>Source: [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/men-s-t20-asia-cup-2025-17474 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |trans-title=आशिया चषक २०२५ — सर्वाधिक बळी — नोंदी |title= Asia Cup 2025 — Most Wickets — Records |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref></small> |} ==वादविवाद== २०२५ च्या भारत-पाकिस्तान संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर सहभागी झालेल्या कट्टर प्रतिस्पर्धी भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील वादांची मालिका या स्पर्धेत पाहायला मिळाली.<ref>{{cite news|date=२९ सप्टेंबर २०२५ |trans-title="खेळाच्या मैदानावर ऑपरेशन सिंदूर", आशिया कपमध्ये भारताने पाकिस्तानला पराभूत केल्यानंतर पंतप्रधान मोदींचे पोस्ट|title= Operation sindoor on the games field" PM Modi's post after India beat Pakistan in thrilling Asia Cup final|url=https://www.ndtv.com/india-news/operation-sindoor-on-the-games-field-pm-modis-post-after-india-beat-pak-in-thrilling-asia-cup-final-9361605 |work=[[एनडीटीव्ही]] |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> गट टप्प्यातील सामन्यापूर्वी, स्पर्धेच्या आयोजकांनी चुकून पाकिस्तानच्या राष्ट्रगीताऐवजी काही सेकंदांसाठी "जलेबी बेबी" वाजवले, ज्यामुळे पाकिस्तानी प्रेक्षकांकडून टीका झाली.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1942460|trans-title=आशिया कपबाबत पीसीबी आज अंतिम निर्णय घेणार.|title=PCB to take final call over Asia Cup today|date=१७ सप्टेंबर २०२५|website=डॉन}}</ref><ref>{{cite news |last=शर्मा |first=राधिका|date=१५ सप्टेंबर २०२५ |trans-title=आशिया चषक स्पर्धेदरम्यान पाकिस्तानच्या राष्ट्रगीता दरम्यानच्या गोंधळावर जलेबी बेबी गायक तेशेरने उडवली खिल्ली: "शाऊट आउट टू द साऊंड गाय..."|title=Jalebi Baby Singer Tesher Pokes Fun At Pakistan National Anthem Fiasco At Asia Cup: "Shout Out To The Sound Guy..." |url=https://www.ndtv.com/entertainment/jalebi-baby-singer-tesher-pokes-fun-at-pakistan-national-anthem-fiasco-at-asia-cup-shout-out-to-the-sound-guy-9278603 |work=[[एनडीटीव्ही]] |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ===हस्तांदोलन=== भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील गट टप्प्यातील सामन्याच्या नाणेफेकीदरम्यान, दोन्ही कर्णधारांनी हस्तांदोलन करणे टाळले. समोर आलेल्या वृत्तानुसार असे सामनाधिकारी [[अँडी पायक्रॉफ्ट]] यांच्या सल्ल्यानुसार झाले. खेळ संपल्यानंतर, भारतीय खेळाडू पाकिस्तानी संघाशी हस्तांदोलन न करता निघून गेले.<ref name "Adil_2025">{{Cite web |last1=आदिल |first1=हाफसा|last2=इफ्तीखार नेगी |first2=Ahsan|url=https://www.aljazeera.com/sports/2025/9/14/india-vs-pakistan-asia-cup-match-hit-by-no-handshake-controversy|trans-title=आशिया चषक सामन्यानंतर भारत आणि पाकिस्तानमध्ये 'हस्तांदोलन' नाट्यात गोंधळ|title=India, Pakistan embroiled in ‘no handshake’ drama after Asia Cup match |work=अल जझीरा }}</ref> पाकिस्तानचे मुख्य प्रशिक्षक [[माइक हेसन]] यांनी ह्याबाबत निराशा व्यक्त केली, तर [[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड|पीसीबी]]ने पायक्रॉफ्टविरुद्ध औपचारिक निषेध नोंदवला आणि नंतर या प्रकरणाच्या हाताळणीबद्दल त्यांचे ऑपरेशन्स डायरेक्टर उस्मान वाहला यांना निलंबित केले.<ref>{{Cite web|url=https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/pcb-chief-suspends-usman-wahla-over-asia-cup-handshake-controversy|trans-title=आशिया कप हस्तांदोलन वादावरून पीसीबी प्रमुखांकडून उस्मान वाहला यांचे निलंबन|title=PCB chief suspends Usman Wahla over Asia Cup handshake controversy|date=१५ सप्टेंबर २०२५|website=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref> स्पर्धेच्या उर्वरित सामन्यातून पायक्रॉफ्ट यांना काढून टाकण्याची पीसीबीची मागणी [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]ने फेटाळली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/asia-cup-ind-vs-pak-pcb-chief-mohsin-naqvi-demands-immediate-removal-of-match-referee-andy-pycroft-1502978 |trans-title=पीसीबी प्रमुख नक्वी यांची सामनाधिकारी पायक्रॉफ्ट यांना 'तात्काळ काढून टाकण्याची' मागणी.|title=PCB chief Naqvi demands 'immediate removal' of match referee Pycroft |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> स्पर्धेत पाकिस्तानच्या पुढील सहभागाबाबत अनिश्चिततेमुळे पाकिस्तान आणि संयुक्त अरब अमिराती यांच्यातील त्यानंतरच्या गट फेरीतील सामन्याला एक तास उशिरा झाला. पीसीबीने दावा केला की पायक्रॉफ्ट यांनी "चुकीच्या संवादाबद्दल" माफी मागितली आहे, तर आयसीसीने ते सामनाधिकारी म्हणून काम करत राहतील याची पुष्टी केल्यानंतर अखेर सामना सुरू झाला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/pakistan-uae-match-begins-after-delay-as-andy-pycroft-remains-match-referee-1503294 |trans-title=अँडी पायक्रॉफ्ट मॅच रेफरी असल्याने पाकिस्तान-यूएई सामना उशिरा सुरू झाला|title=Pakistan-UAE match begins after delay as Andy Pycroft remains match referee |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ===यादव, रौफ आणि फरहान यांच्याविरुद्ध शिस्तभंगाची सुनावणी=== भारत आणि पाकिस्तानमधील [[#सुपर फोर|सुपर फोर सामन्या]]दरम्यान "प्रक्षोभक हावभाव" केल्याबद्दल [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआयने]] पाकिस्तानी खेळाडू [[हॅरीस रौफ]] आणि [[साहिबजादा फरहान]] यांच्याविरुद्ध आयसीसीकडे तक्रार दाखल केली.<ref name=espn-complaint/> सीमेजवळ क्षेत्ररक्षण करताना, रौफने "जेट क्रॅशिंग" हावभाव आणि "६-०" बोटाचा इशारा केला, ज्याचा अर्थ भारतीय माध्यमांनी, [[ऑपरेशन सिंदूर]] दरम्यान सहा भारतीय विमाने पाडल्याच्या पाकिस्तानच्या दाव्याचा प्रतीकात्मक संदर्भ म्हणून लावला.<ref name=espn-complaint>{{cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/asia-cup-ind-vs-pak-bcci-lodges-complaint-with-icc-against-sahibzada-farhan-and-haris-rauf-1504362|trans-title=बीसीसीआयची फरहान आणि रौफ यांच्याविरुद्ध आयसीसीकडे तक्रार|title=BCCI lodges ICC complaint against Farhan and Rauf|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|date=२५ सप्टेंबर २०२५|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.news18.com/cricket/bcci-lodges-official-complaint-against-haris-rauf-and-sahibzada-farhan-for-provocative-gestures-ws-l-9594903.html|trans-title=हरिस रौफ, साहिबजादा फरहान यांना निर्लज्ज प्रक्षोभक कृत्यांसाठी मोठी किंमत मोजावी लागू शकते, बीसीसीआयचा कडकडाट|title=BCCI Strikes As Haris Rauf, Sahibzada Farhan Could Pay Heavy Price For Shameless Provocative Antics|work=न्यूज१८|date=२५ सप्टेंबर २०२५|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref name="harisfine"/><ref>{{cite news|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/india-vs-pakistan-haris-rauf-fighter-jet-controversy-india-pakistan-asia-cup-2025-13935708.html|trans-title=पाकिस्तानने भारतीय लढाऊ विमान पाडल्याचे हरिस रौफचे वादग्रस्त संकेत - पहा|title=Haris Rauf sparks controversy with gesture suggesting Pakistan downed Indian fighter jets - WATCH|work=फर्स्टपोस्ट|date=२३ सप्टेंबर २०२५|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> एनडीटीव्हीने प्रकाशित केलेल्या व्हिडिओमध्ये रौफने विकेट घेतल्यानंतरही तोच हावभाव पुन्हा केला होता, जो दर्शवितो की त्याची कृती एकाच घटनेपुरती मर्यादित नव्हती.<ref>{{cite news|url=https://sports.ndtv.com/asia-cup-2025/haris-rauf-provoked-india-with-fighter-jet-gesture-twice-video-of-second-instance-emerges-9321007|trans-title=हरिस रौफने दोनदा 'फायटर जेट जेश्चर' देऊन भारताला चिथावणी दिली, दुसऱ्या प्रसंगाचा व्हिडिओ आला समोर|title=Haris Rauf Provoked India With 'Fighter Jet Gesture' Twice, Video Of 2nd Instance Surfaces|work=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स|date=२३ सप्टेंबर २०२५|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=espn-complaint/> त्याच सामन्याच्या सुरुवातीला, फरहानने त्याच्या बॅटने रायफल गोळीबाराची नक्कल करून त्याचे अर्धशतक साजरे केले, ज्याचे वर्णन भारतीय माध्यमांनी उत्तेजक आणि असंवेदनशील म्हणून केले होते.<ref>{{cite news|url=https://firstpost.com/firstcricket/asia-cup-2025-sahibzada-farhan-fifty-gun-firing-celebration-india-pakistan-13935677.html|trans-title=फरहानच्या गोळीबाराच्या सेलिब्रेशनमुळे वादविवाद सुरू झाला|title=Farhan’s gun-firing celebration sparks debate|work=फर्स्टपोस्ट|date=२२ सप्टेंबर २०२५|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref name=espn-complaint/> पीसीबीने भारताचा कर्णधार सूर्यकुमार यादवविरुद्धही तक्रार दाखल केली, ज्याने पहलगाम दहशतवादी हल्ल्यातील पीडितांसोबत एकता व्यक्त केली आणि आपल्या संघाचा विजय भारतीय सैन्याला समर्पित केला, ज्यावर पीसीबीने "राजकीय विधाने" असल्याचा आरोप केला.<ref>{{cite news |trans-title=सूर्यकुमार यादवविरुद्ध पीसीबीने तक्रार दाखल केली: आरोप काय आहे आणि तो दोषी ठरू शकतो का?|title=PCB file complaint against Suryakumar Yadav: What is the charge and can he be found guilty? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/asia-cup/pcb-file-complaint-against-suryakumar-yadav-what-is-the-charge-and-can-he-be-found-guilty/articleshow/124104733.cms |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |work=द टाईम्स ऑफ इंडिया |date=२५ सप्टेंबर २०२५}}</ref> तिन्ही खेळाडूंनी आयसीसी क्रिकेट आचारसंहितेचे उल्लंघन केल्याबद्दल दोषी नसल्याचे जबाबात म्हटले. शिस्तभंगाच्या सुनावणीनंतर, आयसीसीने यादव आणि रौफ यांना त्यांच्या सामन्याच्या शुल्काच्या ३०% दंड ठोठावला,<ref>{{Cite web |date=२३ सप्टेंबर २०२५ |trans-title=आयसीसीच्या आचारसंहितेचे उल्लंघन केल्याबद्दल सूर्यकुमार दोषी|title=Suryakumar found guilty of breaching ICC Code of Conduct |url=https://www.espncricinfo.com/story/suryakumar-found-guilty-of-breaching-icc-code-of-conduct-1504615 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref name="harisfine">{{Cite web |date=२३ सप्टेंबर २०२५ |trans-title=आयसीसीच्या आचारसंहितेचे उल्लंघन केल्याबद्दल हरिस रौफला दंड|title=Haris Rauf fined for breaching ICC Code of Conduct |url=https://www.espncricinfo.com/story/haris-rauf-fined-for-breaching-icc-code-of-conduct-1504627 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> तर फरहानला इशारा देऊन सोडून देण्यात आले.<ref name="harisfine"/> ===बक्षीस वितरण समारंभ विवाद=== भारताने [[२०२५ आशिया चषक अंतिम सामना|अंतिम सामन्या]]त पाकिस्तानला पराभूत केल्यानंतर, बक्षीस वितरण समारंभ एका तासापेक्षा जास्त उशिरा झाला कारण पाकिस्तानी संघ उशिरा पोहोचला,<ref>{{cite news |trans-title=भारत विरुद्ध पाकिस्तान: आशिया कप २०२५ च्या अंतिम सामन्यानंतर सादरीकरण समारंभ का लांबला?|title=IND vs PAK: Why was presentation ceremony after Asia Cup 2025 Final delayed? |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-vs-pakistan-asia-cup-2025-final-presentation-ceremony-delayed-reason-controversy/article70106534.ece |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |work=स्पोर्टस्टार|agency=द हिंदू |date=२८ सप्टेंबर २०२५|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=सिन्हा |first1=प्रत्युष|trans-title=मोहसीन नक्वीकडून आशिया चषक ट्रॉफी घेण्यास भारताचा नकार|title=India refuse to collect Asia Cup trophy from Mohsin Naqvi |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135760/india-refuse-to-collect-asia-cup-trophy-from-mohsin-naqvi-pcb-chairman-acc-president-cricbuzzcom |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |work=Cricbuzz |date=२८ सप्टेंबर २०२५ |language=en}}</ref> आणि भारताने [[आशियाई क्रिकेट समिती]]चे (एसीसी) अध्यक्ष मोहसिन नक्वी, जे पाकिस्तानचे गृहमंत्री आणि पाकिस्तान क्रिकेट बोर्डाचे अध्यक्ष देखील आहेत, यांच्याकडून विजेता चषक आणि पदके स्वीकारण्यास नकार दिला.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/sports/cricket/india-beat-pakistan-final-retain-asia-cup-title-2025-09-28/|trans-title=विजेत्या भारताने एसीसी प्रमुखांकडून आशिया चषक ट्रॉफी नाकारली|title= Winners India refuse Asia Cup trophy from ACC chief|work=रॉयटर्स|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> जेव्हा एसीसीचे [[अमिनुल इस्लाम]] यांनी पाकिस्तानी कर्णधार [[सलमान अली आगा]] याला उपविजेते पदाचे बक्षीस म्हणून ७५,००० अमेरिकन डॉलर्सचा चेक सादर केला, तेव्हा त्याने तो जवळजवळ लगेचच जमिनीवर फेकला, ज्यामुळे स्टँडमध्ये उपस्थित असलेल्या गर्दीतून जोरदार जयजयकार आणि विरोधी आवाज (Boo) दोन्ही झाले.<ref>{{Cite web |date=२९ सप्टेंबर २०२५|trans-title=ते क्रिकेटचा अनादर करत आहेत': भारताने पीसीबी प्रमुखांना नकार दिल्यानंतर पाकिस्तानचा कर्णधार सलमान आघा निराश झाला - बिझनेसटुडे|title='They are disrespecting cricket': Pak captain Salman Agha flings cheque in frustration after India snubs PCB chief - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/sports/story/they-are-disrespecting-cricket-pak-captain-salman-agha-flings-cheque-in-frustration-after-india-snubs-pcb-chief-496062-2025-09-29 |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |website=बिझजेस टुडे |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |trans-title=आशिया कपच्या अंतिम सामन्यात पराभवानंतर उपविजेत्या खेळाडूचा चेक फेकल्याबद्दल पाकिस्तानचा कर्णधार सलमान अली आघा याच्या विरोधात जल्लोष. |title=Pakistan Captain Salman Ali Agha Gets Booed For Throwing Away Runners-Up Cheque Post Asia Cup Final Loss |url=https://sports.ndtv.com/asia-cup-2025/pakistan-captain-salman-ali-agha-gets-booed-for-throwing-away-runners-up-check-post-final-loss-watch-9361838 |website=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> भारतीय संघाच्या आक्षेपाला न जुमानता, नक्वी यांनी स्वतः त्यांना चषक आणि पदके देण्याचा आग्रह धरला, ज्यामुळे गोंधळ निर्माण झाला. समारंभात भारताला चषक आणि पदके देण्यात आली नाहीत आणि नक्वी ट्रॉफी घेऊन स्टेडियममधून निघून गेल्याचे वृत्त आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.economictimes.indiatimes.com/news/international/us/india-thrashes-pakistan-in-asia-cup-2025-final-but-refuses-to-take-trophy-during-postmatch-presentation-heres-why/articleshow/124200357.cms|trans-title=आशिया चषक २०२५ च्या अंतिम सामन्यात भारताने पाकिस्तानला हरवले पण पारितोषिक वितरण समारंभात ट्रॉफी घेण्यास नकार|title= India thrashes Pakistan in Asia Cup 2025 final but refuses to take trophy during presentation ceremony|work=द इकॉनॉमिक टाईम्स|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/cricket/asia-cup-ends-without-suryakumar-yadav-lifting-trophy-despite-indias-win-9602453.html|trans-title=विजयानंतरही सूर्यकुमार यादवने ट्रॉफी उचलल्याशिवाय आशिया चषक स्पर्धेची सांगता|title=Asia Cup Ends Without Suryakumar Yadav Lifting Trophy Despite Win|work=न्यूज१८|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> यानंतर, भारतीय कर्णधार सूर्यकुमार यादवने आपल्या संघासह 'काल्पनिक ट्रॉफी' उंचावून भारतीय विजय साजरा केला. नंतर त्यांनी समारंभाच्या हाताळणीवर टीका केली आणि म्हटले की त्यांच्या संघाला ट्रॉफी उचलण्याची संधी "नाकारण्यात आली".<ref>{{Cite web|trans-title=आशिया चषक स्पर्धेनंतर चॅम्पियन भारताला ट्रॉफी 'नाकारली' असे सूर्यकुमार म्हणाला|title=Suryakumar says champions India 'denied' the trophy after Asia Cup win|url=https://www.reuters.com/sports/cricket/suryakumar-says-champions-india-denied-trophy-after-asia-cup-win-2025-09-29/|work=रॉयटर्स|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> बीसीसीआयचे सचिव देवजित सैकिया यांनी नक्वी यांच्या ट्रॉफी आणि पदके "घेऊन" जाण्याच्या कृतीला "अखिलाडू" म्हटले आणि घोषणा केली की बीसीसीआय नोव्हेंबरमध्ये होणाऱ्या आयसीसी परिषदेत त्यांच्या कृतीचा निषेध करेल.<ref>{{cite news|trans-title=आशिया चषक{{!}} बीसीसीआयचे सचिव देवजित सैकिया यांनी पाक बोर्डाचे प्रमुख मोहसिन नक्वी यांना सांगितले: 'शक्य तितक्या लवकर ट्रॉफी आणि पदके परत करा' |title=Asia Cup {{!}} BCCI secretary Devajit Saikia to Pak board chief Mohsin Naqvi: 'Return trophy and medals as soon as possible' |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/bcci-devajit-saikia-mohsin-naqvi-trophy-medal-ind-vs-pak-asia-cup-10277341/ |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |work=द इंडियन एक्सप्रेस |date=३० सप्टेंबर २०२५ |language=en}}</ref> १ ऑक्टोबर रोजी, अंतिम सामन्याच्या तीन दिवसांनी, नक्वी यांनी दुबईतील एसीसी मुख्यालयात संघाने त्यांच्याकडून वैयक्तिकरित्या ट्रॉफी घेतल्याशिवाय भारताला ट्रॉफी देण्यास नकार दिला.<ref>{{cite news |last1=रसूल |first1=डॅनियल|trans-title=भारताला हवे असेल तर ते आशिया चषक ट्रॉफी येऊन घेऊ शकतात, असे एसीसी प्रमुख मोहसिन नक्वी यांनी म्हटले.|title=India can come and collect Asia Cup trophy if they want it, says ACC chief Mohsin Naqvi |url=https://www.espncricinfo.com/story/india-can-come-and-collect-asia-cup-trophy-if-they-want-it-says-acc-chief-mohsin-naqvi-1505205 |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919 स्पर्धा मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आशिया चषक]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] ns7afi4epwl4jnktapifp1n8obejbgg 2 374243 2707941 2707842 2026-09-05T15:29:37Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2707941 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक, माजी सैनिक | नाव = नितीन मच्छिंद्र अनुसे <br> (नितीनराजे अनुसे) | चित्र = [[File:Nitinraje Anuse 1.jpg|thumb|Nitinraje Anuse]]https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEikEe1LljiewEfyr4m2mlob545mhx7qUQV0jFdYo7F5m0NbKdnIXevx5f0PvfpYWe0f81JMMZZIvgmT9giKLTSP4mlHBgEpC-RL5KE76ow0iZ49RItWOc0yVX3ULRwcfn6s4iEIlsexnxMf/s1600/IMG_20181103_155641.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = नितीन मच्छिंद्र अनुसे | टोपण_नाव = नितीनराजे अनुसे | जन्म_दिनांक = २० मार्च १९९२ | जन्म_स्थान = [[अनुसेवाडी]],[[ता.आटपाडी]] [[जि.सांगली ]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | कार्यक्षेत्र = [[साहित्य]], [[भारतीय नौसेना]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[कविता]], [[गीत]], [[नाटक]], [[पटकथा]], [[कथा]], [[कादंबरी]], [[समाजप्रबोधन]] | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = [[पुन्हा एक नवी दिशा]], [[माझ्या मनाच्या गाभाऱ्यातून...]] | प्रभाव = [[क्रांतीसुर्य स्व.बी.के.कोकरे (बापूसाहेब खंडू कोकरे)]] | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = मच्छिंद्र लक्ष्मण अनुसे | आई_नाव = आक्काताई मच्छिंद्र अनुसे | पती_नाव = | पत्‍नी_नाव = किर्ती नितीन अनुसे | अपत्ये = १ मुलगा | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = [https://nitinrajeanuse123.blogspot.com/?m=1 नितीनराजे अनुसे संकेतस्थळ] }}'''नितीनराजे अनुसे''' ([[मार्च २०|२० मार्च]] [[इ.स. १९९२|१९९२]] - हे विख्यात [[मराठी भाषा|मराठी]] [[कवी]], [[गीतकार]], [[लेखक]] आणि [[माजी सैनिक]] आहेत. ते त्यांच्या लेखणीतून समाज प्रबोधनातून '''नितीनराजे अनुसे''' याच नावाने लोकप्रिय आहेत. नितीनराजे अनुसे यांची सर्वात पहिली रचना ही [[पुन्हा एक नवी दिशा]] आहे. भारतीय नौसेना मध्ये कार्यरत राहिलेले आटपाडी तालुक्यातील पहिले व्यक्ती आहेत. भारतीय नौसेना मध्ये पेटी ऑफिसर पदावर कार्यरत असताना हथियार तथा कवायत प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी काम पाहिले आहे. Indian Naval Academy Ezhimala येथे कॅडेटस यांना प्रशिक्षण देण्यात त्यांचे मोलाचे योगदान आहे. १५ वर्षे आणि ६ दिवस अभिमानास्पद देशसेवा करून नुकतेच ते भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झाले आहेत. भारतीय नौसेना मधून सेवानिवृत्त झाल्यानंतर अनुसेवाडी येथील ग्रामस्थांनी आगळा वेगळा सेवानिवृत्त सोहळा साजरा करून फौजी/ सैनिक यांच्याबद्दलचा आदर त्यांनी व्यक्त केला. आमदार गोपीचंद पडळकर साहेब यांनी त्यांना समाजकार्यात येण्याचे आवाहन देखील केले आहे. नितीनराजे अनुसे यांनी साहित्यक्षेत्रात पुनश्च एकदा पदार्पण करून कादंबरी, पटकथा लिहण्याचे काम हाती घेतले आहे. 4rmx7hpno4gq2genjhza4jb7xi3nikf 2707942 2707941 2026-09-05T15:35:16Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2707942 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक, माजी सैनिक | Name = [[Nitinraje Anuse]] <br> (नितीनराजे अनुसे) | Image = [[File:Nitinraje Anuse 1.jpg|thumb|Nitinraje Anuse]]https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEikEe1LljiewEfyr4m2mlob545mhx7qUQV0jFdYo7F5m0NbKdnIXevx5f0PvfpYWe0f81JMMZZIvgmT9giKLTSP4mlHBgEpC-RL5KE76ow0iZ49RItWOc0yVX3ULRwcfn6s4iEIlsexnxMf/s1600/IMG_20181103_155641.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = नितीन मच्छिंद्र अनुसे | टोपण_नाव = नितीनराजे अनुसे | जन्म_दिनांक = २० मार्च १९९२ | जन्म_स्थान = [[अनुसेवाडी]],[[ता.आटपाडी]] [[जि.सांगली ]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | Profession = [[Litrature]], [[Indian Navy]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[कविता]], [[गीत]], [[नाटक]], [[पटकथा]], [[कथा]], [[कादंबरी]], [[समाजप्रबोधन]] | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = [[पुन्हा एक नवी दिशा]], [[माझ्या मनाच्या गाभाऱ्यातून...]] | प्रभाव = [[क्रांतीसुर्य स्व.बी.के.कोकरे (बापूसाहेब खंडू कोकरे)]] | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = मच्छिंद्र लक्ष्मण अनुसे | आई_नाव = आक्काताई मच्छिंद्र अनुसे | पती_नाव = | पत्‍नी_नाव = किर्ती नितीन अनुसे | अपत्ये = १ मुलगा | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = [https://nitinrajeanuse123.blogspot.com/?m=1 नितीनराजे अनुसे संकेतस्थळ] }}'''नितीनराजे अनुसे''' ([[मार्च २०|२० मार्च]] [[इ.स. १९९२|१९९२]] - हे विख्यात [[मराठी भाषा|मराठी]] [[कवी]], [[गीतकार]], [[लेखक]] आणि [[माजी सैनिक]] आहेत. ते त्यांच्या लेखणीतून समाज प्रबोधनातून '''नितीनराजे अनुसे''' याच नावाने लोकप्रिय आहेत. नितीनराजे अनुसे यांची सर्वात पहिली रचना ही [[पुन्हा एक नवी दिशा]] आहे. भारतीय नौसेना मध्ये कार्यरत राहिलेले आटपाडी तालुक्यातील पहिले व्यक्ती आहेत. भारतीय नौसेना मध्ये पेटी ऑफिसर पदावर कार्यरत असताना हथियार तथा कवायत प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी काम पाहिले आहे. Indian Naval Academy Ezhimala येथे कॅडेटस यांना प्रशिक्षण देण्यात त्यांचे मोलाचे योगदान आहे. १५ वर्षे आणि ६ दिवस अभिमानास्पद देशसेवा करून नुकतेच ते भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झाले आहेत. भारतीय नौसेना मधून सेवानिवृत्त झाल्यानंतर अनुसेवाडी येथील ग्रामस्थांनी आगळा वेगळा सेवानिवृत्त सोहळा साजरा करून फौजी/ सैनिक यांच्याबद्दलचा आदर त्यांनी व्यक्त केला. आमदार गोपीचंद पडळकर साहेब यांनी त्यांना समाजकार्यात येण्याचे आवाहन देखील केले आहे. नितीनराजे अनुसे यांनी साहित्यक्षेत्रात पुनश्च एकदा पदार्पण करून कादंबरी, पटकथा लिहण्याचे काम हाती घेतले आहे. oohomlkh5b020kxuenja83m5efsvmc2 2707943 2707942 2026-09-05T15:36:15Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2707943 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक, माजी सैनिक | Name = [[Nitinraje Anuse]] <br> (नितीनराजे अनुसे) | Image = [[File:Nitinraje Anuse 1.jpg|thumb|Nitinraje Anuse]]https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEikEe1LljiewEfyr4m2mlob545mhx7qUQV0jFdYo7F5m0NbKdnIXevx5f0PvfpYWe0f81JMMZZIvgmT9giKLTSP4mlHBgEpC-RL5KE76ow0iZ49RItWOc0yVX3ULRwcfn6s4iEIlsexnxMf/s1600/IMG_20181103_155641.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = नितीन मच्छिंद्र अनुसे | टोपण_नाव = नितीनराजे अनुसे | जन्म_दिनांक = २० मार्च १९९२ | जन्म_स्थान = [[अनुसेवाडी]],[[ता.आटपाडी]] [[जि.सांगली ]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | Profession = [[Litrature]], [[Indian Navy]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[कविता]], [[गीत]], [[नाटक]], [[पटकथा]], [[कथा]], [[कादंबरी]], [[समाजप्रबोधन]] | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = [[पुन्हा एक नवी दिशा]], [[माझ्या मनाच्या गाभाऱ्यातून...]] | प्रभाव = [[क्रांतीसुर्य स्व.बी.के.कोकरे (बापूसाहेब खंडू कोकरे)]] | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = मच्छिंद्र लक्ष्मण अनुसे | आई_नाव = आक्काताई मच्छिंद्र अनुसे | पती_नाव = | पत्‍नी_नाव = किर्ती नितीन अनुसे | अपत्ये = १ मुलगा | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = [https://nitinrajeanuse123.blogspot.com/?m=1 नितीनराजे अनुसे संकेतस्थळ] }}'''नितीनराजे अनुसे''' ([[मार्च २०|२० मार्च]] [[इ.स. १९९२|१९९२]] - हे विख्यात [[मराठी भाषा|मराठी]] [[कवी]], [[गीतकार]], [[लेखक]] आणि [[माजी सैनिक]] आहेत. ते त्यांच्या लेखणीतून समाज प्रबोधनातून '''नितीनराजे अनुसे''' याच नावाने लोकप्रिय आहेत. नितीनराजे अनुसे यांची सर्वात पहिली रचना ही [[पुन्हा एक नवी दिशा]] आहे. भारतीय नौसेना मध्ये कार्यरत राहिलेले आटपाडी तालुक्यातील पहिले व्यक्ती आहेत. भारतीय नौसेना मध्ये पेटी ऑफिसर पदावर कार्यरत असताना हथियार तथा कवायत प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी काम पाहिले आहे. Indian Naval Academy Ezhimala येथे कॅडेटस यांना प्रशिक्षण देण्यात त्यांचे मोलाचे योगदान आहे. १५ वर्षे आणि ६ दिवस अभिमानास्पद देशसेवा करून नुकतेच ते भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झाले आहेत. भारतीय नौसेना मधून सेवानिवृत्त झाल्यानंतर अनुसेवाडी येथील ग्रामस्थांनी आगळा वेगळा सेवानिवृत्त सोहळा साजरा करून फौजी/ सैनिक यांच्याबद्दलचा आदर त्यांनी व्यक्त केला. आमदार [[गोपीचंद पडळकर]] यांनी त्यांना समाजकार्यात येण्याचे आवाहन देखील केले आहे. नितीनराजे अनुसे यांनी साहित्यक्षेत्रात पुनश्च एकदा पदार्पण करून कादंबरी, पटकथा लिहण्याचे काम हाती घेतले आहे. sn60dt44tdlbdifab73mjpmmn4s3c1w 2707947 2707943 2026-09-05T15:47:16Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2707947 wikitext text/x-wiki | Name = [[Nitinraje Anuse]] <br> (नितीनराजे अनुसे) | Image = [[File:Nitinraje Anuse 1.jpg|thumb|Nitinraje Anuse]]https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEikEe1LljiewEfyr4m2mlob545mhx7qUQV0jFdYo7F5m0NbKdnIXevx5f0PvfpYWe0f81JMMZZIvgmT9giKLTSP4mlHBgEpC-RL5KE76ow0iZ49RItWOc0yVX3ULRwcfn6s4iEIlsexnxMf/s1600/IMG_20181103_155641.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = नितीन मच्छिंद्र अनुसे | टोपण_नाव = नितीनराजे अनुसे | जन्म_दिनांक = २० मार्च १९९२ | जन्म_स्थान = [[अनुसेवाडी]],[[ता.आटपाडी]] [[जि.सांगली ]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] {{माहितीचौकट साहित्यिक, माजी सैनिक | Profession = [[Litrature]], [[Indian Navy]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[कविता]], [[गीत]], [[नाटक]], [[पटकथा]], [[कथा]], [[कादंबरी]], [[समाजप्रबोधन]] | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = [[पुन्हा एक नवी दिशा]], [[माझ्या मनाच्या गाभाऱ्यातून...]] | प्रभाव = [[क्रांतीसुर्य स्व.बी.के.कोकरे (बापूसाहेब खंडू कोकरे)]] | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = मच्छिंद्र लक्ष्मण अनुसे | आई_नाव = आक्काताई मच्छिंद्र अनुसे | पती_नाव = | पत्‍नी_नाव = किर्ती नितीन अनुसे | अपत्ये = १ मुलगा | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = [https://nitinrajeanuse123.blogspot.com/?m=1 नितीनराजे अनुसे संकेतस्थळ] }}'''नितीनराजे अनुसे''' ([[मार्च २०|२० मार्च]] [[इ.स. १९९२|१९९२]] - हे विख्यात [[मराठी भाषा|मराठी]] [[कवी]], [[गीतकार]], [[लेखक]] आणि [[माजी सैनिक]] आहेत. ते त्यांच्या लेखणीतून समाज प्रबोधनातून '''नितीनराजे अनुसे''' याच नावाने लोकप्रिय आहेत. नितीनराजे अनुसे यांची सर्वात पहिली रचना ही [[पुन्हा एक नवी दिशा]] आहे. भारतीय नौसेना मध्ये कार्यरत राहिलेले आटपाडी तालुक्यातील पहिले व्यक्ती आहेत. भारतीय नौसेना मध्ये पेटी ऑफिसर पदावर कार्यरत असताना हथियार तथा कवायत प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी काम पाहिले आहे. Indian Naval Academy Ezhimala येथे कॅडेटस यांना प्रशिक्षण देण्यात त्यांचे मोलाचे योगदान आहे. १५ वर्षे आणि ६ दिवस अभिमानास्पद देशसेवा करून नुकतेच ते भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झाले आहेत. भारतीय नौसेना मधून सेवानिवृत्त झाल्यानंतर अनुसेवाडी येथील ग्रामस्थांनी आगळा वेगळा सेवानिवृत्त सोहळा साजरा करून फौजी/ सैनिक यांच्याबद्दलचा आदर त्यांनी व्यक्त केला. आमदार [[गोपीचंद पडळकर]] यांनी त्यांना समाजकार्यात येण्याचे आवाहन देखील केले आहे. नितीनराजे अनुसे यांनी साहित्यक्षेत्रात पुनश्च एकदा पदार्पण करून कादंबरी, पटकथा लिहण्याचे काम हाती घेतले आहे. 3e1w3po5i1mi5sjurf6btp7vj4ml3wt 10 375477 2708030 2642886 2026-09-06T06:21:16Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[साचा:लगतची स्थानके]] वरुन [[साचा:Adjacent stations]] ला हलविला 2642886 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Adjacent stations/styles.css"/>{{safesubst:#invoke:Adjacent stations|main}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> q99wx427wztspgaso2z00zfax8t4u3l 10 381078 2708016 2707882 2026-09-06T01:55:05Z Ganesh591 62733 2708016 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६ | title = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] | listclass = hlist | state = collapsed | above = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] | group1 = एप्रिल २०२६ | list1 = * [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|नामिबिया तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[ग्रीस महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|ग्रीस महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका|पोर्तुगाल तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा|कालाहारी महिला स्पर्धा]] * [[स्वीडन क्रिकेट संघाचा इंडोनेशिया दौरा, २०२६|स्वीडनचा इंडोनेशिया दौरा]] * [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा बांगलादेश दौरा]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * [[२०२६ महिला चॅलेंज चषक|महिला चॅलेंज चषक]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा]] * [[चिले महिला क्रिकेट संघाचा कोस्टा रिका दौरा, २०२६|चिली महिलांचा कोस्टा रिका दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)|नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)]] | group2 = मे २०२६ | list2 = * [[इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६|इंडोनेशियाचा मलेशिया दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा जर्मनी दौरा]] * [[आईल ऑफ मान क्रिकेट संघाचा गर्न्सी दौरा, २०२६|आईल ऑफ मानचा गर्न्सी दौरा]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा]] * [[२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका|हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका]] * [[जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६|जिब्राल्टरचा माल्टा दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता|पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] * [[फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|फिनलंडचा सायप्रस दौरा]] * [[बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६|बल्गेरियाचा रोमानिया दौरा]] * [[डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६|डेन्मार्क महिलांचा ग्रीस दौरा]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६|पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा|इंडोनेशिया महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा|नेपाळ महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा]] * [[बहरैन महिला क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६|बहरैन महिलांचा ओमान दौरा (मलेशियामध्ये)]] * [[कुवेत महिला क्रिकेट संघाचा म्यानमार दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६|कुवेत महिलांचा म्यानमार दौरा (मलेशियामध्ये)]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता]] | group3 = जून २०२६ | list3 = * [[२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका|उबुंटू तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक|एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक|एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा इंग्लंड दौरा]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा भारत दौरा]] * [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा]] * [[२०२६ व्हायकिंग चषक|व्हायकिंग चषक]] * [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] * [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६|गर्न्सी महिलांचा जर्सी दौरा]] * [[माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|माल्टा महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[जर्मनी क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|जर्मनीचा डेन्मार्क दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका|नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक|पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी|आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] * मध्य युरोप चषक ** [[२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक|पुरुष]] ** [[२०२६ महिला मध्य युरोप चषक|महिला]] * [[सर्बिया महिला क्रिकेट संघाचा बल्गेरिया दौरा, २०२६|सर्बिया महिलांचा बल्गेरिया दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|भारताचा आयर्लंड दौरा]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा डेन्मार्क दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा हंगेरी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा हंगेरी दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा]] | group4 = जुलै २०२६ | list4 = * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा स्वीडन दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारताचा इंग्लंड दौरा]] * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा फिनलंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा जर्मनी दौरा]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका|कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका]] * [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|भारताचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक|ईसीए पुरुष युरोपियन चषक]] * [[फिनलंड महिला क्रिकेट संघाचा एस्टोनिया दौरा, २०२६|फिनलंड महिलांचा एस्टोनिया दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका|स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका]] * [[जर्सी महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६|जर्सी महिलांचा स्वित्झर्लंड दौरा]] * [[कॅनडा महिला क्रिकेट संघाचा आर्जेंटिना दौरा, २०२६|कॅनडा महिलांचा आर्जेंटिना दौरा]] * [[स्पेन महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६|स्पेन महिलांचा स्वित्झर्लंड दौरा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)#बहरीनचा केन्या दौरा|बहरीनचा केन्या दौरा]] | group5 = ऑगस्ट २०२६ | list5 = * [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)]] * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६|थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा]] * [[२०२६ मलावी तिरंगी मालिका|मलावी तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क#जर्मनीचा फिनलंड दौरा|जर्मनीचा फिनलंड दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६|बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|भारताचा श्रीलंका दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा]] * [[२०२६ महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी|महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी]] * [[बेल्जियम महिला क्रिकेट संघाचा लक्झेंबर्ग दौरा, २०२६|बेल्जियम महिलांचा लक्झेंबर्ग दौरा]] * [[२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक|महिला कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ महिला नॉर्डिक चषक|महिला नॉर्डिक चषक]] * [[नेदरलँड्स महिला संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६|नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका (ऑगस्ट-सप्टेंबर)|नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] * एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक | below = नंतरचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] }} <noinclude> {{navbox documentation}} </noinclude> oui4odloluzkxt9vwq3z6ny98z8xtkx 2708018 2708016 2026-09-06T03:04:20Z Ganesh591 62733 2708018 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६ | title = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] | listclass = hlist | state = collapsed | above = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] | group1 = एप्रिल २०२६ | list1 = * [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|नामिबिया तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[ग्रीस महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|ग्रीस महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका|पोर्तुगाल तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा|कालाहारी महिला स्पर्धा]] * [[स्वीडन क्रिकेट संघाचा इंडोनेशिया दौरा, २०२६|स्वीडनचा इंडोनेशिया दौरा]] * [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा बांगलादेश दौरा]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * [[२०२६ महिला चॅलेंज चषक|महिला चॅलेंज चषक]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा]] * [[चिले महिला क्रिकेट संघाचा कोस्टा रिका दौरा, २०२६|चिली महिलांचा कोस्टा रिका दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)|नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)]] | group2 = मे २०२६ | list2 = * [[इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६|इंडोनेशियाचा मलेशिया दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा जर्मनी दौरा]] * [[आईल ऑफ मान क्रिकेट संघाचा गर्न्सी दौरा, २०२६|आईल ऑफ मानचा गर्न्सी दौरा]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा]] * [[२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका|हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका]] * [[जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६|जिब्राल्टरचा माल्टा दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता|पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] * [[फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|फिनलंडचा सायप्रस दौरा]] * [[बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६|बल्गेरियाचा रोमानिया दौरा]] * [[डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६|डेन्मार्क महिलांचा ग्रीस दौरा]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६|पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा|इंडोनेशिया महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा|नेपाळ महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा]] * [[बहरैन महिला क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६|बहरैन महिलांचा ओमान दौरा (मलेशियामध्ये)]] * [[कुवेत महिला क्रिकेट संघाचा म्यानमार दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६|कुवेत महिलांचा म्यानमार दौरा (मलेशियामध्ये)]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता]] | group3 = जून २०२६ | list3 = * [[२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका|उबुंटू तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक|एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक|एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा इंग्लंड दौरा]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा भारत दौरा]] * [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा]] * [[२०२६ व्हायकिंग चषक|व्हायकिंग चषक]] * [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] * [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६|गर्न्सी महिलांचा जर्सी दौरा]] * [[माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|माल्टा महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[जर्मनी क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|जर्मनीचा डेन्मार्क दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका|नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक|पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी|आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] * मध्य युरोप चषक ** [[२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक|पुरुष]] ** [[२०२६ महिला मध्य युरोप चषक|महिला]] * [[सर्बिया महिला क्रिकेट संघाचा बल्गेरिया दौरा, २०२६|सर्बिया महिलांचा बल्गेरिया दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|भारताचा आयर्लंड दौरा]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा डेन्मार्क दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा हंगेरी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा हंगेरी दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा]] | group4 = जुलै २०२६ | list4 = * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा स्वीडन दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारताचा इंग्लंड दौरा]] * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा फिनलंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा जर्मनी दौरा]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका|कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका]] * [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|भारताचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक|ईसीए पुरुष युरोपियन चषक]] * [[फिनलंड महिला क्रिकेट संघाचा एस्टोनिया दौरा, २०२६|फिनलंड महिलांचा एस्टोनिया दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका|स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका]] * [[जर्सी महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६|जर्सी महिलांचा स्वित्झर्लंड दौरा]] * [[कॅनडा महिला क्रिकेट संघाचा आर्जेंटिना दौरा, २०२६|कॅनडा महिलांचा आर्जेंटिना दौरा]] * [[स्पेन महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६|स्पेन महिलांचा स्वित्झर्लंड दौरा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)#बहरीनचा केन्या दौरा|बहरीनचा केन्या दौरा]] | group5 = ऑगस्ट २०२६ | list5 = * [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)]] * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६|थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा]] * [[२०२६ मलावी तिरंगी मालिका|मलावी तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क#जर्मनीचा फिनलंड दौरा|जर्मनीचा फिनलंड दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६|बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|भारताचा श्रीलंका दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा]] * [[२०२६ महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी|महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी]] * [[बेल्जियम महिला क्रिकेट संघाचा लक्झेंबर्ग दौरा, २०२६|बेल्जियम महिलांचा लक्झेंबर्ग दौरा]] * [[२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक|महिला कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ महिला नॉर्डिक चषक|महिला नॉर्डिक चषक]] * [[नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६|नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका (ऑगस्ट-सप्टेंबर)|नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] * एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक | below = नंतरचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] }} <noinclude> {{navbox documentation}} </noinclude> f963s3unfv52isrmmxgud9lhbat1hrj 2708019 2708018 2026-09-06T03:10:07Z Ganesh591 62733 2708019 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६ | title = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] | listclass = hlist | state = collapsed | above = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] | group1 = एप्रिल २०२६ | list1 = * [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|नामिबिया तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[ग्रीस महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|ग्रीस महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका|पोर्तुगाल तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा|कालाहारी महिला स्पर्धा]] * [[स्वीडन क्रिकेट संघाचा इंडोनेशिया दौरा, २०२६|स्वीडनचा इंडोनेशिया दौरा]] * [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा बांगलादेश दौरा]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * [[२०२६ महिला चॅलेंज चषक|महिला चॅलेंज चषक]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा]] * [[चिले महिला क्रिकेट संघाचा कोस्टा रिका दौरा, २०२६|चिली महिलांचा कोस्टा रिका दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)|नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)]] | group2 = मे २०२६ | list2 = * [[इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६|इंडोनेशियाचा मलेशिया दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा जर्मनी दौरा]] * [[आईल ऑफ मान क्रिकेट संघाचा गर्न्सी दौरा, २०२६|आईल ऑफ मानचा गर्न्सी दौरा]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा]] * [[२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका|हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका]] * [[जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६|जिब्राल्टरचा माल्टा दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता|पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] * [[फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|फिनलंडचा सायप्रस दौरा]] * [[बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६|बल्गेरियाचा रोमानिया दौरा]] * [[डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६|डेन्मार्क महिलांचा ग्रीस दौरा]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६|पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा|इंडोनेशिया महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा|नेपाळ महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा]] * [[बहरैन महिला क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६|बहरैन महिलांचा ओमान दौरा (मलेशियामध्ये)]] * [[कुवेत महिला क्रिकेट संघाचा म्यानमार दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६|कुवेत महिलांचा म्यानमार दौरा (मलेशियामध्ये)]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता]] | group3 = जून २०२६ | list3 = * [[२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका|उबुंटू तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक|एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक|एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा इंग्लंड दौरा]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा भारत दौरा]] * [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा]] * [[२०२६ व्हायकिंग चषक|व्हायकिंग चषक]] * [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] * [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६|गर्न्सी महिलांचा जर्सी दौरा]] * [[माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|माल्टा महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[जर्मनी क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|जर्मनीचा डेन्मार्क दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका|नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक|पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी|आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] * मध्य युरोप चषक ** [[२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक|पुरुष]] ** [[२०२६ महिला मध्य युरोप चषक|महिला]] * [[सर्बिया महिला क्रिकेट संघाचा बल्गेरिया दौरा, २०२६|सर्बिया महिलांचा बल्गेरिया दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|भारताचा आयर्लंड दौरा]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा डेन्मार्क दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा हंगेरी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा हंगेरी दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा]] | group4 = जुलै २०२६ | list4 = * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा स्वीडन दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारताचा इंग्लंड दौरा]] * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा फिनलंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा जर्मनी दौरा]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका|कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका]] * [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|भारताचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक|ईसीए पुरुष युरोपियन चषक]] * [[फिनलंड महिला क्रिकेट संघाचा एस्टोनिया दौरा, २०२६|फिनलंड महिलांचा एस्टोनिया दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका|स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका]] * [[जर्सी महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६|जर्सी महिलांचा स्वित्झर्लंड दौरा]] * [[कॅनडा महिला क्रिकेट संघाचा आर्जेंटिना दौरा, २०२६|कॅनडा महिलांचा आर्जेंटिना दौरा]] * [[स्पेन महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६|स्पेन महिलांचा स्वित्झर्लंड दौरा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)#बहरीनचा केन्या दौरा|बहरीनचा केन्या दौरा]] | group5 = ऑगस्ट २०२६ | list5 = * [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)]] * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६|थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा]] * [[२०२६ मलावी तिरंगी मालिका|मलावी तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क#जर्मनीचा फिनलंड दौरा|जर्मनीचा फिनलंड दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६|बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|भारताचा श्रीलंका दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा]] * [[२०२६ महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी|महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी]] * [[बेल्जियम महिला क्रिकेट संघाचा लक्झेंबर्ग दौरा, २०२६|बेल्जियम महिलांचा लक्झेंबर्ग दौरा]] * [[२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक|महिला कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ महिला नॉर्डिक चषक|महिला नॉर्डिक चषक]] * [[नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६|नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका (ऑगस्ट-सप्टेंबर)|नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] | below = नंतरचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] }} <noinclude> {{navbox documentation}} </noinclude> 00k1cj5f5xhr2jn5380hjqq9q2x5c0e 10 381795 2708062 2707921 2026-09-06T07:30:07Z AdvAnantGholam 172574 2708062 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = कोकण लोकजीवन | title = कोकण लोकजीवन | state = autocollapse | bodyclass = hlist | titlestyle = background:#d9d9f3; | groupstyle = background:#e8e8f8; | group1 = प्रदेश | list1 = * [[कोकण]] * [[कोकणातील देवराया]] * [[कोकण संस्कृती]] | group2 = ग्रामव्यवस्था | list2 = * [[पंचक्रोशी]] * [[भावकी]] * [[कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था]] * [[खडीकोळवण]] | group3 = भूमापन व भूमिअभिलेख | list3 = * [[महाराष्ट्रातील भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेखांचा इतिहास]] | group4 = समाज व समुदाय | list4 = * [[कोकणातील कुणबी]] | group5 = धार्मिक परंपरा | list5 = * [[कोकणातील गौरी गणपती]] * [[कोकणातील जत्रा]] * [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी)]] * [[गाव पांढर]] * [[कोकणातील मुचकुंद ऋषींची गुहा]] | group6 = लोककला | list6 = * [[नमन (लोककला)]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] * [[कोकणातील लोकवाद्ये]] | group7 = ग्रामीण जीवन | list7 = * [[बाराबलुतेदार पद्धत]] * [[महाराष्ट्रातील भात लावणी]] * [[कोकणातील भातशेती]] * [[कोकणातील आंबा लागवड]] * [[कोकणातील काजू लागवड]] * [[मिरागाची राखण]] * [[नांगर]] * [[कोकणातील जनावरांचे पारंपरिक गोठे]] * [[कोकणातील आठवडी बाजार]] | group8 = पर्यावरण, नद्या व वनसंपदा | list8 = * [[बाव नदी]] * [[कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण]] }} 2hqgzquinqkzvrjtwinagaow7r10aml 0 382215 2707999 2698584 2026-09-05T18:51:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707999 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धा | image = | caption = | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = दोन टप्प्यांची साखळी पद्धत | host = [[थायलंड]] | fromdate = ९ | todate = २० मे २०२५ | champions = {{crw|THA}} | runner up = {{crw|NEP}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{crwicon|UAE}} [[ईशा ओझा]] (१७५) | most wickets = {{crwicon|THA}} थिपाचा पुत्थावोंग (८) | player of the series = {{crwicon|THA}} नन्नापत कोंचारोएनकाई | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता | next_year = २०२८ | next_tournament = }} '''२०२५ महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धा''' ही [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता प्रक्रियेचा]] भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२५ मध्ये [[थायलंड]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-women-s-t20-world-cup-2026-asia-qualifier-ultimate-guide |title=Women’s T20 World Cup Asia Qualifier Ultimate Guide |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धेची संपूर्ण माहिती |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=९ मे २०२५ |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DCC58gxJR/ |title=2026 ICC Women's #T20WorldCup Asia Qualifier to be hosted by Cricket Association of Thailand in May 2025 |trans-title=२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धेचे यजमानपद मे २०२५ मध्ये थायलंड क्रिकेट संघटना भूषवणार |work=झारस्पोर्ट्झ |via=फेसबुक |access-date=६ फेब्रुवारी २०२५ |language=en }}</ref> यजमान थायलंडने स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात नेपाळचा पराभव करून आशिया पात्रता स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.com/node/2601488/amp |title=Thailand win ICC Women's T20 World Cup Asia Qualifier |trans-title=थायलंडने आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धा जिंकली |work=अरब न्यूज |access-date=२० मे २०२५ |language=en }}</ref> स्पर्धेतील अव्वल दोन संघ म्हणून थायलंड आणि नेपाळ [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|जागतिक पात्रता स्पर्धेसाठी]] पात्र ठरले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/asia-s-entrants-for-women-s-t20wc-2026-qualifier-confirmed |title=Asia's entrants for Women's T20WC 2026 Qualifier confirmed |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६ पात्रता स्पर्धेसाठी आशियातील संघ निश्चित |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=१९ मे २०२५ |language=en }}</ref> थायलंडच्या नन्नापत कोंचारोएनकाईला मालिकावीर म्हणून निवडण्यात आले.<ref name="hattrick">{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/thailand-win-icc-womens-t20-world-cup-asia-qualifier/ |title=Thailand win ICC Women's T20 World Cup Asia Qualifier |trans-title=थायलंडने आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धा जिंकली |work=थायलंड क्रिकेट संघटना |access-date=२० मे २०२५ |language=en }}</ref> == संघ == {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{crw|BHR}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DJFRYCyId38/ |title=Presenting the Bahrain Women's national cricket team lineup for the ICC Women's World Cup Qualifier in Thailand |trans-title=थायलंडमधील आयसीसी महिला विश्वचषक पात्रता स्पर्धेसाठी बहरैनच्या राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाची घोषणा |work=बहरैन क्रिकेट संघटना |via=इन्स्टाग्राम |access-date=३० एप्रिल २०२५ |language=en }}</ref> ! {{crw|BHU}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/16Hr33Rodt/ |title=Bhutan women's national team selection for ICC Women's T20 World Cup Asia Qualifiers 2025 and contract rewards for players |trans-title=२०२५ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धेसाठी भूतान महिला राष्ट्रीय संघाची निवड |work=भूतान क्रिकेट परिषद मंडळ |via=फेसबुक |access-date=२४ मार्च २०२५ |language=en }}</ref> ! {{crw|HK}}<ref name="HK">{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/3901/Hong-Kong%2C-China-Women%27s-Team-Faces-Quad-T20I-Series-Challenge-in-Thailand |title=Hong Kong, China women's team faces quad T20I series challenge in Thailand |trans-title=हाँगकाँग, चीन महिला संघासमोर थायलंडमधील चौरंगी आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेचे आव्हान |work=हाँगकाँग क्रिकेट, चीन |access-date=२ मे २०२५ |language=en |archive-date=2026-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803020424/https://www.crickethongkong.com/news-detail/3901/Hong-Kong,-China-Women%27s-Team-Faces-Quad-T20I-Series-Challenge-in-Thailand |url-status=dead }}</ref> ! {{crw|KUW}}<ref>{{cite web |url=https://timeskuwait.com/kuwait-womens-national-cricket-team-gears-up-for-icc-t20-world-cup-asia-qualifiers-in-thailand/ |title=Kuwait Women's National Cricket Team gears up for ICC T20 World Cup Asia qualifiers in Thailand |trans-title=थायलंडमधील आयसीसी टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धेसाठी कुवेत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ सज्ज |work=द टाइम्स कुवेत |access-date=३ मे २०२५ |language=en }}</ref> ! {{crw|MAS}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/16UdQZ1KCb/ |title=Team Malaysia is all set for the ICC Women's T20 World Cup Asia Qualifier 2025 in Thailand |trans-title=थायलंडमधील २०२५ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धेसाठी मलेशिया संघ सज्ज |work=मलेशिया क्रिकेट संघटना |via=फेसबुक |access-date=७ मे २०२५ |language=en }}</ref> |- | valign="top" | * [[दीपिका रसंगिका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * सदामली भक्षला * सना बट ([[यष्टीरक्षक|य]]) * झैनब फझली * थरंगा गजानायके * अश्विनी गोविंदा ([[यष्टीरक्षक|य]]) * पूर्वजा जगदीशा * सई पारखी * रसिका रॉड्रिगो * पवित्रा शेट्टी * सदुनी उत्पला * सारा विवेक * अबीरा वारिस * श्रुती यादव | valign="top" | * डेचेन वांगमो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अंजू गुरुंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * नगवांग चोदेन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रित्शी चोदेन * सोनम चोदेन * त्शेरिंग चोदेन * येशे चोदेन * कर्मा डेमा * सोनम पेल्डेन * रिया प्रधान * सोनम * एवा यांगझोम * त्शेरिंग झांगमो | valign="top" | * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरियम बीबी * बेट्टी चॅन * [[कॅरी चॅन]] * शिंग चॅन * हिऊ यिंग च्युंग ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मारिको हिल]] * [[एम्मा लाई]] * कौर महेकदीप * इक्रा सहर * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * ॲलिसन सिऊ * रुचिता वेंकटेश | valign="top" | * [[आमना शरीफ तारिक|आमना तारिक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * प्रियदा मुरली ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * सुचिता डिसा ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रेलिन डिसोझा * वेनोरा डिसोझा * कँडिस डायस * शिवॉन गोम्स * मरियम्मा हैदर * मारिया जास्वी * झीफा जिलानी * खदिजा खलील ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मरियम उमर]] * बालसुब्रमणी शांती * भवानी येक्केली | valign="top" | * [[मास एलिसा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[एल्सा हंटर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[ऐस्या एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * नझातुल हिदायाह हुस्ना * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * सुवाबिका मणिवन्नन * [[आयना नजवा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * सिटी नझवाह * मार्स्या किस्तिना बिंती अब्दुल्ला * अमालिन सोर्फिना * नूर इज्जतुल शफिका * [[नूर दानिया स्युहदा]] |- ! {{crw|NEP}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/nepal-announces-squad-for-icc-womens-t20-world-cup-asia-qualifier |title=Nepal announces squad for ICC Women’s T20 World Cup Asia Qualifier |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धेसाठी नेपाळच्या संघाची घोषणा |work=क्रिकनेपाळ |access-date=२५ एप्रिल २०२५ |language=en }}</ref> ! {{crw|QAT}} ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1132186758947745&set=a.565236115642815&type=3&ref=embed_page |title=Only 4 days remain until the start of the ICC Women's T20 World Cup Asia Qualifier 2025! The squad list is finalized. Get ready to support our team! |trans-title=२०२५ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धेला केवळ चार दिवस शिल्लक; संघयादी निश्चित |work=थायलंड क्रिकेट संघटना |via=फेसबुक |access-date=४ मे २०२५ |language=en }}</ref> ! colspan="2" | {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/9J4q2Volej0zbjNmGQBW |title=Esha Oza to lead UAE in ICC Women's T20 World Cup Asia Qualifier 2025 |trans-title=२०२५ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धेत ईशा ओझा संयुक्त अरब अमिरातीचे नेतृत्व करणार |work=एमिरेट्स क्रिकेट बोर्ड |access-date=२९ एप्रिल २०२५ |language=en }}</ref> |- | valign="top" | * [[इंदू बर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[पूजा महतो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * राजमती ऐरी * ईश्वरी बिष्ट * [[रुबिना छेत्री]] * [[कविता जोशी]] * [[समझाना खडका]] * [[कविता कुंवर]] * रुबी पोद्दार ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[सबनम राय]] * [[बिंदू रावळ]] * रिया शर्मा * [[रोमा थापा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मनीषा उपाध्याय | valign="top" | * आयशा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * हिरल अग्रवाल * रुहीद अख्तर * शहरीन बहादूर * रिझफा बानो इमॅन्युएल ([[यष्टीरक्षक|य]]) * खदिजा इम्तियाज * क्रिस्टीना जेकब * मारिया जेकब * अम्मा काशिफ * अँजेलिन मारे * सबीजा पनायन * सुधा थापा | valign="top" | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[नत्ताया बूचाथम]] * नन्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चतुरोंग्रत्तना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[रोझनॅन कानोह]] * सुवानन खियाओतो ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] | colspan="2" valign="top" | * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * मिशेल बोथा * उदेनी डोना * [[हीना होतचंदानी]] * अल मसीरा जहांगीर * लावण्या केनी * सुरक्षा कोट्टे * वैष्णवी महेश * इंधुजा नंदकुमार * रिनिथा राजित * केझिया साबिन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * अथिगे सिल्वा * केटी थॉम्पसन |} == चौरंगी मालिका == पात्रता स्पर्धेपूर्वी [[हाँगकाँग]], [[कुवेत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|कुवेत]], [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड]] आणि [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]] या संघांमध्ये साखळी पद्धतीने चौरंगी मालिका खेळवण्यात आली.<ref name="HK"/><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/thailand-international-quad-series-2025/ |title=Cricket Thailand to host Quadrangular T20I Series ahead of T20 World Cup Asia Qualifier |trans-title=टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धेपूर्वी थायलंडमध्ये चौरंगी आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |work=झारस्पोर्ट्झ |access-date=३० एप्रिल २०२५ |language=en }}</ref> {{hidden begin |title = चौरंगी मालिकेचे सामने |titlestyle = background:lightblue; }} {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ थायलंड महिला चौरंगी मालिका | administrator = थायलंड क्रिकेट संघटना | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = साखळी | host = [[थायलंड]] | fromdate = ३ | todate = ६ मे २०२५ | champions = {{crw|THA}} | runner up = {{crw|UAE}} | participants = ४ | matches = ६ | most runs = {{crwicon|UAE}} [[तीर्थ सतीश]] (१०७) | most wickets = {{crwicon|THA}} [[सुलीपोर्न लाओमी]] (९) }} === गुणतालिका === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! गुण !! निव्वळ धावगती |- style="background:#CFC;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || ३ || ३ || ० || '''६''' || +१.४८३ |- | २ || style="text-align:left;" | {{crw|UAE}} || ३ || २ || १ || '''४''' || +१.१८३ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|HK}} || ३ || १ || २ || '''२''' || −०.२१७ |- | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|KUW}} || ३ || ० || ३ || '''०''' || −२.५४४ |} <small>स्रोत: ईएसपीएन क्रिकइन्फो.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-quadrangular-series-in-thailand-2025-1483737/points-table-standings |title=Women's T20 Quadrangular Series (in Thailand) – Points Table |trans-title=थायलंडमधील महिला टी२० चौरंगी मालिका – गुणतालिका |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=६ मे २०२५ |language=en }}</ref></small> === सामने === {{Single-innings cricket match | date = ३ मे २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|UAE}} | score1 = ९४/५ (२० षटके) | runs1 = [[ईशा ओझा]] ३० (४२ चेंडू) | wickets1 = बेट्टी चॅन २/१२ (४ षटके) | team2 = {{crw|HK}} | score2 = ८८/६ (२० षटके) | runs2 = [[मारिको हिल]] ४३ (५६ चेंडू) | wickets2 = मिशेल बोथा ३/९ (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिरातीने ६ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483754.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर आणि राजेश पिल्लई | motm = मिशेल बोथा (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = मिशेल बोथा, अथिगे सिल्वा आणि केटी थॉम्पसन यांनी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ३ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|KUW}} | score1 = ५७ (१७.३ षटके) | runs1 = बालसुब्रमणी शांती २४ (३१ चेंडू) | wickets1 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/४ (२.३ षटके) | team2 = {{crw|THA}} | score2 = ६०/४ (१३.२ षटके) | runs2 = [[नत्ताकन चांतम]] २१* (३१ चेंडू) | wickets2 = मरियम्मा हैदर २/१८ (४ षटके) | result = थायलंडने ६ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483755.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर आणि अश्वनी कुमार राणा | motm = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (थायलंड) | toss = कुवेतने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ४ मे २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|THA}} | score1 = १२७/५ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताकन चांतम]] ३७ (२५ चेंडू) | wickets1 = ॲलिसन सिऊ २/३१ (४ षटके) | team2 = {{crw|HK}} | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[मारिको हिल]] ३१ (४५ चेंडू) | wickets2 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ४/१५ (४ षटके) | result = थायलंडने ३२ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483756.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = राजेश पिल्लई आणि अश्वनी कुमार राणा | motm = [[सुलीपोर्न लाओमी]] (थायलंड) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ४ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|UAE}} | score1 = १५४/५ (२० षटके) | runs1 = [[तीर्थ सतीश]] ६४ (४५ चेंडू) | wickets1 = प्रियदा मुरली २/३३ (४ षटके) | team2 = {{crw|KUW}} | score2 = ७३/६ (२० षटके) | runs2 = [[मरियम उमर]] २९ (४८ चेंडू) | wickets2 = अथिगे सिल्वा २/९ (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिरातीने ८१ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483757.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर आणि अश्वनी कुमार राणा | motm = [[तीर्थ सतीश]] (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ६ मे २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|HK}} | score1 = १३५/६ (२० षटके) | runs1 = शानझीन शहजाद ५३ (४७ चेंडू) | wickets1 = झीफा जिलानी २/३१ (४ षटके) | team2 = {{crw|KUW}} | score2 = ११०/८ (२० षटके) | runs2 = [[मरियम उमर]] ६५* (५८ चेंडू) | wickets2 = शिंग चॅन ३/१३ (३ षटके) | result = हाँगकाँगने २५ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483758.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = संजीव जयसूरियम आणि राजेश पिल्लई | motm = शानझीन शहजाद (हाँगकाँग) | toss = कुवेतने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ६ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | score1 = ११७/५ (२० षटके) | runs1 = [[अपिसरा सुवांचनरोती]] २८ (३५ चेंडू) | wickets1 = मिशेल बोथा २/७ (४ षटके) | team2 = {{crw|UAE}} | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = [[तीर्थ सतीश]] ४१ (४८ चेंडू) | wickets2 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/१२ (४ षटके) | result = थायलंडने १६ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483759.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर आणि संजीव जयसूरियम | motm = [[सुलीपोर्न लाओमी]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{hidden end}} ==गट फेरी== === अ गट === ==== गुणतालिका ==== <section begin="Group A" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती !! निकाल |- style="background:#CFC;" | १ | style="text-align:left;" | {{crw|THA}} | ४ || २ || ० || २ || '''६''' || +४.६४२ | सुपर थ्री फेरीत प्रवेश |- | २ | style="text-align:left;" | {{crw|KUW}} | ४ || १ || २ || १ || '''३''' || −०.४७६ | |- | ३ | style="text-align:left;" | {{crw|BHU}} | ४ || १ || २ || १ || '''३''' || −१.७७४ | |} <section end="Group A" /><small>स्रोत: ईएसपीएन क्रिकइन्फो.<ref name="asiaq">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-asia-region-qualifier-2025-1483752/points-table-standings |title=ICC Women's T20 World Cup Asia Region Qualifier – Points Table |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक आशिया विभागीय पात्रता स्पर्धा – गुणतालिका |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१६ मे २०२५ |language=en }}</ref></small> ==== सामने ==== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|KUW}} | score1 = ५६/८ (२० षटके) | runs1 = मरियम्मा हैदर १५ (२२ चेंडू) | wickets1 = [[फन्नीता माया]] २/९ (४ षटके)<br />[[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] २/९ (४ षटके) | team2 = {{crw|THA}} | score2 = ५७/२ (९ षटके) | runs2 = [[अपिसरा सुवांचनरोती]] २२* (२४ चेंडू) | wickets2 = प्रियदा मुरली १/९ (१ षटक) | result = थायलंडने ८ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483760.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = तबराक दार आणि नारायणन जननी | motm = [[फन्नीता माया]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|THA}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{crw|BHU}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483764.html धावफलक] | venue = आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = शिवानी मिश्रा आणि रोकेया सुलताना | motm = | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = पाऊस आणि ओले मैदान यांमुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|KUW}} | score1 = ८५/३ (१३ षटके) | runs1 = प्रियदा मुरली ३६ (२९ चेंडू) | wickets1 = सोनम चोदेन २/१६ (३ षटके) | team2 = {{crw|BHU}} | score2 = ५०/६ (१३ षटके) | runs2 = नगवांग चोदेन १६ (१७ चेंडू) | wickets2 = मारिया जास्वी २/९ (३ षटके) | result = कुवेतने ३५ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483766.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = अकबर अली आणि शिवानी मिश्रा | motm = प्रियदा मुरली (कुवेत) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पाऊस आणि ओले मैदान यांमुळे सामना प्रत्येकी १३ षटकांचा करण्यात आला. | notes = सांगाय यांगझोमने भूतानकडून महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|THA}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{crw|KUW}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483769.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = शिवानी मिश्रा आणि रोकेया सुलताना | motm = | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} {{Single-innings cricket match | date = १५ मे २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|THA}} | score1 = ८८/३ (९ षटके) | runs1 = [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] ३७ (३० चेंडू) | wickets1 = रित्शी चोदेन १/१४ (२ षटके) | team2 = {{crw|BHU}} | score2 = ४३/५ (९ षटके) | runs2 = त्शेरिंग झांगमो १५ (१५ चेंडू) | wickets2 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] २/७ (२ षटके) | result = थायलंडने ४५ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483772.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = तबराक दार आणि शिवानी मिश्रा | motm = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] (थायलंड) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ९ षटकांचा करण्यात आला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|KUW}} | score1 = ९२/३ (२० षटके) | runs1 = [[मरियम उमर]] ३२* (४७ चेंडू) | wickets1 = [[अंजू गुरुंग]] १/११ (४ षटके) | team2 = {{crw|BHU}} | score2 = ९६/६ (१९.४ षटके) | runs2 = डेचेन वांगमो ३८* (४० चेंडू) | wickets2 = झीफा जिलानी २/१४ (४ षटके) | result = भूतानने ४ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483775.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = अकबर अली आणि शिवानी मिश्रा | motm = डेचेन वांगमो (भूतान) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} === ब गट === ==== गुणतालिका ==== <section begin="Group B" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती !! निकाल |- style="background:#CFC;" | १ | style="text-align:left;" | {{crw|UAE}} | ४ || २ || ० || २ || '''६''' || +६.९९९ | सुपर थ्री फेरीत प्रवेश |- | २ | style="text-align:left;" | {{crw|MAS}} | ४ || १ || १ || २ || '''४''' || +३.०५९ | |- | ३ | style="text-align:left;" | {{crw|QAT}} | ४ || ० || २ || २ || '''२''' || −७.८४३ | |} <section end="Group B" /><small>स्रोत: ईएसपीएन क्रिकइन्फो.<ref name="asiaq"/></small> ==== सामने ==== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | score1 = ३०/८ (७ षटके) | runs1 = [[मास एलिसा]] १६ (१७ चेंडू) | wickets1 = केटी थॉम्पसन ४/७ (२ षटके) | team2 = {{crw|UAE}} | score2 = ३३/१ (४.३ षटके) | runs2 = लावण्या केनी १६* (१२ चेंडू) | wickets2 = | result = संयुक्त अरब अमिरातीने ९ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483762.html धावफलक] | venue = आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर आणि रोकेया सुलताना | motm = केटी थॉम्पसन (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ७ षटकांचा करण्यात आला. | notes = नझातुल हिदायाह हुस्नाने मलेशियाकडून महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|UAE}} | score1 = १९२ (१६ षटके) | runs1 = [[ईशा ओझा]] ११३ (५५ चेंडू) | wickets1 = | team2 = {{crw|QAT}} | score2 = २९ (११.१ षटके) | runs2 = रिझफा बानो इमॅन्युएल २० (२९ चेंडू) | wickets2 = मिशेल बोथा ३/११ (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिरातीने १६३ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483765.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = तबराक दार आणि नारायणन जननी | motm = [[ईशा ओझा]] (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = क्रिस्टीना जेकबने कतारकडून महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<br />पाऊस येण्यापूर्वी सामन्याचा निकाल निश्चित व्हावा यासाठी संयुक्त अरब अमिरातीच्या दहाही फलंदाजांनी डावाच्या १६व्या षटकानंतर स्वतःला बाद घोषित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/surprise-tactic-pays-off-for-uae-in-women-s-t20-world-cup-qualifier |title=Surprise tactic pays off for UAE in Women's T20 World Cup Qualifier |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक पात्रता स्पर्धेत संयुक्त अरब अमिरातीची अनोखी रणनीती यशस्वी |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=१० मे २०२५ |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c2e3k3xx7edo |title=10 batters retired out - UAE cleverly beat the rain |trans-title=दहा फलंदाज स्वेच्छानिवृत्त; संयुक्त अरब अमिरातीने हुशारीने पावसावर मात केली |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=१० मे २०२५ |language=en }}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{crw|QAT}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483768.html धावफलक] | venue = आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = तबराक दार आणि नारायणन जननी | motm = | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = पाऊस आणि ओले मैदान यांमुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{crw|UAE}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483771.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = तबराक दार आणि शिवानी मिश्रा | motm = | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = पाऊस आणि ओले मैदान यांमुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} {{Single-innings cricket match | date = १५ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|QAT}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{crw|UAE}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483774.html धावफलक] | venue = आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर आणि नारायणन जननी | motm = | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = पाऊस आणि ओले मैदान यांमुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|QAT}} | score1 = ३९ (१६.३ षटके) | runs1 = खदिजा इम्तियाज ७ (११ चेंडू) | wickets1 = [[ऐस्या एलिसा]] २/७ (३ षटके) | team2 = {{crw|MAS}} | score2 = ४१/० (४ षटके) | runs2 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] १९* (१४ चेंडू) | wickets2 = | result = मलेशियाने डकवर्थ–लुईस–स्टर्न पद्धतीने १० गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483777.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = अकबर अली आणि नारायणन जननी | motm = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे मलेशियाला १७ षटकांत ४१ धावांचे सुधारित लक्ष्य देण्यात आले. | notes = मार्स्या किस्तिना बिंती अब्दुल्लाने मलेशियाकडून महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} === क गट === ==== गुणतालिका ==== <section begin="Group C" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती !! निकाल |- style="background:#CFC;" | १ | style="text-align:left;" | {{crw|NEP}} | ४ || २ || १ || १ || '''५''' || +०.८३० | सुपर थ्री फेरीत प्रवेश |- | २ | style="text-align:left;" | {{crw|HK}} | ४ || १ || ० || ३ || '''५''' || +०.८६७ | |- | ३ | style="text-align:left;" | {{crw|BHR}} | ४ || ० || २ || २ || '''२''' || −१.८०० | |} <section end="Group C" /><small>स्रोत: ईएसपीएन क्रिकइन्फो.<ref name="asiaq"/></small> ==== सामने ==== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|HK}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{crw|NEP}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483761.html धावफलक] | venue = आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर आणि अकबर अली | motm = | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = पाऊस आणि ओले मैदान यांमुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|BHR}} | score1 = ४१/१ (५ षटके) | runs1 = [[दीपिका रसंगिका]] ३४* (१३ चेंडू) | wickets1 = [[पूजा महतो]] १/१३ (२ षटके) | team2 = {{crw|NEP}} | score2 = ४२/१ (४.२ षटके) | runs2 = [[कविता कुंवर]] १८ (११ चेंडू) | wickets2 = | result = नेपाळने ९ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483763.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = अकबर अली आणि नारायणन जननी | motm = [[कविता कुंवर]] (नेपाळ) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ५ षटकांचा करण्यात आला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|BHR}} | score1 = १५/० (४ षटके) | runs1 = थरंगा गजानायके ८* (११ चेंडू) | wickets1 = | team2 = {{crw|HK}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामन्याचा निकाल लागला नाही. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483767.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर आणि अकबर अली | motm = | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|NEP}} | score1 = २९/३ (५ षटके) | runs1 = [[समझाना खडका]] १० (७ चेंडू) | wickets1 = ॲलिसन सिऊ ३/११ (२ षटके) | team2 = {{crw|HK}} | score2 = ३०/३ (४.३ षटके) | runs2 = शानझीन शहजाद १५* (१२ चेंडू) | wickets2 = [[कविता कुंवर]] २/५ (१.३ षटके) | result = हाँगकाँगने ७ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483770.html धावफलक] | venue = आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = अकबर अली आणि नारायणन जननी | motm = ॲलिसन सिऊ (हाँगकाँग) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ५ षटकांचा करण्यात आला. }} {{Single-innings cricket match | date = १५ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|BHR}} | score1 = ७६/३ (१२.४ षटके) | runs1 = रसिका रॉड्रिगो २४ (२९ चेंडू) | wickets1 = | team2 = {{crw|NEP}} | score2 = ५६/४ (५.४ षटके) | runs2 = [[इंदू बर्मा]] २४* (७ चेंडू) | wickets2 = पवित्रा शेट्टी ३/१० (२ षटके) | result = नेपाळने डकवर्थ–लुईस–स्टर्न पद्धतीने ६ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483773.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = तबराक दार आणि रोकेया सुलताना | motm = [[इंदू बर्मा]] (नेपाळ) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे नेपाळला ७ षटकांत ५६ धावांचे सुधारित लक्ष्य देण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|BHR}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{crw|HK}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483776.html धावफलक] | venue = आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर आणि रोकेया सुलताना | motm = | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} == सुपर थ्री == === गुणतालिका === <section begin="Super Three" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती !! निकाल |- style="background:#CFC;" | १ | style="text-align:left;" | {{crw|THA}} | ६ || ४ || ० || २ || '''१०''' || +३.८०८ | rowspan="2" style="vertical-align:middle;" | [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|जागतिक पात्रता स्पर्धेसाठी पात्र]] |- style="background:#CFC;" | २ | style="text-align:left;" | {{crw|NEP}} | ६ || ३ || २ || १ || '''७''' || −१.१३६ |- | ३ | style="text-align:left;" | {{crw|UAE}} | ६ || २ || २ || २ || '''६''' || +१.८६९ | |} <section end="Super Three" /><small>स्रोत: ईएसपीएन क्रिकइन्फो.<ref name="asiaq"/></small> === सामने === {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|THA}} | score1 = १४४/५ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताया बूचाथम]] ४९ (४८ चेंडू) | wickets1 = [[ईशा ओझा]] २/२० (३ षटके) | team2 = {{crw|UAE}} | score2 = ९०/५ (२० षटके) | runs2 = [[हीना होतचंदानी]] ३२ (४६ चेंडू) | wickets2 = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] २/२७ (४ षटके) | result = थायलंडने ५४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483778.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = तबराक दार आणि नारायणन जननी | motm = [[नत्ताकन चांतम]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १९ मे २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|UAE}} | score1 = ११४/७ (२० षटके) | runs1 = [[ईशा ओझा]] ३९ (३९ चेंडू) | wickets1 = मनीषा उपाध्याय ४/२० (४ षटके) | team2 = {{crw|NEP}} | score2 = ११५/५ (१९.३ षटके) | runs2 = [[इंदू बर्मा]] ३०* (२८ चेंडू) | wickets2 = [[ईशा ओझा]] १/११ (१.३ षटके) | result = नेपाळने ५ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483779.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर आणि शिवानी मिश्रा | motm = [[इंदू बर्मा]] (नेपाळ) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २० मे २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|THA}} | score1 = १५८/२ (२० षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ५०* (२८ चेंडू) | wickets1 = मनीषा उपाध्याय १/२४ (३ षटके) | team2 = {{crw|NEP}} | score2 = ८०/९ (२० षटके) | runs2 = [[कविता कुंवर]] २४ (३३ चेंडू) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ४/११ (४ षटके) | result = थायलंडने ७८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485778.html धावफलक] | venue = तेर्डथाई क्रिकेट मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = तबराक दार आणि रोकेया सुलताना | motm = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] (थायलंड) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] हिने हॅट्ट्रिक घेतली.<ref name="hattrick"/> }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.icc-cricket.com/news/icc-women-s-t20-world-cup-2026-asia-qualifier-ultimate-guide आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेवरील स्पर्धेची माहिती] * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/19133 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/9668/icc-womens-t20-world-cup-asia-qualifier-2025 क्रिकबझवरील स्पर्धेचे पान] {{२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} {{DEFAULTSORT:महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धा}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] qdcjmqqt3ucgzogihkt4p2l7jzyehs9 0 382490 2708081 2704766 2026-09-06T08:49:52Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708081 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज''' हा २०२४ मध्ये प्रदर्शित झालेला एक [[मराठी भाषा|मराठी भाषेतील]] [[भव्यपट]] तथा ऐतिहासिक युद्धपट आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन तुषार शेळके यांनी केले असून, उर्विता प्रॉडक्शनच्या बॅनरखाली शेखर मोहिते पाटील, सौजन्य निकम, धर्मेंद्र बोरा आणि केतनराजे भोसले यांनी याची निर्मिती केली आहे.<ref>{{Cite web |last1=Letsupp |last2=Jadhav |first2=Digambar |date=2024-05-16 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज', मराठीसह 5 भाषांमध्ये प्रदर्शित होणार |url=https://letsupp.com/entertainment/dharmakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-release-date-153649.html |access-date=2024-11-04 |website=LetsUpp |language=Marathi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-10-19 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Movie Story - Rang Marathi |url=https://rangmarathi.com/tag/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-movie-story/ |access-date=2024-11-04 }}</ref> या चित्रपटात ठाकूर अनुप सिंग यांनी मध्यवर्ती भूमिका साकारली आहे,<ref>{{Cite web |date=2024-11-07 |title=Photos: अभिनेत्याने शेअर केले 'शेर संभाजी' चित्रपटाच्या सेटवरील अनसीन फोटो |url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/4695567/thakur-anup-sinha-shared-photos-from-the-sets-of-sher-sambhaji-on-social-media-viral-pyd-04/8/ |access-date=2024-11-13 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> तर त्यांच्यासोबत [[अमृता खानविलकर]], [[प्रदीप रावत (अभिनेता)|प्रदीप रावत]], संजय खापरे, [[भार्गवी चिरमुले]], [[कमलेश सावंत]], [[किशोरी शहाणे]] आणि [[राज झुत्शी]] यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका पार पाडल्या आहेत.<ref>{{Cite web |last=Choudhary |first=Manasvi |date=2024-10-04 |title=Amruta Khanvilkar: चंद्रमुखीचा नवा लूक,'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' मध्ये साकारणार 'महाराणी येसूबाई भोसले'ची भूमिका |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-actress-amruta-khanvilkar-playing-role-in-yesubai-first-look-revealed-msc01 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi News Saam TV |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chhaava: 'छावा' से पहले बड़े पर्दे पर दिखेगी संभाजी महाराज की ये कहानी, विक्की कौशल की फिल्म को होगा नुकसान? |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-will-release-on-22-november-can-hit-business-of-chhaava-2024-11-12?pageId=5 |access-date=2024-11-13 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> १७ व्या शतकाच्या पार्श्वभूमीवर आधारित असलेला हा चित्रपट संभाजी महाराजांच्या जीवनाचे एक प्रभावी आणि काल्पनिक चित्रण आहे. यात [[मुघल साम्राज्य|मुघल साम्राज्याविरुद्ध]] लढताना [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] आणि [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्माचे]] रक्षण करताना त्यांचे शौर्य, उत्तम युद्धनीती आणि अफाट ध्येयनिष्ठा दर्शवण्यात आली आहे, ज्यामुळे आपल्या लोकांचे आणि संस्कृतीचे रक्षक म्हणून त्यांचा वारसा अधिक ठळक होतो. या चित्रपटाची अधिकृत घोषणा जानेवारी २०२३ मध्ये करण्यात आली होती आणि त्याच वर्षाच्या उत्तरार्धात त्याचे मुख्य चित्रीकरण सुरू झाले. या भागातील अस्सल सौंदर्य टिपण्यासाठी महाराष्ट्राच्या अंतर्गत भागात वेगवेगळ्या टप्प्यांत त्याचे चित्रीकरण पार पडले. मोहित कुलकर्णी यांनी या चित्रपटाला संगीत दिले आहे, तर [[महेश आणे]] यांनी छायाचित्रण (सिनेमॅटोग्राफी) आणि चिराग भुवा यांनी व्हिज्युअल इफेक्ट्स (VFX) सांभाळले आहेत. हा चित्रपट २२ नोव्हेंबर २०२४ रोजी मराठी भाषेत, तर २९ नोव्हेंबर २०२४ रोजी त्याच्या हिंदी आवृत्तीमध्ये चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाला समीक्षकांकडून सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला असून त्यांनी याचे दिग्दर्शन, कलाकारांचे अभिनय आणि निर्मिती मूल्यांचे खूप कौतुक केले.<ref name=":3">{{Cite web |last=NavbharatLive |date=2024-11-12 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपति संभाजी महाराज' का ट्रेलर हुआ आउट |url=https://navbharatlive.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-trailer-out-film-to-be-release-on-22-november-1035212.html |access-date=2024-11-13 |website=Navabharat |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last=ढोले |first=जगदीश |date=2024-11-13 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj : 'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज'च |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-trailer-released-movie-release-date-22-november-anoop-singh-thakur-amruta-khanvilkar-marathi-news-1326169 |access-date=2024-11-13 |website=marathi.abplive.com |language=mr}}</ref> जगभरात या चित्रपटाने ११.९० ते १२.७० कोटी रुपयांची कमाई केली असून, हा चित्रपट २०२४ मधील [[सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या मराठी चित्रपटांची यादी| सर्वाधिक कमाई करणारा पाचवा मराठी चित्रपट]] ठरला आहे.<ref>{{Cite web |date=2024-12-15 |title=2024 मध्ये सर्वाधिक कमाई केलेले 10 मराठी चित्रपट तुम्हाला माहिती आहेत काय? |url=https://www.etvbharat.com/mr/!entertainment/do-you-know-the-10-highest-grossing-marathi-movies-at-the-box-office-in-2024-maharashtra-news-mhs24121404770 |access-date=2024-12-21 |website=ETV Bharat News |language=mr}}</ref> == कलाकार == * [[ठाकूर अनुप सिंग]] - [[संभाजी महाराज|छत्रपती संभाजी महाराज]],<ref>{{Cite web |last=Tomar |first=Nancy |title=Sambhaji Maharaj कौन? जिनपर बनी दो फिल्में आगे-पीछे होंगी रिलीज, Vicky Kaushal को नुकसान! |url=https://hindi.news24online.com/entertainment/chhaava-vs-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj/949942/ |access-date=2024-11-13 |website=News24 Hindi |language=hi}}</ref> [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] दुसरे शासक आणि [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांचे]]्ये ज्येष्ठ सुपुत्र. * [[अमृता खानविलकर]] - [[येसूबाई भोसले|महाराणी येसूबाई भोसले]],<ref>{{Cite web |last=Naik |first=Payal |date=2024-10-04 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' मध्ये अमृता खानविलकर साकारणार महाराणी येसूबाई; लूक होतोय व्हायरल |url=https://www.esakal.com/premier/amruta-khanvilkar-playing-yesubai-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-psn14 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> संभाजी महाराजांची पत्नी. * मृणाल कुलकर्णी - [[जिजाबाई]], शिवाजी महाराजांच्या आई.<ref>{{Cite book |last=Joshi |first=Pandit Shankar |url=https://books.google.com/books?id=9ngBAAAAMAAJ&q=Keshav+Pandit+Sambhaji |title=Chhatrapati Sambhaji, 1657-1689 A.D. |date=1980 |publisher=S. Chand }}</ref> * [[भार्गवी चिरमुले]] - धाऊमाता. * आनंद पिंपळकर - गुरुजी,<ref>{{Cite web |last=Marathi |first=TV9 |date=2024-10-23 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज'मध्ये हा कलाकार कृष्णशास्त्री पंडित यांच्या भूमिकेत |url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/anand-pimpalkar-will-play-krishnashastri-pandit-in-dharmarakshak-mahavir-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-1289768.html |access-date=2024-11-04 |website=TV9 Marathi |language=mr}}</ref>. * पल्लवी वैद्य - [[सईबाई भोसले|महाराणी सईबाई भोसले]], शिवाजी महाराजांची पहिली पत्नी आणि संभाजी महाराजांची जन्मदाती आई. * कृतिका तुळसकर - [[सोयराबाई|महाराणी सोयराबाई भोसले]], शिवाजी महाराजांची दुसरी पत्नी, [[राजाराम भोसले]] यांची जन्मदाती आई आणि संभाजी महाराजांची सावत्र आई. * [[प्रदीप रावत (अभिनेता)|प्रदीप रावत]] - [[मुकर्रब खान]],<ref>{{Cite web |date=2024-11-13 |title=Powerful Trailer of Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj: Part 1 Released: A Cinematic Tribute to the Maratha Warrior - Morning Kashmir |url=https://www.morningkashmir.com/powerful-trailer-of-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-part-1-released-a-cinematic-tribute-to-the-maratha-warrior/ |access-date=2024-11-13 }}</ref>. * [[राज झुत्शी]] - [[औरंगजेब]], सहावा मुघल सम्राट. * रणजित निकम - सिद्दी मौलवी, [[सिद्दी|सिद्दींचा]] उच्चपदस्थ सेनापती आणि प्रभावी नेता. * संजय खापरे - [[हंबीरराव मोहिते|सरसेनापती हंबीरराव मोहिते]], शिवाजी महाराज आणि नंतर संभाजी महाराजांच्या काळातील मराठा साम्राज्याचे सरसेनापती. * अनिल गावास - [[बहिर्जी नाईक]]. * [[उज्ज्वल चोप्रा]] - [[कवी कलश]] * आरती शिंदे - सलमा * प्रदीप कबरा - सिद्दी कासम * [[कमलेश सावंत]] - सिद्दी खैरियात * प्रथमेश काटकर - [[मुहम्मद अकबर (मुघल राजकुमार)|अकबर]] * श्रद्धा शिंदे - सरस्वती * तृप्ती राणे - लक्ष्मी * शीतल पाटील - दुर्गा * [[खुशी हजारे]] - सुमी * कृतिका वेलापुरे - भवानी संभाजीराजे भोसले. * विनीत शर्मा - कोंडाजी फर्जद. * स्वराज भोइटे - [[राजाराम भोसले|राजाराम महाराज]], शिवाजी महाराजांचे छोटे सुपुत्र. * संदीप मोहितेपाटील - मावळा * रिषांक मोहिते - मावळा * नितीन पायगुडे - मावळा * श्रीहरी काळे - मावळा * राजेंद्र बेंद्रे - मावळा * विशाल फळे - [[संताजी घोरपडे]]. * प्रमोद काळे - दादाजी देशपांडे. * सचिन गवळी - गिरोजी बाबा. * सुरज खान - [[दौलत खान (नाविक)|दौलत खान]] * एमी एला - सकीना * प्रशांत मोहिते * शिवशंकर स्वामी - शिवशंकर * धनश्री कदम * मृणाल गायकवाड * राहुल नेवेसे * राहुल बोरोले - सरदार == निर्मिती == मराठी चित्रपट ''[[सरसेनापती हंबीरराव]]'' च्या अभूतपूर्व यशानंतर, जानेवारी २०२३ मध्ये 'उर्विता प्रॉडक्शन'ने आपल्या दुसऱ्या मोठ्या निर्मितीची घोषणा केली, जी ''धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज'' या नावाने समोर आली.<ref>{{Cite web |last=Choudhary |first=Manasvi |date=2024-10-23 |title=Dharmarakshak Mahaveer chhatrapati Sambhaji Maharaj मध्ये आनंद पिंपळकर दिसणार कृष्णशास्त्री पंडित यांच्या दमदार भूमिकेत; लूक आला समोर |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/anand-pimpalkar-playing-a-krushnashastri-pandit-role-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-msc01 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi News Saam TV |language=mr}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=namratasandbhor |date=2024-05-16 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj {{!}} Pune News |url=https://policenama.com/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-thakur-anup-singh-in-dharmarakshak-mahavir-chhatrapati-sambhaji-maharaj-shambhu-raje-appeared-at-the-birth-anniversary-celebrations-of-chhatra/ |access-date=2024-11-04 |website=पोलीसनामा (Policenama) }}</ref> चित्रपटाचे मुख्य चित्रीकरण [[भोर]] येथील [[भोर राजवाडा|राजवाडा]], [[जावळी|जावळी गाव]] आणि [[विजयदुर्ग]] किल्ला येथे झाले. नोव्हेंबर २०२३ मध्ये चित्रीकरणाचे पहिले सत्र पूर्ण झाले आणि त्यानंतर डिसेंबरमध्ये दुसऱ्या सत्राची सुरुवात झाली.<ref>{{Cite web |last=Navarashtra |date=2024-11-05 |title=अभिनेता ठाकूर अनुप सिंग साकारतोय संभाजी महाराजांची भूमिका, विजयदुर्ग गडावरील खास शूट केले शेअर |url=https://www.navarashtra.com/photos/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-actor-thakur-anoop-singh-shared-vijaydurga-fort-chhatrapati-sambhaji-maharaj-look-photos-in-instagram-682165.html |access-date=2024-11-05 |website=Navarashtra |language=mr}}</ref> सुरुवातीला कलाकारांबद्दलची माहिती अत्यंत गुप्त ठेवण्यात आली होती. तथापि, ऑगस्ट २०२३ मध्ये [[ठाकूर अनुप सिंग]] यांची संभाजी महाराजांच्या भूमिकेसाठी निवड करण्यात आली. या संधीबद्दल बोलताना त्यांनी याला आयुष्यातील मोठा सन्मान मानून असे सांगितले की, "संभाजी महाराजांची भूमिका साकारायला मिळणे ही आयुष्यातील एक सुवर्णसंधी होती; अशा प्रकारच्या पात्रांचे चित्रण करण्याची संधी फार कमी अभिनेत्यांना मिळते. मी याला माझे भाग्य समजतो."<ref>{{Cite web |date=2024-12-09 |title=Anoop Singh on playing historic leaders like Sambhaji Maharaj, Dhritarashtra & others |url=https://www.mid-day.com/entertainment/regional-indian-cinema-news/article/anoop-singh-on-playing-historic-leaders-like-sambhaji-maharaj-dhritarashtra-mahabharat-23443100?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-02-13 |website=Mid-day }}</ref> मे २०२४ मध्ये हे उघड झाले की, ठाकूर अनुप सिंग, [[अमृता खानविलकर]] आणि [[किशोरी शहाणे]] मुख्य भूमिकांमध्ये झळकणार आहेत. विशेष म्हणजे, शहाणे यांच्या ३७ वर्षांच्या कारकिर्दीत ऐतिहासिक पात्र साकारण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.<ref name=":1">{{Cite web |title="धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज" चित्रपट लवकरच येणार प्रेक्षकांच्या भेटीला! Chhatrapati Sambhaji maharaj Jayanti Dharmakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj movie is coming soon |url=https://www.marathijagran.com/entertainment/chhatrapati-sambhaji-maharaj-jayanti-dharmakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-is-coming-soon-21919 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi Jagran |date=14 May 2024 |language=mr}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=New Poster Of Dharmakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj: Part 1 Out |url=https://www.news18.com/movies/new-poster-of-dharmakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-part-1-out-9110222.html |access-date=2024-11-05 |website=News18 }}</ref> == विपणन आणि प्रदर्शन == [[संभाजी भोसले|छत्रपती संभाजी महाराज]] यांच्या जन्मदिनानिमित्त १४ मे २०२४ रोजी, [[पुणे|पुण्यात]] एका भव्य कार्यक्रमात या चित्रपटातील ठाकूर अनुप सिंग यांच्या पात्राचा 'फर्स्ट लूक' पोस्टर अनावरण करण्यात आला.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> हा कार्यक्रम सूर्योदय प्रतिष्ठानचे नवनाथ पठारे पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली छत्रपतींच्या हजारो भक्तांच्या उपस्थितीत पार पडला. [[नवरात्री]]च्या पहिल्या दिवसापासून पात्रांचे उघड होण्याचे सत्र सुरू झाले. यात पिवळी साडी आणि पारंपारिक महाराष्ट्रीयन दागिन्यांमध्ये शिवलिंगासमोर प्रार्थना करणाऱ्या [[येसूबाई भोसले|महाराणी येसूबाईंच्या]] भूमिकेतील अमृता खानविलकर यांच्या लूकपासून सुरुवात झाली.<ref>{{Cite web |title=किशोरी शहाणेंची मृणाल कुलकर्णींना टक्कर, जिजाऊंच्या भूमिकेतील पहिला Look समोर, तुम्हाला कोण आवडलं? |url=https://news18marathi.com/photogallery/entertainment/kishori-shahane-fight-to-mrinal-kulkarni-play-jijabai-role-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-film-1272478-page-3.html |access-date=2024-11-13 |website=news18marathi.com |date=4 November 2024 |language=mr |archive-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122105558/https://news18marathi.com/photogallery/entertainment/kishori-shahane-fight-to-mrinal-kulkarni-play-jijabai-role-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-film-1272478-page-3.html |url-status=dead }}</ref> त्यानंतर हिरवी साडी परिधान करून केशरी कपड्यात गुंडाळलेले मूल कडेवर घेतलेल्या जिजामातांच्या भूमिकेतील किशोरी शहाणे यांचा लूक समोर आला.<ref>{{Cite web |last=Karale |first=Neelam |date=2024-10-04 |title=Amruta Stars as Maharani Yesubai in 'Dharmarakshak Mahavir Chhatrapati Sambhaji Maharaj' |url=https://www.thebridgechronicle.com/lifestyle/entertainment/amruta-stars-as-maharani-yesubai-in-dharmarakshak-mahavir-chhatrapati-sambhaji-maharaj#google_vignette |access-date=2024-11-13 |website=The Bridge Chronicle }}</ref> तसेच, धाऊमाता म्हणून बसलेल्या आणि एका लहान मुलाला [[तलवार]] आणि [[ढाल]] चालवायला शिकवणाऱ्या भार्गवी चिरमुले यांचे पात्रही समोर आले. या कालावधीत [[सईबाई भोसले]], [[सोयराबाई भोसले]], [[कोंडाजी फर्जद]], [[राजाराम भोसले|राजाराम महाराज]], मावळे आणि सिद्दी यांसारख्या इतर प्रमुख पात्रांचीही ओळख करून देण्यात आली.<ref name=":2" /> मूळचा १५ नोव्हेंबर २०२४ रोजी प्रदर्शित होणारा हा चित्रपट नंतर एका आठवड्याने पुढे ढकलण्यात आला. ११ ऑक्टोबर २०२४ रोजी प्रदर्शित झालेल्या अधिकृत टीझरमध्ये सिंग यांच्या पात्राची झलक दाखवण्यासोबतच २२ नोव्हेंबर ही नवीन प्रदर्शित होण्याची तारीख जाहीर करण्यात आली.<ref>{{Cite web |last=Tiwari |first=Shikha |date=2024-10-11 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj Teaser:संभाजी महाराज की दहाड़ से कांप उठे दुश्मन {{!}} News Track in Hindi |url=https://newstrack.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-teaser-review-trailer-release-date-hindi-472604 |access-date=2024-11-04 |website=newstrack.com |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Letsupp |last2=Jadhav |first2=Digambar |date=2024-10-11 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' चित्रपटाचा रोमांचकारी टिझर प्रेक्षकांच्या भेटीला |url=https://letsupp.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-teaser-release-in-social-media-191242.html |access-date=2024-11-04 |website=LetsUpp |language=Marathi}}</ref> २ मिनिटे ३६ सेकंदांचा अत्यंत प्रतीक्षित ट्रेलर हिंदी आणि मराठी या दोन्ही भाषांमध्ये १२ नोव्हेंबर २०२४ रोजी [[मुंबई]] येथील पीव्हीआर आयनॉक्स येथे एका भव्य लॉन्च इव्हेंटमध्ये प्रदर्शित करण्यात आला.<ref>{{Cite web |title='धर्म, गोमाता धोक्यात येते तेव्हा हिंदूना शस्त्र...' छ. संभाजी महाराजांच्या जीवनावर मराठी सिनेमा |url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-trailer-out-starring-thakur-anup-singh-and-amruta-khanvilkar/articleshow/115221225.cms |access-date=2024-11-13 |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> या कार्यक्रमास [[ठाकूर अनुप सिंग]], [[प्रदीप रावत (अभिनेता)|प्रदीप रावत]], [[भार्गवी चिरमुले]], [[अमृता खानविलकर]], आनंद पिंपळकर या चित्रपटातील कलाकार व तंत्रज्ञ, सर्व चारही निर्माते आणि पेन स्टुडिओजचे संस्थापक जयंतलाल गडा उपस्थित होते.<ref name=":3" /> ट्रेलर रिलीजच्या एक दिवस आधी, निर्माता संदीप मोहितेपाटील यांनी [[सातारा संस्थान|सातारा संस्थानाचे]] वारस [[उदयनराजे भोसले]] आणि आमदार [[शिवेंद्रसिंहराजे भोसले]] यांची भेट घेऊन त्यांना ट्रेलरचा विशेष प्रीव्ह्यू दाखवला. या ट्रेलरला प्रेक्षकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला, ज्यामुळे चित्रपटाबद्दलची उत्सुकता आणखी वाढली.<ref>{{Cite web |last=शिकलगार |first=स्वालिया न |date=2024-11-13 |title=Akshay Kumar Aithraaz-2 {{!}} वीस वर्षांनंतर ऐतराजचा सीक्वल; सुभाष घईंची मोठी घोषणा |url=https://pudhari.news/soneri/akshay-kumar-aithraaz-2-subhash-ghai-announcement |access-date=2024-11-13 |website=Pudhari News |language=mr}}</ref> चित्रपटाची मराठी आवृत्ती २२ नोव्हेंबर २०२४ रोजी प्रदर्शित झाली, तर हिंदी आवृत्ती एका आठवड्यानंतर २९ नोव्हेंबर २०२४ रोजी प्रदर्शित करण्यात आली.<ref>{{Cite web |last=narayan |first=kimaya |date=2024-11-30 |title=Latest Marathi Movie : 'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज-भाग १' सिनेमाला प्रेक्षकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद |url=https://www.esakal.com/premier/dharmaraskshak-sambhaji-movie-get-good-response-from-movie-entertainment-news-kds07 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> २५ नोव्हेंबर रोजी [[सातारा]] येथील जलमंदिर पॅलेसमध्ये उदयनराजे भोसले आणि त्यांच्या कुटुंबासाठी एका विशेष स्क्रीनिंगचे आयोजन करण्यात आले होते. राजमाता कल्पनाराजे भोसले यांनी प्रतिक्रिया देताना म्हटले, "एक खूप सुंदर चित्रपट बनवला आहे. हा चित्रपट केवळ चांगलाच नाही, तर कलाकारांनीही त्यात आपला जीव ओतला आहे. प्रत्येकाने आपली पात्रे उत्तम प्रकारे साकारली आहेत." महाराणी दमयंती उदयनराजे भोसले यांनी जोडले, "चित्रपटाचे दिग्दर्शन, संवाद, अभिनय, व्हीएफएक्सचा योग्य वापर आणि इतर अनेक गोष्टींमुळे हा चित्रपट अधिकच उत्कृष्ट झाला आहे."<ref>{{Cite web |last=narayan |first=kimaya |date=2024-11-27 |title=श्रीमंत छत्रपती उदयनराजे भोसलेंनी सहकुटूंब पाहिला 'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' सिनेमा ; कौतुक करत म्हणाले... |url=https://www.esakal.com/premier/special-screening-of-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-entertainment-news-kds07 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> === प्रतिसाद आणि वाद === चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर प्रेक्षकांकडून, विशेषतः [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रामध्ये]], त्याला चांगला प्रतिसाद मिळाला. तथापि, ''[[पुष्पा २|पुष्पा २: द रूल]]'' सारख्या मोठ्या बजेटच्या पॅन-इंडिया चित्रपटांच्या प्रदर्शनानंतर स्क्रीन वाटपाच्या मर्यादेमुळे त्याला आव्हानांचा सामना करावा लागला. व्यावसायिक ब्लॉकबस्टर चित्रपटांना प्राधान्य दिल्यामुळे या चित्रपटासाठी किमान किंवा एकही शो शिल्लक राहिला नसल्याचे अहवाल समोर आले.<ref>{{Cite web |title='पुष्पा २'साठी मराठी चित्रपटांना ब्रेक? धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज चित्रपटालाही फटका |url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-marathi-movie-show-cancelled-for-pusha-2/articleshow/115943890.cms |access-date=2024-12-18 |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> या समस्येवर प्रतिक्रिया देताना आस्ता सोशल ऑर्गनायझेशनच्या अध्यक्षा स्वाती पिसाळ यांनी सांगितले की, मानव परिवर्तन विकास मल्टिपर्पज चॅरिटेबल ऑर्गनायझेशनच्या अध्यक्षा राधिका पन्हाळ, मराठा फेडरेशनचे अनिल घारळ, राजेंद्र माने, शिवसेनेचे जयभाऊ सूर्यवंशी आणि इतर मान्यवरांसोबत संयुक्त बैठक घेण्यात आली. पिसाळ यांनी नमूद केले की, यासंदर्भात मुख्यमंत्री, प्रांताधिकारी आणि पोलीस अधीक्षकांना निवेदन सादर केले जाईल. त्यांनी ही परिस्थिती "प्रगत महाराष्ट्रासाठी अत्यंत लाजीरवाणी आणि दुर्दैवी" असल्याचे म्हटले.<ref>{{Cite web |last=टीम |first=सकाळ डिजिटल |date=2024-12-07 |title=Marathi Movies : '...तर दाक्षिणात्‍य चित्रपट बंद पाडणार'; धर्मरक्षक संभाजी महाराज चित्रपट बदलल्‍याचे पडसाद |url=https://www.esakal.com/premier/swati-pisal-warns-of-ban-on-south-indian-films-over-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movies-bam92 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> ९ डिसेंबर २०२४ रोजी, [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेने]] उल्हासनगर येथील मिराज अशोक अनिल सिनेटमच्या व्यवस्थापनाला कडक इशारा दिला. जर या चित्रपटाचे शो वेळेत सुरू केले नाहीत, तर चित्रपटगृहाचे सर्व शो बंद पाडण्याची धमकी देण्यात आली, कारण या चित्रपटगृहाने चित्रपटाचा एकही शो लावला नव्हता. मनसेचे जिल्हाध्यक्ष बंडू देशमुख आणि शहर अध्यक्ष संजय घुगे यांच्या नेतृत्वाखाली चित्रपटगृहाबाहेर आंदोलन करण्यात आले. त्यांनी ''पुष्पा २'' ला १५ दैनिक शो आणि [[द साबरमती रिपोर्ट|द साबरमती रिपोर्ट]] ला एक शो दिल्याचे सांगत या चित्रपटाकडे दुर्लक्ष केल्याचा आरोप केला.<ref>{{Cite web |last=Marathi |first=TV9 |date=2024-12-10 |title=.. तर थिएटरची एकही काच शिल्लक राहणार नाही ; मनसेनं भरला दम |url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/mns-threatened-theatre-for-not-adding-single-show-of-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-1318126.html |access-date=2024-12-18 |website=TV9 Marathi |language=mr}}</ref> या आंदोलनानंतर चित्रपटगृह व्यवस्थापनाने दोन दिवसांत चित्रपटाला शोचे स्लॉट दिले जातील, असे आश्वासन दिले. या वादानुसार प्रादेशिक आणि ऐतिहासिक चित्रपटांसाठी असमान स्क्रीन वाटपाच्या सुरू असलेल्या समस्यांवर प्रकाश टाकला आणि मराठी चित्रपटसृष्टीला न्याय्य संधी मिळण्याच्या गरजेवर एक व्यापक चर्चा सुरू केली.<ref>{{Cite web |last=दुधाणे |first=अजय |date=2024-12-10 |title=Dharmarakshak Sambhaji Maharaj: 'धर्मरक्षक संभाजी महाराज' चित्रपट लावला नाही तर...मनसे आक्रमक, थेट दिला इशारा |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/mns-anger-on-ashok-anil-cinema-hall-for-not-giving-single-show-to-dharmarakshak-sambhaji-maharaj-movie-ulhasnagar-maharashtra-sm2000 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Saam TV |language=mr}}</ref> === मानचिन्हे === {| class="wikitable" |+ !पुरस्कार !वर्ष !विभाग !प्राप्तकर्ता !निकाल !संदर्भ |- |इंटरनॅशनल आयकॉनिक अवॉर्ड्स मराठी |२०२४ |सर्वोत्कृष्ट अष्टपैलू अभिनेत्री |[[किशोरी शहाणे]] |{{won}} |<ref>{{Cite web |title=Winners IIA – Marathi – International Iconic Awards |url=https://internationaliconicawards.com/winners-iia-marathi/ |access-date=2025-09-27 }}</ref> |- | rowspan="2" |[[फिल्मफेअर पुरस्कार मराठी]] | rowspan="2" |[[९ वे फिल्मफेअर पुरस्कार मराठी|२०२५]] |[[फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार - मराठी|सर्वोत्कृष्ट निर्मिती डिझाइन]] |विजय महामुळकर |{{nom}} | rowspan="2" |<ref>{{Cite web |title=Nominations for The Filmfare Awards Marathi 2025: Full List Out {{!}} Filmfare.com |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/nominations-for-the-filmfare-awards-marathi-2025-full-list-out-75328.html |access-date=2025-07-05 |website=www.filmfare.com }}</ref> |- |[[फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन पुरस्कार - मराठी|सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन]] |गणेश लोणारे | {{nom}} |- | rowspan="3" | महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार | rowspan="3" | २०२६ | सर्वोत्कृष्ट संगीत | मोहित कुलकर्णी | {{pending}} | rowspan="3" |<ref>{{Cite news |date=2024-02-08 |title=62nd Maharashtra State Marathi Film Awards nominations list announced |url=https://kalakrutimedia.com/62nd-the-state-marathi-film-awards-nominations-list/ |access-date=2024-11-03 |work=Kalakruti Media }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[महाराष्ट्र राज्य चित्रपट सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन पुरस्कार |सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन पुरस्कार ]] | गणेश लोणारे | {{won}} |- | [[महाराष्ट्र राज्य चित्रपट सर्वोत्कृष्ट मेक-अप पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मेक-अप पुरस्कार]] | संतोष गिलबिले | {{won}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb title|32166678|धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज}} [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील मराठी चित्रपट]] [[वर्ग:संभाजी महाराज यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] gh1ho4nhohw7q0vut5z8qan663hhgnr 2708082 2708081 2026-09-06T08:52:31Z संतोष गोरे 135680 2708082 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज''' हा २०२४ मध्ये प्रदर्शित झालेला एक [[मराठी भाषा|मराठी भाषेतील]] [[भव्यपट]] तथा ऐतिहासिक युद्धपट आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन तुषार शेळके यांनी केले असून, उर्विता प्रॉडक्शनच्या बॅनरखाली शेखर मोहिते पाटील, सौजन्य निकम, धर्मेंद्र बोरा आणि केतनराजे भोसले यांनी याची निर्मिती केली आहे.<ref>{{Cite web |last1=Letsupp |last2=Jadhav |first2=Digambar |date=2024-05-16 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज', मराठीसह 5 भाषांमध्ये प्रदर्शित होणार |url=https://letsupp.com/entertainment/dharmakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-release-date-153649.html |access-date=2024-11-04 |website=LetsUpp |language=Marathi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-10-19 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Movie Story - Rang Marathi |url=https://rangmarathi.com/tag/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-movie-story/ |access-date=2024-11-04 }}</ref> या चित्रपटात ठाकूर अनुप सिंग यांनी मध्यवर्ती भूमिका साकारली आहे,<ref>{{Cite web |date=2024-11-07 |title=Photos: अभिनेत्याने शेअर केले 'शेर संभाजी' चित्रपटाच्या सेटवरील अनसीन फोटो |url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/4695567/thakur-anup-sinha-shared-photos-from-the-sets-of-sher-sambhaji-on-social-media-viral-pyd-04/8/ |access-date=2024-11-13 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> तर त्यांच्यासोबत [[अमृता खानविलकर]], [[प्रदीप रावत (अभिनेता)|प्रदीप रावत]], संजय खापरे, [[भार्गवी चिरमुले]], [[कमलेश सावंत]], [[किशोरी शहाणे]] आणि [[राज झुत्शी]] यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका पार पाडल्या आहेत.<ref>{{Cite web |last=Choudhary |first=Manasvi |date=2024-10-04 |title=Amruta Khanvilkar: चंद्रमुखीचा नवा लूक,'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' मध्ये साकारणार 'महाराणी येसूबाई भोसले'ची भूमिका |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-actress-amruta-khanvilkar-playing-role-in-yesubai-first-look-revealed-msc01 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi News Saam TV |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chhaava: 'छावा' से पहले बड़े पर्दे पर दिखेगी संभाजी महाराज की ये कहानी, विक्की कौशल की फिल्म को होगा नुकसान? |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-will-release-on-22-november-can-hit-business-of-chhaava-2024-11-12?pageId=5 |access-date=2024-11-13 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> १७ व्या शतकाच्या पार्श्वभूमीवर आधारित असलेला हा चित्रपट संभाजी महाराजांच्या जीवनाचे एक प्रभावी आणि काल्पनिक चित्रण आहे. यात [[मुघल साम्राज्य|मुघल साम्राज्याविरुद्ध]] लढताना [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] आणि [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्माचे]] रक्षण करताना त्यांचे शौर्य, उत्तम युद्धनीती आणि अफाट ध्येयनिष्ठा दर्शवण्यात आली आहे, ज्यामुळे आपल्या लोकांचे आणि संस्कृतीचे रक्षक म्हणून त्यांचा वारसा अधिक ठळक होतो. या चित्रपटाची अधिकृत घोषणा जानेवारी २०२३ मध्ये करण्यात आली होती आणि त्याच वर्षाच्या उत्तरार्धात त्याचे मुख्य चित्रीकरण सुरू झाले. या भागातील अस्सल सौंदर्य टिपण्यासाठी महाराष्ट्राच्या अंतर्गत भागात वेगवेगळ्या टप्प्यांत त्याचे चित्रीकरण पार पडले. मोहित कुलकर्णी यांनी या चित्रपटाला संगीत दिले आहे, तर [[महेश आणे]] यांनी छायाचित्रण (सिनेमॅटोग्राफी) आणि चिराग भुवा यांनी व्हिज्युअल इफेक्ट्स (VFX) सांभाळले आहेत. हा चित्रपट २२ नोव्हेंबर २०२४ रोजी मराठी भाषेत, तर २९ नोव्हेंबर २०२४ रोजी त्याच्या हिंदी आवृत्तीमध्ये चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाला समीक्षकांकडून सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला असून त्यांनी याचे दिग्दर्शन, कलाकारांचे अभिनय आणि निर्मिती मूल्यांचे खूप कौतुक केले.<ref name=":3">{{Cite web |last=NavbharatLive |date=2024-11-12 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपति संभाजी महाराज' का ट्रेलर हुआ आउट |url=https://navbharatlive.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-trailer-out-film-to-be-release-on-22-november-1035212.html |access-date=2024-11-13 |website=Navabharat |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last=ढोले |first=जगदीश |date=2024-11-13 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj : 'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज'च |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-trailer-released-movie-release-date-22-november-anoop-singh-thakur-amruta-khanvilkar-marathi-news-1326169 |access-date=2024-11-13 |website=marathi.abplive.com |language=mr}}</ref> जगभरात या चित्रपटाने ११.९० ते १२.७० कोटी रुपयांची कमाई केली असून, हा चित्रपट २०२४ मधील [[सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या मराठी चित्रपटांची यादी| सर्वाधिक कमाई करणारा पाचवा मराठी चित्रपट]] ठरला आहे.<ref>{{Cite web |date=2024-12-15 |title=2024 मध्ये सर्वाधिक कमाई केलेले 10 मराठी चित्रपट तुम्हाला माहिती आहेत काय? |url=https://www.etvbharat.com/mr/!entertainment/do-you-know-the-10-highest-grossing-marathi-movies-at-the-box-office-in-2024-maharashtra-news-mhs24121404770 |access-date=2024-12-21 |website=ETV Bharat News |language=mr}}</ref> == कलाकार == * [[ठाकूर अनुप सिंग]] - [[संभाजी महाराज|छत्रपती संभाजी महाराज]],<ref>{{Cite web |last=Tomar |first=Nancy |title=Sambhaji Maharaj कौन? जिनपर बनी दो फिल्में आगे-पीछे होंगी रिलीज, Vicky Kaushal को नुकसान! |url=https://hindi.news24online.com/entertainment/chhaava-vs-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj/949942/ |access-date=2024-11-13 |website=News24 Hindi |language=hi}}</ref> [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] दुसरे शासक आणि [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांचे]]्ये ज्येष्ठ सुपुत्र. * [[अमृता खानविलकर]] - [[येसूबाई भोसले|महाराणी येसूबाई भोसले]],<ref>{{Cite web |last=Naik |first=Payal |date=2024-10-04 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' मध्ये अमृता खानविलकर साकारणार महाराणी येसूबाई; लूक होतोय व्हायरल |url=https://www.esakal.com/premier/amruta-khanvilkar-playing-yesubai-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-psn14 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> संभाजी महाराजांची पत्नी. * मृणाल कुलकर्णी - [[जिजाबाई]], शिवाजी महाराजांच्या आई.<ref>{{Cite book |last=Joshi |first=Pandit Shankar |url=https://books.google.com/books?id=9ngBAAAAMAAJ&q=Keshav+Pandit+Sambhaji |title=Chhatrapati Sambhaji, 1657-1689 A.D. |date=1980 |publisher=S. Chand }}</ref> * [[भार्गवी चिरमुले]] - धाऊमाता. * आनंद पिंपळकर - गुरुजी,<ref>{{Cite web |last=Marathi |first=TV9 |date=2024-10-23 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज'मध्ये हा कलाकार कृष्णशास्त्री पंडित यांच्या भूमिकेत |url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/anand-pimpalkar-will-play-krishnashastri-pandit-in-dharmarakshak-mahavir-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-1289768.html |access-date=2024-11-04 |website=TV9 Marathi |language=mr}}</ref>. * पल्लवी वैद्य - [[सईबाई भोसले|महाराणी सईबाई भोसले]], शिवाजी महाराजांची पहिली पत्नी आणि संभाजी महाराजांची जन्मदाती आई. * कृतिका तुळसकर - [[सोयराबाई|महाराणी सोयराबाई भोसले]], शिवाजी महाराजांची दुसरी पत्नी, [[राजाराम भोसले]] यांची जन्मदाती आई आणि संभाजी महाराजांची सावत्र आई. * [[प्रदीप रावत (अभिनेता)|प्रदीप रावत]] - [[मुकर्रब खान]],<ref>{{Cite web |date=2024-11-13 |title=Powerful Trailer of Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj: Part 1 Released: A Cinematic Tribute to the Maratha Warrior - Morning Kashmir |url=https://www.morningkashmir.com/powerful-trailer-of-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-part-1-released-a-cinematic-tribute-to-the-maratha-warrior/ |access-date=2024-11-13 }}</ref>. * [[राज झुत्शी]] - [[औरंगजेब]], सहावा मुघल सम्राट. * रणजित निकम - सिद्दी मौलवी, [[सिद्दी|सिद्दींचा]] उच्चपदस्थ सेनापती आणि प्रभावी नेता. * संजय खापरे - [[हंबीरराव मोहिते|सरसेनापती हंबीरराव मोहिते]], शिवाजी महाराज आणि नंतर संभाजी महाराजांच्या काळातील मराठा साम्राज्याचे सरसेनापती. * अनिल गावास - [[बहिर्जी नाईक]]. * [[उज्ज्वल चोप्रा]] - [[कवी कलश]] * आरती शिंदे - सलमा * प्रदीप कबरा - सिद्दी कासम * [[कमलेश सावंत]] - सिद्दी खैरियात * प्रथमेश काटकर - [[मुहम्मद अकबर (मुघल राजकुमार)|अकबर]] * श्रद्धा शिंदे - सरस्वती * तृप्ती राणे - लक्ष्मी * शीतल पाटील - दुर्गा * [[खुशी हजारे]] - सुमी * कृतिका वेलापुरे - भवानी संभाजीराजे भोसले. * विनीत शर्मा - कोंडाजी फर्जद. * स्वराज भोइटे - [[राजाराम भोसले|राजाराम महाराज]], शिवाजी महाराजांचे छोटे सुपुत्र. * संदीप मोहितेपाटील - मावळा * रिषांक मोहिते - मावळा * नितीन पायगुडे - मावळा * श्रीहरी काळे - मावळा * राजेंद्र बेंद्रे - मावळा * विशाल फळे - [[संताजी घोरपडे]]. * प्रमोद काळे - दादाजी देशपांडे. * सचिन गवळी - गिरोजी बाबा. * सुरज खान - [[दौलत खान (नाविक)|दौलत खान]] * एमी एला - सकीना * प्रशांत मोहिते * शिवशंकर स्वामी - शिवशंकर * धनश्री कदम * मृणाल गायकवाड * राहुल नेवेसे * राहुल बोरोले - सरदार == निर्मिती == मराठी चित्रपट ''[[सरसेनापती हंबीरराव]]'' च्या अभूतपूर्व यशानंतर, जानेवारी २०२३ मध्ये 'उर्विता प्रॉडक्शन'ने आपल्या दुसऱ्या मोठ्या निर्मितीची घोषणा केली, जी ''धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज'' या नावाने समोर आली.<ref>{{Cite web |last=Choudhary |first=Manasvi |date=2024-10-23 |title=Dharmarakshak Mahaveer chhatrapati Sambhaji Maharaj मध्ये आनंद पिंपळकर दिसणार कृष्णशास्त्री पंडित यांच्या दमदार भूमिकेत; लूक आला समोर |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/anand-pimpalkar-playing-a-krushnashastri-pandit-role-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-msc01 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi News Saam TV |language=mr}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=namratasandbhor |date=2024-05-16 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj {{!}} Pune News |url=https://policenama.com/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-thakur-anup-singh-in-dharmarakshak-mahavir-chhatrapati-sambhaji-maharaj-shambhu-raje-appeared-at-the-birth-anniversary-celebrations-of-chhatra/ |access-date=2024-11-04 |website=पोलीसनामा (Policenama) }}</ref> चित्रपटाचे मुख्य चित्रीकरण [[भोर]] येथील [[भोर राजवाडा|राजवाडा]], [[जावळी|जावळी गाव]] आणि [[विजयदुर्ग]] किल्ला येथे झाले. नोव्हेंबर २०२३ मध्ये चित्रीकरणाचे पहिले सत्र पूर्ण झाले आणि त्यानंतर डिसेंबरमध्ये दुसऱ्या सत्राची सुरुवात झाली.<ref>{{Cite web |last=Navarashtra |date=2024-11-05 |title=अभिनेता ठाकूर अनुप सिंग साकारतोय संभाजी महाराजांची भूमिका, विजयदुर्ग गडावरील खास शूट केले शेअर |url=https://www.navarashtra.com/photos/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-actor-thakur-anoop-singh-shared-vijaydurga-fort-chhatrapati-sambhaji-maharaj-look-photos-in-instagram-682165.html |access-date=2024-11-05 |website=Navarashtra |language=mr}}</ref> सुरुवातीला कलाकारांबद्दलची माहिती अत्यंत गुप्त ठेवण्यात आली होती. तथापि, ऑगस्ट २०२३ मध्ये [[ठाकूर अनुप सिंग]] यांची संभाजी महाराजांच्या भूमिकेसाठी निवड करण्यात आली. या संधीबद्दल बोलताना त्यांनी याला आयुष्यातील मोठा सन्मान मानून असे सांगितले की, "संभाजी महाराजांची भूमिका साकारायला मिळणे ही आयुष्यातील एक सुवर्णसंधी होती; अशा प्रकारच्या पात्रांचे चित्रण करण्याची संधी फार कमी अभिनेत्यांना मिळते. मी याला माझे भाग्य समजतो."<ref>{{Cite web |date=2024-12-09 |title=Anoop Singh on playing historic leaders like Sambhaji Maharaj, Dhritarashtra & others |url=https://www.mid-day.com/entertainment/regional-indian-cinema-news/article/anoop-singh-on-playing-historic-leaders-like-sambhaji-maharaj-dhritarashtra-mahabharat-23443100?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-02-13 |website=Mid-day }}</ref> मे २०२४ मध्ये हे उघड झाले की, ठाकूर अनुप सिंग, [[अमृता खानविलकर]] आणि [[किशोरी शहाणे]] मुख्य भूमिकांमध्ये झळकणार आहेत. विशेष म्हणजे, शहाणे यांच्या ३७ वर्षांच्या कारकिर्दीत ऐतिहासिक पात्र साकारण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.<ref name=":1">{{Cite web |title="धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज" चित्रपट लवकरच येणार प्रेक्षकांच्या भेटीला! Chhatrapati Sambhaji maharaj Jayanti Dharmakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj movie is coming soon |url=https://www.marathijagran.com/entertainment/chhatrapati-sambhaji-maharaj-jayanti-dharmakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-is-coming-soon-21919 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi Jagran |date=14 May 2024 |language=mr}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=New Poster Of Dharmakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj: Part 1 Out |url=https://www.news18.com/movies/new-poster-of-dharmakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-part-1-out-9110222.html |access-date=2024-11-05 |website=News18 }}</ref> == विपणन आणि प्रदर्शन == [[संभाजी भोसले|छत्रपती संभाजी महाराज]] यांच्या जन्मदिनानिमित्त १४ मे २०२४ रोजी, [[पुणे|पुण्यात]] एका भव्य कार्यक्रमात या चित्रपटातील ठाकूर अनुप सिंग यांच्या पात्राचा 'फर्स्ट लूक' पोस्टर अनावरण करण्यात आला.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> हा कार्यक्रम सूर्योदय प्रतिष्ठानचे नवनाथ पठारे पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली छत्रपतींच्या हजारो भक्तांच्या उपस्थितीत पार पडला. [[नवरात्री]]च्या पहिल्या दिवसापासून पात्रांचे उघड होण्याचे सत्र सुरू झाले. यात पिवळी साडी आणि पारंपारिक महाराष्ट्रीयन दागिन्यांमध्ये शिवलिंगासमोर प्रार्थना करणाऱ्या [[येसूबाई भोसले|महाराणी येसूबाईंच्या]] भूमिकेतील अमृता खानविलकर यांच्या लूकपासून सुरुवात झाली.<ref>{{Cite web |title=किशोरी शहाणेंची मृणाल कुलकर्णींना टक्कर, जिजाऊंच्या भूमिकेतील पहिला Look समोर, तुम्हाला कोण आवडलं? |url=https://news18marathi.com/photogallery/entertainment/kishori-shahane-fight-to-mrinal-kulkarni-play-jijabai-role-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-film-1272478-page-3.html |access-date=2024-11-13 |website=news18marathi.com |date=4 November 2024 |language=mr |archive-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122105558/https://news18marathi.com/photogallery/entertainment/kishori-shahane-fight-to-mrinal-kulkarni-play-jijabai-role-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-film-1272478-page-3.html |url-status=dead }}</ref> त्यानंतर हिरवी साडी परिधान करून केशरी कपड्यात गुंडाळलेले मूल कडेवर घेतलेल्या जिजामातांच्या भूमिकेतील किशोरी शहाणे यांचा लूक समोर आला.<ref>{{Cite web |last=Karale |first=Neelam |date=2024-10-04 |title=Amruta Stars as Maharani Yesubai in 'Dharmarakshak Mahavir Chhatrapati Sambhaji Maharaj' |url=https://www.thebridgechronicle.com/lifestyle/entertainment/amruta-stars-as-maharani-yesubai-in-dharmarakshak-mahavir-chhatrapati-sambhaji-maharaj#google_vignette |access-date=2024-11-13 |website=The Bridge Chronicle }}</ref> तसेच, धाऊमाता म्हणून बसलेल्या आणि एका लहान मुलाला [[तलवार]] आणि [[ढाल]] चालवायला शिकवणाऱ्या भार्गवी चिरमुले यांचे पात्रही समोर आले. या कालावधीत [[सईबाई भोसले]], [[सोयराबाई भोसले]], [[कोंडाजी फर्जद]], [[राजाराम भोसले|राजाराम महाराज]], मावळे आणि सिद्दी यांसारख्या इतर प्रमुख पात्रांचीही ओळख करून देण्यात आली.<ref name=":2" /> मूळचा १५ नोव्हेंबर २०२४ रोजी प्रदर्शित होणारा हा चित्रपट नंतर एका आठवड्याने पुढे ढकलण्यात आला. ११ ऑक्टोबर २०२४ रोजी प्रदर्शित झालेल्या अधिकृत टीझरमध्ये सिंग यांच्या पात्राची झलक दाखवण्यासोबतच २२ नोव्हेंबर ही नवीन प्रदर्शित होण्याची तारीख जाहीर करण्यात आली.<ref>{{Cite web |last=Tiwari |first=Shikha |date=2024-10-11 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj Teaser:संभाजी महाराज की दहाड़ से कांप उठे दुश्मन {{!}} News Track in Hindi |url=https://newstrack.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-teaser-review-trailer-release-date-hindi-472604 |access-date=2024-11-04 |website=newstrack.com |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Letsupp |last2=Jadhav |first2=Digambar |date=2024-10-11 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' चित्रपटाचा रोमांचकारी टिझर प्रेक्षकांच्या भेटीला |url=https://letsupp.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-teaser-release-in-social-media-191242.html |access-date=2024-11-04 |website=LetsUpp |language=Marathi}}</ref> २ मिनिटे ३६ सेकंदांचा अत्यंत प्रतीक्षित ट्रेलर हिंदी आणि मराठी या दोन्ही भाषांमध्ये १२ नोव्हेंबर २०२४ रोजी [[मुंबई]] येथील पीव्हीआर आयनॉक्स येथे एका भव्य लॉन्च इव्हेंटमध्ये प्रदर्शित करण्यात आला.<ref>{{Cite web |title='धर्म, गोमाता धोक्यात येते तेव्हा हिंदूना शस्त्र...' छ. संभाजी महाराजांच्या जीवनावर मराठी सिनेमा |url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-trailer-out-starring-thakur-anup-singh-and-amruta-khanvilkar/articleshow/115221225.cms |access-date=2024-11-13 |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> या कार्यक्रमास [[ठाकूर अनुप सिंग]], [[प्रदीप रावत (अभिनेता)|प्रदीप रावत]], [[भार्गवी चिरमुले]], [[अमृता खानविलकर]], आनंद पिंपळकर या चित्रपटातील कलाकार व तंत्रज्ञ, सर्व चारही निर्माते आणि पेन स्टुडिओजचे संस्थापक जयंतलाल गडा उपस्थित होते.<ref name=":3" /> ट्रेलर रिलीजच्या एक दिवस आधी, निर्माता संदीप मोहितेपाटील यांनी [[सातारा संस्थान|सातारा संस्थानाचे]] वारस [[उदयनराजे भोसले]] आणि आमदार [[शिवेंद्रसिंहराजे भोसले]] यांची भेट घेऊन त्यांना ट्रेलरचा विशेष प्रीव्ह्यू दाखवला. या ट्रेलरला प्रेक्षकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला, ज्यामुळे चित्रपटाबद्दलची उत्सुकता आणखी वाढली.<ref>{{Cite web |last=शिकलगार |first=स्वालिया न |date=2024-11-13 |title=Akshay Kumar Aithraaz-2 {{!}} वीस वर्षांनंतर ऐतराजचा सीक्वल; सुभाष घईंची मोठी घोषणा |url=https://pudhari.news/soneri/akshay-kumar-aithraaz-2-subhash-ghai-announcement |access-date=2024-11-13 |website=Pudhari News |language=mr}}</ref> चित्रपटाची मराठी आवृत्ती २२ नोव्हेंबर २०२४ रोजी प्रदर्शित झाली, तर हिंदी आवृत्ती एका आठवड्यानंतर २९ नोव्हेंबर २०२४ रोजी प्रदर्शित करण्यात आली.<ref>{{Cite web |last=narayan |first=kimaya |date=2024-11-30 |title=Latest Marathi Movie : 'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज-भाग १' सिनेमाला प्रेक्षकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद |url=https://www.esakal.com/premier/dharmaraskshak-sambhaji-movie-get-good-response-from-movie-entertainment-news-kds07 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> २५ नोव्हेंबर रोजी [[सातारा]] येथील जलमंदिर पॅलेसमध्ये उदयनराजे भोसले आणि त्यांच्या कुटुंबासाठी एका विशेष स्क्रीनिंगचे आयोजन करण्यात आले होते. राजमाता कल्पनाराजे भोसले यांनी प्रतिक्रिया देताना म्हटले, "एक खूप सुंदर चित्रपट बनवला आहे. हा चित्रपट केवळ चांगलाच नाही, तर कलाकारांनीही त्यात आपला जीव ओतला आहे. प्रत्येकाने आपली पात्रे उत्तम प्रकारे साकारली आहेत." महाराणी दमयंती उदयनराजे भोसले यांनी जोडले, "चित्रपटाचे दिग्दर्शन, संवाद, अभिनय, व्हीएफएक्सचा योग्य वापर आणि इतर अनेक गोष्टींमुळे हा चित्रपट अधिकच उत्कृष्ट झाला आहे."<ref>{{Cite web |last=narayan |first=kimaya |date=2024-11-27 |title=श्रीमंत छत्रपती उदयनराजे भोसलेंनी सहकुटूंब पाहिला 'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' सिनेमा ; कौतुक करत म्हणाले... |url=https://www.esakal.com/premier/special-screening-of-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-entertainment-news-kds07 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> === प्रतिसाद आणि वाद === चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर प्रेक्षकांकडून, विशेषतः [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रामध्ये]], त्याला चांगला प्रतिसाद मिळाला. तथापि, ''[[पुष्पा २|पुष्पा २: द रूल]]'' सारख्या मोठ्या बजेटच्या पॅन-इंडिया चित्रपटांच्या प्रदर्शनानंतर स्क्रीन वाटपाच्या मर्यादेमुळे त्याला आव्हानांचा सामना करावा लागला. व्यावसायिक ब्लॉकबस्टर चित्रपटांना प्राधान्य दिल्यामुळे या चित्रपटासाठी किमान किंवा एकही शो शिल्लक राहिला नसल्याचे अहवाल समोर आले.<ref>{{Cite web |title='पुष्पा २'साठी मराठी चित्रपटांना ब्रेक? धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज चित्रपटालाही फटका |url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-marathi-movie-show-cancelled-for-pusha-2/articleshow/115943890.cms |access-date=2024-12-18 |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> या समस्येवर प्रतिक्रिया देताना आस्ता सोशल ऑर्गनायझेशनच्या अध्यक्षा स्वाती पिसाळ यांनी सांगितले की, मानव परिवर्तन विकास मल्टिपर्पज चॅरिटेबल ऑर्गनायझेशनच्या अध्यक्षा राधिका पन्हाळ, मराठा फेडरेशनचे अनिल घारळ, राजेंद्र माने, शिवसेनेचे जयभाऊ सूर्यवंशी आणि इतर मान्यवरांसोबत संयुक्त बैठक घेण्यात आली. पिसाळ यांनी नमूद केले की, यासंदर्भात मुख्यमंत्री, प्रांताधिकारी आणि पोलीस अधीक्षकांना निवेदन सादर केले जाईल. त्यांनी ही परिस्थिती "प्रगत महाराष्ट्रासाठी अत्यंत लाजीरवाणी आणि दुर्दैवी" असल्याचे म्हटले.<ref>{{Cite web |last=टीम |first=सकाळ डिजिटल |date=2024-12-07 |title=Marathi Movies : '...तर दाक्षिणात्‍य चित्रपट बंद पाडणार'; धर्मरक्षक संभाजी महाराज चित्रपट बदलल्‍याचे पडसाद |url=https://www.esakal.com/premier/swati-pisal-warns-of-ban-on-south-indian-films-over-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movies-bam92 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> ९ डिसेंबर २०२४ रोजी, [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेने]] उल्हासनगर येथील मिराज अशोक अनिल सिनेटमच्या व्यवस्थापनाला कडक इशारा दिला. जर या चित्रपटाचे शो वेळेत सुरू केले नाहीत, तर चित्रपटगृहाचे सर्व शो बंद पाडण्याची धमकी देण्यात आली, कारण या चित्रपटगृहाने चित्रपटाचा एकही शो लावला नव्हता. मनसेचे जिल्हाध्यक्ष बंडू देशमुख आणि शहर अध्यक्ष संजय घुगे यांच्या नेतृत्वाखाली चित्रपटगृहाबाहेर आंदोलन करण्यात आले. त्यांनी ''पुष्पा २'' ला १५ दैनिक शो आणि [[द साबरमती रिपोर्ट|द साबरमती रिपोर्ट]] ला एक शो दिल्याचे सांगत या चित्रपटाकडे दुर्लक्ष केल्याचा आरोप केला.<ref>{{Cite web |last=Marathi |first=TV9 |date=2024-12-10 |title=.. तर थिएटरची एकही काच शिल्लक राहणार नाही ; मनसेनं भरला दम |url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/mns-threatened-theatre-for-not-adding-single-show-of-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-1318126.html |access-date=2024-12-18 |website=TV9 Marathi |language=mr}}</ref> या आंदोलनानंतर चित्रपटगृह व्यवस्थापनाने दोन दिवसांत चित्रपटाला शोचे स्लॉट दिले जातील, असे आश्वासन दिले. या वादानुसार प्रादेशिक आणि ऐतिहासिक चित्रपटांसाठी असमान स्क्रीन वाटपाच्या सुरू असलेल्या समस्यांवर प्रकाश टाकला आणि मराठी चित्रपटसृष्टीला न्याय्य संधी मिळण्याच्या गरजेवर एक व्यापक चर्चा सुरू केली.<ref>{{Cite web |last=दुधाणे |first=अजय |date=2024-12-10 |title=Dharmarakshak Sambhaji Maharaj: 'धर्मरक्षक संभाजी महाराज' चित्रपट लावला नाही तर...मनसे आक्रमक, थेट दिला इशारा |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/mns-anger-on-ashok-anil-cinema-hall-for-not-giving-single-show-to-dharmarakshak-sambhaji-maharaj-movie-ulhasnagar-maharashtra-sm2000 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Saam TV |language=mr}}</ref> === मानचिन्हे === {| class="wikitable" |+ !पुरस्कार !वर्ष !विभाग !प्राप्तकर्ता !निकाल !संदर्भ |- |इंटरनॅशनल आयकॉनिक अवॉर्ड्स मराठी |२०२४ |सर्वोत्कृष्ट अष्टपैलू अभिनेत्री |[[किशोरी शहाणे]] |{{won}} |<ref>{{Cite web |title=Winners IIA – Marathi – International Iconic Awards |url=https://internationaliconicawards.com/winners-iia-marathi/ |access-date=2025-09-27 }}</ref> |- | rowspan="2" |[[फिल्मफेअर पुरस्कार मराठी]] | rowspan="2" |[[९ वे फिल्मफेअर पुरस्कार मराठी|२०२५]] |[[फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार - मराठी|सर्वोत्कृष्ट निर्मिती डिझाइन]] |विजय महामुळकर |{{nom}} | rowspan="2" |<ref>{{Cite web |title=Nominations for The Filmfare Awards Marathi 2025: Full List Out {{!}} Filmfare.com |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/nominations-for-the-filmfare-awards-marathi-2025-full-list-out-75328.html |access-date=2025-07-05 |website=www.filmfare.com }}</ref> |- |[[फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन पुरस्कार - मराठी|सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन]] |गणेश लोणारे | {{nom}} |- | rowspan="3" | महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार | rowspan="3" | २०२६ | सर्वोत्कृष्ट संगीत | मोहित कुलकर्णी | {{pending}} | rowspan="3" |<ref>{{Cite web |author=Online Lokmat |date=2026-03-28 |title=६२ वे राज्य मराठी चित्रपट पुरस्कार जाहीर; प्राथमिक फेरीची नामांकने आणि तांत्रिक व बालकलाकारांच्या नावांची घोषणा |url=https://www.lokmat.com/mumbai/62nd-state-marathi-film-awards-announced-preliminary-round-nominations-and-names-of-technical-and-child-artists-announced-a-a719/ |access-date=2026-08-09 |website=Lokmat |language=mr}}</ref> |- | [[महाराष्ट्र राज्य चित्रपट सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन पुरस्कार |सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन पुरस्कार ]] | गणेश लोणारे | {{won}} |- | [[महाराष्ट्र राज्य चित्रपट सर्वोत्कृष्ट मेक-अप पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मेक-अप पुरस्कार]] | संतोष गिलबिले | {{won}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb title|32166678|धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज}} [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील मराठी चित्रपट]] [[वर्ग:संभाजी महाराज यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] ilxw850evo68az3er3zc4siax92o9uj 0 382563 2707995 2703809 2026-09-05T18:41:20Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707995 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२५ आशिया चषक रायझिंग स्टार्स | image = | imagesize = | fromdate = १४ | todate = २३ नोव्हेंबर २०२५ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी२०]], [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट [[साखळी सामने|साखळी]] आणि [[बाद-फेरी स्पर्धा|बाद फेरी]] | host = {{flag|कतार}} | champions = {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] | count = | runners-up = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | participants = ८ | matches = १५ | player of the series = {{cricon|PAK}} [[माझ सदाकत]] | most runs = {{cricon|PAK}} [[माझ सदाकत]] (२५८) | most wickets = {{cricon|BAN}} [[रिपन मंडोल]] (११) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ एसीसी एमर्जिंग टीम्स आशिया चषक | next_year = }} '''२०२५ आशिया चषक रायझिंग स्टार्स''' (प्रायोजकत्वाच्या कारणांमुळे '''डीपी वर्ल्ड आशिया चषक रायझिंग स्टार्स''' म्हणूनही ओळखली जाणारी) ही आशिया चषक रायझिंग स्टार्सची पहिली आवृत्ती होती, जी नोव्हेंबर २०२५ मध्ये [[कतार]] येथे खेळवण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://www.newswire.lk/2025/10/30/asia-cup-rising-stars-emerging-asia-cup-proposed-schedule/ |title=Asia Cup Rising Stars : Emerging Asia Cup proposed schedule |work=Newswire |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> या स्पर्धेत आठ संघ सहभागी झाले होते. त्यात [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]], [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान अ]], [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]], [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] आणि [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] या राखीव संघांसह [[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेतून पात्र ठरलेल्या तीन संघांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.com/news/who-will-present-trophy-this-time-acc-announce-asia-cup-rising-stars-2025-10302025-1761842960760 |title=Who Will Present Trophy This Time? ACC Announce Asia Cup Rising Stars 2025 |work=Cricket.com |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> या स्पर्धेचे आयोजन [[आशिया क्रिकेट समिती]]ने (एसीसी) केले होते.<ref>{{cite web |title=Spotlight back on Mohsin Naqvi as Asia Cup Rising Stars looms |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/136140/spotlight-back-on-mohsin-naqvi-as-asia-cup-rising-stars-looms-cricbuzzcom |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ==संघ== सहभागी संघांना खालील गटांमध्ये ठेवण्यात आले होते.<ref>{{cite web |url=https://a-sports.tv/india-pakistan-to-clash-in-asia-cup-rising-stars-championship |title=India, Pakistan Set to Clash in Asia Cup Rising Stars Championship |work=A Sports |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.geosuper.tv/latest/50177-pakistan-india-placed-in-same-group-for-rebranded-asia-cup-rising-stars-championship |title=Pakistan, India placed in same group for rebranded Asia Cup Rising Stars Championship |work=Geo Super |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> {| class="wikitable" ! गट अ ! गट ब |- | * {{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] * {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] * {{cr|HK}} * {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | * {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] * {{cr|OMA}} * {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] * {{cr|UAE}} |} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{nobr|{{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]]}}<ref>{{cite web |url=https://acb.af/en-US/post/acb-name-squad-for-the-rising-stars-asia-cup-2025 |title=ACB Name Squad for the Rising Stars Asia Cup 2025 |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !{{nobr|{{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]]}}<ref>{{cite web |url=https://www.observerbd.com/news/552208 |title=Akbar Ali to lead Bangladesh A for Asia Cup Rising Stars |work=Daily Observer |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|HK}}<ref name="HK">{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4339/Hong-Kong,-China-Squad-Ready-for-ACC-Asia-Cup-Raising-Stars-Challenge-After-Impressive-Performance-at-HK-Sixes-2025 |title=Hong Kong, China squad ready for ACC Asia Cup Raising Stars challenge after impressive performance at HK Sixes 2025 |work=Cricket Hong Kong, China |access-date=१२ नोव्हेंबर २०२५ |archive-date=2025-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212054057/https://www.crickethongkong.com/news-detail/4339/Hong-Kong,-China-Squad-Ready-for-ACC-Asia-Cup-Raising-Stars-Challenge-After-Impressive-Performance-at-HK-Sixes-2025 |url-status=dead }}</ref> !{{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]]<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/XXBaYVOo |title=India’s squad for Rising Star Asia Cup announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[सेदीकुल्लाह अटल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपकर्णधार]]) * [[कैस अहमद]] * [[इजाझ अहमद अहमदझाई]] * अब्दुल्लाह अहमदझाई * [[झुबैद अकबरी]] * फरीदून दाऊदझाई * फरमानुल्लाह * अल्लाह मोहम्मद गझनफर * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टिरक्षक]]) * नांगेयालिया खारोटे * इम्रान मीर * नूर रहमान ([[यष्टिरक्षक]]) * [[बिलाल सामी]] * रहमानुल्लाह झद्रान |valign=top| * [[अकबर अली (क्रिकेट खेळाडू)|अकबर अली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]]) * जवाद अबरार ([[यष्टिरक्षक]]) * [[अबु हैदर]] * तोफाएल अहमद * जिशान आलम * [[यासिर अली]] * [[महिदुल इस्लाम अंकोन]] ([[यष्टिरक्षक]]) * अरिफुल इस्लाम * [[मृत्युंजय चौधरी]] * शाधिन इस्लाम * एस. एम. मेहेरोब * [[रिपन मंडोल]] * [[रकिबुल हसन (क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] * [[अब्दुल गफर साकलेन]] * हबीबुर रहमान सोहान |valign=top| * [[यासिम मुर्तझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपकर्णधार]]) * झीशान अली ([[यष्टिरक्षक]]) * कल्हान चाल्लू * [[मोहम्मद गझनफर]] * अतीक इक्बाल * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]] * [[एहसान खान]] * [[निजाकत खान]] * शिव माथूर * [[हसन खान मोहम्मद]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[किंचित शाह]] * मोहम्मद वहीद |valign=top| * [[जितेश शर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]]) * नमन धीर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपकर्णधार]]) * प्रियांश आर्य * [[हर्ष दुबे]] * अभिषेक पोरेल ([[यष्टिरक्षक]]) * आशुतोष शर्मा * सुयश शर्मा * [[सूर्यांश शेडगे]] * [[रमणदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|रमणदीप सिंग]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] * गुरजपनीत सिंग * युद्धवीर सिंग * यश ठाकूर * [[विजयकुमार वैशक]] * नेहल वढेरा |- !{{cr|OMA}}<ref>{{cite web |url=https://timesofoman.com/article/164746-hammad-mirza-to-lead-oman-at-rising-stars-asia-cup-in-doha |title=Hammad Mirza to lead Oman at Rising Stars Asia Cup in Doha |work=Times of Oman |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !{{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]]<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-shaheens-ready-to-face-oman-in-men-s-rising-stars-asia-cup-opener-on-friday.html |title=Pakistan Shaheens ready to face Oman in Men's Rising Stars Asia Cup opener on Friday |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !{{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/rising-stars-t20-asia-cup-dunith-wellalage-to-lead-sri-lanka-a-1510159 |title=Wellalage to lead Sri Lanka A in Rising Stars T20 Asia Cup |work=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|UAE}}<ref>{{cite web |url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/ovm9gW4QbY59bzqM5Yxj |title=Alishan Sharafu named captain of UAE’s ACC Rising Stars Asia 2025 squad |work=Emirates Cricket Board |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> |- |valign=top| * हम्माद मिर्झा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[वसिम अली (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|वसिम अली]] * शुएब अल बलुशी * आर्यन बिष्ट * झिक्रिया इस्लाम * शफीक जान * पृथ्वीकुमार मच्छी * ओबैदुल्लाह * [[जय ओडेदरा]] * मुजाहिर रझा * नारायण साईशिव * हसनैन शाह * समय श्रीवास्तव * मोहम्मद युसुफ * सुफयान युसुफ ([[यष्टिरक्षक]]) |valign=top| * [[इरफान खान नियाझी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * शाहिद अझीझ * [[अहमद दानियाल]] * मोहम्मद फाइक * [[गाझी घोरी]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[मुबासिर खान]] * यासिर खान * साद मसूद * [[अराफत मिन्हास]] * सलमान मिर्झा * [[सुफियान मुकीम]] * मोहम्मद नईम * [[माझ सदाकत]] * उबैद शाह * मुहम्मद शहजाद |valign=top| * [[दुनिथ वेल्लालागे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[सहान अरचिगे]] * [[लसिथ क्रूस्पुले]] * सोहान डी लिवेरा * [[नुवानिदु फर्नांडो]] * विशेन हलंबागे * [[प्रमोद मदुशन]] * [[निशाण मधुष्का]] ([[यष्टिरक्षक]]) * त्रवीन मॅथ्यू * [[रमेश मेंडीस]] * [[मिलन रथनायके]] * गरुका संकेथ * [[विजयकांत व्यासकांत]] * [[अहान विक्रमसिंघे]] * [[इसिथा विजेसुंदर]] |valign=top| * [[आलिशान शराफु]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जाहिद अली * मुहम्मद अरफान * इथन डिसोझा * मोहम्मद फराझुद्दीन * मुहम्मद फारूक * सय्यद हैदर ([[यष्टिरक्षक]]) * [[मुहम्मद जवादुल्लाह]] * हर्षित कौशिक * सोहैब खान * मयंक कुमार * [[आयान अफजल खान]] * यायिन किरण राय * मुहम्मद रोहिद * अहमद तारिक |} अफगाणिस्तानने यामा अरब, सेदीकुल्लाह पाचा आणि वफिउल्लाह तराखिल यांची राखीव खेळाडू म्हणूनही निवड केली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/darwish-rasooli-to-lead-defending-champions-afghanistan-a-in-rising-stars-asia-cup-1510162 |title=Rasooli to lead defending champions Afghanistan A in Rising Stars Asia Cup |work=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ==तयारी== ===अफगाणिस्तानचा कतार दौरा=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा कतार दौरा, २०२५–२६}} अफगाणिस्तान संघाने [[कतार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कतार]]विरुद्ध तीन सामन्यांची मालिका खेळली, ज्यातील शेवटच्या सामन्याला अधिकृत [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] दर्जा होता.<ref name="qatar">{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/qatar-vs-afghanistan-t20i-series-2025/ |title=Afghanistan A and Hong Kong, China to tour Qatar for T20/T20I series in November |work=Czarsportz |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ===हाँग काँगचा कतार दौरा=== {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = हाँग काँग क्रिकेट संघाचा कतार दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of Qatar.svg | team1_name = कतार | team2_image = Flag of Hong Kong.svg | team2_name = हाँग काँग | from_date = १२ नोव्हेंबर २०२५ | to_date = १३ नोव्हेंबर २०२५ | team1_captain = मिर्झा मोहम्मद बेग | team2_captain = [[यासिम मुर्तझा]] | no_of_twenty20s = २ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = {{cricon|QAT}} मोहम्मद अहनाफ (४८) | team2_twenty20s_most_runs = {{cricon|HK}} शिव माथूर (३७) | team1_twenty20s_most_wickets = {{cricon|QAT}} [[सकलैन अर्शद]] (४)<br />{{cricon|QAT}} मुहम्मद आसिम (४) | team2_twenty20s_most_wickets = {{cricon|HK}} अतीक इक्बाल (४) | player_of_twenty20_series = {{cricon|QAT}} मुहम्मद आसिम }} हाँग काँगने स्पर्धेपूर्वी [[कतार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कतार]]विरुद्ध दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले.<ref name="HK" /><ref name="qatar" /> ====आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका==== {{Hatnote|सर्व वेळा अरब प्रमाण वेळेनुसार ([[जागतिक समन्वित वेळ|UTC]]+०३:००) आहेत.}} =====पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना===== {{Single-innings cricket match | date = १२ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|QAT}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १०९ (१९.३ षटके) | runs1 = इमाल लियानागे २८ (२३) | wickets1 = अतीक इक्बाल ३/८ (२.३ षटके) | score2 = १०३/९ (२० षटके) | runs2 = [[यासिम मुर्तझा]] २० (२१) | wickets2 = मिर्झा मोहम्मद बेग ३/८ (३ षटके) | result = कतार ६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510724.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = असगर अली भट्टी (कतार) आणि ताहिर महमूद (कतार) | motm = मिर्झा मोहम्मद बेग (कतार) | toss = कतारने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मोकबुल अहमद (कतार) याने [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले. }} =====दुसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना===== {{Single-innings cricket match | date = १३ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|QAT}} | score1 = १३१/९ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ३१ (३६) | wickets1 = मुहम्मद आसिम ३/२६ (४ षटके) | score2 = १२२/७ (२० षटके) | runs2 = मोहम्मद अहनाफ ४८[[नाबाद|*]] (४०) | wickets2 = [[एहसान खान]] २/२६ (४ षटके) | result = हाँग काँग ९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510725.html धावफलक] | venue = यूडीएसटी क्रिकेट मैदान, [[दोहा]] | umpires = अब्दुल जब्बार (कतार) आणि असगर अली भट्टी (कतार) | motm = झीशान अली (हाँग काँग) | toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक आशिया क्रिकेट समितीने ३१ ऑक्टोबर २०२५ रोजी जाहीर केले. {{Hatnote|सर्व वेळा अरब प्रमाण वेळेनुसार ([[जागतिक समन्वित वेळ|UTC]]+०३:००) आहेत.}} ===गट अ=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- ! स्थान !! संघ !! खेळले !! विजय !! पराभव !! बरोबरी !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#CCFFCC;" | १ || style="text-align:left;" | {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] || ३ || २ || १ || ० || ० || '''४''' || +२.३२३ || rowspan="2" | '''[[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीत प्रवेश]]''' |- style="background:#CCFFCC;" | २ || style="text-align:left;" | {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] || ३ || २ || १ || ० || ० || '''४''' || +०.९७० |- | ३ || style="text-align:left;" | {{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] || ३ || २ || १ || ० || ० || '''४''' || −०.३२१ ||rowspan="2" |बाद |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|HK}} || ३ || ० || ३ || ० || ० || '''०''' || −२.९४७ |- | colspan="10" style="text-align:left;" | स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-rising-stars-2025-26-1509844/points-table-standings ईएसपीएनक्रिकइन्फो] |} ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = १५ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | score1 = १६७/८ (२० षटके) | runs1 = [[बाबर हयात]] ६३ (४९) | wickets1 = [[रिपन मंडोल]] २/२४ (४ षटके) | score2 = १७१/२ (११ षटके) | runs2 = हबीबुर रहमान सोहान १००[[नाबाद|*]] (३५) | wickets2 = [[एहसान खान]] २/३३ (३ षटके) | result = बांगलादेश अ ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509857.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[अकबर अली]] (संयुक्त अरब अमिराती) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = हबीबुर रहमान सोहान (बांगलादेश अ) | toss = बांगलादेश अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १५ नोव्हेंबर २०२५ | time = १४:३० | team1 = [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] {{flagdeco|SL}} | team2 = {{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] | score1 = १७०/९ (२० षटके) | runs1 = [[मिलन रथनायके]] ४१ (१९) | wickets1 = [[बिलाल सामी]] ४/४५ (४ षटके) | score2 = १७१/७ (१९.५ षटके) | runs2 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] ५४ (२७) | wickets2 = [[विजयकांत व्यासकांत]] ३/२८ (४ षटके) | result = अफगाणिस्तान अ ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509858.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = झुल्फिकार जान (पाकिस्तान) आणि [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) | motm = [[बिलाल सामी]] (अफगाणिस्तान अ) | toss = श्रीलंका अने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | score1 = ११७/९ (२० षटके) | runs1 = शिव माथूर २६ (२३) | wickets1 = त्रवीन मॅथ्यू ३/२१ (४ षटके) | score2 = १२०/३ (१३.५ षटके) | runs2 = [[नुवानिदु फर्नांडो]] ४७[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = [[अंशुमन रथ]] १/१४ (२ षटके) | result = श्रीलंका अ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509861.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[अकबर अली]] (संयुक्त अरब अमिराती) आणि [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) | motm = त्रवीन मॅथ्यू (श्रीलंका अ) | toss = श्रीलंका अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] {{flagdeco|AFG|२०१३}} | team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | score1 = ७८ (१८.४ षटके) | runs1 = [[दरविश रसूली]] २७ (२८) | wickets1 = [[रकिबुल हसन (क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] ३/७ (४ षटके) | score2 = ७९/२ (१३.३ षटके) | runs2 = [[महिदुल इस्लाम अंकोन]] २७ (३०) | wickets2 = अल्लाह मोहम्मद गझनफर २/८ (४ षटके) | result = बांगलादेश अ ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509862.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[हेमंता बोटेजु]] (श्रीलंका) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = [[रिपन मंडोल]] (बांगलादेश अ) | toss = बांगलादेश अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १९ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:३० | team1 = [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] {{flagdeco|AFG|२०१३}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १४०/६ (२० षटके) | runs1 = [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ३८ (२९) | wickets1 = [[हसन खान मोहम्मद]] ३/३० (४ षटके) | score2 = ११६/९ (२० षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ३० (२६) | wickets2 = [[कैस अहमद]] ३/१८ (३ षटके) | result = अफगाणिस्तान अ २४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509865.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[राहुल आशर]] (ओमान) आणि झुल्फिकार जान (पाकिस्तान) | motm = [[कैस अहमद]] (अफगाणिस्तान अ) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १९ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] {{flagdeco|SL}} | team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | score1 = १५९/७ (२० षटके) | runs1 = [[सहान अरचिगे]] ६९ (४९) | wickets1 = [[अबु हैदर]] २/३७ (४ षटके) | score2 = १५३/६ (२० षटके) | runs2 = हबीबुर रहमान सोहान २७ (१४) | wickets2 = [[दुनिथ वेल्लालागे]] ३/१९ (४ षटके) | result = श्रीलंका अ ६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509866.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = झुल्फिकार जान (पाकिस्तान) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[दुनिथ वेल्लालागे]] (श्रीलंका अ) | toss = बांगलादेश अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===गट ब=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- ! स्थान !! संघ !! खेळले !! विजय !! पराभव !! बरोबरी !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#CCFFCC;" | १ || style="text-align:left;" | {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] || ३ || ३ || ० || ० || ० || '''६''' || +४.५६० || rowspan="2" | '''[[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीत प्रवेश]]''' |- style="background:#CCFFCC;" | २ || style="text-align:left;" | {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] || ३ || २ || १ || ० || ० || '''४''' || +१.९७९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|OMA}} || ३ || १ || २ || ० || ० || '''२''' || −१.०२० ||rowspan="2" |बाद |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|UAE}} || ३ || ० || ३ || ० || ० || '''०''' || −५.२८३ |- | colspan="10" style="text-align:left;" | स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-rising-stars-2025-26-1509844/points-table-standings ईएसपीएनक्रिकइन्फो] |} ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = १४ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] {{flagdeco|PAK}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = २२०/४ (२० षटके) | runs1 = [[माझ सदाकत]] ९६[[नाबाद|*]] (५४) | wickets1 = [[जय ओडेदरा]] १/२९ (२ षटके) | score2 = १८०/९ (२० षटके) | runs2 = झिक्रिया इस्लाम ५७ (२८) | wickets2 = उबैद शाह ३/२९ (३ षटके) | result = पाकिस्तान शाहिन्स ४० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509855.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[हेमंता बोटेजु]] (श्रीलंका) आणि [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) | motm = [[माझ सदाकत]] (पाकिस्तान शाहिन्स) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = शफीक जान, नारायण साईशिव आणि सुफयान युसुफ (ओमान) यांनी ट्वेंटी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ नोव्हेंबर २०२५ | time = १४:३० | team1 = [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] {{flagdeco|IND}} | team2 = {{cr|UAE}} | score1 = २९७/४ (२० षटके) | runs1 = [[वैभव सूर्यवंशी]] १४४ (४२) | wickets1 = [[आयान अफजल खान]] १/४२ (३ षटके) | score2 = १४९/७ (२० षटके) | runs2 = सोहैब खान ६३ (४१) | wickets2 = गुरजपनीत सिंग ३/१८ (४ षटके) | result = भारत अ १४८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509856.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[राहुल आशर]] (ओमान) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[वैभव सूर्यवंशी]] (भारत अ) | toss = भारत अने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = सोहैब खान आणि अहमद तारिक (संयुक्त अरब अमिराती) यांनी ट्वेंटी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:३० | team1 = {{cr-rt|UAE}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = १५४/६ (२० षटके) | runs1 = सय्यद हैदर ४५ (३०) | wickets1 = [[वसिम अली (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|वसिम अली]] २/२० (४ षटके) | score2 = १५५/८ (२० षटके) | runs2 = नारायण साईशिव ३१ (३१) | wickets2 = मुहम्मद रोहिद ३/३१ (४ षटके) | result = ओमान २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509859.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँग काँग) | motm = [[वसिम अली (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|वसिम अली]] (ओमान) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शफीक जान, नारायण साईशिव आणि सुफयान युसुफ (ओमान), तसेच सोहैब खान आणि यायिन किरण राय (संयुक्त अरब अमिराती) यांनी [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] {{flagdeco|IND}} | team2 = {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] | score1 = १३६ (१९ षटके) | runs1 = [[वैभव सूर्यवंशी]] ४५ (२८) | wickets1 = शाहिद अझीझ ३/२४ (३ षटके) | score2 = १३७/२ (१३.२ षटके) | runs2 = [[माझ सदाकत]] ७९[[नाबाद|*]] (४७) | wickets2 = सुयश शर्मा १/३१ (४ षटके) | result = पाकिस्तान शाहिन्स ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509860.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[हेमंता बोटेजु]] (श्रीलंका) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[माझ सदाकत]] (पाकिस्तान शाहिन्स) | toss = पाकिस्तान शाहिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:३० | team1 = {{cr-rt|UAE}} | team2 = {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] | score1 = ५९ (१८ षटके) | runs1 = सय्यद हैदर २० (१९) | wickets1 = [[सुफियान मुकीम]] ३/१२ (४ षटके) | score2 = ६१/१ (५.२ षटके) | runs2 = [[माझ सदाकत]] ३७[[नाबाद|*]] (१५) | wickets2 = मुहम्मद रोहिद १/२५ (३ षटके) | result = पाकिस्तान शाहिन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509863.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[राहुल आशर]] (ओमान) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँग काँग) | motm = [[माझ सदाकत]] (पाकिस्तान शाहिन्स) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | score1 = १३५/७ (२० षटके) | runs1 = [[वसिम अली (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|वसिम अली]] ५४[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = सुयश शर्मा २/१२ (४ षटके) | score2 = १३८/४ (१७.५ षटके) | runs2 = [[हर्ष दुबे]] ५३[[नाबाद|*]] (४४) | wickets2 = [[जय ओडेदरा]] १/१८ (४ षटके) | result = भारत अ ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509864.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[अकबर अली]] (संयुक्त अरब अमिराती) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[हर्ष दुबे]] (भारत अ) | toss = भारत अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ==बाद फेरी== ===सामन्यांची मांडणी=== {{4TeamBracket |nowrap=y |team-width=160px |score-width=150px | RD1 = [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] | RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]] | seeds = yes | RD1-seed1 = '''अ१''' | RD1-team1 = '''{{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]]''' | RD1-score1 = '''१९४/६ (२० षटके) & १/१''' | RD1-seed2 = ब२ | RD1-team2 = {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | RD1-score2 = १९४/६ (२० षटके) & ०/२ | RD1-seed3 = '''ब१''' | RD1-team3 = '''{{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]]''' | RD1-score3 = '''१५३/९ (२० षटके)''' | RD1-seed4 = अ२ | RD1-team4 = {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | RD1-score4 = १४८/९ (२० षटके) | RD2-seed1 = '''ब१''' | RD2-team1 = '''{{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]]''' | RD2-score1 = '''१२५ (२० षटके) & ७/०''' | RD2-seed2 = अ१ | RD2-team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | RD2-score2 = १२५/९ (२० षटके) & ६/२ }} ===उपांत्य फेरी=== ====पहिला उपांत्य सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २१ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:३० | team1 = [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] {{flagdeco|BAN}} | team2 = {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | score1 = १९४/६ (२० षटके) | runs1 = हबीबुर रहमान सोहान ६५ (४६) | wickets1 = गुरजपनीत सिंग २/३९ (४ षटके) | score2 = १९४/६ (२० षटके) | runs2 = प्रियांश आर्य ४४ (२३) | wickets2 = [[रकिबुल हसन (क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] २/३९ (४ षटके) | result = सामना बरोबरीत<br />(बांगलादेश अने [[सुपर ओव्हर]]ने जिंकला) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509867.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[हेमंता बोटेजु]] (श्रीलंका) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[रिपन मंडोल]] (बांगलादेश अ) | toss = भारत अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[सुपर ओव्हर]]: भारत अ ०/२, बांगलादेश अ १/१. }} ====दुसरा उपांत्य सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २१ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] {{flagdeco|PAK}} | team2 = {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | score1 = १५३/९ (२० षटके) | runs1 = गाझी घोरी ३९[[नाबाद|*]] (३६) | wickets1 = [[प्रमोद मदुशन]] ४/२९ (४ षटके) | score2 = १४८/९ (२० षटके) | runs2 = [[मिलन रथनायके]] ४० (३२) | wickets2 = [[सुफियान मुकीम]] ३/१२ (४ षटके) | result = पाकिस्तान शाहिन्स ५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509868.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = साद मसूद (पाकिस्तान शाहिन्स) | toss = श्रीलंका अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २३ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] {{flagdeco|PAK}} | team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | score1 = १२५ (२० षटके) | runs1 = साद मसूद ३८ (२६) | wickets1 = [[रिपन मंडोल]] ३/२५ (४ षटके) | score2 = १२५/९ (२० षटके) | runs2 = हबीबुर रहमान सोहान २६ (१७) | wickets2 = [[सुफियान मुकीम]] ३/११ (४ षटके) | result = सामना बरोबरीत<br />(पाकिस्तान शाहिन्सने [[सुपर ओव्हर]]ने जिंकला) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509869.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[हेमंता बोटेजु]] (श्रीलंका) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[अहमद दानियाल]] (पाकिस्तान शाहिन्स) | toss = बांगलादेश अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[सुपर ओव्हर]]: बांगलादेश अ ६/२, पाकिस्तान शाहिन्स ७/०. }} ==प्रसारण== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; white-space:nowrap;" |- ! देश किंवा प्रदेश !! दूरचित्रवाणी प्रसारक !! ऑनलाइन प्रसारण |- | {{BAN}} || टी स्पोर्ट्स || |- | {{CAN}}<br />{{USA}} || विलो || |- | {{IND}}<ref>{{cite news |url=https://icecric.news/rising-stars-asia-cup-t20-schedule/ |title=What Is Rising Stars Asia Cup? Date, India’s Schedule, Teams, Live Streaming Details |accessdate=८ नोव्हेंबर २०२५ |work=IceCric News}}</ref> || सोनी स्पोर्ट्स नेटवर्क || [[सोनीलिव्ह]] |- | {{PAK}} || पीटीव्ही स्पोर्ट्स || |- | {{SRI}} || सोनी स्पोर्ट्स नेटवर्क<br />टीव्ही १ || |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/hong-kong-in-qatar-t20is-2025-26-1510660 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिका पान (कतार विरुद्ध हाँग काँग)] * [https://www.espn.in/cricket/scores/series/24141/season/2025/asia-cup-rising-stars ईएसपीएनवरील स्पर्धेचे पान] * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/11146/acc-mens-asia-cup-rising-stars-2025 क्रिकबझवरील स्पर्धेचे पान] * [https://www.pcb.com.pk/acc-mens-rising-stars-asia-cup-2025/tournament/1427.html पाकिस्तान क्रिकेट बोर्डावरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:कतारमधील क्रिकेट]] eqa0cggt8ym0msa9t89mkndlg3igrgf 0 382641 2707993 2703808 2026-09-05T18:39:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2707993 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | event = क्रिकेट | games = २०२५ आग्नेय आशियाई खेळ | image = | image_size = | caption = | venues = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]]<br/>एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | dates = ९–१९ डिसेंबर २०२५ | competitors = | nations = | teams = ५ (पुरुष)<br>६ (महिला) | gold = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|MAS}} * टी१०: {{cr|MAS}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|THA}} * टी१०: {{crw|THA}} | silver = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|PHI}} * टी१०: {{cr|PHI}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|MAS}} * टी१०: {{crw|IDN}} | bronze = '''पुरुष''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{cr|SIN}} * टी१०: {{cr|SIN}} '''महिला''': * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]]: {{crw|IDN}} * टी१०: {{crw|MAS}} | prev = | next = }} '''[[क्रिकेट]]''' स्पर्धा '''२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमध्ये''' ९ ते १९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[थायलंड]]मधील [[बँकॉक]] येथील [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]] आणि एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान येथे आयोजित करण्यात येतील.<ref>{{Cite web |title=Competition Venues |url=https://www.seagames2025.org/thegames/bangkok |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org |archive-date=2025-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124003156/https://www.seagames2025.org/thegames/bangkok |url-status=dead }}</ref> [[आशिया क्रिकेट समिती|आशियाई क्रिकेट परिषदेच्या]] पाठिंब्यानंतर डिसेंबर २०२४ मध्ये क्रिकेटचा अधिकृतपणे खेळांमध्ये समावेश करण्यात आला.<ref>{{Cite web |last=Lavalette |first=Tristan |title=Cricket Included In 2025 Southeast Asian Games |url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2024/12/14/cricket-included-in-2025-southeast-asian-games/ |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=[[फोर्ब्स]] |language=en}}</ref> क्रिकेटच्या टी१० आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०]] या दोन प्रकारांमध्ये स्पर्धा खेळवल्या जातील.<ref>{{Cite web |title=Cricket — Competition Categories |url=https://www.seagames2025.org/sports/details/-107 |access-date=८ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.seagames2025.org |archive-date=2026-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260111033507/https://www.seagames2025.org/sports/details/-107 |url-status=dead }}</ref> क्रिकेटच्या समावेशाची घोषणा करताना आशियाई क्रिकेट परिषदेचे विकास विभागाचे अध्यक्ष महिंदा वल्लीपुरम यांनी याचे वर्णन "आग्नेय आशियातील या खेळासाठी पुढचे आणखी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल" असे केले.<ref>{{Cite web |title=Asian Cricket Council |url=https://www.asiancricket.org/news/2024/18164 |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |website=www.asiancricket.org}}</ref> <!--पुरुष स्पर्धेचा स्वतंत्र लेख तयार झाल्यानंतर हा मजकूर त्या लेखात हलवा-->खेळांच्या तयारीसाठी [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]] आणि [[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|थायलंड]] (तसेच [[बहरैन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बहरैन]]) यांचे पुरुष संघ नोव्हेंबर २०२५ मध्ये मलेशियात टी१० आणि टी२० या दोन्ही प्रकारांमध्ये "[[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६#२०२५ मिनी एसईए गेम्स|मिनी एसईए गेम्स]]" स्पर्धेत सहभागी होतील.<ref>{{Cite web |url=https://czarsportzauto.com/malaysia-thailand-bahrain-t20i-tri-series-2025/ |title=Malaysia Cricket to host men's T20I tri-series in November 2025 |access-date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |work=Czarsportz}}</ref> ==स्पर्धेचे वेळापत्रक== {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" |- |bgcolor="#FBB" align=center|साखळी/गट||साखळी फेरी/गट फेरी |bgcolor="#BBF3BB" align=center|उपांत्य||उपांत्य फेरी |bgcolor="#FEDCBA" align=center|कांस्य||कांस्यपदक सामना |bgcolor="#FFB" align=center|सुवर्ण||सुवर्णपदक सामना |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center" ! स्पर्धा !! मंगळवार ९ !! बुधवार १० !! गुरुवार ११ !! colspan=2 | शुक्रवार १२ !! colspan=2 | शनिवार १३ !! रविवार १४ !! सोमवार १५ !! मंगळवार १६ !! colspan=2 | बुधवार १७ !! गुरुवार १८ !! colspan=2 | शुक्रवार १९ |- | [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - पुरुष स्पर्धा#टी२० स्पर्धा|पुरुष टी२०]] || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || || || || colspan=2 | || || colspan=2 | |- | पुरुष टी१० || || || || || || colspan="2" | || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || || colspan=2 | |- | महिला टी१० || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#BBF3BB" | उपांत्य || bgcolor="#FEDCBA" | कांस्य || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण || colspan="2" | || || || || colspan=2 | || || colspan=2 | |- | [[२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - महिला स्पर्धा#टी२० स्पर्धा|महिला टी२०]] || || || || colspan="2" | || colspan="2" | || || bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#FBB" | साखळी || colspan=2 bgcolor="#FBB" | साखळी || bgcolor="#BBF3BB" | उपांत्य || bgcolor="#FEDCBA" | कांस्य || bgcolor="#FFB" | सुवर्ण |} ==सहभागी देश== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2" | देश ! colspan="2" | पुरुष ! colspan="2" | महिला |- ! टी१० ! [[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०]] ! टी१० ! [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|IDN}} [[इंडोनेशिया]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|MAS}} [[मलेशिया]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|MYA}} [[म्यानमार]] || {{na}} || {{na}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|PHI}} [[फिलिपिन्स]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|THA}} [[थायलंड]] || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} || {{ya}} |} ==पदकविजेते== {|{{MedalistTable|type=स्पर्धा}} |- | पुरुष टी१०<br />{{DetailsLink|२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - पुरुष स्पर्धा#टी१० स्पर्धा}} | nowrap=true valign=center rowspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[मलेशिया]]<br />मुहम्मद हाझिक ऐमान<br />ऐनूल हाफिझ<br />[[सय्यद अझीज]]<br />मुहम्मद अमीर<br />अझरी अझहर<br />[[अहमद फैज]]<br />अमीर खान<br />अस्लम खान<br />[[शर्विन मुनिआन्दी]]<br />[[पवनदीप सिंग]]<br />[[विरेनदीप सिंग]]<br />[[मुहम्मद स्याहादत]]<br />विजय उन्नी<br />[[मुहम्मद वफिक]]<br />झुबैदी झुल्किफ्ले | nowrap=true valign=center rowspan=2 | {{flagicon|PHI}} [[फिलिपिन्स]]<br />रीस बुरिनागा<br />मार्क डोअल<br />जोसेफ डॉक्टोरा<br />अँड्र्यू डोनोव्हन<br />क्षितिज खुराना<br />केप्लर लुकीस<br />मार्क मनालो<br />मिगी पोडोस्की<br />[[ग्रँट रस]]<br />अमनप्रीत सिराह<br />[[डॅनियेल स्मिथ]]<br />ख्रिस्तोफर स्टॅम्प<br />निवेक टॅनर<br />जोनाथन टफिन<br />[[हेन्री टायलर]]<br />फ्रान्सिस वॉल्श | nowrap=true valign=center rowspan=2 | {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]]<br />माहियू भाटिया<br />अमन देसाई<br />रेझ्झा गझनवी<br />अथर्व गुणे<br />गिरिन गुणे<br />अस्लान जाफरी<br />नील कर्णिक<br />वेदांत नागपॉल<br />कन्नुसामी सतीश<br />ईशान सॉनी<br />राऊल शर्मा<br />चिराग शिवकुमार<br />प्रणव सुदर्शन<br />दक्ष त्यागी<br />साई वेणुगोपाल |- | पुरुष टी२०<br />{{DetailsLink|२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - पुरुष स्पर्धा#टी२० स्पर्धा}} |- | महिला टी१०<br />{{DetailsLink|२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - महिला स्पर्धा#टी१० स्पर्धा}} | nowrap=true valign=center rowspan=2 | {{flagicon|THA}} [[थायलंड]]<br />[[नत्ताया बूचाथम]]<br />नान्नाफत चैहान<br />[[नरुएमोल चैवाई]]<br />[[नत्ताकन चांतम]]<br />सुनिदा चतुरोंगरत्ताना<br />[[ओन्निचा कांचोम्पू]]<br />[[रोझनॅन कानोह]]<br />[[नान्नापत काँचारोएन्काई]]<br />[[सुलीपोर्न लाओमी]]<br />[[फन्नीता माया]]<br />चयानिसा फेंगपेन<br />[[थीपचा पुत्थावॉन्ग]]<br />ओनाउमा सेनानोक<br />[[अपिसरा सुवांचनरोती]]<br />[[चानिदा सुत्थिरुआंग]] | nowrap=true valign=center | {{flagicon|IDN}} [[इंडोनेशिया]]<br />फातिमा अल्बंजारी<br />नी अरियानी<br />मारिया कोराजोन<br />नी लुह देवी<br />किसी कासे<br />सांग मायप्रियानी<br />रहमावती पंगेस्टुती<br />दारा परमिता<br />नी पुतू आयू नंदा सकारिनी<br />ली किआओ<br />नी कादेक फित्रिया रादा रानी<br />नी वायन सारियानी<br />एमिली सिर्स<br />नी मादे पुत्री सुवांदेवी<br />देसी वुलंदारी | nowrap=true valign=center | {{flagicon|MAS}} [[मलेशिया]]<br />ऐनूर अमेलिना<br />[[नूर एरियाना नत्स्या]]<br />इरदिना बेह नबिल<br />[[नूर दानिया स्युहदा]]<br />[[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]]<br />[[ऐस्या एलिसा]]<br />[[मास एलिसा]]<br />[[आईन्ना हमीजाह हाशिम]]<br />नझातुल हिदायाह हुस्ना बिंती रझाली<br />[[एल्सा हंटर]]<br />[[माहिरा इज्जती इस्माईल]]<br />नूर इज्जातुल स्याफिका<br />[[वॅन ज्युलिया]]<br />सुआबिका मणिवन्नन<br />[[धनुश्री मुहुनन]]<br />[[आयना नजवा]]<br />मुस्फिराह नूर ऐना<br />अमालिन सोर्फिना |- | महिला टी२०<br />{{DetailsLink|२०२५ आग्नेय आशियाई खेळांमधील क्रिकेट - महिला स्पर्धा#टी२० स्पर्धा}} | nowrap=true valign=center | {{flagicon|IDN}} [[इंडोनेशिया]]<br />फातिमा अल्बंजारी<br />नी अरियानी<br />मारिया कोराजोन<br />नी लुह देवी<br />किसी कासे<br />सांग मायप्रियानी<br />रहमावती पंगेस्टुती<br />दारा परमिता<br />नी पुतू आयू नंदा सकारिनी<br />ली किआओ<br />नी कादेक फित्रिया रादा रानी<br />नी वायन सारियानी<br />एमिली सिर्स<br />नी मादे पुत्री सुवांदेवी<br />देसी वुलंदारी |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/schedule-results?date=&disciplineId=fde538ba-dfba-4043-8744-85a8f3cfd35c २०२५ आग्नेय आशियाई खेळांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील क्रिकेटचे निकाल] * [https://www.cricketthailand.org/cricket-plays-its-part-at-33rd-sea-games/ क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंडवरील स्पर्धेचे पूर्वावलोकन] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] 8jheiirjcdmqdssogfy13pkgfdh0ukk 0 383132 2708001 2704535 2026-09-05T18:58:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708001 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता | fromdate = २६ | todate = ३१ मे २०२६ | administrator = आशियाई ऑलिम्पिक परिषद | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटातील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{ध्वज|मलेशिया}} | champions = {{crw|THA}} | runners-up = {{crw|MAS}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९६) | most wickets = {{crwicon|THA}} [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८)<br />{{crwicon|NEP}} रिया शर्मा (८) | player of the series = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] | previous_year = | previous_tournament = | next_year = }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता''' ही २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिला क्रिकेट स्पर्धेसाठीची पात्रता स्पर्धा होती. ही स्पर्धा २६ ते ३१ मे २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित करण्यात आली होती आणि सामने [[क्वालालंपूर]] येथील [[बायुएमास ओव्हल]]वर खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Malaysia Cricket to host Asian Games Women's Qualifier in May 2026 |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-womens-cricket-qualifier-2026/ |date=१४ मे २०२६ |website=Czarsportz |access-date=२२ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://english.nepalnews.com/s/sports/nepali-women-national-cricket-team-announced-for-asian-games/ |date=६ मे २०२६ |website=Nepal News |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> या स्पर्धेद्वारे [[नागोया]], जपान येथे होणाऱ्या मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारे अंतिम तीन संघ निश्चित करण्यात आले. पात्रता प्रक्रियेद्वारे आठ संघांची अंतिम यादी निश्चित करण्यात आली. यजमान [[जपान]] आणि या प्रदेशातील आयसीसीचे चार पूर्ण सदस्य अशा पाच संघांना थेट स्थान मिळाले होते. उर्वरित तीन संघ या स्पर्धेद्वारे निश्चित करण्यात आले. सहा संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]]साठी पात्र ठरले. दोन्ही उपांत्य फेरीतील विजेते आणि पराभूत उपांत्य फेरीतील संघांमध्ये झालेल्या [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यातील]] विजेता असे तीन संघ जपानमधील मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |title=Asian Games 2026 cricket qualifiers: Race to Aichi-Nagoya begins in Malaysia and Singapore |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-t20-cricket-qualifiers-schedule-fixtures-match-list |date=२५ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |work=Olympics}}</ref> [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी आपापल्या [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीतील]] सामने जिंकून मुख्य स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. त्यानंतर [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीनने]] [[नेपाळ राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेपाळचा]] [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात]] पराभव करून पात्र ठरणारा अंतिम संघ म्हणून स्थान मिळवले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-cricket-thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-event20260531171129/ |title=Women's cricket: Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games event |work=Asian News International |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap; font-size:90%" |- ! {{crw|CHN}} ! {{crw|HK}}<ref>{{cite web |title=Hong Kong, China Women head to Malaysia for Women's Asian Games Qualifier |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4803/Hong-Kong%2C-China-Women-head-to-Malaysia-for-Women%27s-Asian-Games-Qualifier |date=२१ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन]] |archive-date=2026-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260822134723/https://www.crickethongkong.com/news-detail/4803/Hong-Kong,-China-Women-head-to-Malaysia-for-Women%27s-Asian-Games-Qualifier |url-status=dead }}</ref> ! {{crw|IDN}} |- | valign="top" | * मिंग्युए झू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * काई युझी * चेन शिन्यू * फेंग चियान * गोंग युटिंग * हाँग याली * जियांग चुक्विन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * जियापिंग ली * ल्यू यीहान * मा रुईके * वांग हुइयिंग * वेई हैटिंग * शिए वेनयान * झाओ यीहान | valign="top" | * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मरियम बिबी (उपकर्णधार) * शिंग चॅन * [[कॅरी चॅन]] * शार्लट चॅन * अमांडा च्युंग * हिउ यिंग च्युंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[एम्मा लाई]] * मेगन ल्युङ * सिएना पून * शांझीन शहजाद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲलिसन सिउ * व्हेनेसा सो * हेली वोंग | valign="top" | * नी पुतू आयू नंदा साकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * देर्नी बांगी * नी लुह देवी * किसी कासे * लिए चिआओ * सांग मायप्रियानी * रहमावती पांगेस्तुती * दारा परमिथा * कादेक विंदा प्रास्तिनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी पुत्री * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी |- ! {{crw|MAS}}<ref>{{cite web |title=Here's our Malaysia Women's Squad ready for the qualifiers |url=https://www.facebook.com/share/p/18oaVmYA9A/ |date=२६ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|NEP}}<ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://risingnepaldaily.com/news/79838 |date=६ मे २०२६ |access-date=१९ मे २०२६ |website=The Rising Nepal}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CkvsRFLfd/ |title=Thailand Women’s Squad ready for the Asian Games Qualifier 2026. Wishing the girls the very best as they represent the nation on the big stage |date=२५ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[मास एलिसा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (उपकर्णधार) * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * [[एल्सा हंटर]] * नूरिन इमानिना * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[धनुश्री मुहुनन]] * इर्दिना बेह नबिल * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * नूर कलिशा * [[नूर दानिया स्युहदा]] | valign="top" | * इंदू बर्मा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[पूजा महतो]] (उपकर्णधार) * रुबिना क्षेत्री * [[कविता जोशी]] * अनु कडायत * सीमाना केसी * [[समझाना खडका]] * [[कविता कुंवर]] * सोनी पाख्रिन * रुबी पोद्दार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सीता राणा मगर]] * [[बिंदू रावळ]] * रिया शर्मा * मनीषा उपाध्याय | valign="top" | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नन्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चातुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चायानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * अरिकान फुएंगखो * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * कोरानित सुवांचनरोती |} ==तयारी== ===इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा=== {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंडोनेशिया महिला क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६ | team2_image = Flag of Indonesia.svg | team2_name = इंडोनेशिया | team1_image = Flag of Malaysia.svg | team1_name = मलेशिया | from_date = १५ मे | to_date = १७ मे २०२६ | team2_captain = नी पुतू आयू नंदा साकारिनी | team1_captain = [[मास एलिसा]] | no_of_twenty20s = 2 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_most_runs = नी लुह देवी (६१) | team1_twenty20s_most_runs = [[मास एलिसा]] (५०) | team2_twenty20s_most_wickets = दारा परमिथा (५) | team1_twenty20s_most_wickets = [[नूर दानिया स्युहदा]] (२)<br />[[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] (२)<br />[[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (२) }} स्पर्धेपूर्वी [[इंडोनेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|इंडोनेशिया]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी मँटिन येथील कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हलवर दोन सामन्यांची [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिका खेळली. {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ====पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १५ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = ८६/८ (२० षटके) | runs1 = [[मास एलिसा]] ४६ (४९) | wickets1 = दारा परमिथा ३/९ (४ षटके) | score2 = ८७/३ (१३.५ षटके) | runs2 = नी साकारिनी २८[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] २/१८ (३ षटके) | result = इंडोनेशिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536971.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मँटिन | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = दारा परमिथा (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = आयना उमायरा (मलेशिया) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ====दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १३५/६ (२० षटके) | runs1 = नी लुह देवी ३९ (३३) | wickets1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २/२४ (४ षटके) | score2 = ९९/४ (२० षटके) | runs2 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] ३८[[नाबाद|*]] (६१) | wickets2 = दारा परमिथा २/१९ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536972.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मँटिन | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = नी लुह देवी वेसिका (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = देर्नी बांगी (इंडोनेशिया) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा=== {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेपाळ महिला क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malaysia.svg | team1_name = मलेशिया | team2_image = Flag of Nepal.svg | team2_name = नेपाळ | from_date = २० मे | to_date = २२ मे २०२६ | team1_captain = [[मास एलिसा]] | team2_captain = [[इंदू बर्मा]] | no_of_twenty20s = २ | team1_twenty20s_won = ० | team2_twenty20s_won = २ | team1_twenty20s_most_runs = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] (२४) | team2_twenty20s_most_runs = [[समझाना खडका]] (७१) | team1_twenty20s_most_wickets = [[ऐस्या एलिसा]] (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिया शर्मा (४)<br />[[पूजा महतो]] (४) }} स्पर्धेपूर्वी [[नेपाळ राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी पांडामारान येथील [[बायुएमास ओव्हल]]वर दोन सामन्यांची [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिका खेळली.<ref>{{cite web |title=Nepal Women to Play Two T20Is Against Malaysia Ahead of Asian Games Qualifier 2026 |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/89125-nepal-women-to-play-two-t20is-against-malaysia-ahead-of-asian-games-qualifier-2026.html |date=१८ मे २०२६ |website=Female Cricket |access-date=२२ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepal Women's Cricket Team to Play Two T20 Practice Matches Against Malaysia |url=https://english.ratopati.com/story/63201/nepali-womens-team-playing-two-t20-matches-against-malaysia |date=२४ मे २०२६ |work=Ratopati |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ====पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २० मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = ६७ (१६.५ षटके) | runs1 = [[एल्सा हंटर]] १० (१४) | wickets1 = [[पूजा महतो]] ३/१३ (४ षटके) | score2 = ७१/८ (१७.३ षटके) | runs2 = [[समझाना खडका]] ३२ (३९) | wickets2 = नूर कलिशा ३/२१ (४ षटके) | result = नेपाळ २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536409.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = [[पूजा महतो]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ====दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २२ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = ८२/९ (२० षटके) | runs1 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] १७ (३०) | wickets1 = [[रुबिना छेत्री]] २/५ (२ षटके) | score2 = ८३/३ (१६ षटके) | runs2 = [[समझाना खडका]] ३९[[नाबाद|*]] (३७) | wickets2 = [[ऐस्या एलिसा]] १/५ (३ षटके) | result = नेपाळ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536410.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = [[कविता कुंवर]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==गट फेरी== ===गट अ=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.७७१ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|MAS}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.११३ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|HK}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.०७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-women-s-qualifier-2026-1536391/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = २६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|HK}} | score1 = १७०/१ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताकन चांतम]] ९८[[नाबाद|*]] (६५) | wickets1 = [[कॅरी चॅन]] १/२२ (४ षटके) | score2 = ८१/७ (२० षटके) | runs2 = शांझीन शहजाद २१ (३७) | wickets2 = सुनिदा चातुरोंगरत्ताना २/११ (४ षटके)<br />[[ओन्निचा कांचोम्पू]] २/११ (४ षटके) | result = थायलंड ८९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536399.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = रोकेया सुलताना (बांगलादेश) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) | motm = [[नत्ताकन चांतम]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = हेली वोंग (हाँग काँग) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = २७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ८२/७ (२० षटके) | runs1 = [[मास एलिसा]] ४५[[नाबाद|*]] (५२) | wickets1 = [[फन्नीता माया]] ४/१४ (४ षटके) | score2 = ८५/३ (१२.३ षटके) | runs2 = [[नत्ताकन चांतम]] ३८ (२५) | wickets2 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] २/१२ (३ षटके) | result = थायलंड ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536401.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = हुमैरा फराह (पाकिस्तान) आणि अंकिता गुहा (भारत) | motm = [[फन्नीता माया]] (थायलंड) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = या सामन्यातील विजयामुळे थायलंड [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला.<ref>{{cite web |title=Another strong performance from Thailand makes it two wins in two and they head into the semis with plenty of momentum behind them |url=https://www.facebook.com/share/p/1JPByodY97/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२७ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६ |via=[[फेसबुक]]}}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = २८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|HK}} | score1 = १०३/६ (२० षटके) | runs1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ३५ (४६) | wickets1 = [[एम्मा लाई]] २/१८ (४ षटके) | score2 = ६९ (१८.२ षटके) | runs2 = मरियम बिबी १७ (३३) | wickets2 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] ३/९ (४ षटके) | result = मलेशिया ३४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536403.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = अफिया अमीन (पाकिस्तान) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) | motm = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] (मलेशिया) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = या सामन्यातील विजयामुळे मलेशिया [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला.<ref>{{cite web |title=The experienced heads stepped up when it mattered most as Malaysia booked their place in the semis and moved one step closer to the main event in Japan |url=https://www.facebook.com/share/p/17oVVynmcz/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२८ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |via=[[फेसबुक]]}}</ref> }} ===गट ब=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|NEP}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.५७६ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|CHN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.४३० |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|IDN}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −०.१३३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-women-s-qualifier-2026-1536391/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = २६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = ८२/९ (२० षटके) | runs1 = नी पुतू आयू नंदा साकारिनी ३७ (४६) | wickets1 = मा रुईके २/९ (४ षटके) | score2 = ८३/७ (१९.५ षटके) | runs2 = मिंग्युए झू ३२ (३८) | wickets2 = नी अरियानी २/१४ (४ षटके) | result = चीन ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536400.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = मिंग्युए झू (चीन) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|NEP}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = १२५/५ (२० षटके) | runs1 = [[पूजा महतो]] ६३ (५७) | wickets1 = मा रुईके २/२६ (४ षटके) | score2 = १०६/५ (२० षटके) | runs2 = मिंग्युए झू ३० (२८) | wickets2 = रिया शर्मा २/१८ (४ षटके) | result = नेपाळ १९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536402.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि [[मिशू चौधरी|रोकेया सुलताना]] (बांगलादेश) | motm = रिया शर्मा (नेपाळ) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = सीमाना केसी (नेपाळ) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = २८ मे २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = ११३/४ (२० षटके) | runs1 = नी पुतू आयू नंदा साकारिनी ५६[[नाबाद|*]] (६२) | wickets1 = मनीषा उपाध्याय २/९ (४ षटके) | score2 = ११४/६ (१९.३ षटके) | runs2 = [[इंदू बर्मा]] ४२[[नाबाद|*]] (४३) | wickets2 = नी पुत्री सुवांदेवी २/१६ (३ षटके) | result = नेपाळ ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536404.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = हुमैरा फराह (पाकिस्तान) आणि अंकिता गुहा (भारत) | motm = [[इंदू बर्मा]] (नेपाळ) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = या सामन्याच्या निकालामुळे नेपाळ आणि चीन [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरले.<ref>{{cite web |last=Binod Pandey |date=२८ मे २०२६ |title=Indu Barma guides Nepal into semi-finals with win over Indonesia |url=https://kathmandupost.com/cricket/2026/05/28/indu-barma-guides-nepal-into-semi-finals-after-win-over-indonesia |website=The Kathmandu Post |access-date=२८ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=A historic achievement for the China Women’s Team as they seal a semi-final berth and move to within one win of booking their place in Japan for the Asian Games |url=https://www.facebook.com/share/p/1B9GSpx41x/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२९ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |via=[[फेसबुक]]}}</ref> }} ==बाद फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ===फेरी=== {{4TeamBracket-with 3rd | RD1 = [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] | RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]] | RD2b = [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाचा सामना]] | seeds = yes | RD1-seed1 = '''अ१''' | RD1-team1 = '''{{crw|THA}}''' | RD1-score1 = '''१३७/३ (२० षटके)''' | RD1-seed2 = ब२ | RD1-team2 = {{crw|CHN}} | RD1-score2 = ५३ (१९.५ षटके) | RD1-seed3 = ब१ | RD1-team3 = {{crw|NEP}} | RD1-score3 = १२६/६ (२० षटके) | RD1-seed4 = '''अ२''' | RD1-team4 = '''{{nobr|{{crw|MAS}}}}''' | RD1-score4 = '''{{nobr|१२७/८ (१८.४ षटके)}}''' | RD2-seed1 = उवि२ | RD2-team1 = {{nobr|{{crw|MAS}}}} | RD2-score1 = ५४ (१६.४ षटके) | RD2-seed2 = '''उवि१''' | RD2-team2 = '''{{crw|THA}}''' | RD2-score2 = '''{{nobr|५६/१ (१०.४ षटके)}}''' | RD3-seed1 = उप२ | RD3-team1 = {{crw|NEP}} | RD3-score1 = ५०/५ (७ षटके) | RD3-seed2 = '''उप१''' | RD3-team2 = '''{{crw|CHN}}''' | RD3-score2 = '''४५/५ (७ षटके)''' }} ===उपांत्य फेरी=== {{Single-innings cricket match | round = '''पहिली उपांत्य फेरी''' | date = ३० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = १३७/३ (२० षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४६ (४६) | wickets1 = जियापिंग ली २/२० (३ षटके) | score2 = ५३ (१९.५ षटके) | runs2 = वेई हैटिंग ९ (२४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/४ (४ षटके) | result = थायलंड ८४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536405.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (थायलंड) | toss = चीनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | round = '''दुसरी उपांत्य फेरी''' | date = ३० मे २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NEP}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १२६/६ (२० षटके) | runs1 = [[इंदू बर्मा]] ४६[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २/१८ (४ षटके) | score2 = १२७/८ (१८.४ षटके) | runs2 = [[एल्सा हंटर]] ४८ (२४) | wickets2 = रिया शर्मा ३/२० (३ षटके) | result = मलेशिया २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536406.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = [[मिशू चौधरी|रोकेया सुलताना]] (बांगलादेश) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) | motm = [[एल्सा हंटर]] (मलेशिया) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===तिसऱ्या स्थानाचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ मे २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NEP}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = ५०/५ (७ षटके) | runs1 = [[कविता कुंवर]] २२[[नाबाद|*]] (१०) | wickets1 = मा रुईके २/५ (२ षटके) | score2 = ४५/५ (७ षटके) | runs2 = मिंग्युए झू १८ (१३) | wickets2 = रिया शर्मा २/३ (२ षटके) | result = चीन ५ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536407.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि [[मिशू चौधरी|रोकेया सुलताना]] (बांगलादेश) | motm = मिंग्युए झू (चीन) | toss = चीनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ७ षटकांचा करण्यात आला. * पावसामुळे चीनला ७ षटकांत ४३ धावांचे सुधारित लक्ष्य देण्यात आले. }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ मे २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ५४ (१६.४ षटके) | runs1 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] १८ (२६) | wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ४/१३ (३.४ षटके) | score2 = ५६/१ (१०.४ षटके) | runs2 = [[नत्ताकन चांतम]] ४१[[नाबाद|*]] (३०) | wickets2 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] १/९ (३ षटके) | result = थायलंड ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536408.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) | motm = [[सुलीपोर्न लाओमी]] (थायलंड) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==हे सुद्धा पहा== * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष क्रिकेट स्पर्धा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला क्रिकेट स्पर्धा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/indonesia-women-in-malaysia-t20is-2026-1536970 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (मलेशिया–इंडोनेशिया)] * [https://www.cricinfo.com/series/nepal-women-in-malaysia-t20is-2026-1537329 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (मलेशिया–नेपाळ)] * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-women-s-qualifier-2026-1536391 क्रिकइन्फो वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] o3w6ufgvtzqk15mfu4ar5g1zfsm5spl 0 383142 2708000 2704642 2026-09-05T18:56:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708000 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा<br/>पुरुष पात्रता | image = | fromdate = ३१ मे | todate = ८ जून २०२६ | administrator = आशियाई ऑलिम्पिक परिषद | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटांतील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = [[सिंगापूर]] | champions = {{cr|NEP}} | count = १ | runner up = {{cr|HK}} | participants = ७ | matches = १३ | player of the series = {{cricon|NEP}} [[कुशल भुर्टेल]] | most runs = {{cricon|NEP}} [[कुशल भुर्टेल]] (३४०) | most wickets = {{cricon|HK}} [[एहसान खान]] (११)<br/>{{cricon|MAS}} विजय उन्नी (११) | previous_year = | previous_tournament = | next_year = }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता''' ही २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठीची पात्रता स्पर्धा होती. ही स्पर्धा ३१ मे ते ९ जून २०२६ या कालावधीत [[सिंगापूर]] येथे आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Singapore Cricket to host Asian Games 2026 Men’s Qualifier in May/June 2026 |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-mens-qualifier-2026/ |work=Czarsportz |date=१८ मे २०२६ |access-date=२४ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=The road to the Asian Games 2026 begins in Singapore |url=https://www.instagram.com/p/DY12bcOmE-b/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२७ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> या स्पर्धेद्वारे [[नागोया]], [[जपान]] येथे होणाऱ्या मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारे अंतिम चार संघ निश्चित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Men's Asian Games Cricket Qualifier to begin in Singapore from May 31 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/mens-asian-games-cricket-qualifier-to-begin-in-singapore-from-may-3120260524220434/ |work=Asian News International |date=२४ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६}}</ref> पात्रता प्रक्रियेद्वारे दहा संघांची अंतिम यादी निश्चित करण्यात आली. यजमान [[जपान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जपान]] आणि या प्रदेशातील पाच [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|आयसीसीचे पूर्ण सदस्य]] अशा सहा संघांनी आपोआप पात्रता मिळवली होती. उर्वरित चार जागा या स्पर्धेद्वारे निश्चित करण्यात आल्या. सात संघांची दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ [[बाद-फेरी स्पर्धा|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरले. उपांत्य फेरीत पोहोचलेले चारही संघ जपानमधील मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |title=Asian Games 2026 cricket qualifiers: Race to Aichi-Nagoya begins in Malaysia and Singapore |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-t20-cricket-qualifiers-schedule-fixtures-match-list |date=२५ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |work=Olympics}}</ref> [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]], [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]], [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ओमान]] यांनी उपांत्य फेरीत प्रवेश केला आणि त्यामुळे ते आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |date=५ जून २०२६ |access-date=७ जून २०२६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong and Oman qualify for Asian Games |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-asian-games-2026-06-05/ |date=५ जून २०२६ |access-date=७ जून २०२६ |work=[[रॉयटर्स]]}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto ; white-space:nowrap; font-size:90%" |- ! {{cr|BHR}}<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/DYkjuGIofcQ/ |title=Bahrain team announced for Asian Games Men's Cricket Qualifier 2026 |date=२० मे २०२६ |access-date=२४ मे २०२६ |work=[[बहरैन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|CHN}} ! {{cr|HKG}}<ref>{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4836/Hong-Kong%2C-China-Men-head-to-Singapore-for-Men%27s-Asian-Games-Qualifier |title=Hong Kong, China Men head to Singapore for Men’s Asian Games Qualifier |date=२९ मे २०२६ |access-date=३१ मे २०२६ |work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन]] |archive-date=2026-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260823020915/https://www.crickethongkong.com/news-detail/4836/Hong-Kong,-China-Men-head-to-Singapore-for-Men%27s-Asian-Games-Qualifier |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|MAS}} ! {{cr|NEP}}<ref>{{cite web |url=https://risingnepaldaily.com/news/80808 |title=Nepali National Cricket Squad announced for Men's Asian Games Qualifier 2026 |date=२४ मे २०२६ |access-date=२७ मे २०२६ |work=The Rising Nepal}}</ref> ! {{cr|OMA}}<ref>{{cite web|url=https://timesofoman.com/article/171749-all-omani-cricket-squad-eyes-historic-asian-games-berth |title=All-Omani cricket squad eyes historic Asian Games berth |date=१३ मे २०२६ |access-date=१८ मे २०२६ |work=Times of Oman}}</ref> ! {{cr|SIN}}<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/100040111819488/posts/1781809949832715/ |title=The line-ups are out for the ACC Men’s Asian Games Qualifiers! The stage is set and the action begins now. |date=२५ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६ |work=[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * जुनैद अझीज ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नुमान युसूफ (उपकर्णधार) * अब्दुल समद * अब्दुल रऊफ * मुहम्मद आदिल<!--क्रिकइन्फोमध्ये Muhammad Adil Khan या नावाने दुबार नोंद आहे--> * मोहम्मद हमजा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मोहम्मद जुनैद खुशी * अब्दुल्ला परवेज ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शुजात रसूल * हमजा रियाज * मोहम्मद समीर * आबिद उल्लाह शाह * मोहम्मद वलीद * युसूफ वली * अब्दुल्ला मोहम्मद युसूफ * समीर युसूफ | valign="top" | * तियान सेन कुन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चेन झुओ युए * डेंग जिनकी * डू जियानहाओ * डू जियानयाओ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुओ शिलिन * मा कियानचेंग * मेंग जियानहाओ * ची शुआई * यांग वांगजिए * झाओ झिलोंग * शेनजियान झेंग * झुआंग झेलिन * झोंग युएचाओ | valign="top" | * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[बाबर हयात]] (उपकर्णधार) * [[मोहम्मद गझनफर]] * हफीज खान * [[अनास खान]] * [[एहसान खान]] * [[निजाकत खान]] * शिव माथुर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[हसन खान मोहम्मद]] * वहीद मोहम्मद * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[शाहिद वासीफ]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मुहम्मद हाझिक ऐमन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुहम्मद अक्रम * अदेश्ली एलियास * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * रहीम खान * [[शर्विन मुनिआन्दी]] * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरेनदीप सिंग]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * विजय उन्नी | valign="top" | * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * शाहब आलम * लोकेश बाम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[कुशल भुर्टेल]] * [[संदीप जोरा]] * [[सोमपाल कामी]] * [[करण के.सी.]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[कुशल मल्ल]] * शेर मल्ल * [[रोहित कुमार|रोहित पौडेल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नंदन यादव]] | valign="top" | * [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मुझफ्फर शिराळकर (उपकर्णधार, [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल जलील ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फारिस अल बलुशी * इस्सा अल बलुशी * मोहम्मद अल बलुशी * मुन्थिर अल बलुशी * नावेद अल बलुशी * रशाद अल बलुशी * शुएब अल बलुशी * वसीम अल बलुशी * झुबैर अल बलुशी * अहमद अल जदजाली * समीर ओथमन | valign="top" | * रेझा गझनवी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जीवन संथानम (उपकर्णधार) * हर्ष भारद्वाज * माहियू भाटिया * गिरिन गुणे * अस्लान जाफरी * नील कर्णिक * नील मित्तल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ईशान सावनी * मेसन आर्थर शेरी * प्रथम सोमानी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वेंकटेशन थियानेश * दक्ष त्यागी * ॲरॉन वर्गीस * कपिश वेंकटरामन |} प्रारंभिक पथकांमध्ये समावेश नसतानाही, बहरैनचे अब्दुल रऊफ आणि आबिद उल्लाह शाह तसेच सिंगापूरचा ॲरॉन वर्गीस यांनी स्पर्धेतील सामने खेळले. ==गट फेरी== ===गट अ=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|NEP}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +९.७०० || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|MAS}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −२.०४१ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|CHN}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −९.८९९ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = ३१ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|CHN}} | score1 = ३१३/२ (२० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १२९ (४३) | wickets1 = मा कियानचेंग १/५१ (४ षटके)<br />डेंग जिनकी १/५१ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९.२ षटके) | runs2 = शेनजियान झेंग ३१ (१५) | wickets2 = [[कुशल मल्ल]] ३/० (१.२ षटके) | result = नेपाळने २२१ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538440.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = आनंद नटराजन (सिंगापूर) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (नेपाळ) | toss = चीनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = डू जियानहाओ, डू जियानयाओ, यांग वांगजिए आणि झाओ झिलोंग (चीन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * [[कुशल भुर्टेल]]ने (नेपाळ) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |title=Bhurtel into the 2K Club |url=https://www.instagram.com/p/DZAbLp0p4fX/ |work=नेपाळ क्रिकेट संघटना |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६ |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> * [[कुशल भुर्टेल]]ने (नेपाळ) चेन झुओ युएच्या गोलंदाजीवर एका षटकात सहा षटकार मारले,<ref>{{cite web |title=Nepal opener creates history by hitting six sixes in an over |url=https://www.icc-cricket.com/news/nepal-opener-creates-history-by-hitting-six-sixes-in-an-over |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१ जून २०२६ |access-date=१ जून २०२६}}</ref> आणि पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये अशी कामगिरी करणारा तो सहावा खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |title=Nepal's Kushal Bhurtel Hits Century and Six Sixes in One Over Against China |url=https://english.ratopati.com/story/64902/kushal-bhurtels-century-against-china-6-sixes-in-one-over |work=Ratopati |date=३१ मे २०२६ |access-date=१ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|CHN}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ८४/९ (२० षटके) | runs1 = झोंग युएचाओ २९ (५१) | wickets1 = विजय उन्नी ४/८ (४ षटके) | score2 = ८५/१ (७.५ षटके) | runs2 = मुहम्मद हाझिक ऐमन ४४[[नाबाद|*]] (२८) | wickets2 = तियान सेन कुन १/२९ (२ षटके) | result = मलेशियाने ९ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538445.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = विजय उन्नी (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = ची शुआई (चीन) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे नेपाळ आणि मलेशिया [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरले आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्यांची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Nepal men’s cricket team qualifies for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-mens-cricket-team-qualifies-for-asian-games.html |website=Online Khabar |date=२ जून २०२६ |access-date=२ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=Devinder Singh |date=२ जून २०२६ |title=Malaysia thrash China to book place in Asian Games |url=https://www.nst.com.my/sports/cricket/2026/06/1453761/malaysia-thrash-china-book-place-asian-games |work=New Straits Times |access-date=२ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = २७५/७ (२० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १२६ (५४) | wickets1 = [[विरेनदीप सिंग]] ३/२२ (४ षटके) | score2 = १०८/९ (२० षटके) | runs2 = [[सय्यद अझीज]] ५४ (४५) | wickets2 = शेर मल्ल ३/१४ (४ षटके) | result = नेपाळने १६७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538449.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि जॉन प्रकाश (हाँग काँग) | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[कुशल भुर्टेल]] आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये १०० षटकार मारणारा पहिला नेपाळी फलंदाज ठरला. }} ===गट ब=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|HK}} || ३ || ३ || ० || ० || '''६''' || +६.२६० || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|OMA}} || ३ || २ || १ || ० || '''४''' || −२.३०९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|BHR}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −१.०११ || rowspan="2" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|SIN}} || ३ || ० || ३ || ० || '''०''' || −२.७३८ |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431/points-table-standings |title=Asian Games Men's Qualifier 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ जून २०२६}}</ref></small> ====सामने==== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = १ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १४९/७ (१५ षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी ४४ (२६) | wickets1 = माहियू भाटिया २/४ (१ षटक) | score2 = १४३/६ (१५ षटके) | runs2 = रेझा गझनवी ४९ (३३) | wickets2 = नावेद अल बलुशी ४/२२ (३ षटके) | result = ओमानने [[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]] ७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538442.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = नावेद अल बलुशी (ओमान) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सिंगापूरसमोर १५ षटकांत १५१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = जीवन संथानम, प्रथम सोमानी, ॲरॉन वर्गीस आणि कपिश वेंकटरामन (सिंगापूर), तसेच अब्दुल जलील, इस्सा अल बलुशी, मोहम्मद अल बलुशी, नावेद अल बलुशी, शुएब अल बलुशी, वसीम अल बलुशी, झुबैर अल बलुशी, अहमद अल जदजाली, समीर ओथमन आणि मुझफ्फर शिराळकर (ओमान) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १७३/९ (२० षटके) | runs1 = नुमान युसूफ ४२ (२८) | wickets1 = [[नसरुल्ला राणा]] ३/२९ (४ षटके) | score2 = १७५/२ (१६ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ९३[[नाबाद|*]] (४८) | wickets2 = मुहम्मद आदिल १/२६ (२ षटके) | result = हाँग काँगने ८ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538443.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = [[बाबर हयात]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = मुहम्मद आदिल, मोहम्मद हमजा, अब्दुल्ला परवेज, आबिद उल्लाह शाह, नुमान युसूफ आणि समीर युसूफ (बहरैन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = १८४/४ (२० षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी ८१ (५१) | wickets1 = मुहम्मद आदिल २/२० (३ षटके) | score2 = १६४/५ (२० षटके) | runs2 = जुनैद अझीज ४६ (३६) | wickets2 = समीर ओथमन २/३४ (४ षटके) | result = ओमानने २० धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538446.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = मोहम्मद अल बलुशी (ओमान) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = रशाद अल बलुशी (ओमान) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे ओमान [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्याची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Oman men script history, secure Asian Games spot |url=https://timesofoman.com/article/172528-oman-men-script-history-secure-asian-games-spot |work=Times of Oman |date=३ जून २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ६१ (१२.३ षटके) | runs1 = गिरिन गुणे २१ (१६) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/६ (३ षटके) | score2 = ६४/१ (६.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३२[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = हर्ष भारद्वाज १/२७ (२.३ षटके) | result = हाँग काँगने ९ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538447.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[मोहम्मद गझनफर]] (हाँग काँग) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = नील मित्तल (सिंगापूर) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे हाँग काँग [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्याची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Hong Kong cricketers have 'transformational' chance after sealing Asian Games spot |url=https://www.scmp.com/sport/cricket/article/3355860/hong-kong-cricketers-have-transformational-chance-after-sealing-asian-games-spot |work=South China Morning Post |date=३ जून २०२६ |access-date=५ जून २०२६ |url-access=registration}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २१२/८ (२० षटके) | runs1 = शुजात रसूल ५४ (१६) | wickets1 = जीवन संथानम ३/३१ (४ षटके) | score2 = २१०/६ (२० षटके) | runs2 = माहियू भाटिया ५७ (२५) | wickets2 = शुजात रसूल ३/३३ (४ षटके) | result = बहरैनने २ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538450.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = शुजात रसूल (बहरैन) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = अब्दुल रऊफ, मोहम्मद जुनैद खुशी आणि हमजा रियाज (बहरैन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = २८७/१ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] १४०[[नाबाद|*]] (५६) | wickets1 = नावेद अल बलुशी १/४९ (३ षटके) | score2 = १३३/८ (२० षटके) | runs2 = झुबैर अल बलुशी ४० (२३) | wickets2 = [[एहसान खान]] ४/१२ (४ षटके) | result = हाँग काँगने १५४ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538451.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँग काँग) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = फारिस अल बलुशी आणि मुन्थिर अल बलुशी (ओमान) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==बाद फेरी== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ===फेरी=== {{4TeamBracket-with 3rd | RD1 = [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] | RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]] | RD2b = [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाचा सामना]] | seeds = yes | RD1-seed2 = '''अ१''' | RD1-team2 = '''{{cr|NEP}}''' | RD1-score2 = '''{{nobr|९५/२ (९.२ षटके)}}''' | RD1-seed1 = ब२ | RD1-team1 = {{cr|OMA}} | RD1-score1 = ९४ (१९.४ षटके) | RD1-seed4 = '''ब१''' | RD1-team4 = '''{{nobr|{{cr|HK}}}}''' | RD1-score4 = '''{{nobr|१२०/४ (१८.२ षटके)}}''' | RD1-seed3 = अ२ | RD1-team3 = {{cr|MAS}} | RD1-score3 = ११४/९ (२० षटके) | RD2-seed1 = उवि२ | RD2-team1 = {{nobr|{{cr|HK}}}} | RD2-score1 = {{nobr|१८८/७ (२० षटके)}} | RD2-seed2 = '''उवि१''' | RD2-team2 = '''{{cr|NEP}}''' | RD2-score2 = '''{{nobr|११४/२ (११.३ षटके)}}''' | RD3-seed1 = उप१ | RD3-team1 = {{cr|OMA}} | RD3-score1 = ९० (१९.२ षटके) | RD3-seed2 = '''उप२''' | RD3-team2 = '''{{cr|MAS}}''' | RD3-score2 = '''{{nobr|९१/२ (१० षटके)}}''' }} ===उपांत्य फेरी=== {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = ९४ (१९.४ षटके) | runs1 = [[सुफ्यान मेहमूद]] ३८ (४२) | wickets1 = [[करण के.सी.]] ३/२० (४ षटके) | score2 = ९५/२ (९.२ षटके) | runs2 = [[लोकेश बाम]] ४४[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = समीर ओथमन २/३६ (४ षटके) | result = नेपाळने ८ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538452.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[करण के.सी.]] (नेपाळ) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|MAS}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ११४/९ (२० षटके) | runs1 = [[विरेनदीप सिंग]] ४५ (४१) | wickets1 = [[एहसान खान]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १२०/४ (१८.२ षटके) | runs2 = [[शाहिद वासीफ]] ५९[[नाबाद|*]] (४२) | wickets2 = विजय उन्नी २/१६ (४ षटके) | result = हाँग काँगने ६ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538453.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = [[एहसान खान]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===तिसऱ्या स्थानासाठीचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ९० (१९.२ षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी २५ (३७) | wickets1 = [[विरेनदीप सिंग]] ३/७ (४ षटके) | score2 = ९१/२ (१० षटके) | runs2 = [[सय्यद अझीज]] ५४[[नाबाद|*]] (२९) | wickets2 = शुएब अल बलुशी १/१३ (३ षटके) | result = मलेशियाने ८ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538454.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = [[विरेनदीप सिंग]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = १८८/७ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ८० (४५) | wickets1 = शेर मल्ल ४/३२ (४ षटके) | score2 = ११४/२ (११.३ षटके) | runs2 = [[कुशल भुर्टेल]] ६५ (४०) | wickets2 = [[आयुष शुक्ला]] १/२० (३ षटके) | result = नेपाळने [[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]] १९ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538455.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = शेर मल्ल (नेपाळ) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. | notes = [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]]ने (नेपाळ) आपला १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळला.<ref>{{cite tweet |number=2063850362243842469 |user=CricketNep |title=Skipper Leading from the front {{!}} A landmark 100 T20Is for him as Airee guides Nepal to the finals today at 12:15 PM}}</ref> }} ==हे सुद्धा पहा== * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष क्रिकेट स्पर्धा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला क्रिकेट स्पर्धा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:सिंगापूरमधील क्रिकेट]] op0qrraiw9d26fkwg6uvtype1l5qr0w 0 383146 2708002 2704683 2026-09-05T19:00:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708002 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक | image = | imagesize = | fromdate = ३ | todate = १३ जून २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटांतील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = [[मलेशिया]] | champions = {{crw|THA}} | count = | runners-up = {{crw|UAE}} | participants = १८ | matches = ३८ | player of the series = | most runs = {{crwicon|UAE}} [[ईशा ओझा]] (२७७) | most wickets = {{crwicon|THA}} थिपाचा पुथावोंग (१६) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ एसीसी महिला प्रीमियर चषक | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक''' ही एसीसी महिला प्रीमियर चषकाची दुसरी आवृत्ती होती आणि जून २०२६ मध्ये [[मलेशिया]] येथे आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/acc-womens-premier-cup-2026/ |title=Malaysia Cricket to host Women's Asia Cup Qualifier in June 2026 |work=Czarsportz |access-date=१८ मे २०२६}}</ref> ही स्पर्धा २०२६ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग होती.<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/acc-womens-premier-cup-2026/88940-announced-complete-schedule-for-acc-womens-premier-cup-2026-in-malaysia.html |title=Announced: Complete Schedule for ACC Women's Premier Cup 2026 in Malaysia |work=Female Cricket |access-date=१८ मे २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{crw|BHR}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DYnCQJdoxlg/ |title=Introducing our fearless squad for the ACC Women's T20I Premier Cup – Malaysia 2026! |date=२२ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६ |work=[[बहरैन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{crw|BHU}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1EAuhA7BEP/ |title=Meet the players who will represent Bhutan at the ACC Women's Premier Cup 2026 |date=३ जून २०२६ |access-date=३ जून २०२६ |work=भूतान क्रिकेट परिषद मंडळ |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|CHN}} ! {{crw|HK}}<ref>{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4841/Hong-Kong,-China-Women-in-Malaysia-for-Women%E2%80%99s-ACC-Premier-Cup-2026 |title=Hong Kong, China Women in Malaysia for Women's ACC Premier Cup 2026 |work=क्रिकेट हाँग काँग, चीन |access-date=३ जून २०२६ |archive-date=2026-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260823065703/https://www.crickethongkong.com/news-detail/4841/Hong-Kong,-China-Women-in-Malaysia-for-Women%25E2%2580%2599s-ACC-Premier-Cup-2026 |url-status=dead }}</ref> ! {{crw|IDN}} ! {{crw|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/women-s-japan-national-team-for-acc-women-s-premier-cup-2026-announced |title=Women's Japan National Team for ACC Women's Premier Cup 2026 Announced |date=३ जून २०२६ |access-date=७ जून २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! {{crw|KUW}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DYwgkErE-LN/ |title=Kuwait Women's Squad Announced for ACC Women's T20I Premier Cup 2026 & Myanmar T20I Bilateral Series in Malaysia |date=२६ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६ |work=कुवेत क्रिकेट |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{crw|MAS}} ! {{crw|MNG}} |- | valign="top" | * [[दीपिका रसंगिका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * सना बट (उपकर्णधार, [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * स्वीटा कॉर्डा * रेशेल डिसूझा * थरंगा गजनायके * अश्विनी गोविंदा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * दिस्ना जयसूरिया * मनमीत कौर * निपुनी नादीरा * रीमा नसीर * सई पारेख * सारा विवेक * अबीरा वारिस * श्रुती यादव | valign="top" | * [[अंजू गुरुंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नगावांग चोडेन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रित्शी चोडेन * सोनम चोडेन * त्शेरिंग चोकी चोडेन * समजना मोंगर * चाडो ओम * सोनम पाल्डेन * रिया प्रधान * ममता राय * सोनम * डेचेन वांगमो * सांगे यांगझोम * त्शेरिंग झांगमो | valign="top" | * मिंगयुए झू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * त्साई युझी * चेन शिन्यु * फेंग चियान * गोंग युतिंग * हाँग याली * जियांग चुकिन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ली जियापिंग * ल्यू यिहान * मा रुइके * वांग हुइयिंग * वेई हैटिंग * शिये वेनयान * झाओ यिहान | valign="top" | * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मरियम बीबी (उपकर्णधार) * शार्लट चॅन * [[कॅरी चॅन]] * शिंग चॅन * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[मारिको हिल]] * जॉयलीन कौर * [[एम्मा लाई]] * मरीना लॅम्पलॉ * इकरा सहर * शानझीन शहजाद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲलिसन सिऊ * रुचिता व्यंकटेश | valign="top" | * नी पुतू आयू नंदा साकरिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * डेर्नी बंगी * नी लुह देवी * किसी कासे * सांग मेप्रियानी * रहमावती पांगेस्टुती * दारा परमिता * नी काडेक फित्रिया राडा रानी * नी माडे पुत्री सुवांडेवी * देसी वुलंदारी | valign="top" | * [[माई यानागिदा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अहिल्या चंदेल * आयुमी फुजिकावा * हिनासे गोटो * हारुना इवासाकी * शिमाको कातो * आयाका कातो-स्टॅफर्ड * एलेना कुसुदा-नैर्न * एरिका ओडा * [[कुरुमी ओटा]] * बियांका शिनो-डायसन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सेइका सुमी * ममता कासवान * नोनोहा यासुमोटो | valign="top" | * [[आमना शरीफ तारिक|आमना तारिक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * सुचिता डिसा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वेनोरा डिसूझा * कँडिस डायस * सिओभान गोमेझ * मरिअम्मा हैदर * मारिया जसवी * झीफा जिलानी * खादिजा खलील ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * प्रियदा मुरली * [[मरियम उमर]] * बालसुब्रमणी शांती * त्शेरिंग यांगचेन * रिदा झैनब | valign="top" | * [[मास एलिसा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (उपकर्णधार) * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * [[एल्सा हंटर]] * नुरिन इमानिना * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[धनुश्री मुहुनन]] * इरदिना बेह नबिल * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * नूर कलीशा * [[नूर दानिया स्युहदा]] | valign="top" | * गानसुख अनुजिन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ओयुनसुव्द अमरजारगल * म्यागमारझाया बाटनासन * उगानसुव्द बायरजावखलान * दामदिनसुरेन एन्खत्सेत्सेग * नोमिन-एर्देने एर्देनेबाट * बाटजार्गल इचिनखोरलू * एन्खबोल्ड खालिउना ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सुंजिदमा फिलिप्स * जावझंदुलम तुग्सजारगल * बाट्तूर उनेन्खत्सेत्सेग * गानबोल्ड उर्जिंदुलम |- ! {{crw|MYA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1Cjh9U2KSk/ |title=Myanmar Women's Departs for ACC Women's Premier Cup 2026, Malaysia and the Bilateral Series against Kuwait Women's in Kuala Lumpur, Malaysia |work=[[म्यानमार क्रिकेट फेडरेशन]] |date=२९ मे २०२६ |access-date=२ जून २०२६ |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|NEP}}<ref>{{cite web |last=Yash Tailor |date=७ मे २०२६ |title=Nepal Women Name Squad for Asian Games Qualifier and ACC Women's Premier Cup 2026 |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/88412-nepal-women-name-squad-for-asian-games-qualifier-and-acc-womens-premier-cup-2026.html |access-date=३ जून २०२६ |work=Female Cricket}}</ref> ! {{crw|OMA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DYy8wsfgA3M/ |title=Here's Oman Women's Squad for the ACC Women's Premier Cup 2026 starting June 3rd !! |work=[[ओमान क्रिकेट]] |date=२६ मे २०२६ |access-date=३ जून २०२६ |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{crw|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1LCad36VXi/ |title=Philippine Blue Caps Gear Up for ACC Tournament Debut |work=फिलिपिन क्रिकेट असोसिएशन |date=३१ मे २०२६ |access-date=३ जून २०२६ |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|QAT}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/18mEb6D9UD/ |title=Qatar Cricket Association officially announces the participation of our Women's National Team in the ACC Premier Cup 2026 |work=[[कतार क्रिकेट असोसिएशन]] |date=२९ मे २०२६ |access-date=३ जून २०२६ |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|SAU}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1HD5A9b6uG/ |title=Team Saudi lineup for the ACC Women's Premier Cup in Malaysia! |date=३ जून २०२६ |access-date=३ जून २०२६ |work=सौदी अरेबियन क्रिकेट फेडरेशन |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1GTkxAtCCX/ |title=Excited to Announce Singapore Women's Team for the ACC Women's Premier Cup 2026 to be held in Malaysia |date=१४ मे २०२६ |access-date=३ जून २०२६ |work=[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1ET7RbUvoc/ |title=Meet the Thailand Women's Squad for the ACC Women's Premier Cup 2026! |date=२ जून २०२६ |access-date=३ जून २०२६ |work=थायलंड क्रिकेट असोसिएशन |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |url=https://emiratescricket.com/news-detail/m8VvJ4openODa7Az1XPY/ |title=Esha Oza to captain UAE in the ACC Women's Premier Cup 2026 – Malaysia |access-date=२९ मे २०२६ |work=एमिरेट्स क्रिकेट बोर्ड}}</ref> |- | valign="top" | * थेइंट सो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * झोन लिन (उपकर्णधार) * ह्तेत आंग * थे थे आंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * खिन म्यात * वा थोन नादी * एई फ्यो * मो एई फ्यु * पान एई फ्यु * मे सान * थिरी सांडार श्वे * लिन लिन तुन * श्वे यी विन * झार विन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * इंदू बर्मा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[पूजा महतो]] (उपकर्णधार) * रुबिना क्षेत्री * [[कविता जोशी]] * अनु कडायत * सीमाना के.सी. * [[समझाना खडका]] * [[कविता कुंवर]] * सोनी पाख्रिन * रुबी पोद्दार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सीता राणा मगर]] * [[बिंदू रावळ]] * रिया शर्मा * मनीषा उपाध्याय | valign="top" | * प्रियांका मेंडोन्का ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * फिझा जावेद (उपकर्णधार) * अफिदा आफताब * अमांडा डिकोस्टा * जयधन्या गुणशेखर * जावेद हिना * सहाना जीलानी * नित्या जोशी * समीरा खान * लुजैना * तृप्ती पावडे * सिंथिया साल्दान्हा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सुशांथिका सथिया * अलिफिया सय्यद | valign="top" | * केटी डोनोव्हन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॉन आंद्रेआनो * मा लूझ बार्सिलोना * रेवेन कॅस्टिलो * मारितोनी गॅचालियन * मेरिक्रिस हिंडॉय * कॅरी कीन * काइट कीन * जोमे मसाया * जेसिका मेडियानेस्ता ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सिमरन सिराह * अमेलिया वाल्डेझ * एलायझा वॉल * झोई मिलाग वोंग | valign="top" | * आयशा अब्दुर रहमान ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * लिहारा अय्येसेकरा * शाहरीन बहादुर * गर्ट्रूड कँडिरू * तफुल एलखैर * खादिजा इम्तियाज * मारिया जेकब * जाझा मरियम * फातिमा मुकादम * सरगम पटेल * श्रुतीबेन राणा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * क्रिशेता सर्वनकुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रोशनी सेबॅस्टियन * पवित्रा सेल्वम | valign="top" | * मसाहेल वकास ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * माह नूर आमिर * नजवा अक्रम * माहीन आमिर * लाइबा आरिफ * रिझवाना बेगम * निमरा गझनफर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अश्मल हाश्मी * उसरा उमर फारूक * अफशान खान * अबीर मरियम * लाइबा नसरुल्लाह * माह नूर * सारा | valign="top" | * शफीना महेश ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * विनू कुमार (उपकर्णधार) * अनन्या आहुजा * रश्मेका बद्री नारायणन * रिया भसीन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लास्या बोम्मारेड्डी * हरेश धविना * देविका गालिया * पियुमी गुरुसिंघे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पुष्पा मुरली * रोमा रावल * रोशनी सेठ * अनुष्का तोमर * एला उंगरमन | valign="top" | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नन्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चतुरोंगरत्तना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चयानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * अरिकान फुएंगखो * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * कोरानित सुवांचोनराती | valign="top" | * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[समायरा धरणीधरका]] * [[हीना होतचंदानी]] * अल मसीरा जहांगीर * लावण्या केनी * सुरक्षा कोट्टे * मेहुल कुलकर्णी * वैष्णवी महेश * इंधुजा नंदकुमार * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सिमरन शेठ * शशिकला सिल्वा * जननी तिरुक्कुमारन * केटी थॉम्पसन |} ==गट फेरी== ===गट अ=== <section begin="Group A" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || ४ || ४ || ० || ० || '''८''' || +५.३४८ || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|JPN}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.६७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|MYA}} || ४ || २ || २ || ० || '''४''' || +०.८७४ || rowspan="3" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|MGL}} || ४ || १ || ३ || ० || '''२''' || −४.२१८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{crw|BHR}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −३.१४१ |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="accpc">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/asian-cricket-council-women-s-premier-cup-2026-1536581/points-table-standings |title=Asian Cricket Council Women's Premier Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ जून २०२६}}</ref></small> <section end="Group A" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|MGL}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = १९ (९.२ षटके) | runs1 = अनुजिन गानसुख ६ (५) | wickets1 = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] ५/३ (४ षटके) | score2 = २१/० (२.२ षटके) | runs2 = [[फन्नीता माया]] १९[[नाबाद|*]] (१०) | result = थायलंडने १० गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536614.html धावफलक] | venue = [[सेलंगोर टर्फ क्लब]], [[क्वालालंपूर]] | umpires = हुमैरा फराह (पाकिस्तान) आणि अंकिता गुहा (भारत) | motm = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] (थायलंड) | toss = मंगोलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = सुंजिदमा फिलिप्स (मंगोलिया) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]]ने (थायलंड) आपल्या कारकिर्दीतील पहिली [[हॅटट्रिक]] घेतली आणि महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील आपला १५०वा बळी घेतला.{{संदर्भ हवा|date=जून २०२६}} }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|BHR}} | team2 = {{crw|MYA}} | score1 = ६४ (१९.५ षटके) | runs1 = [[दीपिका रसंगिका]] १९ (३४) | wickets1 = लिन लिन तुन ३/१० (४ षटके) | score2 = ६५/२ (१२.४ षटके) | runs2 = थेइंट सो २३ (१८) | wickets2 = [[दीपिका रसंगिका]] १/४ (०.४ षटके) | result = म्यानमारने ८ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536616.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि वेंकटेसन कृथिका (भारत) | motm = लिन लिन तुन (म्यानमार) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|BHR}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ४० (१३.४ षटके) | runs1 = थरंगा गजनायके १६ (१४) | wickets1 = सुनिदा चतुरोंगरत्तना ३/० (३ षटके) | score2 = ४१/० (३.३ षटके) | runs2 = [[फन्नीता माया]] २२[[नाबाद|*]] (११) | result = थायलंडने १० गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536621.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = रोकैया सुलताना (बांगलादेश) आणि वेंकटेसन कृथिका (भारत) | motm = सुनिदा चतुरोंगरत्तना (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]]ने (थायलंड) आपला १००वा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळला.{{संदर्भ हवा|date=जून २०२६}} }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|MGL}} | score1 = १८८/४ (२० षटके) | runs1 = आयाका कातो-स्टॅफर्ड ८४ (५६) | wickets1 = जावझंदुलम तुग्सजारगल १/२१ (२ षटके) | score2 = ७२/८ (२० षटके) | runs2 = बाटजार्गल इचिनखोरलू १३ (४७) | wickets2 = ममता कासवान ३/१२ (४ षटके) | result = जपानने ११६ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536624.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = आफिया अमीन (पाकिस्तान) आणि हुमैरा फराह (पाकिस्तान) | motm = आयाका कातो-स्टॅफर्ड (जपान) | toss = मंगोलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|MYA}} | score1 = १०६/४ (२० षटके) | runs1 = आयाका कातो-स्टॅफर्ड ४२[[नाबाद|*]] (४४) | wickets1 = वा थोन नादी २/९ (४ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = झार विन २४ (२४) | wickets2 = आयाका कातो-स्टॅफर्ड ४/४ (४ षटके) | result = जपानने १२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536630.html धावफलक] | venue = [[सेलंगोर टर्फ क्लब]], [[क्वालालंपूर]] | umpires = आफिया अमीन (पाकिस्तान) आणि वेंकटेसन कृथिका (भारत) | motm = आयाका कातो-स्टॅफर्ड (जपान) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|BHR}} | team2 = {{crw|MGL}} | score1 = ९७ (१८.२ षटके) | runs1 = [[दीपिका रसंगिका]] २९ (२१) | wickets1 = उगानसुव्द बायरजावखलान ३/२० (४ षटके) | score2 = ९८/७ (१४.३ षटके) | runs2 = नोमिन-एर्देने एर्देनेबाट ३६ (३७) | wickets2 = रेशेल डिसूझा २/१४ (२ षटके) | result = मंगोलियाने ३ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536632.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) आणि सुन मेंग याओ (चीन) | motm = म्यागमारझाया बाटनासन (मंगोलिया) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ३२/९ (१७ षटके) | runs1 = श्वे यी विन १०[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सुनिदा चतुरोंगरत्तना ५/३ (३ षटके) | score2 = ३३/० (३.१ षटके) | runs2 = [[फन्नीता माया]] २२[[नाबाद|*]] (११) | result = थायलंडने १० गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536636.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = नूर हिरजा (मलेशिया) आणि सुन मेंग याओ (चीन) | motm = सुनिदा चतुरोंगरत्तना (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १७ षटकांचा करण्यात आला. | notes = सुनिदा चतुरोंगरत्तनाने (थायलंड) महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये प्रथमच एका डावात पाच बळी घेतले.{{संदर्भ हवा|date=जून २०२६}} }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|BHR}} | score1 = १४२/५ (२० षटके) | runs1 = आयाका कातो-स्टॅफर्ड ६३ (६१) | wickets1 = थरंगा गजनायके २/२७ (४ षटके) | score2 = ९४/३ (२० षटके) | runs2 = स्वीटा कॉर्डा ३४[[नाबाद|*]] (४७) | wickets2 = शिमाको कातो १/१० (४ षटके) | result = जपानने ४८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536638.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = नूर हिरजा (मलेशिया) आणि सुन मेंग याओ (चीन) | motm = आयाका कातो-स्टॅफर्ड (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = बियांका शिनो-डायसन (जपान) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ९ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = १२६/६ (२० षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४७[[नाबाद|*]] (४२) | wickets1 = आयाका कातो-स्टॅफर्ड २/१५ (४ षटके) | score2 = ८४ (२० षटके) | runs2 = आयाका कातो-स्टॅफर्ड २९ (४०) | wickets2 = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] ३/६ (४ षटके) | result = थायलंडने ४२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536640.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि नूर हिरजा (मलेशिया) | motm = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कोरानित सुवांचोनराती (थायलंड) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ९ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|MYA}} | team2 = {{crw|MGL}} | score1 = १८२/१ (२० षटके) | runs1 = खिन म्यात ६८[[नाबाद|*]] (५७) | score2 = ८०/९ (२० षटके) | runs2 = बाटजार्गल इचिनखोरलू २४ (३५) | wickets2 = झार विन ३/२८ (४ षटके) | result = म्यानमारने १०२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536641.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = आफिया अमीन (पाकिस्तान) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = खिन म्यात (म्यानमार) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ब=== <section begin="Group B" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|UAE}} || ४ || ४ || ० || ० || '''८''' || +७.९२३ || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|OMA}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.१६१ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|CHN}} || ४ || १ || २ || १ || '''३''' || +०.१०० || rowspan="3" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|PHI}} || ४ || १ || ३ || ० || '''२''' || −१.३३२ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{crw|SAU}} || ४ || ० || ३ || १ || '''१''' || −८.९६४ |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="accpc" /></small> <section end="Group B" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|SAU}} | team2 = {{crw|UAE}} | score1 = २७ (१५.३ षटके) | runs1 = मसाहेल वकास ९ (२२) | wickets1 = [[हीना होतचंदानी]] ३/४ (२.३ षटके) | score2 = ३०/० (०.५ षटके) | runs2 = [[ईशा ओझा]] १५[[नाबाद|*]] (५) | result = संयुक्त अरब अमिरातने १० गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536613.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = आफिया अमीन (पाकिस्तान) आणि रोकैया सुलताना (बांगलादेश) | motm = सुरक्षा कोट्टे (संयुक्त अरब अमिरात) | toss = सौदी अरेबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = लाइबा आरिफ, रिझवाना बेगम (सौदी अरेबिया), जननी तिरुक्कुमारन आणि मेहुल कुलकर्णी (संयुक्त अरब अमिरात) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|OMA}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = १०५/७ (२० षटके) | runs1 = अमांडा डिकोस्टा २७ (२७) | wickets1 = मा रुइके २/१६ (४ षटके) | score2 = ८९ (१८.४ षटके) | runs2 = मिंगयुए झू १८ (२६) | wickets2 = सुशांथिका सथिया २/११ (३ षटके) | result = ओमानने १६ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536617.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = आफिया अमीन (पाकिस्तान) आणि रोकैया सुलताना (बांगलादेश) | motm = प्रियांका मेंडोन्का (ओमान) | toss = चीनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|OMA}} | team2 = {{crw|UAE}} | score1 = ६४/९ (२० षटके) | runs1 = जयधन्या गुणशेखर ११ (२२) | wickets1 = वैष्णवी महेश ३/१३ (४ षटके) | score2 = ६६/१ (६.४ षटके) | runs2 = [[ईशा ओझा]] ३१[[नाबाद|*]] (१९) | wickets2 = सुशांथिका सथिया १/२५ (२ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिरातने ९ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536622.html धावफलक] | venue = [[सेलंगोर टर्फ क्लब]], [[क्वालालंपूर]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[ईशा ओझा]] (संयुक्त अरब अमिरात) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|PHI}} | team2 = {{crw|SAU}} | score1 = २०३/५ (२० षटके) | runs1 = कॅरी कीन ६७[[नाबाद|*]] (३५) | wickets1 = माह नूर ३/३५ (२ षटके) | score2 = ७०/९ (२० षटके) | runs2 = सारा १९ (३०) | wickets2 = काइट कीन ३/१५ (४ षटके) | result = फिलिपिन्सने १३३ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536625.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = वेंकटेसन कृथिका (भारत) आणि रोकैया सुलताना (बांगलादेश) | motm = केटी डोनोव्हन (फिलिपिन्स) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = झोई इसाबेला वोंग (फिलिपिन्स), माहीन आमिर आणि अफशान खान (सौदी अरेबिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|PHI}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = १०३/६ (२० षटके) | runs1 = कॅरी कीन ४६ (४४) | wickets1 = मा रुइके २/१७ (४ षटके) | score2 = १०४/२ (१३.३ षटके) | runs2 = वांग हुइयिंग ५०[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = जॉन आंद्रेआनो १/२० (२.३ षटके) | result = चीनने ८ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536629.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि अंकिता गुहा (भारत) | motm = वांग हुइयिंग (चीन) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|SAU}} | team2 = {{crw|OMA}} | score1 = ३८ (१३.४ षटके) | runs1 = नजवा अक्रम ८ (१७) | wickets1 = प्रियांका मेंडोन्का ५/८ (४ षटके) | score2 = ३९/० (३.२ षटके) | runs2 = जयधन्या गुणशेखर ३१[[नाबाद|*]] (१४) | result = ओमानने १० गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536633.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = प्रियांका मेंडोन्का (ओमान) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = प्रियांका मेंडोन्काने (ओमान) महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये प्रथमच एका डावात पाच बळी घेतले.{{संदर्भ हवा|date=जून २०२६}} }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = ४७/३ (५ षटके) | runs1 = [[ईशा ओझा]] २९[[नाबाद|*]] (१८) | wickets1 = मा रुइके १/१६ (२ षटके) | score2 = २९/५ (५ षटके) | runs2 = मिंगयुए झू ९ (४) | wickets2 = [[हीना होतचंदानी]] ३/८ (२ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिरातने १८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536637.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = रोकैया सुलताना (बांगलादेश) आणि वेंकटेसन कृथिका (भारत) | motm = [[हीना होतचंदानी]] (संयुक्त अरब अमिरात) | toss = चीनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ५ षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|OMA}} | team2 = {{crw|PHI}} | score1 = १४१/६ (२० षटके) | runs1 = फिझा जावेद ४३ (३५) | wickets1 = जॉन आंद्रेआनो १/१८ (३ षटके) | score2 = ९७/७ (२० षटके) | runs2 = अमेलिया वाल्डेझ २५ (१४) | wickets2 = अमांडा डिकोस्टा ४/२१ (४ षटके) | result = ओमानने ४४ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536639.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = वेंकटेसन कृथिका (भारत) आणि रोकैया सुलताना (बांगलादेश) | motm = अमांडा डिकोस्टा (ओमान) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ९ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|PHI}} | score1 = २००/५ (२० षटके) | runs1 = [[ईशा ओझा]] ९२ (५७) | wickets1 = केटी डोनोव्हन ३/२५ (४ षटके) | score2 = ५१ (१२.१ षटके) | runs2 = अमेलिया वाल्डेझ १८ (१९) | wickets2 = [[ईशा ओझा]] ३/३ (२.१ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिरातने १४९ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536642.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि नूर हिजरा (मलेशिया) | motm = [[ईशा ओझा]] (संयुक्त अरब अमिरात) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = सिमरन शेठ (संयुक्त अरब अमिरात) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ९ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|SAU}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = ३९/७ (२० षटके) | runs1 = सारा ११ (३९) | wickets1 = चेन शिन्यु ३/३ (२ षटके) | score2 = २४/२ (२.४ षटके) | runs2 = ली जियापिंग १४[[नाबाद|*]] (९) | wickets2 = लाइबा नसरुल्लाह १/६ (०.४ षटके) | result = निकाल लागला नाही | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536643.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = आफिया अमीन (पाकिस्तान) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | toss = सौदी अरेबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. | notes = ल्यू यिहान (चीन) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट क=== <section begin="Group C" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|IDN}} || ३ || ३ || ० || ० || '''६''' || +२.३१५ || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|MAS}} || ३ || २ || १ || ० || '''४''' || +०.६६३ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|KUW}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −०.७४५ || rowspan="2" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|SIN}} || ३ || ० || ३ || ० || '''०''' || −२.२३२ |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="accpc" /></small> <section end="Group C" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|KUW}} | score1 = १०२/७ (२० षटके) | runs1 = [[धनुश्री मुहुनन]] २८ (२८) | wickets1 = कँडिस डायस २/१० (४ षटके) | score2 = ९३/७ (२० षटके) | runs2 = झीफा जिलानी ३४ (४५) | wickets2 = [[नूर दानिया स्युहदा]] २/१५ (४ षटके) | result = मलेशियाने ९ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536612.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = वेंकटेसन कृथिका (भारत) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|SIN}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = ८२/७ (२० षटके) | runs1 = शफीना महेश २४ (२५) | wickets1 = सांग मेप्रियानी २/१४ (४ षटके) | score2 = ८३/२ (१०.५ षटके) | runs2 = नी पुतू आयू नंदा साकरिनी २९[[नाबाद|*]] (१७) | wickets2 = शफीना महेश १/१३ (२.५ षटके) | result = इंडोनेशियाने ८ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536618.html धावफलक] | venue = [[सेलंगोर टर्फ क्लब]], [[क्वालालंपूर]] | umpires = हुमैरा फराह (पाकिस्तान) आणि अंकिता गुहा (भारत) | motm = सांग मेप्रियानी (इंडोनेशिया) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रश्मेका बद्री नारायणन (सिंगापूर) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|SIN}} | score1 = १२०/६ (२० षटके) | runs1 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] ४८[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = विनू कुमार २/२१ (४ षटके) | score2 = ८०/६ (२० षटके) | runs2 = रोशनी सेठ १८ (२१) | wickets2 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] १/१० (३.१ षटके) | result = मलेशियाने ४० धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536620.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = आफिया अमीन (पाकिस्तान) आणि हुमैरा फराह (पाकिस्तान) | motm = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (मलेशिया) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|KUW}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = ६०/९ (२० षटके) | runs1 = सिओभान गोमेझ २० (२३) | wickets1 = डेर्नी बंगी ४/५ (४ षटके) | score2 = ६१/० (८.५ षटके) | runs2 = रहमावती पांगेस्टुती ३६[[नाबाद|*]] (२२) | result = इंडोनेशियाने १० गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536626.html धावफलक] | venue = [[सेलंगोर टर्फ क्लब]], [[क्वालालंपूर]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = डेर्नी बंगी (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = ८७/६ (२० षटके) | runs1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २५ (४१) | wickets1 = फित्रिया राडा रानी २/१४ (४ षटके) | score2 = ८८/४ (१८.१ षटके) | runs2 = नी पुतू आयू नंदा साकरिनी २५[[नाबाद|*]] (३०) | wickets2 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] २/२० (४ षटके) | result = इंडोनेशियाने ६ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536628.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) आणि सुन मेंग याओ (चीन) | motm = नी पुतू आयू नंदा साकरिनी (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|SIN}} | team2 = {{crw|KUW}} | score1 = ९४/६ (२० षटके) | runs1 = रोशनी सेठ ५७[[नाबाद|*]] (३९) | wickets1 = [[मरियम उमर]] २/१२ (४ षटके) | score2 = ९७/० (१५.२ षटके) | runs2 = प्रियदा मुरली ४४[[नाबाद|*]] (४७) | result = कुवेतने १० गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536634.html धावफलक] | venue = [[सेलंगोर टर्फ क्लब]], [[क्वालालंपूर]] | umpires = आफिया अमीन (पाकिस्तान) आणि वेंकटेसन कृथिका (भारत) | motm = सिओभान गोमेझ (कुवेत) | toss = कुवेतने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===गट ड=== <section begin="Group D" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|HK}} || ३ || ३ || ० || ० || '''६''' || +२.७६७ || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|NEP}} || ३ || २ || १ || ० || '''४''' || +०.४२८ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|BHU}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −०.९४७ || rowspan="2" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|QAT}} || ३ || ० || ३ || ० || '''०''' || −२.६६६ |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="accpc" /></small> <section end="Group D" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|QAT}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = ७६ (१६.५ षटके) | runs1 = गर्ट्रूड कँडिरू २५ (१९) | wickets1 = [[रुबिना छेत्री]] ३/८ (३.५ षटके) | score2 = ७८/२ (१०.५ षटके) | runs2 = [[बिंदू रावळ]] ३३ (३०) | wickets2 = खादिजा इम्तियाज १/७ (१ षटक) | result = नेपाळने ८ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536615.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफार क्रिकेट ओव्हल, मंतिन | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) आणि नूर हिजरा (मलेशिया) | motm = [[रुबिना छेत्री]] (नेपाळ) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = रोशनी सेबॅस्टियन (कतार) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|HK}} | team2 = {{crw|BHU}} | score1 = १३३/३ (२० षटके) | runs1 = [[यास्मिन दासवानी]] ३५ (४१) | wickets1 = त्शेरिंग झांगमो २/१७ (४ षटके) | score2 = ११९/६ (२० षटके) | runs2 = डेचेन वांगमो ३९ (३९) | wickets2 = मरियम बीबी ३/८ (२ षटके) | result = हाँग काँगने १४ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536619.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफार क्रिकेट ओव्हल, मंतिन | umpires = नूर हिजरा (मलेशिया) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) | motm = मरियम बीबी (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = समजना मोंगर (भूतान) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|NEP}} | team2 = {{crw|BHU}} | score1 = ११३ (२० षटके) | runs1 = [[सीता राणा मगर]] ३७ (२८) | wickets1 = सोनम ३/१२ (४ षटके) | score2 = ६२/८ (२० षटके) | runs2 = डेचेन वांगमो ३९ (६०) | wickets2 = [[रुबिना छेत्री]] ३/१५ (४ षटके) | result = नेपाळने ५१ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536623.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफार क्रिकेट ओव्हल, मंतिन | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि सुन मेंग याओ (चीन) | motm = [[रुबिना छेत्री]] (नेपाळ) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = हा नेपाळचा १००वा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. * रित्शी चोडेन (भूतान) आंतरराष्ट्रीय सामन्यात [[टाइम्ड आऊट]] पद्धतीने बाद होणारी पहिली महिला क्रिकेटपटू ठरली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/bhutan-s-ritshi-choden-becomes-first-women-cricketer-to-be-timed-out-1539622 |title=Bhutan's Ritshi Choden becomes first woman cricketer to be timed out |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=४ जून २०२६ |access-date=५ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|HK}} | team2 = {{crw|QAT}} | score1 = १६४/३ (२० षटके) | runs1 = [[यास्मिन दासवानी]] ८४[[नाबाद|*]] (६४) | wickets1 = क्रिशेता सर्वनकुमार १/२२ (२ षटके) | score2 = ८१ (१७.२ षटके) | runs2 = क्रिशेता सर्वनकुमार २० (२२) | wickets2 = [[कॅरी चॅन]] ३/१७ (४ षटके) | result = हाँग काँगने ८३ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536627.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफार क्रिकेट ओव्हल, मंतिन | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि सुन मेंग याओ (चीन) | motm = [[यास्मिन दासवानी]] (हाँग काँग) | toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = जाझा मरियम (कतार) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|QAT}} | team2 = {{crw|BHU}} | score1 = ९९/७ (२० षटके) | runs1 = श्रुतीबेन राणा ३० (३४) | wickets1 = रिया प्रधान २/१३ (३ षटके) | score2 = १००/५ (१८.३ षटके) | runs2 = नगावांग चोडेन २० (१८) | wickets2 = खादिजा इम्तियाज २/१६ (४ षटके) | result = भूतानने ५ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536631.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफार क्रिकेट ओव्हल, मंतिन | umpires = रोकैया सुलताना (बांगलादेश) आणि नूर हिजरा (मलेशिया) | motm = नगावांग चोडेन (भूतान) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|HK}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = १०९/३ (२० षटके) | runs1 = [[यास्मिन दासवानी]] ४२[[नाबाद|*]] (४४) | wickets1 = [[रुबिना छेत्री]] १/२० (४ षटके) | score2 = ४० (१३.३ षटके) | runs2 = सोनी पाख्रिन १२ (२३) | wickets2 = इकरा सहर ४/४ (४ षटके) | result = हाँग काँगने ६९ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536635.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफार क्रिकेट ओव्हल, मंतिन | umpires = नूर हिजरा (मलेशिया) आणि रोकैया सुलताना (बांगलादेश) | motm = इकरा सहर (हाँग काँग) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ==बाद फेरी== ===फेरी=== {{8TeamBracket |team-width=150px |score-width=150px |seeds = yes |RD1='''{{nobr|[[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरी]]}}''' |RD1-seed1=अ१ |RD1-team1='''{{crw|THA}}''' |RD1-score1='''१३०/४ (२० षटके)''' |RD1-seed2=ड२ |RD1-team2={{crw|NEP}} |RD1-score2=७४/७ (२० षटके) |RD1-seed3=क१ |RD1-team3='''{{crw|IDN}}''' |RD1-score3='''{{nobr|१३७/७ (२० षटके)}}''' |RD1-seed4=ब२ |RD1-team4={{crw|OMA}} |RD1-score4=२४ (११.५ षटके) |RD1-seed5=ब१ |RD1-team5='''{{nobr|{{crw|UAE}}}}''' |RD1-score5='''१३८/२ (२० षटके)''' |RD1-seed6=क२ |RD1-team6={{crw|MAS}} |RD1-score6=८६/५ (२० षटके) |RD1-seed7=ड१ |RD1-team7='''{{crw|HK}}''' |RD1-score7='''१४०/५ (२० षटके)''' |RD1-seed8=अ२ |RD1-team8={{crw|JPN}} |RD1-score8=९९ (१९.१ षटके) |RD2='''{{nobr|[[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]]}}''' |RD2-seed1=अ१ |RD2-team1='''{{crw|THA}}''' |RD2-score1='''{{nobr|६७/४ (१२ षटके)}}''' |RD2-seed2=क१ |RD2-team2={{crw|IDN}} |RD2-score2=६६ (१८.४ षटके) |RD2-seed3=ब१ |RD2-team3='''{{nobr|{{crw|UAE}}}}''' |RD2-score3='''५७/० (७ षटके)''' |RD2-seed4=ड१ |RD2-team4={{crw|HK}} |RD2-score4=५६ (१४.३ षटके) |RD3='''[[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]]''' |RD3-seed1=अ१ |RD3-team1='''{{crw|THA}}''' |RD3-score1='''९६/४ (१८.१ षटके)''' |RD3-seed2=ब१ |RD3-team2={{nobr|{{crw|UAE}}}} |RD3-score2=९५/९ (२० षटके) |RD4='''{{nobr|[[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाचा सामना]]}}''' |RD4-seed1=क१ |RD4-team1='''{{crw|IDN}}''' |RD4-score1='''{{nobr|१०८/४ (१८.३ षटके)}}''' |RD4-seed2=ड१ |RD4-team2={{crw|HK}} |RD4-score2=१०७/७ (२० षटके) }} ===उपांत्यपूर्व फेरी=== {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = १३०/४ (२० षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ६२[[नाबाद|नाबाद]] (५१) | wickets1 = [[रुबिना छेत्री]] १/११ (४ षटके) | score2 = ७४/७ (२० षटके) | runs2 = [[रुबिना छेत्री]] २०[[नाबाद|नाबाद]] (२३) | wickets2 = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] २/७ (४ षटके) | result = थायलंडने ५६ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536644.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = हुमैरा फराह (पाकिस्तान) आणि वेंकटेसन कृथिका (भारत) | motm = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|HK}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = १४०/५ (२० षटके) | runs1 = [[यास्मिन दासवानी]] ५५[[नाबाद|*]] (३६) | wickets1 = नोनोहा यासुमोटो १/१६ (२ षटके) | score2 = ९९ (१९.१ षटके) | runs2 = हारुना इवासाकी २६ (२०) | wickets2 = मरियम बीबी ३/१७ (४ षटके) | result = हाँग काँगने ४१ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536645.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि रोकैया सुलताना (बांगलादेश) | motm = [[यास्मिन दासवानी]] (हाँग काँग) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १३८/२ (२० षटके) | runs1 = [[तीर्थ सतीश]] ६५[[नाबाद|*]] (५३) | wickets1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २/३२ (४ षटके) | score2 = ८६/५ (२० षटके) | runs2 = [[मास एलिसा]] ३९ (४७) | wickets2 = [[ईशा ओझा]] २/१६ (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिरातने ५२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536646.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = हुमैरा फराह (पाकिस्तान) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[ईशा ओझा]] (संयुक्त अरब अमिरात) | toss = संयुक्त अरब अमिरातने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|OMA}} | score1 = १३७/७ (२० षटके) | runs1 = नी पुतू आयू नंदा साकरिनी ५१ (४९) | wickets1 = प्रियांका मेंडोन्का २/३८ (४ षटके) | score2 = २४ (११.५ षटके) | runs2 = हिना जावेद ४ (६) | wickets2 = नी माडे पुत्री सुवांडेवी ४/११ (४ षटके) | result = इंडोनेशियाने ११३ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536647.html धावफलक] | venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] | umpires = आफिया अमीन (पाकिस्तान) आणि अंकिता गुहा (भारत) | motm = नी माडे पुत्री सुवांडेवी (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===उपांत्य फेरी=== {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ६६ (१८.४ षटके) | runs1 = नी पुतू आयू नंदा साकरिनी १७ (२४) | wickets1 = [[फन्नीता माया]] ३/१३ (३.४ षटके) | score2 = ६७/४ (१२ षटके) | runs2 = अपिसरा सुवांचनराती १८[[नाबाद|*]] (९) | wickets2 = सांग मेप्रियानी २/२१ (४ षटके) | result = थायलंडने ६ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536648.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[फन्नीता माया]] (थायलंड) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|HK}} | team2 = {{crw|UAE}} | score1 = ५६ (१४.३ षटके) | runs1 = [[नताशा माइल्स]] १३ (१२) | wickets1 = वैष्णवी महेश ३/५ (२.३ षटके) | score2 = ५७/० (७ षटके) | runs2 = [[ईशा ओझा]] ३७[[नाबाद|*]] (३०) | wickets2 = | result = संयुक्त अरब अमिरातने १० गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536649.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = नूर हिजरा (मलेशिया) आणि वेंकटेसन कृथिका (भारत) | motm = [[ईशा ओझा]] (संयुक्त अरब अमिरात) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ===तिसऱ्या स्थानाचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|HK}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = १०७/७ (२० षटके) | runs1 = [[यास्मिन दासवानी]] ५२ (५२) | wickets1 = नी माडे पुत्री सुवांडेवी २/१२ (३ षटके) | score2 = १०८/४ (१८.३ षटके) | runs2 = देसी वुलंदारी २२ (२७) | wickets2 = [[कॅरी चॅन]] २/२४ (४ षटके) | result = इंडोनेशियाने ६ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536650.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = हुमैरा फराह (पाकिस्तान) आणि अंकिता गुहा (भारत) | motm = नी माडे पुत्री सुवांडेवी (इंडोनेशिया) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ९५/९ (२० षटके) | runs1 = [[ईशा ओझा]] ३१ (३७) | wickets1 = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ९६/४ (१८.१ षटके) | runs2 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ३६[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = [[ईशा ओझा]] १/१२ (२.१ षटके) | result = थायलंडने ६ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1536651.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-cricket-council-women-s-premier-cup-2026-1536581 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:एसीसी महिला प्रीमियर चषक, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:मलेशियामधील क्रिकेट]] 6inqu3yvlhw1sre4ergqsrd3x5a54km 0 383416 2708084 2707819 2026-09-06T09:27:16Z Ketaki Modak 21590 2708084 wikitext text/x-wiki '''सोऽहम् साधना''' ही नाथसंप्रदाय प्रतिपादित साधना पद्धती आहे. यालाच आजपाजप असेही म्हटले जाते. सोऽहंसाधनेमध्ये केवळ सोऽहं शब्दाचे नामस्मरण अपेक्षित नाही तर 'तो मी आहे' हा भाव मनात दृढ बाळगणे हे अधिक महत्त्वाचे असते. == सोऽहम् शब्दाचे स्वरूप == श्वासोच्छ्वासातून प्रतीत होणाऱ्या सोऽहम् शब्दाचे स्वरूप कसे असते ते ही समर्थांनी येथे वर्णन केले आहे. त्यालाच त्यांनी 'सहजशब्द' अशी संज्ञा दिली आहे. उच्चारेविण जे शब्द । ते जाणावे सहजशब्द । प्रत्यया येती परंतु नाद । काहीच नाही ।। ते शब्द सांडून बैसला । तो मौनी म्हणावा भला । योगाभ्यासाचा गल्बला । याकारणे ।। धरिता सो सांडिता हम् । अखंड चाले सोऽहम् सोऽहम् । याचा विचार पाहता बहु । विस्तारला ।। <ref>सार्थ दासबोध, समर्थ रामदास</ref> == साधनापद्धतीच्या विकसनाचे टप्पे == * वेद काळात सोऽहंचा उल्लेख येतो तेव्हा प्रामुख्याने त्या त्या ऋषीने आपली उच्च अनुभूती त्यातून व्यक्त केलेली आहे. 'मी तो आहे' ही साक्षात् प्रचिती त्यांनी तेथे नोंदविलेली आढळते. * पुढे उपनिषदकाळामध्ये मात्र सोऽहम् श्वासाचे, त्यातील सः आणि अहम् या पदांचे स्पष्टीकरण आलेले आढळते. * पुढील काळात आद्य [[शंकराचार्य|शंकराचार्यांनी]] त्याचे अधिक स्पष्टीकरण करताना सकार हे शक्तीचे तर हकार हे शिवाचे प्रतीक असल्याचे प्रतिपादन केलेले आढळते. याचाच पुनरुच्चार इतर नाथसिद्धही नंतरच्या काळात वारंवार करताना दिसतात. * एक स्वतंत्र साधनापद्धती म्हणून सोऽहम् साधनेचा विकास करण्याचा, ती प्रचलित करण्याचा प्रयत्न प्रामुख्याने नाथसंप्रदायाने केला आहे असे अभ्यासांती आढळून येते. <ref name=":0" /> == गुरुमुखातून दीक्षा == सोऽहंचे ज्ञान गुरुमुखातूनच घेण्याची अनिवार्यता उपनिषद्काळापासूनच सांगितली आहे. नाथसिद्धांनीही तीच परंपरा पुढे चालविली असल्याचे लक्षात येते. <ref name=":0" /> == जपसंख्या == आपल्याच ठिकाणी एकवीस हजार सहाशे वेळा सोऽहम् सोऽहम् असा जप सातत्याने न करताही होत असतो. म्हणूनच त्याला अजपाजप असे म्हटले जाते. तो एकेका चक्राच्या स्थानी किती किती वेळा होतो त्याचे एक कोष्टकच [[एकनाथ|संत एकनाथां]]<nowiki/>नी एका अभंगात मांडले आहे. # मूलाधार चक्राच्या ठिकाणी - दिड घटिका, दहा पळे, दोन निमिष # स्वाधिष्ठान चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, तीन निमिष # मणिपूर चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, चार निमिष # अनुहत चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, पाच निमिष # विशुद्ध चक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दहा पळे, एक निमिष # अग्निचक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दीड पळ, एक निमिष # सहस्त्रदलाच्या ठिकाणी - अडीच घटिका, आठ पळे, चौदा निमिष अशा प्रकारे जीव त्या त्या चक्रावर तेवढा तेवढा वेळ सोऽहम् जप करत असतो. पण अज्ञानी जिवाला याची जाण नसल्याने त्याला परमेश्वर प्राप्ती होत नाही. एकवीसहजार सहाशे इतक्या वेळा जीव सोऽहंकडे अवधान ठेवू शकेल तर त्या उपायाने त्याला ईश्वरप्राप्ती घडेल, असे नाथ सांगतात. <ref name=":0" /><ref>सकलसंतगाथा, संपादक - डॉ. रा.चिं.ढेरे, खंड ३, १९८५, अभंग ३३१९</ref> [[विसोबा खेचर]]<nowiki/>कृत 'शडूस्छळि' या ग्रंथामध्येही अजपाजपाच्या संख्येचे हे गणित मांडले आहे. एक श्वास आणि एक उच्छ्वास यांचा मिळून एक प्राण तयार होतो. एका घटिकेमध्ये साठ प्राण होतात, अशा साठ घटिकांचे अहोरात्र तयार होतात. म्हणजेच ही संख्या एकवीस हजार सहाशे इतकी तयार होते, अशी आकडेमोड येथे मांडलेली दिसते. <ref>विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे</ref> == सोऽहंभावाचे पाच गुण == गुरू [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] यांनी सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती या ग्रंथामध्ये सोऽहंभावाचे पाच गुण वर्णन केले आहेत. <ref name=":0">मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००</ref><ref>सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती, संपादक - भट व आघारकर, जुलै १९७९, पृष्ठ क्रमांक १४</ref> * अहंता - 'किंबहुना चराचर आपण जाहला' ही अवस्था म्हणजेच अहंता. * अखंड ऐश्वर्य - अखंड ऐश्वर्यातून षड्गुणसंपन्नता सूचित होते. * स्वात्मता - स्वात्मता म्हणजे मीच सर्वत्र भरून राहिलो आहे ही वृत्ती सांगितली आहे. * विश्वानुभवसामर्थ्य - सोऽहंसिद्धाला विश्वानुभवसामर्थ्य प्राप्त होते म्हणजे काय? तर विश्वात ओतप्रोत भरून राहिलेल्या चैतन्याचा आनंद लुटण्याचे सामर्थ्य त्याच्या अंगी येते. * सर्वज्ञत्व - सर्वज्ञता हा महत्त्वाचा गुणही त्याच्या ठिकाणी उदित होतो, असे येथे सांगितले आहे. == संदर्भ == [[वर्ग:नाथ संप्रदाय]] [[वर्ग:साधनापद्धती]] [[वर्ग:योग]] pp411xhmfozbz7j0kl6quh7oj3znzbw 2708085 2708084 2026-09-06T09:30:26Z Ketaki Modak 21590 2708085 wikitext text/x-wiki '''सोऽहम् साधना''' ही नाथसंप्रदाय प्रतिपादित साधना पद्धती आहे. यालाच आजपाजप असेही म्हटले जाते. सोऽहंसाधनेमध्ये केवळ सोऽहं शब्दाचे नामस्मरण अपेक्षित नाही तर 'तो मी आहे' हा भाव मनात दृढ बाळगणे हे अधिक महत्त्वाचे असते. == सोऽहम् शब्दाचे स्वरूप == श्वासोच्छ्वासातून प्रतीत होणाऱ्या सोऽहम् शब्दाचे स्वरूप कसे असते ते ही समर्थांनी येथे वर्णन केले आहे. त्यालाच त्यांनी 'सहजशब्द' अशी संज्ञा दिली आहे.<blockquote>उच्चारेविण जे शब्द । ते जाणावे सहजशब्द । प्रत्यया येती परंतु नाद । काहीच नाही ।। ते शब्द सांडून बैसला । तो मौनी म्हणावा भला । योगाभ्यासाचा गल्बला । याकारणे ।। धरिता सो सांडिता हम् । अखंड चाले सोऽहम् सोऽहम् । याचा विचार पाहता बहु । विस्तारला ।। <ref>सार्थ दासबोध, समर्थ रामदास</ref></blockquote> == साधनापद्धतीच्या विकसनाचे टप्पे == * वेद काळात सोऽहंचा उल्लेख येतो तेव्हा प्रामुख्याने त्या त्या ऋषीने आपली उच्च अनुभूती त्यातून व्यक्त केलेली आहे. 'मी तो आहे' ही साक्षात् प्रचिती त्यांनी तेथे नोंदविलेली आढळते. * पुढे उपनिषदकाळामध्ये मात्र सोऽहम् श्वासाचे, त्यातील सः आणि अहम् या पदांचे स्पष्टीकरण आलेले आढळते. * पुढील काळात आद्य [[शंकराचार्य|शंकराचार्यांनी]] त्याचे अधिक स्पष्टीकरण करताना सकार हे शक्तीचे तर हकार हे शिवाचे प्रतीक असल्याचे प्रतिपादन केलेले आढळते. याचाच पुनरुच्चार इतर नाथसिद्धही नंतरच्या काळात वारंवार करताना दिसतात. * एक स्वतंत्र साधनापद्धती म्हणून सोऽहम् साधनेचा विकास करण्याचा, ती प्रचलित करण्याचा प्रयत्न प्रामुख्याने नाथसंप्रदायाने केला आहे असे अभ्यासांती आढळून येते. <ref name=":0" /> == गुरुमुखातून दीक्षा == सोऽहंचे ज्ञान गुरुमुखातूनच घेण्याची अनिवार्यता उपनिषद्काळापासूनच सांगितली आहे. नाथसिद्धांनीही तीच परंपरा पुढे चालविली असल्याचे लक्षात येते. <ref name=":0" /> == जपसंख्या == आपल्याच ठिकाणी एकवीस हजार सहाशे वेळा सोऽहम् सोऽहम् असा जप सातत्याने न करताही होत असतो. म्हणूनच त्याला अजपाजप असे म्हटले जाते. तो एकेका चक्राच्या स्थानी किती किती वेळा होतो त्याचे एक कोष्टकच [[एकनाथ|संत एकनाथां]]<nowiki/>नी एका अभंगात मांडले आहे. # मूलाधार चक्राच्या ठिकाणी - दिड घटिका, दहा पळे, दोन निमिष # स्वाधिष्ठान चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, तीन निमिष # मणिपूर चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, चार निमिष # अनुहत चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, पाच निमिष # विशुद्ध चक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दहा पळे, एक निमिष # अग्निचक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दीड पळ, एक निमिष # सहस्त्रदलाच्या ठिकाणी - अडीच घटिका, आठ पळे, चौदा निमिष अशा प्रकारे जीव त्या त्या चक्रावर तेवढा तेवढा वेळ सोऽहम् जप करत असतो. पण अज्ञानी जिवाला याची जाण नसल्याने त्याला परमेश्वर प्राप्ती होत नाही. एकवीसहजार सहाशे इतक्या वेळा जीव सोऽहंकडे अवधान ठेवू शकेल तर त्या उपायाने त्याला ईश्वरप्राप्ती घडेल, असे नाथ सांगतात. <ref name=":0" /><ref>सकलसंतगाथा, संपादक - डॉ. रा.चिं.ढेरे, खंड ३, १९८५, अभंग ३३१९</ref> [[विसोबा खेचर]]<nowiki/>कृत 'शडूस्छळि' या ग्रंथामध्येही अजपाजपाच्या संख्येचे हे गणित मांडले आहे. एक श्वास आणि एक उच्छ्वास यांचा मिळून एक प्राण तयार होतो. एका घटिकेमध्ये साठ प्राण होतात, अशा साठ घटिकांचे अहोरात्र तयार होतात. म्हणजेच ही संख्या एकवीस हजार सहाशे इतकी तयार होते, अशी आकडेमोड येथे मांडलेली दिसते. <ref>विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे</ref> == सोऽहंभावाचे पाच गुण == गुरू [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] यांनी सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती या ग्रंथामध्ये सोऽहंभावाचे पाच गुण वर्णन केले आहेत. <ref name=":0">मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००</ref><ref>सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती, संपादक - भट व आघारकर, जुलै १९७९, पृष्ठ क्रमांक १४</ref> * अहंता - 'किंबहुना चराचर आपण जाहला' ही अवस्था म्हणजेच अहंता. * अखंड ऐश्वर्य - अखंड ऐश्वर्यातून षड्गुणसंपन्नता सूचित होते. * स्वात्मता - स्वात्मता म्हणजे मीच सर्वत्र भरून राहिलो आहे ही वृत्ती सांगितली आहे. * विश्वानुभवसामर्थ्य - सोऽहंसिद्धाला विश्वानुभवसामर्थ्य प्राप्त होते म्हणजे काय? तर विश्वात ओतप्रोत भरून राहिलेल्या चैतन्याचा आनंद लुटण्याचे सामर्थ्य त्याच्या अंगी येते. * सर्वज्ञत्व - सर्वज्ञता हा महत्त्वाचा गुणही त्याच्या ठिकाणी उदित होतो, असे येथे सांगितले आहे. == संदर्भ == [[वर्ग:नाथ संप्रदाय]] [[वर्ग:साधनापद्धती]] [[वर्ग:योग]] 4b7egw07x5ms1fbi5vfn33agsl3k1fj 2708087 2708085 2026-09-06T09:32:30Z Ketaki Modak 21590 आशयाची भर - संदर्भासहित 2708087 wikitext text/x-wiki '''सोऽहम् साधना''' ही नाथसंप्रदाय प्रतिपादित साधना पद्धती आहे. यालाच आजपाजप असेही म्हटले जाते. सोऽहंसाधनेमध्ये केवळ सोऽहं शब्दाचे नामस्मरण अपेक्षित नाही तर 'तो मी आहे' हा भाव मनात दृढ बाळगणे हे अधिक महत्त्वाचे असते. सोऽहम् साधना ही भावावर आधारित आणि श्वासातून उत्क्रांत होत जाणारी अशी साधना आहे. यालाच 'मनपवनमार्ग' असे दुसरे नाव आहे. == सोऽहम् साधना - प्रत्यक्ष   == सोऽहम् साधनेमध्ये तीन गोष्टी करायच्या असतात. # भ्रूमध्यात डोळे मिटून पाहतो आहोत अशी कल्पना करायची. # आतून ऐकू येणाऱ्या सोऽहम् श्वासाकडे अनुसंधान ठेवायचे. # श्वास वर ओढताना तसेच बाहेर सोडताना 'मी तो आहे' असा भाव ठेवायचा. या तीन गोष्टी मिळून सोऽहम् साधना होते.<ref name=":0" /> == सोऽहम् शब्दाचे स्वरूप == श्वासोच्छ्वासातून प्रतीत होणाऱ्या सोऽहम् शब्दाचे स्वरूप कसे असते ते ही समर्थांनी येथे वर्णन केले आहे. त्यालाच त्यांनी 'सहजशब्द' अशी संज्ञा दिली आहे.<blockquote>उच्चारेविण जे शब्द । ते जाणावे सहजशब्द । प्रत्यया येती परंतु नाद । काहीच नाही ।। ते शब्द सांडून बैसला । तो मौनी म्हणावा भला । योगाभ्यासाचा गल्बला । याकारणे ।। धरिता सो सांडिता हम् । अखंड चाले सोऽहम् सोऽहम् । याचा विचार पाहता बहु । विस्तारला ।। <ref>सार्थ दासबोध, समर्थ रामदास</ref></blockquote> == साधनापद्धतीच्या विकसनाचे टप्पे == * वेद काळात सोऽहंचा उल्लेख येतो तेव्हा प्रामुख्याने त्या त्या ऋषीने आपली उच्च अनुभूती त्यातून व्यक्त केलेली आहे. 'मी तो आहे' ही साक्षात् प्रचिती त्यांनी तेथे नोंदविलेली आढळते. * पुढे उपनिषदकाळामध्ये मात्र सोऽहम् श्वासाचे, त्यातील सः आणि अहम् या पदांचे स्पष्टीकरण आलेले आढळते. * पुढील काळात आद्य [[शंकराचार्य|शंकराचार्यांनी]] त्याचे अधिक स्पष्टीकरण करताना सकार हे शक्तीचे तर हकार हे शिवाचे प्रतीक असल्याचे प्रतिपादन केलेले आढळते. याचाच पुनरुच्चार इतर नाथसिद्धही नंतरच्या काळात वारंवार करताना दिसतात. * एक स्वतंत्र साधनापद्धती म्हणून सोऽहम् साधनेचा विकास करण्याचा, ती प्रचलित करण्याचा प्रयत्न प्रामुख्याने नाथसंप्रदायाने केला आहे असे अभ्यासांती आढळून येते. <ref name=":0" /> == गुरुमुखातून दीक्षा == सोऽहंचे ज्ञान गुरुमुखातूनच घेण्याची अनिवार्यता उपनिषद्काळापासूनच सांगितली आहे. नाथसिद्धांनीही तीच परंपरा पुढे चालविली असल्याचे लक्षात येते. <ref name=":0" /> == जपसंख्या == आपल्याच ठिकाणी एकवीस हजार सहाशे वेळा सोऽहम् सोऽहम् असा जप सातत्याने न करताही होत असतो. म्हणूनच त्याला अजपाजप असे म्हटले जाते. तो एकेका चक्राच्या स्थानी किती किती वेळा होतो त्याचे एक कोष्टकच [[एकनाथ|संत एकनाथां]]<nowiki/>नी एका अभंगात मांडले आहे. # मूलाधार चक्राच्या ठिकाणी - दिड घटिका, दहा पळे, दोन निमिष # स्वाधिष्ठान चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, तीन निमिष # मणिपूर चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, चार निमिष # अनुहत चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, पाच निमिष # विशुद्ध चक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दहा पळे, एक निमिष # अग्निचक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दीड पळ, एक निमिष # सहस्त्रदलाच्या ठिकाणी - अडीच घटिका, आठ पळे, चौदा निमिष अशा प्रकारे जीव त्या त्या चक्रावर तेवढा तेवढा वेळ सोऽहम् जप करत असतो. पण अज्ञानी जिवाला याची जाण नसल्याने त्याला परमेश्वर प्राप्ती होत नाही. एकवीसहजार सहाशे इतक्या वेळा जीव सोऽहंकडे अवधान ठेवू शकेल तर त्या उपायाने त्याला ईश्वरप्राप्ती घडेल, असे नाथ सांगतात. <ref name=":0" /><ref>सकलसंतगाथा, संपादक - डॉ. रा.चिं.ढेरे, खंड ३, १९८५, अभंग ३३१९</ref> [[विसोबा खेचर]]<nowiki/>कृत 'शडूस्छळि' या ग्रंथामध्येही अजपाजपाच्या संख्येचे हे गणित मांडले आहे. एक श्वास आणि एक उच्छ्वास यांचा मिळून एक प्राण तयार होतो. एका घटिकेमध्ये साठ प्राण होतात, अशा साठ घटिकांचे अहोरात्र तयार होतात. म्हणजेच ही संख्या एकवीस हजार सहाशे इतकी तयार होते, अशी आकडेमोड येथे मांडलेली दिसते. <ref>विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे</ref> == सोऽहंभावाचे पाच गुण == गुरू [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] यांनी सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती या ग्रंथामध्ये सोऽहंभावाचे पाच गुण वर्णन केले आहेत. <ref name=":0">मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००</ref><ref>सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती, संपादक - भट व आघारकर, जुलै १९७९, पृष्ठ क्रमांक १४</ref> * अहंता - 'किंबहुना चराचर आपण जाहला' ही अवस्था म्हणजेच अहंता. * अखंड ऐश्वर्य - अखंड ऐश्वर्यातून षड्गुणसंपन्नता सूचित होते. * स्वात्मता - स्वात्मता म्हणजे मीच सर्वत्र भरून राहिलो आहे ही वृत्ती सांगितली आहे. * विश्वानुभवसामर्थ्य - सोऽहंसिद्धाला विश्वानुभवसामर्थ्य प्राप्त होते म्हणजे काय? तर विश्वात ओतप्रोत भरून राहिलेल्या चैतन्याचा आनंद लुटण्याचे सामर्थ्य त्याच्या अंगी येते. * सर्वज्ञत्व - सर्वज्ञता हा महत्त्वाचा गुणही त्याच्या ठिकाणी उदित होतो, असे येथे सांगितले आहे. == संदर्भ == [[वर्ग:नाथ संप्रदाय]] [[वर्ग:साधनापद्धती]] [[वर्ग:योग]] 8tmj519cpdojxu639mldlt110iw3azt 0 383479 2707950 2707906 2026-09-05T16:07:08Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707950 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] od7t35dstpzecm3d0zhqfbiadgwuvh1 2707955 2707950 2026-09-05T16:16:02Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707955 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] 4r8y8odfidae4uv23uixsn22b72krw3 2707957 2707955 2026-09-05T16:16:44Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707957 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] e5xhfgpsyw2cb2tofo360ca1gwpucn2 2707959 2707957 2026-09-05T16:20:20Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707959 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64843.html २०५७] || ७ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64844.html २०५९] || १० नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64845.html २०६०] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64846.html २०६३] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] t3e3rmndke4fcs2cu5jf5f7s2q7ps00 2707970 2707959 2026-09-05T16:37:09Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707970 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64843.html २०५७] || ७ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64844.html २०५९] || १० नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64845.html २०६०] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64846.html २०६३] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64886.html २११८] || १८ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64889.html २१२१] || २४ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64893.html २१२५] || १ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64894.html २१२६] || २ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64895.html २१२७] || ५ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] any9jwkfmo9d0adudtd0fk2gs09rfi3 2707972 2707970 2026-09-05T16:50:41Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707972 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64843.html २०५७] || ७ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64844.html २०५९] || १० नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64845.html २०६०] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64846.html २०६३] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64886.html २११८] || १८ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64889.html २१२१] || २४ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64893.html २१२५] || १ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64894.html २१२६] || २ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64895.html २१२७] || ५ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66304.html २१३५] || २७ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=5 | [[२००४ नॅटवेस्ट मालिका|२००४ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66305.html २१३६] || २९ जून २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66306.html २१३७] || १ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66308.html २१३९] || ४ जुलै २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66309.html २१४०] || ६ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65032.html २१६४] || १ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65033.html २१६५] || ३ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65034.html २१६७] || ५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66196.html २१६८] || १०-११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66205.html २१७७] || १७-१८ सप्टेंबर २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66208.html २१८०] || २१ सप्टेंबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66210.html २१८२] || २५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64910.html २१९३] || २८ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64911.html २१९४] || १ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64912.html २१९५] || ४ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64913.html २१९७] || ५ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] lfmvvo2emcikrpsdz8ncjew9qvuqsn5 2707974 2707972 2026-09-05T16:52:12Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707974 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64843.html २०५७] || ७ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64844.html २०५९] || १० नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64845.html २०६०] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64846.html २०६३] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64886.html २११८] || १८ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64889.html २१२१] || २४ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64893.html २१२५] || १ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64894.html २१२६] || २ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64895.html २१२७] || ५ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66304.html २१३५] || २७ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=5 | [[२००४ नॅटवेस्ट मालिका|२००४ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66305.html २१३६] || २९ जून २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66306.html २१३७] || १ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66308.html २१३९] || ४ जुलै २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66309.html २१४०] || ६ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65032.html २१६४] || १ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65033.html २१६५] || ३ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65034.html २१६७] || ५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66196.html २१६८] || १०-११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66205.html २१७७] || १७-१८ सप्टेंबर २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66208.html २१८०] || २१ सप्टेंबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66210.html २१८२] || २५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64910.html २१९३] || २८ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64911.html २१९४] || १ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64912.html २१९५] || ४ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64913.html २१९७] || ५ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] iiqhfaexxbwbv3th6nfh5o8zy5i2wxd 2707980 2707974 2026-09-05T17:36:06Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707980 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64843.html २०५७] || ७ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64844.html २०५९] || १० नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64845.html २०६०] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64846.html २०६३] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64886.html २११८] || १८ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64889.html २१२१] || २४ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64893.html २१२५] || १ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64894.html २१२६] || २ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64895.html २१२७] || ५ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66304.html २१३५] || २७ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=5 | [[२००४ नॅटवेस्ट मालिका|२००४ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66305.html २१३६] || २९ जून २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66306.html २१३७] || १ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66308.html २१३९] || ४ जुलै २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66309.html २१४०] || ६ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65032.html २१६४] || १ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65033.html २१६५] || ३ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65034.html २१६७] || ५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66196.html २१६८] || १०-११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66205.html २१७७] || १७-१८ सप्टेंबर २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66208.html २१८०] || २१ सप्टेंबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66210.html २१८२] || २५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64910.html २१९३] || २८ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64911.html २१९४] || १ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64912.html २१९५] || ४ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64913.html २१९७] || ५ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64922.html २२१६] || ३० जानेवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|ENG}} |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64924.html २२१९] || २ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || टाय |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64925.html २२२१] || ४ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64926.html २२२३] || ६ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64927.html २२२४] || ९ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64928.html २२२५] || ११ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64929.html २२२६] || १३ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] k8r23bumr0c5ce2aavgzof30jwl88k3 2707981 2707980 2026-09-05T17:48:49Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707981 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64843.html २०५७] || ७ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64844.html २०५९] || १० नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64845.html २०६०] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64846.html २०६३] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64886.html २११८] || १८ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64889.html २१२१] || २४ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64893.html २१२५] || १ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64894.html २१२६] || २ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64895.html २१२७] || ५ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66304.html २१३५] || २७ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=5 | [[२००४ नॅटवेस्ट मालिका|२००४ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66305.html २१३६] || २९ जून २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66306.html २१३७] || १ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66308.html २१३९] || ४ जुलै २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66309.html २१४०] || ६ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65032.html २१६४] || १ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65033.html २१६५] || ३ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65034.html २१६७] || ५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66196.html २१६८] || १०-११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66205.html २१७७] || १७-१८ सप्टेंबर २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66208.html २१८०] || २१ सप्टेंबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66210.html २१८२] || २५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64910.html २१९३] || २८ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64911.html २१९४] || १ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64912.html २१९५] || ४ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64913.html २१९७] || ५ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64922.html २२१६] || ३० जानेवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|ENG}} |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64924.html २२१९] || २ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || टाय |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64925.html २२२१] || ४ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64926.html २२२३] || ६ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64927.html २२२४] || ९ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64928.html २२२५] || ११ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64929.html २२२६] || १३ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211244.html २२४९] || १६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[२००५ एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामने (इंग्लंडमध्ये)|२००५ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211425.html २२५१] || १९ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211579.html २२५२] || २१ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211678.html २२५३] || २३ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211860.html २२५५] || २६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212020.html २२५६] || २८ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212452.html २२५८] || २ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || टाय |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212795.html २२५९] || ७ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213080.html २२६०] || १० जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213288.html २२६१] || १२ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226352.html २३०४] || १० डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226353.html २३०५] || १२ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226354.html २३०६] || १५ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226355.html २३०७] || १९ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226356.html २३०८] || २१ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] 0ojalaqevo0df91oo8hy61o8pu7yyeg 2707983 2707981 2026-09-05T17:58:52Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707983 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64843.html २०५७] || ७ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64844.html २०५९] || १० नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64845.html २०६०] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64846.html २०६३] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64886.html २११८] || १८ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64889.html २१२१] || २४ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64893.html २१२५] || १ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64894.html २१२६] || २ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64895.html २१२७] || ५ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66304.html २१३५] || २७ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=5 | [[२००४ नॅटवेस्ट मालिका|२००४ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66305.html २१३६] || २९ जून २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66306.html २१३७] || १ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66308.html २१३९] || ४ जुलै २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66309.html २१४०] || ६ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65032.html २१६४] || १ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65033.html २१६५] || ३ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65034.html २१६७] || ५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66196.html २१६८] || १०-११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66205.html २१७७] || १७-१८ सप्टेंबर २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66208.html २१८०] || २१ सप्टेंबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66210.html २१८२] || २५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64910.html २१९३] || २८ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64911.html २१९४] || १ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64912.html २१९५] || ४ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64913.html २१९७] || ५ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64922.html २२१६] || ३० जानेवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|ENG}} |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64924.html २२१९] || २ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || टाय |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64925.html २२२१] || ४ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64926.html २२२३] || ६ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64927.html २२२४] || ९ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64928.html २२२५] || ११ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64929.html २२२६] || १३ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211244.html २२४९] || १६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[२००५ एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामने (इंग्लंडमध्ये)|२००५ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211425.html २२५१] || १९ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211579.html २२५२] || २१ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211678.html २२५३] || २३ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211860.html २२५५] || २६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212020.html २२५६] || २८ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212452.html २२५८] || २ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || टाय |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212795.html २२५९] || ७ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213080.html २२६०] || १० जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213288.html २२६१] || १२ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226352.html २३०४] || १० डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226353.html २३०५] || १२ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226354.html २३०६] || १५ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226355.html २३०७] || १९ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226356.html २३०८] || २१ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|ENG}} |- | ४२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238188.html २३५७] || २८ मार्च २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ४३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238189.html २३५८] || ३१ मार्च २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238190.html २३५९] || ३ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, मडगाव|फाटोर्डा स्टेडियम]], [[मडगाव]] || {{cr|IND}} |- | ४३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238191.html २३६०] || ६ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|IND}} |- | ४३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238193.html २३६१] || १२ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | ४३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238194.html २३६२] || १५ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ४३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] njujpdhu6acptatasspbd2fwyr3tqfj 2707986 2707983 2026-09-05T18:10:15Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707986 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64843.html २०५७] || ७ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64844.html २०५९] || १० नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64845.html २०६०] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64846.html २०६३] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64886.html २११८] || १८ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64889.html २१२१] || २४ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64893.html २१२५] || १ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64894.html २१२६] || २ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64895.html २१२७] || ५ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66304.html २१३५] || २७ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=5 | [[२००४ नॅटवेस्ट मालिका|२००४ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66305.html २१३६] || २९ जून २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66306.html २१३७] || १ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66308.html २१३९] || ४ जुलै २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66309.html २१४०] || ६ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65032.html २१६४] || १ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65033.html २१६५] || ३ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65034.html २१६७] || ५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66196.html २१६८] || १०-११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66205.html २१७७] || १७-१८ सप्टेंबर २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66208.html २१८०] || २१ सप्टेंबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66210.html २१८२] || २५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64910.html २१९३] || २८ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64911.html २१९४] || १ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64912.html २१९५] || ४ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64913.html २१९७] || ५ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64922.html २२१६] || ३० जानेवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|ENG}} |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64924.html २२१९] || २ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || टाय |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64925.html २२२१] || ४ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64926.html २२२३] || ६ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64927.html २२२४] || ९ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64928.html २२२५] || ११ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64929.html २२२६] || १३ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211244.html २२४९] || १६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[२००५ एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामने (इंग्लंडमध्ये)|२००५ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211425.html २२५१] || १९ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211579.html २२५२] || २१ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211678.html २२५३] || २३ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211860.html २२५५] || २६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212020.html २२५६] || २८ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212452.html २२५८] || २ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || टाय |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212795.html २२५९] || ७ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} || rowspan=25 | |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213080.html २२६०] || १० जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213288.html २२६१] || १२ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226352.html २३०४] || १० डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226353.html २३०५] || १२ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226354.html २३०६] || १५ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226355.html २३०७] || १९ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226356.html २३०८] || २१ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|ENG}} |- | ४२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238188.html २३५७] || २८ मार्च २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ४३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238189.html २३५८] || ३१ मार्च २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238190.html २३५९] || ३ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, मडगाव|फाटोर्डा स्टेडियम]], [[मडगाव]] || {{cr|IND}} |- | ४३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238191.html २३६०] || ६ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|IND}} |- | ४३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238193.html २३६१] || १२ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | ४३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238194.html २३६२] || १५ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ४३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}} |- | ४३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225250.html २३८४] || १७ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- | ४३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225251.html २३८५] || २० जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- | ४३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225252.html २३८६] || २४ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|SL}} |- | ४३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225253.html २३८८] || २८ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- | ४४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225254.html २३८९] || १ जुलै २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|SL}} |- | ४४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225245.html २४०८] || ३० ऑगस्ट २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || अनिर्णित |- | ४४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225246.html २४०९] || २ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | ४४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225247.html २४१०] || ५ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|PAK}} |- | ४४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225248.html २४११] || ८ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225249.html २४१२] || १० सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249745.html २४२९] || १५ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह स्टेडियम]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२००६ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००६ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249750.html २४३४] || २१ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह स्टेडियम]], [[जयपूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249755.html २४३९] || २८ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] 7c10cymi1bw8kvyjy4gl3c2955vt39t 2707991 2707986 2026-09-05T18:31:20Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707991 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64843.html २०५७] || ७ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64844.html २०५९] || १० नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64845.html २०६०] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64846.html २०६३] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64886.html २११८] || १८ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64889.html २१२१] || २४ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64893.html २१२५] || १ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64894.html २१२६] || २ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64895.html २१२७] || ५ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66304.html २१३५] || २७ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=5 | [[२००४ नॅटवेस्ट मालिका|२००४ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66305.html २१३६] || २९ जून २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66306.html २१३७] || १ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66308.html २१३९] || ४ जुलै २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66309.html २१४०] || ६ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65032.html २१६४] || १ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65033.html २१६५] || ३ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65034.html २१६७] || ५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66196.html २१६८] || १०-११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66205.html २१७७] || १७-१८ सप्टेंबर २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66208.html २१८०] || २१ सप्टेंबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66210.html २१८२] || २५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64910.html २१९३] || २८ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64911.html २१९४] || १ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64912.html २१९५] || ४ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64913.html २१९७] || ५ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64922.html २२१६] || ३० जानेवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|ENG}} |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64924.html २२१९] || २ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || टाय |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64925.html २२२१] || ४ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64926.html २२२३] || ६ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64927.html २२२४] || ९ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64928.html २२२५] || ११ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64929.html २२२६] || १३ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211244.html २२४९] || १६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[२००५ एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामने (इंग्लंडमध्ये)|२००५ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211425.html २२५१] || १९ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211579.html २२५२] || २१ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211678.html २२५३] || २३ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211860.html २२५५] || २६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212020.html २२५६] || २८ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212452.html २२५८] || २ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || टाय |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212795.html २२५९] || ७ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} || rowspan=25 | |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213080.html २२६०] || १० जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213288.html २२६१] || १२ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226352.html २३०४] || १० डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226353.html २३०५] || १२ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226354.html २३०६] || १५ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226355.html २३०७] || १९ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226356.html २३०८] || २१ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|ENG}} |- | ४२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238188.html २३५७] || २८ मार्च २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ४३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238189.html २३५८] || ३१ मार्च २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238190.html २३५९] || ३ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, मडगाव|फाटोर्डा स्टेडियम]], [[मडगाव]] || {{cr|IND}} |- | ४३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238191.html २३६०] || ६ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|IND}} |- | ४३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238193.html २३६१] || १२ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | ४३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238194.html २३६२] || १५ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ४३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}} |- | ४३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225250.html २३८४] || १७ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- | ४३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225251.html २३८५] || २० जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- | ४३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225252.html २३८६] || २४ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|SL}} |- | ४३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225253.html २३८८] || २८ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- | ४४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225254.html २३८९] || १ जुलै २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|SL}} |- | ४४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225245.html २४०८] || ३० ऑगस्ट २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || अनिर्णित |- | ४४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225246.html २४०९] || २ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | ४४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225247.html २४१०] || ५ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|PAK}} |- | ४४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225248.html २४११] || ८ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225249.html २४१२] || १० सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249745.html २४२९] || १५ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह स्टेडियम]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२००६ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००६ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249750.html २४३४] || २१ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह स्टेडियम]], [[जयपूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249755.html २४३९] || २८ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249232.html २४७३] || १२ जानेवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००६-०७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|२००७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249236.html २४७५] || १६ जानेवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249233.html २४७८] || १९ जानेवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249237.html २४८२] || २३ जानेवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249234.html २४८६] || २६ जानेवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249238.html २४९०] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249235.html २४९७] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249239.html २५१०] || ६ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249240.html २५१५] || ९ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249241.html २५१९] || ११ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] tg18vqm14k1k25dysxskf0ezznlht36 2707996 2707991 2026-09-05T18:42:13Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707996 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64843.html २०५७] || ७ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64844.html २०५९] || १० नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64845.html २०६०] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64846.html २०६३] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64886.html २११८] || १८ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64889.html २१२१] || २४ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64893.html २१२५] || १ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64894.html २१२६] || २ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64895.html २१२७] || ५ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66304.html २१३५] || २७ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=5 | [[२००४ नॅटवेस्ट मालिका|२००४ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66305.html २१३६] || २९ जून २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66306.html २१३७] || १ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66308.html २१३९] || ४ जुलै २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66309.html २१४०] || ६ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65032.html २१६४] || १ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65033.html २१६५] || ३ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65034.html २१६७] || ५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66196.html २१६८] || १०-११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66205.html २१७७] || १७-१८ सप्टेंबर २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66208.html २१८०] || २१ सप्टेंबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66210.html २१८२] || २५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64910.html २१९३] || २८ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64911.html २१९४] || १ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64912.html २१९५] || ४ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64913.html २१९७] || ५ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64922.html २२१६] || ३० जानेवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|ENG}} |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64924.html २२१९] || २ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || टाय |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64925.html २२२१] || ४ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64926.html २२२३] || ६ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64927.html २२२४] || ९ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64928.html २२२५] || ११ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64929.html २२२६] || १३ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211244.html २२४९] || १६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[२००५ एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामने (इंग्लंडमध्ये)|२००५ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211425.html २२५१] || १९ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211579.html २२५२] || २१ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211678.html २२५३] || २३ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211860.html २२५५] || २६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212020.html २२५६] || २८ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212452.html २२५८] || २ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || टाय |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212795.html २२५९] || ७ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} || rowspan=25 | |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213080.html २२६०] || १० जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213288.html २२६१] || १२ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226352.html २३०४] || १० डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226353.html २३०५] || १२ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226354.html २३०६] || १५ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226355.html २३०७] || १९ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226356.html २३०८] || २१ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|ENG}} |- | ४२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238188.html २३५७] || २८ मार्च २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ४३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238189.html २३५८] || ३१ मार्च २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238190.html २३५९] || ३ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, मडगाव|फाटोर्डा स्टेडियम]], [[मडगाव]] || {{cr|IND}} |- | ४३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238191.html २३६०] || ६ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|IND}} |- | ४३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238193.html २३६१] || १२ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | ४३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238194.html २३६२] || १५ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ४३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}} |- | ४३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225250.html २३८४] || १७ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- | ४३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225251.html २३८५] || २० जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- | ४३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225252.html २३८६] || २४ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|SL}} |- | ४३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225253.html २३८८] || २८ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- | ४४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225254.html २३८९] || १ जुलै २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|SL}} |- | ४४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225245.html २४०८] || ३० ऑगस्ट २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || अनिर्णित |- | ४४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225246.html २४०९] || २ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | ४४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225247.html २४१०] || ५ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|PAK}} |- | ४४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225248.html २४११] || ८ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225249.html २४१२] || १० सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249745.html २४२९] || १५ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह स्टेडियम]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२००६ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००६ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249750.html २४३४] || २१ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह स्टेडियम]], [[जयपूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249755.html २४३९] || २८ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249232.html २४७३] || १२ जानेवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००६-०७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|२००७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249236.html २४७५] || १६ जानेवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249233.html २४७८] || १९ जानेवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249237.html २४८२] || २३ जानेवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249234.html २४८६] || २६ जानेवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249238.html २४९०] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249235.html २४९७] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249239.html २५१०] || ६ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249240.html २५१५] || ९ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249241.html २५१९] || ११ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247463.html २५३६] || १६ मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} || rowspan=9 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247467.html २५४१] || १८ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247484.html २५५८] || ३० मार्च २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247489.html २५६३] || ४ एप्रिल २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ATG}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ४६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247491.html २५६५] || ८ एप्रिल २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ATG}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247494.html २५६८] || ११ एप्रिल २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247500.html २५७४] || १७ एप्रिल २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247504.html २५७८] || २१ एप्रिल २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] glqk80cunjkpv6o3zj5tsfv56brk9of 2707997 2707996 2026-09-05T18:43:23Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707997 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64745.html १८०६] || १३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64748.html १८०९] || १६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक पार्क]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64750.html १८११] || २० फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64751.html १८१२] || २३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64752.html १८१३] || २६ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66283.html १८४७] || २७ जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२|२००२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66286.html १८५०] || २ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66289.html १८५३] || ७ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66186.html १८८०] || १८ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65629.html १९१७] || १३ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००२-०३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65630.html १९१९] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65631.html १९२२] || १७ डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65632.html १९२४] || २० डिसेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65635.html १९३२] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65636.html १९३४] || १३ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65638.html १९३७] || १७ जानेवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65639.html १९३८] || १९ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65641.html १९४०] || २३ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65642.html १९४१] || २५ जानेवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65246.html १९५३] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65255.html १९६२] || २२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65269.html १९७६] || २ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65029.html २०२५] || १७ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65030.html २०२६] || २० जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65031.html २०२७] || २२ जून २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66293.html २०२८] || २६ जून २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66294.html २०२९] || २८ जून २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66296.html २०३१] || १ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66297.html २०३२] || ३ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66299.html २०३४] || ६ जुलै २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66300.html २०३५] || ८ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66302.html २०३७] || १२ जुलै २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64843.html २०५७] || ७ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64844.html २०५९] || १० नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64845.html २०६०] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64846.html २०६३] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64886.html २११८] || १८ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64889.html २१२१] || २४ एप्रिल २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64893.html २१२५] || १ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64894.html २१२६] || २ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|LCA}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64895.html २१२७] || ५ मे २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66304.html २१३५] || २७ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=5 | [[२००४ नॅटवेस्ट मालिका|२००४ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66305.html २१३६] || २९ जून २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66306.html २१३७] || १ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66308.html २१३९] || ४ जुलै २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66309.html २१४०] || ६ जुलै २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65032.html २१६४] || १ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65033.html २१६५] || ३ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65034.html २१६७] || ५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66196.html २१६८] || १०-११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66205.html २१७७] || १७-१८ सप्टेंबर २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66208.html २१८०] || २१ सप्टेंबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66210.html २१८२] || २५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64910.html २१९३] || २८ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64911.html २१९४] || १ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64912.html २१९५] || ४ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64913.html २१९७] || ५ डिसेंबर २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64922.html २२१६] || ३० जानेवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|ENG}} |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64924.html २२१९] || २ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || टाय |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64925.html २२२१] || ४ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64926.html २२२३] || ६ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64927.html २२२४] || ९ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64928.html २२२५] || ११ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64929.html २२२६] || १३ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211244.html २२४९] || १६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[२००५ एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामने (इंग्लंडमध्ये)|२००५ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211425.html २२५१] || १९ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211579.html २२५२] || २१ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211678.html २२५३] || २३ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211860.html २२५५] || २६ जून २००५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212020.html २२५६] || २८ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212452.html २२५८] || २ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || टाय |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/212795.html २२५९] || ७ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} || rowspan=25 | |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213080.html २२६०] || १० जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213288.html २२६१] || १२ जुलै २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226352.html २३०४] || १० डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226353.html २३०५] || १२ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226354.html २३०६] || १५ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226355.html २३०७] || १९ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226356.html २३०८] || २१ डिसेंबर २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|ENG}} |- | ४२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238188.html २३५७] || २८ मार्च २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ४३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238189.html २३५८] || ३१ मार्च २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238190.html २३५९] || ३ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, मडगाव|फाटोर्डा स्टेडियम]], [[मडगाव]] || {{cr|IND}} |- | ४३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238191.html २३६०] || ६ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|IND}} |- | ४३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238193.html २३६१] || १२ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | ४३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238194.html २३६२] || १५ एप्रिल २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ४३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}} |- | ४३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225250.html २३८४] || १७ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- | ४३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225251.html २३८५] || २० जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- | ४३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225252.html २३८६] || २४ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|SL}} |- | ४३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225253.html २३८८] || २८ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- | ४४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225254.html २३८९] || १ जुलै २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|SL}} |- | ४४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225245.html २४०८] || ३० ऑगस्ट २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || अनिर्णित |- | ४४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225246.html २४०९] || २ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | ४४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225247.html २४१०] || ५ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|PAK}} |- | ४४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225248.html २४११] || ८ सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225249.html २४१२] || १० सप्टेंबर २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249745.html २४२९] || १५ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह स्टेडियम]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२००६ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००६ आय.सी.सी. पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249750.html २४३४] || २१ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह स्टेडियम]], [[जयपूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249755.html २४३९] || २८ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249232.html २४७३] || १२ जानेवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००६-०७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|२००७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249236.html २४७५] || १६ जानेवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249233.html २४७८] || १९ जानेवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249237.html २४८२] || २३ जानेवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249234.html २४८६] || २६ जानेवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249238.html २४९०] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249235.html २४९७] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249239.html २५१०] || ६ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249240.html २५१५] || ९ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249241.html २५१९] || ११ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247463.html २५३६] || १६ मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} || rowspan=9 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247467.html २५४१] || १८ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247484.html २५५८] || ३० मार्च २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247489.html २५६३] || ४ एप्रिल २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ATG}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ४६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247491.html २५६५] || ८ एप्रिल २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ATG}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247494.html २५६८] || ११ एप्रिल २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247500.html २५७४] || १७ एप्रिल २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247504.html २५७८] || २१ एप्रिल २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] 9cdcliie03rx81ywdmlrjopl9aefpjb 0 383497 2707948 2707900 2026-09-05T15:56:18Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707948 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 | |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]] || {{crw|AUS}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}} |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 | |- | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 | |- | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}} |- | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[सॉमरसेट|नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357957.html ६८३] || ७ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००९ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357965.html ६९२] || १२ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357969.html ६९७] || १४ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357973.html ७००] || १७ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|ड्र्यूमन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357977.html ७०२] || १९ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357980.html ७०७] || २२ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७०९] || २९ जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=24 | |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383284.html ७१०] || ३० जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383285.html ७११] || ३ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383286.html ७१२] || ५ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७१३] || ७ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426176.html ७१९] || ४ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426177.html ७२०] || ५ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|ENG}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426178.html ७२१] || ७ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439012.html ७२७] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439013.html ७२८] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|ENG}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439014.html ७२९] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439015.html ७३०] || २६ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439016.html ७३१] || १ मार्च २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439405.html ७३८] || ७ जुलै २०१० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|किबवर्थ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लेस्टरशायर|किबवर्थ]] || {{crw|ENG}} |- | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435853.html ७३९] || १० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435854.html ७४०] || १२ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} |- | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435855.html ७४१] || १५ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435856.html ७४२] || १७ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[साउथ यॉर्कशायर|शॉ लेन]], [[साउथ यॉर्कशायर|बार्न्सली]] || {{crw|ENG}} |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435857.html ७४३] || २० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475117.html ७६०] || १५ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब ग्राउंड|नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475118.html ७६१] || १७ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474617.html ७६२] || ५ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474618.html ७६३] || ७ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474619.html ७६४] || ९ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492549.html ७८०] || ३० जून २०११ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492550.html ७८२] || २ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492551.html ७८३] || ५ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500230.html ७८५] || ७ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527679.html ७९२] || २१ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527680.html ७९३] || २३ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527681.html ७९४] || २५ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] oxkotdd2o4834he95n4120wxs55ehs7 2707961 2707948 2026-09-05T16:25:01Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707961 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 | |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]] || {{crw|AUS}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}} |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 | |- | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 | |- | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}} |- | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[सॉमरसेट|नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357957.html ६८३] || ७ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००९ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357965.html ६९२] || १२ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357969.html ६९७] || १४ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357973.html ७००] || १७ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|ड्र्यूमन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357977.html ७०२] || १९ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357980.html ७०७] || २२ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७०९] || २९ जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=24 | |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383284.html ७१०] || ३० जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383285.html ७११] || ३ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383286.html ७१२] || ५ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७१३] || ७ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426176.html ७१९] || ४ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426177.html ७२०] || ५ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|ENG}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426178.html ७२१] || ७ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439012.html ७२७] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439013.html ७२८] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|ENG}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439014.html ७२९] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439015.html ७३०] || २६ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439016.html ७३१] || १ मार्च २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439405.html ७३८] || ७ जुलै २०१० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|किबवर्थ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लेस्टरशायर|किबवर्थ]] || {{crw|ENG}} |- | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435853.html ७३९] || १० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435854.html ७४०] || १२ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} |- | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435855.html ७४१] || १५ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435856.html ७४२] || १७ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[साउथ यॉर्कशायर|शॉ लेन]], [[साउथ यॉर्कशायर|बार्न्सली]] || {{crw|ENG}} |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435857.html ७४३] || २० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475117.html ७६०] || १५ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब ग्राउंड|नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475118.html ७६१] || १७ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474617.html ७६२] || ५ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474618.html ७६३] || ७ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474619.html ७६४] || ९ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492549.html ७८०] || ३० जून २०११ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492550.html ७८२] || २ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492551.html ७८३] || ५ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500230.html ७८५] || ७ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527679.html ७९२] || २१ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527680.html ७९३] || २३ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527681.html ७९४] || २५ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527693.html ८११] || १ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527694.html ८१३] || ३ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527695.html ८१५] || ५ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542852.html ८२३] || १ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542853.html ८२४] || ४ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542854.html ८२५] || ५ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542855.html ८२६] || ८ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[कॉर्नवॉल|बॉसकावेन पार्क]], [[कॉर्नवॉल|ट्रुरो]] || {{crw|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542856.html ८२७] || ११ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन|सर पॉल गेट्टी क्रिकेट मैदान]], [[लंडन|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] klstxrnhpasmmfkuloh9ub9y75y0psl 2707978 2707961 2026-09-05T17:27:56Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707978 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 | |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]] || {{crw|AUS}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}} |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 | |- | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 | |- | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}} |- | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[सॉमरसेट|नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357957.html ६८३] || ७ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००९ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357965.html ६९२] || १२ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357969.html ६९७] || १४ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357973.html ७००] || १७ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|ड्र्यूमन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357977.html ७०२] || १९ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357980.html ७०७] || २२ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७०९] || २९ जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=24 | |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383284.html ७१०] || ३० जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383285.html ७११] || ३ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383286.html ७१२] || ५ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७१३] || ७ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426176.html ७१९] || ४ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426177.html ७२०] || ५ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|ENG}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426178.html ७२१] || ७ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439012.html ७२७] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439013.html ७२८] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|ENG}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439014.html ७२९] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439015.html ७३०] || २६ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439016.html ७३१] || १ मार्च २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439405.html ७३८] || ७ जुलै २०१० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|किबवर्थ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लेस्टरशायर|किबवर्थ]] || {{crw|ENG}} |- | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435853.html ७३९] || १० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435854.html ७४०] || १२ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} |- | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435855.html ७४१] || १५ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435856.html ७४२] || १७ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[साउथ यॉर्कशायर|शॉ लेन]], [[साउथ यॉर्कशायर|बार्न्सली]] || {{crw|ENG}} |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435857.html ७४३] || २० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475117.html ७६०] || १५ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब ग्राउंड|नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475118.html ७६१] || १७ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474617.html ७६२] || ५ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474618.html ७६३] || ७ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474619.html ७६४] || ९ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492549.html ७८०] || ३० जून २०११ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492550.html ७८२] || २ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492551.html ७८३] || ५ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500230.html ७८५] || ७ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527679.html ७९२] || २१ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527680.html ७९३] || २३ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527681.html ७९४] || २५ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527693.html ८११] || १ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527694.html ८१३] || ३ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527695.html ८१५] || ५ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542852.html ८२३] || १ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542853.html ८२४] || ४ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542854.html ८२५] || ५ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542855.html ८२६] || ८ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[कॉर्नवॉल|बॉसकावेन पार्क]], [[कॉर्नवॉल|ट्रुरो]] || {{crw|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542856.html ८२७] || ११ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन|सर पॉल गेट्टी क्रिकेट मैदान]], [[लंडन|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594894.html ८४७] || १ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|SL}} || rowspan=7 | [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०१३ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594897.html ८५०] || ३ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594902.html ८५४] || ५ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594904.html ८५८] || ८ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594908.html ८६२] || १० फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594912.html ८६६] || १३ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594914.html ८६७] || १५ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/627006.html ८७६] || १ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लिंकनशायर|लौथ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लिंकनशायर|लौथ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | |- | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/627007.html ८७७] || ३ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}} |- | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593723.html ८८१] || २० ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593724.html ८८२] || २३ ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593725.html ८८३] || २५ ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630901.html ८९३] || २९ ऑक्टोबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630902.html ८९४] || १ नोव्हेंबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{crw|ENG}} |- | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630903.html ८९५] || ३ नोव्हेंबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] d88j4smhhdsw0afin8m9v5yqf9leklg 2707982 2707978 2026-09-05T17:51:58Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707982 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 | |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]] || {{crw|AUS}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}} |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 | |- | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 | |- | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}} |- | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[सॉमरसेट|नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357957.html ६८३] || ७ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००९ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357965.html ६९२] || १२ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357969.html ६९७] || १४ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357973.html ७००] || १७ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|ड्र्यूमन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357977.html ७०२] || १९ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357980.html ७०७] || २२ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७०९] || २९ जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=24 | |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383284.html ७१०] || ३० जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383285.html ७११] || ३ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383286.html ७१२] || ५ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७१३] || ७ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426176.html ७१९] || ४ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426177.html ७२०] || ५ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|ENG}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426178.html ७२१] || ७ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439012.html ७२७] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439013.html ७२८] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|ENG}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439014.html ७२९] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439015.html ७३०] || २६ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439016.html ७३१] || १ मार्च २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439405.html ७३८] || ७ जुलै २०१० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|किबवर्थ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लेस्टरशायर|किबवर्थ]] || {{crw|ENG}} |- | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435853.html ७३९] || १० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435854.html ७४०] || १२ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} |- | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435855.html ७४१] || १५ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435856.html ७४२] || १७ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[साउथ यॉर्कशायर|शॉ लेन]], [[साउथ यॉर्कशायर|बार्न्सली]] || {{crw|ENG}} |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435857.html ७४३] || २० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475117.html ७६०] || १५ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब ग्राउंड|नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475118.html ७६१] || १७ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474617.html ७६२] || ५ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474618.html ७६३] || ७ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474619.html ७६४] || ९ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492549.html ७८०] || ३० जून २०११ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492550.html ७८२] || २ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492551.html ७८३] || ५ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500230.html ७८५] || ७ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527679.html ७९२] || २१ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527680.html ७९३] || २३ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527681.html ७९४] || २५ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527693.html ८११] || १ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527694.html ८१३] || ३ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527695.html ८१५] || ५ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542852.html ८२३] || १ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542853.html ८२४] || ४ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542854.html ८२५] || ५ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542855.html ८२६] || ८ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[कॉर्नवॉल|बॉसकावेन पार्क]], [[कॉर्नवॉल|ट्रुरो]] || {{crw|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542856.html ८२७] || ११ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन|सर पॉल गेट्टी क्रिकेट मैदान]], [[लंडन|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594894.html ८४७] || १ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|SL}} || rowspan=7 | [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०१३ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594897.html ८५०] || ३ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594902.html ८५४] || ५ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594904.html ८५८] || ८ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594908.html ८६२] || १० फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594912.html ८६६] || १३ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594914.html ८६७] || १५ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/627006.html ८७६] || १ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लिंकनशायर|लौथ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लिंकनशायर|लौथ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=13 | |- | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/627007.html ८७७] || ३ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}} |- | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593723.html ८८१] || २० ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593724.html ८८२] || २३ ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593725.html ८८३] || २५ ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630901.html ८९३] || २९ ऑक्टोबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630902.html ८९४] || १ नोव्हेंबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{crw|ENG}} |- | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630903.html ८९५] || ३ नोव्हेंबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{crw|ENG}} |- | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/666039.html ९०२] || १९ जानेवारी २०१४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/666041.html ९०५] || २३ जानेवारी २०१४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/666043.html ९०७] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722389.html ९१४] || २१ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |- | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722391.html ९१६] || २३ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] scslw5qqe4zhh5ogxsd3bbaruhm9tnh 2707988 2707982 2026-09-05T18:16:39Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707988 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 | |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]] || {{crw|AUS}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}} |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 | |- | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 | |- | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}} |- | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[सॉमरसेट|नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357957.html ६८३] || ७ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००९ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357965.html ६९२] || १२ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357969.html ६९७] || १४ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357973.html ७००] || १७ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|ड्र्यूमन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357977.html ७०२] || १९ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357980.html ७०७] || २२ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७०९] || २९ जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=24 | |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383284.html ७१०] || ३० जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383285.html ७११] || ३ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383286.html ७१२] || ५ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७१३] || ७ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426176.html ७१९] || ४ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426177.html ७२०] || ५ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|ENG}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426178.html ७२१] || ७ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439012.html ७२७] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439013.html ७२८] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|ENG}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439014.html ७२९] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439015.html ७३०] || २६ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439016.html ७३१] || १ मार्च २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439405.html ७३८] || ७ जुलै २०१० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|किबवर्थ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लेस्टरशायर|किबवर्थ]] || {{crw|ENG}} |- | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435853.html ७३९] || १० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435854.html ७४०] || १२ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} |- | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435855.html ७४१] || १५ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435856.html ७४२] || १७ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[साउथ यॉर्कशायर|शॉ लेन]], [[साउथ यॉर्कशायर|बार्न्सली]] || {{crw|ENG}} |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435857.html ७४३] || २० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475117.html ७६०] || १५ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब ग्राउंड|नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475118.html ७६१] || १७ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474617.html ७६२] || ५ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474618.html ७६३] || ७ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474619.html ७६४] || ९ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492549.html ७८०] || ३० जून २०११ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492550.html ७८२] || २ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492551.html ७८३] || ५ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500230.html ७८५] || ७ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527679.html ७९२] || २१ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527680.html ७९३] || २३ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527681.html ७९४] || २५ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527693.html ८११] || १ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527694.html ८१३] || ३ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527695.html ८१५] || ५ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542852.html ८२३] || १ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542853.html ८२४] || ४ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542854.html ८२५] || ५ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542855.html ८२६] || ८ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[कॉर्नवॉल|बॉसकावेन पार्क]], [[कॉर्नवॉल|ट्रुरो]] || {{crw|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542856.html ८२७] || ११ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन|सर पॉल गेट्टी क्रिकेट मैदान]], [[लंडन|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594894.html ८४७] || १ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|SL}} || rowspan=7 | [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०१३ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594897.html ८५०] || ३ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594902.html ८५४] || ५ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594904.html ८५८] || ८ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594908.html ८६२] || १० फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594912.html ८६६] || १३ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594914.html ८६७] || १५ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/627006.html ८७६] || १ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लिंकनशायर|लौथ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लिंकनशायर|लौथ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=21 | |- | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/627007.html ८७७] || ३ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}} |- | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593723.html ८८१] || २० ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593724.html ८८२] || २३ ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593725.html ८८३] || २५ ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630901.html ८९३] || २९ ऑक्टोबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630902.html ८९४] || १ नोव्हेंबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{crw|ENG}} |- | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630903.html ८९५] || ३ नोव्हेंबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{crw|ENG}} |- | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/666039.html ९०२] || १९ जानेवारी २०१४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/666041.html ९०५] || २३ जानेवारी २०१४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/666043.html ९०७] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722389.html ९१४] || २१ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |- | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722391.html ९१६] || २३ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |- | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/774875.html ९३७] || ११ फेब्रुवारी २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माउंट माउंगानुई]] || {{crw|NZ}} |- | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/774877.html ९३८] || १३ फेब्रुवारी २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माउंट माउंगानुई]] || {{crw|ENG}} |- | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/774879.html ९३९] || १५ फेब्रुवारी २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माउंट माउंगानुई]] || {{crw|NZ}} |- | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/774881.html ९४०] || २६ फेब्रुवारी २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/774883.html ९४१] || २८ फेब्रुवारी २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/798369.html ९५४] || २१ जुलै २०१५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[टॉंटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टॉंटन]] || {{crw|ENG}} |- | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/798371.html ९५५] || २३ जुलै २०१५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|AUS}} |- | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/798373.html ९५६] || २७ जुलै २०१५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|AUS}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] tsumjue2plddwi6vpix6g7kdt5genqe 2 383581 2708017 2707925 2026-09-06T02:47:47Z Smit237 187098 /* */ 2708017 wikitext text/x-wiki माझे नाव स्मित आहे. मी १८ वर्षाचा आहे आणि मला कूकिंग करायला खूप आवडतो. eoiuimhp7oyapraxssd6b165x100e48 3 383582 2707929 2026-09-05T13:51:03Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2707929 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Bargat cha zad}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:२१, ५ सप्टेंबर २०२६ (IST) ezow37im3ukr5wucngvcuex5ri5v8a4 0 383583 2707938 2026-09-05T15:06:40Z Nitinraje Anuse 71658 नवीन पान: |नाव = पुन्हा एक नवी दिशा |लेखक = [[नितीनराजे अनुसे]] |चित्र= [[File:Punha Ek Navi Disha.jpg|thumb|पुन्हा एक नवी दिशा]] |प्रकाशन = १५ एप्रिल २०१८ |प्रकाशक = [[राजे प्रकाशन]] [[सांगली]] [[पुन्हा एक नवी दिशा]] हे नितीनराज... 2707938 wikitext text/x-wiki |नाव = पुन्हा एक नवी दिशा |लेखक = [[नितीनराजे अनुसे]] |चित्र= [[File:Punha Ek Navi Disha.jpg|thumb|पुन्हा एक नवी दिशा]] |प्रकाशन = १५ एप्रिल २०१८ |प्रकाशक = [[राजे प्रकाशन]] [[सांगली]] [[पुन्हा एक नवी दिशा]] हे [[नितीनराजे अनुसे]] लिखीत समाजप्रबोधन प्रकारातील पुस्तक आहे. psf5vhs4v6x5s1qt79c3te4t439355d 2707939 2707938 2026-09-05T15:11:44Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2707939 wikitext text/x-wiki | नाव = [[पुन्हा एक नवी दिशा]] | लेखक = [[नितीनराजे अनुसे]] | चित्र= [[File:Punha Ek Navi Disha.jpg|thumb|पुन्हा एक नवी दिशा]] | प्रकाशन = १५ एप्रिल २०१८ | प्रकाशक = [[राजे प्रकाशन]] [[सांगली]] [[पुन्हा एक नवी दिशा]] हे [[नितीनराजे अनुसे]] लिखीत समाजप्रबोधन प्रकारातील पुस्तक आहे. g784hdx62krgcgje03m28coa2920h7o 2708047 2707939 2026-09-06T06:46:02Z Khirid Harshad 138639 [[Special:Contributions/Nitinraje Anuse|Nitinraje Anuse]] ([[User talk:Nitinraje Anuse|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2707939|2707939]] परतवली. 2708047 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता}} |नाव = पुन्हा एक नवी दिशा |लेखक = [[नितीनराजे अनुसे]] |चित्र= [[File:Punha Ek Navi Disha.jpg|thumb|पुन्हा एक नवी दिशा]] |प्रकाशन = १५ एप्रिल २०१८ |प्रकाशक = राजे प्रकाशन [[सांगली]] पुन्हा एक नवी दिशा हे [[नितीनराजे अनुसे]] लिखीत समाजप्रबोधन प्रकारातील पुस्तक आहे. pea0hjcyvu5j606l2udtd3in9ebfw8d 0 383585 2707951 2026-09-05T16:10:14Z संतोष गोरे 135680 [[:en:Nisha Sharma dowry case|Nisha Sharma dowry case]] पासून भाषांतरित 2707951 wikitext text/x-wiki '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. co0sd1yw8wud7y4u3ov2xuoe9emek1l 2707953 2707951 2026-09-05T16:13:27Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2707953 wikitext text/x-wiki '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name="NoDowry" /> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> i30zrz21d3zmlkaawvypzvexad48qvu 2707956 2707953 2026-09-05T16:16:41Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2707956 wikitext text/x-wiki '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name="NoDowry" /> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. 99f1mvlxmw1skzukfd982slphtamfue 2707958 2707956 2026-09-05T16:18:47Z संतोष गोरे 135680 2707958 wikitext text/x-wiki '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name="NoDowry" /> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. 9zp7hat3mbrajo3lti2z81fg1msw8hz 2707962 2707958 2026-09-05T16:25:08Z संतोष गोरे 135680 2707962 wikitext text/x-wiki '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name="NoDowry" /> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> 83f8n309sut1c6h1zpruxm82uyq20pk 2707963 2707962 2026-09-05T16:27:15Z संतोष गोरे 135680 2707963 wikitext text/x-wiki '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name="NoDowry" /> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> 1u7xuhc7eofthjhc3d4lcwcyfymm9op 2707965 2707963 2026-09-05T16:30:33Z संतोष गोरे 135680 2707965 wikitext text/x-wiki '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name="NoDowry" /> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे [[क्रिस्टियन अमानपौर]] यांनी [[६० मिनिट्स]]साठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा पद्धत]], [[भारतातील हुंडा कायदा|हुंडाविरोधी कायदे]], वधू जाळणे आणि [[स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण [[अमूल बटर गर्ल]]च्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> oet770jqvot602vwbx0qdspgl6ix0b5 2707966 2707965 2026-09-05T16:31:55Z संतोष गोरे 135680 2707966 wikitext text/x-wiki '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name="NoDowry" /> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे [[क्रिस्टियन अमानपौर]] यांनी [[६० मिनिट्स]]साठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा पद्धत]], [[भारतातील हुंडा कायदा|हुंडाविरोधी कायदे]], वधू जाळणे आणि [[स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण [[अमूल बटर गर्ल]]च्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> s4l7ev34n3fz98wi0t7wutnvgnf75vq 2707967 2707966 2026-09-05T16:34:52Z संतोष गोरे 135680 /* प्रसार माध्यमे */ 2707967 wikitext text/x-wiki '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name="NoDowry" /> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> ow5h5acuwpirx9ervgxn2hqa9rk5zym 2707968 2707967 2026-09-05T16:35:49Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2707968 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name="NoDowry" /> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> iz2w7jw1eqrbdx0o8nplfp9crbp4k89 2707969 2707968 2026-09-05T16:36:08Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2707969 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name="NoDowry" /> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> r657xg3ua3f6yw4um8m4t0sizyo8fvp 2707971 2707969 2026-09-05T16:37:57Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2707971 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ४९८अ कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> ald0svdtzfz5rmah9jfh5k22k4epkwn 2708015 2707971 2026-09-06T01:31:20Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708015 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम [[हुंडा प्रतिबंधक कायदा|४९८अ]] कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> jwvb1dzw6ckxd8iv8rhvj5j56hyeuyi 2708070 2708015 2026-09-06T08:30:15Z संतोष गोरे 135680 2708070 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम [[हुंडा प्रतिबंधक कायदा|४९८अ]] कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> == निशा शर्मा यांचा विवाह == १९ नोव्हेंबर, २००३ रोजी निशा यांनी कॉम्प्युटर इंजिनिअर असलेल्या अश्विनी शर्मा यांच्याशी नोएडा येथे मोजक्याच ७५ पाहुण्यांच्या उपस्थितीत एका साध्या समारंभात विवाह केला. या विवाहाचे जुळवाजुळव एका सामायिक कौटुंबिक मित्राने केली होती आणि सप्टेंबर २००३ मध्ये त्यांचा साखरपुडा झाला होता. त्यांच्या वडिलांनी हुंडा म्हणून केवळ एक सोन्याचा हार भेट म्हणून दिला होता. हा विवाह १९ नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी होणार होता; परंतु कायदेशीर अडचणी टाळण्यासाठी तो १९ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ३:०० वाजता पार पडला. मुनीश दलाल आणि नवनीत राय यांनी विवाह लांबणीवर टाकावा यासाठी न्यायालयात धाव घेतली होती.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref><ref name=Knot>{{cite news|title=Anti-dowry icon, Nisha Sharma, ties the knot|url=http://www.rediff.com/news/2003/nov/19delhi.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 November 2003}}</ref> rxr4hoqgajx783857ujmms3z93lbfd7 2708072 2708070 2026-09-06T08:33:29Z संतोष गोरे 135680 2708072 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम [[हुंडा प्रतिबंधक कायदा|४९८अ]] कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> == निशा शर्मा यांचा विवाह == १९ नोव्हेंबर, २००३ रोजी निशा यांनी कॉम्प्युटर इंजिनिअर असलेल्या अश्विनी शर्मा यांच्याशी नोएडा येथे मोजक्याच ७५ पाहुण्यांच्या उपस्थितीत एका साध्या समारंभात विवाह केला. या विवाहाचे जुळवाजुळव एका सामायिक कौटुंबिक मित्राने केली होती आणि सप्टेंबर २००३ मध्ये त्यांचा साखरपुडा झाला होता. त्यांच्या वडिलांनी हुंडा म्हणून केवळ एक सोन्याचा हार भेट म्हणून दिला होता. हा विवाह १९ नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी होणार होता; परंतु कायदेशीर अडचणी टाळण्यासाठी तो १९ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ३:०० वाजता पार पडला. मुनीश दलाल आणि नवनीत राय यांनी विवाह लांबणीवर टाकावा यासाठी न्यायालयात धाव घेतली होती.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref><ref name=Knot>{{cite news|title=Anti-dowry icon, Nisha Sharma, ties the knot|url=http://www.rediff.com/news/2003/nov/19delhi.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 November 2003}}</ref> == ओप्रा विन्फ्रे टॉक शो मध्ये == जानेवारी २००४ मध्ये, निशा, त्यांचे पती आणि त्यांच्या भावाला [[ओप्रा विन्फ्रे]] यांनी त्यांच्या द ओप्रा विन्फ्रे शोमध्ये आमंत्रित केले होते.<ref name=Oprah>{{cite news|title=Nisha invited to Oprah Show|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nisha-invited-to-Oprah-Show/articleshow/412789.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=9 January 2004}}</ref><ref name=OprahHigh>{{cite news|title=Oprah high|url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/20040126-dowry-victim-nisha-sharma-in-oprah-winfrey-show-790825-2004-01-25|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=26 January 2004|author=Kanika Gahlaut}}</ref> ओप्रा यांनी त्यांच्या प्रेक्षकांना सांगितले की ते अमेरिकेत जन्मल्याबद्दल भाग्यवान आहेत आणि हुंडा प्रथेवर भाष्य करताना या प्रथेला "अंधश्रद्धा आणि रानटी युगातील प्रकार" असे म्हटले.<ref name="OchoaIge2007">{{cite book|author1=María Ochoa|author2=Barbara K. Ige|title=Shout Out: Women of Color Respond to Violence|url=https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho|url-access=registration|accessdate=28 March 2015|year=2007|publisher=Seal Press|isbn=1-58005-229-0|pages=[https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho/page/110 110]–111}}</ref> 4qf24ssicxlnnakp1a5j050a9w07cqc 2708074 2708072 2026-09-06T08:37:07Z संतोष गोरे 135680 /* ओप्रा विन्फ्रे टॉक शो मध्ये */ 2708074 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम [[हुंडा प्रतिबंधक कायदा|४९८अ]] कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> == निशा शर्मा यांचा विवाह == १९ नोव्हेंबर, २००३ रोजी निशा यांनी कॉम्प्युटर इंजिनिअर असलेल्या अश्विनी शर्मा यांच्याशी नोएडा येथे मोजक्याच ७५ पाहुण्यांच्या उपस्थितीत एका साध्या समारंभात विवाह केला. या विवाहाचे जुळवाजुळव एका सामायिक कौटुंबिक मित्राने केली होती आणि सप्टेंबर २००३ मध्ये त्यांचा साखरपुडा झाला होता. त्यांच्या वडिलांनी हुंडा म्हणून केवळ एक सोन्याचा हार भेट म्हणून दिला होता. हा विवाह १९ नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी होणार होता; परंतु कायदेशीर अडचणी टाळण्यासाठी तो १९ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ३:०० वाजता पार पडला. मुनीश दलाल आणि नवनीत राय यांनी विवाह लांबणीवर टाकावा यासाठी न्यायालयात धाव घेतली होती.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref><ref name=Knot>{{cite news|title=Anti-dowry icon, Nisha Sharma, ties the knot|url=http://www.rediff.com/news/2003/nov/19delhi.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 November 2003}}</ref> == ओप्रा विन्फ्रे टॉक शो मध्ये == जानेवारी २००४ मध्ये, निशा, त्यांचे पती आणि त्यांच्या भावाला [[ओप्रा विन्फ्रे]] यांनी त्यांच्या द ओप्रा विन्फ्रे शोमध्ये आमंत्रित केले होते.<ref name=Oprah>{{cite news|title=Nisha invited to Oprah Show|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nisha-invited-to-Oprah-Show/articleshow/412789.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=9 January 2004}}</ref><ref name=OprahHigh>{{cite news|title=Oprah high|url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/20040126-dowry-victim-nisha-sharma-in-oprah-winfrey-show-790825-2004-01-25|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=26 January 2004|author=Kanika Gahlaut}}</ref> ओप्रा यांनी त्यांच्या प्रेक्षकांना सांगितले की ते अमेरिकेत जन्मल्याबद्दल भाग्यवान आहेत आणि हुंडा प्रथेवर भाष्य करताना या प्रथेला "अंधश्रद्धा आणि रानटी युगातील प्रकार" असे म्हटले.<ref name="OchoaIge2007">{{cite book|author1=María Ochoa|author2=Barbara K. Ige|title=Shout Out: Women of Color Respond to Violence|url=https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho|url-access=registration|accessdate=28 March 2015|year=2007|publisher=Seal Press|isbn=1-58005-229-0|pages=[https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho/page/110 110]–111}}</ref> == शालेय पाठ्यपुस्तकात == २००४ मध्ये, जेव्हा खटला अजून सुरू होता, तेव्हा [[नवी दिल्ली]] क्षेत्राच्या राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेने (SCERT) इयत्ता ६ वीच्या इंग्रजी पाठ्यपुस्तकात 'मॅन इन जेल ओव्हर डाऊरी डिमांड' या शीर्षकाखाली एका धड्याच्या स्वरूपात या घटनेचा समावेश केला. हा धडा मे २००३ मधील एका वृत्तपत्रातील लेखावरून घेण्यात आला होता. मुनीश दलाल यांनी राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेला अब्रुक नुकसानीची (मानहानीची) नोटीस पाठवली.<ref name=TextbookStar>{{cite news|author1=Geeta Pandey|title=Dowry woman becomes textbook star|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3696562.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=29 September 2004}}</ref> नंतर, नवरदेवाच्या आई आणि निवृत्त शाळा शिक्षिका असलेल्या विद्या दलाल यांनी सांगितले की, त्या ज्या शाळेत शिकवत होत्या त्याच शाळेत हे पुस्तक शिकवले जात असून त्यामुळे त्यांची प्रतिष्ठा धुळीस मिळाली आहे. कुटुंबाचे वकील रुपेश कुमार शर्मा यांनी सांगितले की, ते दिल्ली सरकार आणि शिक्षण विभागाविरुद्ध खटला भरत आहेत. पुस्तकातील व्यंगचित्रात मुनीश यांना लग्नमंडपातून अटक केल्याचे दाखवले होते, तर प्रत्यक्षात त्यांना त्यांच्या घरातून अटक करण्यात आली होती. वकिलांनी असेही सांगितले की, विद्या दलाल यांना त्यांची पेन्शन आणि सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळण्यापासून वंचित ठेवले जात आहे.<ref name=TextHaunts>{{cite news|author1=Ayswaria Venugopal|title=Dowry case in text haunts teacher|url=http://www.telegraphindia.com/1040918/asp/nation/story_3773408.asp|archive-url= |url-status=|archive-date=|accessdate=28 March 2015|work=The Telegraph |date=18 September 2004}}</ref> 8hgc66bos8lxi2l8pvyythj0h3ket7r 2708075 2708074 2026-09-06T08:40:05Z संतोष गोरे 135680 2708075 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम [[हुंडा प्रतिबंधक कायदा|४९८अ]] कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> == निशा शर्मा यांचा विवाह == १९ नोव्हेंबर, २००३ रोजी निशा यांनी कॉम्प्युटर इंजिनिअर असलेल्या अश्विनी शर्मा यांच्याशी नोएडा येथे मोजक्याच ७५ पाहुण्यांच्या उपस्थितीत एका साध्या समारंभात विवाह केला. या विवाहाचे जुळवाजुळव एका सामायिक कौटुंबिक मित्राने केली होती आणि सप्टेंबर २००३ मध्ये त्यांचा साखरपुडा झाला होता. त्यांच्या वडिलांनी हुंडा म्हणून केवळ एक सोन्याचा हार भेट म्हणून दिला होता. हा विवाह १९ नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी होणार होता; परंतु कायदेशीर अडचणी टाळण्यासाठी तो १९ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ३:०० वाजता पार पडला. मुनीश दलाल आणि नवनीत राय यांनी विवाह लांबणीवर टाकावा यासाठी न्यायालयात धाव घेतली होती.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref><ref name=Knot>{{cite news|title=Anti-dowry icon, Nisha Sharma, ties the knot|url=http://www.rediff.com/news/2003/nov/19delhi.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 November 2003}}</ref> == ओप्रा विन्फ्रे टॉक शो मध्ये == जानेवारी २००४ मध्ये, निशा, त्यांचे पती आणि त्यांच्या भावाला [[ओप्रा विन्फ्रे]] यांनी त्यांच्या द ओप्रा विन्फ्रे शोमध्ये आमंत्रित केले होते.<ref name=Oprah>{{cite news|title=Nisha invited to Oprah Show|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nisha-invited-to-Oprah-Show/articleshow/412789.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=9 January 2004}}</ref><ref name=OprahHigh>{{cite news|title=Oprah high|url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/20040126-dowry-victim-nisha-sharma-in-oprah-winfrey-show-790825-2004-01-25|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=26 January 2004|author=Kanika Gahlaut}}</ref> ओप्रा यांनी त्यांच्या प्रेक्षकांना सांगितले की ते अमेरिकेत जन्मल्याबद्दल भाग्यवान आहेत आणि हुंडा प्रथेवर भाष्य करताना या प्रथेला "अंधश्रद्धा आणि रानटी युगातील प्रकार" असे म्हटले.<ref name="OchoaIge2007">{{cite book|author1=María Ochoa|author2=Barbara K. Ige|title=Shout Out: Women of Color Respond to Violence|url=https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho|url-access=registration|accessdate=28 March 2015|year=2007|publisher=Seal Press|isbn=1-58005-229-0|pages=[https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho/page/110 110]–111}}</ref> == शालेय पाठ्यपुस्तकात == २००४ मध्ये, जेव्हा खटला अजून सुरू होता, तेव्हा [[नवी दिल्ली]] क्षेत्राच्या राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेने (SCERT) इयत्ता ६ वीच्या इंग्रजी पाठ्यपुस्तकात 'मॅन इन जेल ओव्हर डाऊरी डिमांड' या शीर्षकाखाली एका धड्याच्या स्वरूपात या घटनेचा समावेश केला. हा धडा मे २००३ मधील एका वृत्तपत्रातील लेखावरून घेण्यात आला होता. मुनीश दलाल यांनी राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेला अब्रुक नुकसानीची (मानहानीची) नोटीस पाठवली.<ref name=TextbookStar>{{cite news|author1=Geeta Pandey|title=Dowry woman becomes textbook star|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3696562.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=29 September 2004}}</ref> नंतर, नवरदेवाच्या आई आणि निवृत्त शाळा शिक्षिका असलेल्या विद्या दलाल यांनी सांगितले की, त्या ज्या शाळेत शिकवत होत्या त्याच शाळेत हे पुस्तक शिकवले जात असून त्यामुळे त्यांची प्रतिष्ठा धुळीस मिळाली आहे. कुटुंबाचे वकील रुपेश कुमार शर्मा यांनी सांगितले की, ते दिल्ली सरकार आणि शिक्षण विभागाविरुद्ध खटला भरत आहेत. पुस्तकातील व्यंगचित्रात मुनीश यांना लग्नमंडपातून अटक केल्याचे दाखवले होते, तर प्रत्यक्षात त्यांना त्यांच्या घरातून अटक करण्यात आली होती. वकिलांनी असेही सांगितले की, विद्या दलाल यांना त्यांची पेन्शन आणि सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळण्यापासून वंचित ठेवले जात आहे.<ref name=TextHaunts>{{cite news|author1=Ayswaria Venugopal|title=Dowry case in text haunts teacher|url=http://www.telegraphindia.com/1040918/asp/nation/story_3773408.asp|archive-url= |url-status=|archive-date=|accessdate=28 March 2015|work=The Telegraph |date=18 September 2004}}</ref> == खटला आणि निकाल == नोएडाच्या सेक्टर २४ पोलीस ठाण्यात दलाल, त्यांची आई विद्या दलाल आणि त्यांची आजी/आत्या सावित्री शर्मा यांच्याविरुद्ध गुन्हा दाखल करण्यात आला.<ref name=AllLetOff/> मे २००३ च्या मध्यात खटल्याची वाट पाहत असताना, मुनीश दलाल यांना दासना तुरुंगात इतर कैद्यांनी मारहाण केली, ज्यांनी त्यांना लोभी नवरदेव म्हणून हिणवले होते. या मारहाणीत दलाल यांना काही दुखापती झाल्या. दलाल यांच्या वकीलांनी [[भारताचे राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग]] यांच्याकडे अपील दाखल केले.<ref name=DalalBeaten>{{cite news|title=Munish Dalal beaten up by jail inmates|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030521/ncr1.htm|access-date=28 March 2015|work=[[The Tribune (India)]]|date=20 May 2003}}</ref> दलाल यांनी निशा यांच्यावर [[व्यभिचार]] (अडल्ट्री) आणि [[द्विपत्नीत्व]] (बायगामी) केल्याचा आरोप करत परस्पर प्रतिदावा दाखल केला होता.<ref name=TextHaunts/> २९ फेब्रुवारी २०१२ रोजी, [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा]] येथील [[भारताचे जिल्हा न्यायालये|जिल्हा न्यायालयाने]] आरोपांना पुष्टी देणाऱ्या पुराव्यांच्या अभावामुळे दलाल आणि त्यांच्या कुटुंबाची निर्दोष सुटका केली. न्यायालयाने नवनीत राय यांचीही निर्दोष सुटका केली, ज्यांच्यावर निशा यांनी विवाहाची कागदपत्रे बनावट केल्याचा आरोप केला होता. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, नवनीत राय यांनी प्रसारित केलेले कागदपत्रे हे बनावट असल्याचे फिर्यादी पक्षाला सिद्ध करता आले नाही.<ref name=AllLetOff/><ref name=NoidaCourt>{{cite news|title=Nisha Sharma dowry case: Noida court acquits all accused|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/nisha-sharma-dowry-case-noida-court-acquits-all-accused-94732-2012-02-29|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=1 March 2012}}</ref><ref name=Junked>{{cite news|title=Rebel bride’s dowry charge junked|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms|accessdate=28 March 2015|work=The Times of India|date=1 May 2012}}</ref><ref name=9YrsLater>{{cite news|title=9 yrs later, accused let off in Nisha Sharma dowry case|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006042023/http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|url-status=dead|archive-date=October 6, 2014|accessdate=28 March 2015|work=Hindustan Times|date=1 March 2012}}</ref> lf5zfiss0zbjdv5e8pa3sz9js3t9lxh 2708076 2708075 2026-09-06T08:42:21Z संतोष गोरे 135680 2708076 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम [[हुंडा प्रतिबंधक कायदा|४९८अ]] कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> == निशा शर्मा यांचा विवाह == १९ नोव्हेंबर, २००३ रोजी निशा यांनी कॉम्प्युटर इंजिनिअर असलेल्या अश्विनी शर्मा यांच्याशी नोएडा येथे मोजक्याच ७५ पाहुण्यांच्या उपस्थितीत एका साध्या समारंभात विवाह केला. या विवाहाचे जुळवाजुळव एका सामायिक कौटुंबिक मित्राने केली होती आणि सप्टेंबर २००३ मध्ये त्यांचा साखरपुडा झाला होता. त्यांच्या वडिलांनी हुंडा म्हणून केवळ एक सोन्याचा हार भेट म्हणून दिला होता. हा विवाह १९ नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी होणार होता; परंतु कायदेशीर अडचणी टाळण्यासाठी तो १९ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ३:०० वाजता पार पडला. मुनीश दलाल आणि नवनीत राय यांनी विवाह लांबणीवर टाकावा यासाठी न्यायालयात धाव घेतली होती.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref><ref name=Knot>{{cite news|title=Anti-dowry icon, Nisha Sharma, ties the knot|url=http://www.rediff.com/news/2003/nov/19delhi.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 November 2003}}</ref> == ओप्रा विन्फ्रे टॉक शो मध्ये == जानेवारी २००४ मध्ये, निशा, त्यांचे पती आणि त्यांच्या भावाला [[ओप्रा विन्फ्रे]] यांनी त्यांच्या द ओप्रा विन्फ्रे शोमध्ये आमंत्रित केले होते.<ref name=Oprah>{{cite news|title=Nisha invited to Oprah Show|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nisha-invited-to-Oprah-Show/articleshow/412789.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=9 January 2004}}</ref><ref name=OprahHigh>{{cite news|title=Oprah high|url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/20040126-dowry-victim-nisha-sharma-in-oprah-winfrey-show-790825-2004-01-25|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=26 January 2004|author=Kanika Gahlaut}}</ref> ओप्रा यांनी त्यांच्या प्रेक्षकांना सांगितले की ते अमेरिकेत जन्मल्याबद्दल भाग्यवान आहेत आणि हुंडा प्रथेवर भाष्य करताना या प्रथेला "अंधश्रद्धा आणि रानटी युगातील प्रकार" असे म्हटले.<ref name="OchoaIge2007">{{cite book|author1=María Ochoa|author2=Barbara K. Ige|title=Shout Out: Women of Color Respond to Violence|url=https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho|url-access=registration|accessdate=28 March 2015|year=2007|publisher=Seal Press|isbn=1-58005-229-0|pages=[https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho/page/110 110]–111}}</ref> == शालेय पाठ्यपुस्तकात == २००४ मध्ये, जेव्हा खटला अजून सुरू होता, तेव्हा [[नवी दिल्ली]] क्षेत्राच्या राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेने (SCERT) इयत्ता ६ वीच्या इंग्रजी पाठ्यपुस्तकात 'मॅन इन जेल ओव्हर डाऊरी डिमांड' या शीर्षकाखाली एका धड्याच्या स्वरूपात या घटनेचा समावेश केला. हा धडा मे २००३ मधील एका वृत्तपत्रातील लेखावरून घेण्यात आला होता. मुनीश दलाल यांनी राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेला अब्रुक नुकसानीची (मानहानीची) नोटीस पाठवली.<ref name=TextbookStar>{{cite news|author1=Geeta Pandey|title=Dowry woman becomes textbook star|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3696562.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=29 September 2004}}</ref> नंतर, नवरदेवाच्या आई आणि निवृत्त शाळा शिक्षिका असलेल्या विद्या दलाल यांनी सांगितले की, त्या ज्या शाळेत शिकवत होत्या त्याच शाळेत हे पुस्तक शिकवले जात असून त्यामुळे त्यांची प्रतिष्ठा धुळीस मिळाली आहे. कुटुंबाचे वकील रुपेश कुमार शर्मा यांनी सांगितले की, ते दिल्ली सरकार आणि शिक्षण विभागाविरुद्ध खटला भरत आहेत. पुस्तकातील व्यंगचित्रात मुनीश यांना लग्नमंडपातून अटक केल्याचे दाखवले होते, तर प्रत्यक्षात त्यांना त्यांच्या घरातून अटक करण्यात आली होती. वकिलांनी असेही सांगितले की, विद्या दलाल यांना त्यांची पेन्शन आणि सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळण्यापासून वंचित ठेवले जात आहे.<ref name=TextHaunts>{{cite news|author1=Ayswaria Venugopal|title=Dowry case in text haunts teacher|url=http://www.telegraphindia.com/1040918/asp/nation/story_3773408.asp|archive-url= |url-status=|archive-date=|accessdate=28 March 2015|work=The Telegraph |date=18 September 2004}}</ref> == खटला आणि निकाल == नोएडाच्या सेक्टर २४ पोलीस ठाण्यात दलाल, त्यांची आई विद्या दलाल आणि त्यांची आजी/आत्या सावित्री शर्मा यांच्याविरुद्ध गुन्हा दाखल करण्यात आला.<ref name=AllLetOff/> मे २००३ च्या मध्यात खटल्याची वाट पाहत असताना, मुनीश दलाल यांना दासना तुरुंगात इतर कैद्यांनी मारहाण केली, ज्यांनी त्यांना लोभी नवरदेव म्हणून हिणवले होते. या मारहाणीत दलाल यांना काही दुखापती झाल्या. दलाल यांच्या वकीलांनी भारताचे राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग यांच्याकडे अपील दाखल केले.<ref name=DalalBeaten>{{cite news|title=Munish Dalal beaten up by jail inmates|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030521/ncr1.htm|access-date=28 March 2015|work=[[The Tribune (India)]]|date=20 May 2003}}</ref> दलाल यांनी निशा यांच्यावर [[व्यभिचार]] (अडल्ट्री) आणि [[बहुपत्नीकत्व|द्विपत्नीत्व]] (बायगामी) केल्याचा आरोप करत परस्पर प्रतिदावा दाखल केला होता.<ref name=TextHaunts/> २९ फेब्रुवारी २०१२ रोजी, [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा]] येथील जिल्हा न्यायालयाने आरोपांना पुष्टी देणाऱ्या पुराव्यांच्या अभावामुळे दलाल आणि त्यांच्या कुटुंबाची निर्दोष सुटका केली. न्यायालयाने नवनीत राय यांचीही निर्दोष सुटका केली, ज्यांच्यावर निशा यांनी विवाहाची कागदपत्रे बनावट केल्याचा आरोप केला होता. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, नवनीत राय यांनी प्रसारित केलेले कागदपत्रे हे बनावट असल्याचे फिर्यादी पक्षाला सिद्ध करता आले नाही.<ref name=AllLetOff/><ref name=NoidaCourt>{{cite news|title=Nisha Sharma dowry case: Noida court acquits all accused|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/nisha-sharma-dowry-case-noida-court-acquits-all-accused-94732-2012-02-29|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=1 March 2012}}</ref><ref name=Junked>{{cite news|title=Rebel bride’s dowry charge junked|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms|accessdate=28 March 2015|work=The Times of India|date=1 May 2012}}</ref><ref name=9YrsLater>{{cite news|title=9 yrs later, accused let off in Nisha Sharma dowry case|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006042023/http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|url-status=dead|archive-date=October 6, 2014|accessdate=28 March 2015|work=Hindustan Times|date=1 March 2012}}</ref> ib8amlvrl8b5jt41q8po4u7hadhlduy 2708077 2708076 2026-09-06T08:42:42Z संतोष गोरे 135680 2708077 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम [[हुंडा प्रतिबंधक कायदा|४९८अ]] कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> == निशा शर्मा यांचा विवाह == १९ नोव्हेंबर, २००३ रोजी निशा यांनी कॉम्प्युटर इंजिनिअर असलेल्या अश्विनी शर्मा यांच्याशी नोएडा येथे मोजक्याच ७५ पाहुण्यांच्या उपस्थितीत एका साध्या समारंभात विवाह केला. या विवाहाचे जुळवाजुळव एका सामायिक कौटुंबिक मित्राने केली होती आणि सप्टेंबर २००३ मध्ये त्यांचा साखरपुडा झाला होता. त्यांच्या वडिलांनी हुंडा म्हणून केवळ एक सोन्याचा हार भेट म्हणून दिला होता. हा विवाह १९ नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी होणार होता; परंतु कायदेशीर अडचणी टाळण्यासाठी तो १९ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ३:०० वाजता पार पडला. मुनीश दलाल आणि नवनीत राय यांनी विवाह लांबणीवर टाकावा यासाठी न्यायालयात धाव घेतली होती.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref><ref name=Knot>{{cite news|title=Anti-dowry icon, Nisha Sharma, ties the knot|url=http://www.rediff.com/news/2003/nov/19delhi.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 November 2003}}</ref> == ओप्रा विन्फ्रे टॉक शो मध्ये == जानेवारी २००४ मध्ये, निशा, त्यांचे पती आणि त्यांच्या भावाला [[ओप्रा विन्फ्रे]] यांनी त्यांच्या द ओप्रा विन्फ्रे शोमध्ये आमंत्रित केले होते.<ref name=Oprah>{{cite news|title=Nisha invited to Oprah Show|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nisha-invited-to-Oprah-Show/articleshow/412789.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=9 January 2004}}</ref><ref name=OprahHigh>{{cite news|title=Oprah high|url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/20040126-dowry-victim-nisha-sharma-in-oprah-winfrey-show-790825-2004-01-25|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=26 January 2004|author=Kanika Gahlaut}}</ref> ओप्रा यांनी त्यांच्या प्रेक्षकांना सांगितले की ते अमेरिकेत जन्मल्याबद्दल भाग्यवान आहेत आणि हुंडा प्रथेवर भाष्य करताना या प्रथेला "अंधश्रद्धा आणि रानटी युगातील प्रकार" असे म्हटले.<ref name="OchoaIge2007">{{cite book|author1=María Ochoa|author2=Barbara K. Ige|title=Shout Out: Women of Color Respond to Violence|url=https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho|url-access=registration|accessdate=28 March 2015|year=2007|publisher=Seal Press|isbn=1-58005-229-0|pages=[https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho/page/110 110]–111}}</ref> == शालेय पाठ्यपुस्तकात == २००४ मध्ये, जेव्हा खटला अजून सुरू होता, तेव्हा [[नवी दिल्ली]] क्षेत्राच्या राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेने (SCERT) इयत्ता ६ वीच्या इंग्रजी पाठ्यपुस्तकात 'मॅन इन जेल ओव्हर डाऊरी डिमांड' या शीर्षकाखाली एका धड्याच्या स्वरूपात या घटनेचा समावेश केला. हा धडा मे २००३ मधील एका वृत्तपत्रातील लेखावरून घेण्यात आला होता. मुनीश दलाल यांनी राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेला अब्रुक नुकसानीची (मानहानीची) नोटीस पाठवली.<ref name=TextbookStar>{{cite news|author1=Geeta Pandey|title=Dowry woman becomes textbook star|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3696562.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=29 September 2004}}</ref> नंतर, नवरदेवाच्या आई आणि निवृत्त शाळा शिक्षिका असलेल्या विद्या दलाल यांनी सांगितले की, त्या ज्या शाळेत शिकवत होत्या त्याच शाळेत हे पुस्तक शिकवले जात असून त्यामुळे त्यांची प्रतिष्ठा धुळीस मिळाली आहे. कुटुंबाचे वकील रुपेश कुमार शर्मा यांनी सांगितले की, ते दिल्ली सरकार आणि शिक्षण विभागाविरुद्ध खटला भरत आहेत. पुस्तकातील व्यंगचित्रात मुनीश यांना लग्नमंडपातून अटक केल्याचे दाखवले होते, तर प्रत्यक्षात त्यांना त्यांच्या घरातून अटक करण्यात आली होती. वकिलांनी असेही सांगितले की, विद्या दलाल यांना त्यांची पेन्शन आणि सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळण्यापासून वंचित ठेवले जात आहे.<ref name=TextHaunts>{{cite news|author1=Ayswaria Venugopal|title=Dowry case in text haunts teacher|url=http://www.telegraphindia.com/1040918/asp/nation/story_3773408.asp|archive-url= |url-status=|archive-date=|accessdate=28 March 2015|work=The Telegraph |date=18 September 2004}}</ref> == खटला आणि निकाल == नोएडाच्या सेक्टर २४ पोलीस ठाण्यात दलाल, त्यांची आई विद्या दलाल आणि त्यांची आत्या सावित्री शर्मा यांच्याविरुद्ध गुन्हा दाखल करण्यात आला.<ref name=AllLetOff/> मे २००३ च्या मध्यात खटल्याची वाट पाहत असताना, मुनीश दलाल यांना दासना तुरुंगात इतर कैद्यांनी मारहाण केली, ज्यांनी त्यांना लोभी नवरदेव म्हणून हिणवले होते. या मारहाणीत दलाल यांना काही दुखापती झाल्या. दलाल यांच्या वकीलांनी भारताचे राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग यांच्याकडे अपील दाखल केले.<ref name=DalalBeaten>{{cite news|title=Munish Dalal beaten up by jail inmates|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030521/ncr1.htm|access-date=28 March 2015|work=[[The Tribune (India)]]|date=20 May 2003}}</ref> दलाल यांनी निशा यांच्यावर [[व्यभिचार]] (अडल्ट्री) आणि [[बहुपत्नीकत्व|द्विपत्नीत्व]] (बायगामी) केल्याचा आरोप करत परस्पर प्रतिदावा दाखल केला होता.<ref name=TextHaunts/> २९ फेब्रुवारी २०१२ रोजी, [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा]] येथील जिल्हा न्यायालयाने आरोपांना पुष्टी देणाऱ्या पुराव्यांच्या अभावामुळे दलाल आणि त्यांच्या कुटुंबाची निर्दोष सुटका केली. न्यायालयाने नवनीत राय यांचीही निर्दोष सुटका केली, ज्यांच्यावर निशा यांनी विवाहाची कागदपत्रे बनावट केल्याचा आरोप केला होता. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, नवनीत राय यांनी प्रसारित केलेले कागदपत्रे हे बनावट असल्याचे फिर्यादी पक्षाला सिद्ध करता आले नाही.<ref name=AllLetOff/><ref name=NoidaCourt>{{cite news|title=Nisha Sharma dowry case: Noida court acquits all accused|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/nisha-sharma-dowry-case-noida-court-acquits-all-accused-94732-2012-02-29|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=1 March 2012}}</ref><ref name=Junked>{{cite news|title=Rebel bride’s dowry charge junked|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms|accessdate=28 March 2015|work=The Times of India|date=1 May 2012}}</ref><ref name=9YrsLater>{{cite news|title=9 yrs later, accused let off in Nisha Sharma dowry case|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006042023/http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|url-status=dead|archive-date=October 6, 2014|accessdate=28 March 2015|work=Hindustan Times|date=1 March 2012}}</ref> myc3j2r0piv9df4zy2qch48fdf76nr5 2708078 2708077 2026-09-06T08:44:38Z संतोष गोरे 135680 2708078 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम [[हुंडा प्रतिबंधक कायदा|४९८अ]] कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> == निशा शर्मा यांचा विवाह == १९ नोव्हेंबर, २००३ रोजी निशा यांनी कॉम्प्युटर इंजिनिअर असलेल्या अश्विनी शर्मा यांच्याशी नोएडा येथे मोजक्याच ७५ पाहुण्यांच्या उपस्थितीत एका साध्या समारंभात विवाह केला. या विवाहाचे जुळवाजुळव एका सामायिक कौटुंबिक मित्राने केली होती आणि सप्टेंबर २००३ मध्ये त्यांचा साखरपुडा झाला होता. त्यांच्या वडिलांनी हुंडा म्हणून केवळ एक सोन्याचा हार भेट म्हणून दिला होता. हा विवाह १९ नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी होणार होता; परंतु कायदेशीर अडचणी टाळण्यासाठी तो १९ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ३:०० वाजता पार पडला. मुनीश दलाल आणि नवनीत राय यांनी विवाह लांबणीवर टाकावा यासाठी न्यायालयात धाव घेतली होती.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref><ref name=Knot>{{cite news|title=Anti-dowry icon, Nisha Sharma, ties the knot|url=http://www.rediff.com/news/2003/nov/19delhi.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 November 2003}}</ref> == ओप्रा विन्फ्रे टॉक शो मध्ये == जानेवारी २००४ मध्ये, निशा, त्यांचे पती आणि त्यांच्या भावाला [[ओप्रा विन्फ्रे]] यांनी त्यांच्या द ओप्रा विन्फ्रे शोमध्ये आमंत्रित केले होते.<ref name=Oprah>{{cite news|title=Nisha invited to Oprah Show|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nisha-invited-to-Oprah-Show/articleshow/412789.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=9 January 2004}}</ref><ref name=OprahHigh>{{cite news|title=Oprah high|url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/20040126-dowry-victim-nisha-sharma-in-oprah-winfrey-show-790825-2004-01-25|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=26 January 2004|author=Kanika Gahlaut}}</ref> ओप्रा यांनी त्यांच्या प्रेक्षकांना सांगितले की ते अमेरिकेत जन्मल्याबद्दल भाग्यवान आहेत आणि हुंडा प्रथेवर भाष्य करताना या प्रथेला "अंधश्रद्धा आणि रानटी युगातील प्रकार" असे म्हटले.<ref name="OchoaIge2007">{{cite book|author1=María Ochoa|author2=Barbara K. Ige|title=Shout Out: Women of Color Respond to Violence|url=https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho|url-access=registration|accessdate=28 March 2015|year=2007|publisher=Seal Press|isbn=1-58005-229-0|pages=[https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho/page/110 110]–111}}</ref> == शालेय पाठ्यपुस्तकात == २००४ मध्ये, जेव्हा खटला अजून सुरू होता, तेव्हा [[नवी दिल्ली]] क्षेत्राच्या राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेने (SCERT) इयत्ता ६ वीच्या इंग्रजी पाठ्यपुस्तकात 'मॅन इन जेल ओव्हर डाऊरी डिमांड' या शीर्षकाखाली एका धड्याच्या स्वरूपात या घटनेचा समावेश केला. हा धडा मे २००३ मधील एका वृत्तपत्रातील लेखावरून घेण्यात आला होता. मुनीश दलाल यांनी राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेला अब्रुक नुकसानीची (मानहानीची) नोटीस पाठवली.<ref name=TextbookStar>{{cite news|author1=Geeta Pandey|title=Dowry woman becomes textbook star|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3696562.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=29 September 2004}}</ref> नंतर, नवरदेवाच्या आई आणि निवृत्त शाळा शिक्षिका असलेल्या विद्या दलाल यांनी सांगितले की, त्या ज्या शाळेत शिकवत होत्या त्याच शाळेत हे पुस्तक शिकवले जात असून त्यामुळे त्यांची प्रतिष्ठा धुळीस मिळाली आहे. कुटुंबाचे वकील रुपेश कुमार शर्मा यांनी सांगितले की, ते दिल्ली सरकार आणि शिक्षण विभागाविरुद्ध खटला भरत आहेत. पुस्तकातील व्यंगचित्रात मुनीश यांना लग्नमंडपातून अटक केल्याचे दाखवले होते, तर प्रत्यक्षात त्यांना त्यांच्या घरातून अटक करण्यात आली होती. वकिलांनी असेही सांगितले की, विद्या दलाल यांना त्यांची पेन्शन आणि सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळण्यापासून वंचित ठेवले जात आहे.<ref name=TextHaunts>{{cite news|author1=Ayswaria Venugopal|title=Dowry case in text haunts teacher|url=http://www.telegraphindia.com/1040918/asp/nation/story_3773408.asp|archive-url= |url-status=|archive-date=|accessdate=28 March 2015|work=The Telegraph |date=18 September 2004}}</ref> == खटला आणि निकाल == नोएडाच्या सेक्टर २४ पोलीस ठाण्यात दलाल, त्यांची आई विद्या दलाल आणि त्यांची आत्या सावित्री शर्मा यांच्याविरुद्ध गुन्हा दाखल करण्यात आला.<ref name=AllLetOff/> मे २००३ च्या मध्यात खटल्याची वाट पाहत असताना, मुनीश दलाल यांना दासना तुरुंगात इतर कैद्यांनी मारहाण केली, ज्यांनी त्यांना लोभी नवरदेव म्हणून हिणवले होते. या मारहाणीत दलाल यांना काही दुखापती झाल्या. दलाल यांच्या वकीलांनी भारताचे राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग यांच्याकडे अपील दाखल केले.<ref name=DalalBeaten>{{cite news|title=Munish Dalal beaten up by jail inmates|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030521/ncr1.htm|access-date=28 March 2015|work=[[The Tribune (India)]]|date=20 May 2003}}</ref> दलाल यांनी निशा यांच्यावर [[व्यभिचार]] (अडल्ट्री) आणि [[बहुपत्नीकत्व|द्विपत्नीत्व]] (बायगामी) केल्याचा आरोप करत परस्पर प्रतिदावा दाखल केला होता.<ref name=TextHaunts/> २९ फेब्रुवारी २०१२ रोजी, [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा]] येथील जिल्हा न्यायालयाने आरोपांना पुष्टी देणाऱ्या पुराव्यांच्या अभावामुळे दलाल आणि त्यांच्या कुटुंबाची निर्दोष सुटका केली. न्यायालयाने नवनीत राय यांचीही निर्दोष सुटका केली, ज्यांच्यावर निशा यांनी विवाहाची कागदपत्रे बनावट केल्याचा आरोप केला होता. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, नवनीत राय यांनी प्रसारित केलेले कागदपत्रे हे बनावट असल्याचे फिर्यादी पक्षाला सिद्ध करता आले नाही.<ref name=AllLetOff/><ref name=NoidaCourt>{{cite news|title=Nisha Sharma dowry case: Noida court acquits all accused|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/nisha-sharma-dowry-case-noida-court-acquits-all-accused-94732-2012-02-29|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=1 March 2012}}</ref><ref name=Junked>{{cite news|title=Rebel bride’s dowry charge junked|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms|accessdate=28 March 2015|work=The Times of India|date=1 May 2012}}</ref><ref name=9YrsLater>{{cite news|title=9 yrs later, accused let off in Nisha Sharma dowry case|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006042023/http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|url-status=dead|archive-date=October 6, 2014|accessdate=28 March 2015|work=Hindustan Times|date=1 March 2012}}</ref> == निकालानंतरचे परिणाम == निकालानंतर दिलेल्या विविध मुलाखतींमध्ये मुनीश दलाल यांनी सांगितले की, निशा यांचे नवनीत राय यांच्याशी झालेल्या विवाहाची माहिती निशा यांच्या वडिलांना होती, तरीही त्यांनी वृत्तपत्रात जाहिरात दिली होती. निशा यांनी १४ फेब्रुवारी २००३ रोजी एका मंदिरात गुप्तपणे राय यांच्याशी विवाह केला होता. ११ मे २००३ रोजी जेव्हा वरातीची मिरवणूक विवाहस्थळी पोहोचली, तेव्हा त्यांना परत पाठवण्यात आले. ते परतत असताना त्यांना समजले की त्यांच्याविरुद्ध तक्रार दाखल करण्यात आली आहे. त्यांनी असेही सांगितले की, त्यांना, त्यांच्या ६८ वर्षांच्या विधवा आईला आणि ७५ वर्षांच्या आत्याला खटल्याच्या सुनावणीदरम्यान ७५ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या न्यायालयात सुमारे ३२० वेळा जावे लागले होते. निशा यांचे कुटुंब केवळ १० वेळा न्यायालयात हजर झाले होते. त्यांची आई, ज्या ३१ मे २००३ रोजी सेवानिवृत्त होणार होत्या, त्या शिक्षिकेची नोकरी गेली आणि त्यांना सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळाले नाहीत. त्यांनी असेही सांगितले की त्यांनी २००८ मध्ये विवाह केला आणि कोणताही हुंडा घेतला नाही.<ref name=9YrsLater/><ref name=NishaHero>{{cite news|title=‘Nisha hero of Class VI book , I’m one with no principles|url=http://archive.indianexpress.com/news/-nisha-hero-of-class-vi-book--i-m-one-with-no-principles-/919077/0|accessdate=28 March 2015|work=[[The Indian Express]]|date=2 March 2012}}</ref> खटल्याच्या कार्यवाहीदरम्यान, दलाल हे [[सेव्ह इंडियन फॅमिली फाऊंडेशन]] या संस्थेशी जोडले गेले होते.<ref name=Nothing>{{cite news|title=Money for nothing|url=http://www.smh.com.au/national/money-for-nothing-20120409-1wl2q.html|accessdate=28 March 2015|date=10 April 2012|work=[[Sydney Morning Herald]]}}</ref> खटल्याचे कारण सांगताना दलाल म्हणाले, "तिला माझ्याशी लग्न करायचे नव्हते पण ती तिच्या आई-वडिलांना घाबरत होती. माझ्यावर खोटे आरोप करून, ती आई-वडिलांच्या रोषास न जुमानता या लग्नातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करत होती."<ref name=VindictiveWives>{{cite news|title=India shifts dowry law against 'vindictive wives'|url=http://www.smh.com.au/world/india-shifts-dowry-law-against-vindictive-wives-20140703-zsvg8.html|accessdate=28 March 2015|date=4 July 2014|work=[[Sydney Morning Herald]]}}</ref> t85s7j8oq4jnsubit8hrlzgcpjxm5s9 2708079 2708078 2026-09-06T08:46:28Z संतोष गोरे 135680 2708079 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम [[हुंडा प्रतिबंधक कायदा|४९८अ]] कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> == निशा शर्मा यांचा विवाह == १९ नोव्हेंबर, २००३ रोजी निशा यांनी कॉम्प्युटर इंजिनिअर असलेल्या अश्विनी शर्मा यांच्याशी नोएडा येथे मोजक्याच ७५ पाहुण्यांच्या उपस्थितीत एका साध्या समारंभात विवाह केला. या विवाहाचे जुळवाजुळव एका सामायिक कौटुंबिक मित्राने केली होती आणि सप्टेंबर २००३ मध्ये त्यांचा साखरपुडा झाला होता. त्यांच्या वडिलांनी हुंडा म्हणून केवळ एक सोन्याचा हार भेट म्हणून दिला होता. हा विवाह १९ नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी होणार होता; परंतु कायदेशीर अडचणी टाळण्यासाठी तो १९ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ३:०० वाजता पार पडला. मुनीश दलाल आणि नवनीत राय यांनी विवाह लांबणीवर टाकावा यासाठी न्यायालयात धाव घेतली होती.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref><ref name=Knot>{{cite news|title=Anti-dowry icon, Nisha Sharma, ties the knot|url=http://www.rediff.com/news/2003/nov/19delhi.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 November 2003}}</ref> == ओप्रा विन्फ्रे टॉक शो मध्ये == जानेवारी २००४ मध्ये, निशा, त्यांचे पती आणि त्यांच्या भावाला [[ओप्रा विन्फ्रे]] यांनी त्यांच्या द ओप्रा विन्फ्रे शोमध्ये आमंत्रित केले होते.<ref name=Oprah>{{cite news|title=Nisha invited to Oprah Show|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nisha-invited-to-Oprah-Show/articleshow/412789.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=9 January 2004}}</ref><ref name=OprahHigh>{{cite news|title=Oprah high|url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/20040126-dowry-victim-nisha-sharma-in-oprah-winfrey-show-790825-2004-01-25|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=26 January 2004|author=Kanika Gahlaut}}</ref> ओप्रा यांनी त्यांच्या प्रेक्षकांना सांगितले की ते अमेरिकेत जन्मल्याबद्दल भाग्यवान आहेत आणि हुंडा प्रथेवर भाष्य करताना या प्रथेला "अंधश्रद्धा आणि रानटी युगातील प्रकार" असे म्हटले.<ref name="OchoaIge2007">{{cite book|author1=María Ochoa|author2=Barbara K. Ige|title=Shout Out: Women of Color Respond to Violence|url=https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho|url-access=registration|accessdate=28 March 2015|year=2007|publisher=Seal Press|isbn=1-58005-229-0|pages=[https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho/page/110 110]–111}}</ref> == शालेय पाठ्यपुस्तकात == २००४ मध्ये, जेव्हा खटला अजून सुरू होता, तेव्हा [[नवी दिल्ली]] क्षेत्राच्या राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेने (SCERT) इयत्ता ६ वीच्या इंग्रजी पाठ्यपुस्तकात 'मॅन इन जेल ओव्हर डाऊरी डिमांड' या शीर्षकाखाली एका धड्याच्या स्वरूपात या घटनेचा समावेश केला. हा धडा मे २००३ मधील एका वृत्तपत्रातील लेखावरून घेण्यात आला होता. मुनीश दलाल यांनी राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेला अब्रुक नुकसानीची (मानहानीची) नोटीस पाठवली.<ref name=TextbookStar>{{cite news|author1=Geeta Pandey|title=Dowry woman becomes textbook star|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3696562.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=29 September 2004}}</ref> नंतर, नवरदेवाच्या आई आणि निवृत्त शाळा शिक्षिका असलेल्या विद्या दलाल यांनी सांगितले की, त्या ज्या शाळेत शिकवत होत्या त्याच शाळेत हे पुस्तक शिकवले जात असून त्यामुळे त्यांची प्रतिष्ठा धुळीस मिळाली आहे. कुटुंबाचे वकील रुपेश कुमार शर्मा यांनी सांगितले की, ते दिल्ली सरकार आणि शिक्षण विभागाविरुद्ध खटला भरत आहेत. पुस्तकातील व्यंगचित्रात मुनीश यांना लग्नमंडपातून अटक केल्याचे दाखवले होते, तर प्रत्यक्षात त्यांना त्यांच्या घरातून अटक करण्यात आली होती. वकिलांनी असेही सांगितले की, विद्या दलाल यांना त्यांची पेन्शन आणि सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळण्यापासून वंचित ठेवले जात आहे.<ref name=TextHaunts>{{cite news|author1=Ayswaria Venugopal|title=Dowry case in text haunts teacher|url=http://www.telegraphindia.com/1040918/asp/nation/story_3773408.asp|archive-url= |url-status=|archive-date=|accessdate=28 March 2015|work=The Telegraph |date=18 September 2004}}</ref> == खटला आणि निकाल == नोएडाच्या सेक्टर २४ पोलीस ठाण्यात दलाल, त्यांची आई विद्या दलाल आणि त्यांची आत्या सावित्री शर्मा यांच्याविरुद्ध गुन्हा दाखल करण्यात आला.<ref name=AllLetOff/> मे २००३ च्या मध्यात खटल्याची वाट पाहत असताना, मुनीश दलाल यांना दासना तुरुंगात इतर कैद्यांनी मारहाण केली, ज्यांनी त्यांना लोभी नवरदेव म्हणून हिणवले होते. या मारहाणीत दलाल यांना काही दुखापती झाल्या. दलाल यांच्या वकीलांनी भारताचे राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग यांच्याकडे अपील दाखल केले.<ref name=DalalBeaten>{{cite news|title=Munish Dalal beaten up by jail inmates|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030521/ncr1.htm|access-date=28 March 2015|work=[[The Tribune (India)]]|date=20 May 2003}}</ref> दलाल यांनी निशा यांच्यावर [[व्यभिचार]] (अडल्ट्री) आणि [[बहुपत्नीकत्व|द्विपत्नीत्व]] (बायगामी) केल्याचा आरोप करत परस्पर प्रतिदावा दाखल केला होता.<ref name=TextHaunts/> २९ फेब्रुवारी २०१२ रोजी, [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा]] येथील जिल्हा न्यायालयाने आरोपांना पुष्टी देणाऱ्या पुराव्यांच्या अभावामुळे दलाल आणि त्यांच्या कुटुंबाची निर्दोष सुटका केली. न्यायालयाने नवनीत राय यांचीही निर्दोष सुटका केली, ज्यांच्यावर निशा यांनी विवाहाची कागदपत्रे बनावट केल्याचा आरोप केला होता. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, नवनीत राय यांनी प्रसारित केलेले कागदपत्रे हे बनावट असल्याचे फिर्यादी पक्षाला सिद्ध करता आले नाही.<ref name=AllLetOff/><ref name=NoidaCourt>{{cite news|title=Nisha Sharma dowry case: Noida court acquits all accused|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/nisha-sharma-dowry-case-noida-court-acquits-all-accused-94732-2012-02-29|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=1 March 2012}}</ref><ref name=Junked>{{cite news|title=Rebel bride’s dowry charge junked|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms|accessdate=28 March 2015|work=The Times of India|date=1 May 2012}}</ref><ref name=9YrsLater>{{cite news|title=9 yrs later, accused let off in Nisha Sharma dowry case|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006042023/http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|url-status=dead|archive-date=October 6, 2014|accessdate=28 March 2015|work=Hindustan Times|date=1 March 2012}}</ref> == निकालानंतरचे परिणाम == निकालानंतर दिलेल्या विविध मुलाखतींमध्ये मुनीश दलाल यांनी सांगितले की, निशा यांचे नवनीत राय यांच्याशी झालेल्या विवाहाची माहिती निशा यांच्या वडिलांना होती, तरीही त्यांनी वृत्तपत्रात जाहिरात दिली होती. निशा यांनी १४ फेब्रुवारी २००३ रोजी एका मंदिरात गुप्तपणे राय यांच्याशी विवाह केला होता. ११ मे २००३ रोजी जेव्हा वरातीची मिरवणूक विवाहस्थळी पोहोचली, तेव्हा त्यांना परत पाठवण्यात आले. ते परतत असताना त्यांना समजले की त्यांच्याविरुद्ध तक्रार दाखल करण्यात आली आहे. त्यांनी असेही सांगितले की, त्यांना, त्यांच्या ६८ वर्षांच्या विधवा आईला आणि ७५ वर्षांच्या आत्याला खटल्याच्या सुनावणीदरम्यान ७५ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या न्यायालयात सुमारे ३२० वेळा जावे लागले होते. निशा यांचे कुटुंब केवळ १० वेळा न्यायालयात हजर झाले होते. त्यांची आई, ज्या ३१ मे २००३ रोजी सेवानिवृत्त होणार होत्या, त्या शिक्षिकेची नोकरी गेली आणि त्यांना सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळाले नाहीत. त्यांनी असेही सांगितले की त्यांनी २००८ मध्ये विवाह केला आणि कोणताही हुंडा घेतला नाही.<ref name=9YrsLater/><ref name=NishaHero>{{cite news|title=‘Nisha hero of Class VI book , I’m one with no principles|url=http://archive.indianexpress.com/news/-nisha-hero-of-class-vi-book--i-m-one-with-no-principles-/919077/0|accessdate=28 March 2015|work=[[The Indian Express]]|date=2 March 2012}}</ref> खटल्याच्या कार्यवाहीदरम्यान, दलाल हे [[सेव्ह इंडियन फॅमिली फाऊंडेशन]] या संस्थेशी जोडले गेले होते.<ref name=Nothing>{{cite news|title=Money for nothing|url=http://www.smh.com.au/national/money-for-nothing-20120409-1wl2q.html|accessdate=28 March 2015|date=10 April 2012|work=[[Sydney Morning Herald]]}}</ref> खटल्याचे कारण सांगताना दलाल म्हणाले, "तिला माझ्याशी लग्न करायचे नव्हते पण ती तिच्या आई-वडिलांना घाबरत होती. माझ्यावर खोटे आरोप करून, ती आई-वडिलांच्या रोषास न जुमानता या लग्नातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करत होती."<ref name=VindictiveWives>{{cite news|title=India shifts dowry law against 'vindictive wives'|url=http://www.smh.com.au/world/india-shifts-dowry-law-against-vindictive-wives-20140703-zsvg8.html|accessdate=28 March 2015|date=4 July 2014|work=[[Sydney Morning Herald]]}}</ref> == निशा शर्मा यांच्याविरुद्ध हुंड्याचा आरोप == जानेवारी २०१३ मध्ये, [[हरियाणा]] मधील [[समलखा]] येथे मनीषा शर्मा यांनी त्यांचे पती ज्ञानेश्वर शर्मा आणि नणंद निशा शर्मा यांच्याविरुद्ध तक्रार दाखल केली. मनीषा यांचा विवाह ३१ ऑक्टोबर २०१३ रोजी ज्ञानेश्वर शर्मा यांच्याशी झाला होता आणि या विवाथातून त्यांना एक अपत्य होते. मनीषा यांचे वडील विजय शर्मा यांनी दावा केला की, ज्ञानेश्वरच्या कुटुंबाने १२,००,००० रुपयांची मागणी केली होती आणि त्यावरून मनीषा यांना मारहाण केली होती.<ref name=Dahej>{{cite news|title=निशा शर्मा के खिलाफ दहेज उत्पीड़न का केस|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/noida/Dowry-case-against-Nisha-Sharma/articleshow/17958708.cms|accessdate=28 March 2015|work=Navbharat Times|date=10 January 2013|language=Hindi}}</ref> 7gjevv9hol56m5j56mehsjd127beggn 2708080 2708079 2026-09-06T08:48:57Z संतोष गोरे 135680 2708080 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा एक २००३ मधील हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम [[हुंडा प्रतिबंधक कायदा|४९८अ]] कायद्याच्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निपक्षपातपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशानी हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनियरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधू गृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशानीचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शार्म्याच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्म्याच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशानीचे वडील म्हणाले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशानी महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसार माध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा यांना देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची आरेन्ज मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण लगभग सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> == निशा शर्मा यांचा विवाह == १९ नोव्हेंबर, २००३ रोजी निशा यांनी कॉम्प्युटर इंजिनिअर असलेल्या अश्विनी शर्मा यांच्याशी नोएडा येथे मोजक्याच ७५ पाहुण्यांच्या उपस्थितीत एका साध्या समारंभात विवाह केला. या विवाहाचे जुळवाजुळव एका सामायिक कौटुंबिक मित्राने केली होती आणि सप्टेंबर २००३ मध्ये त्यांचा साखरपुडा झाला होता. त्यांच्या वडिलांनी हुंडा म्हणून केवळ एक सोन्याचा हार भेट म्हणून दिला होता. हा विवाह १९ नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी होणार होता; परंतु कायदेशीर अडचणी टाळण्यासाठी तो १९ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ३:०० वाजता पार पडला. मुनीश दलाल आणि नवनीत राय यांनी विवाह लांबणीवर टाकावा यासाठी न्यायालयात धाव घेतली होती.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref><ref name=Knot>{{cite news|title=Anti-dowry icon, Nisha Sharma, ties the knot|url=http://www.rediff.com/news/2003/nov/19delhi.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 November 2003}}</ref> == ओप्रा विन्फ्रे टॉक शो मध्ये == जानेवारी २००४ मध्ये, निशा, त्यांचे पती आणि त्यांच्या भावाला [[ओप्रा विन्फ्रे]] यांनी त्यांच्या द ओप्रा विन्फ्रे शोमध्ये आमंत्रित केले होते.<ref name=Oprah>{{cite news|title=Nisha invited to Oprah Show|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nisha-invited-to-Oprah-Show/articleshow/412789.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=9 January 2004}}</ref><ref name=OprahHigh>{{cite news|title=Oprah high|url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/20040126-dowry-victim-nisha-sharma-in-oprah-winfrey-show-790825-2004-01-25|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=26 January 2004|author=Kanika Gahlaut}}</ref> ओप्रा यांनी त्यांच्या प्रेक्षकांना सांगितले की ते अमेरिकेत जन्मल्याबद्दल भाग्यवान आहेत आणि हुंडा प्रथेवर भाष्य करताना या प्रथेला "अंधश्रद्धा आणि रानटी युगातील प्रकार" असे म्हटले.<ref name="OchoaIge2007">{{cite book|author1=María Ochoa|author2=Barbara K. Ige|title=Shout Out: Women of Color Respond to Violence|url=https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho|url-access=registration|accessdate=28 March 2015|year=2007|publisher=Seal Press|isbn=1-58005-229-0|pages=[https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho/page/110 110]–111}}</ref> == शालेय पाठ्यपुस्तकात == २००४ मध्ये, जेव्हा खटला अजून सुरू होता, तेव्हा [[नवी दिल्ली]] क्षेत्राच्या राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेने (SCERT) इयत्ता ६ वीच्या इंग्रजी पाठ्यपुस्तकात 'मॅन इन जेल ओव्हर डाऊरी डिमांड' या शीर्षकाखाली एका धड्याच्या स्वरूपात या घटनेचा समावेश केला. हा धडा मे २००३ मधील एका वृत्तपत्रातील लेखावरून घेण्यात आला होता. मुनीश दलाल यांनी राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेला अब्रुक नुकसानीची (मानहानीची) नोटीस पाठवली.<ref name=TextbookStar>{{cite news|author1=Geeta Pandey|title=Dowry woman becomes textbook star|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3696562.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=29 September 2004}}</ref> नंतर, नवरदेवाच्या आई आणि निवृत्त शाळा शिक्षिका असलेल्या विद्या दलाल यांनी सांगितले की, त्या ज्या शाळेत शिकवत होत्या त्याच शाळेत हे पुस्तक शिकवले जात असून त्यामुळे त्यांची प्रतिष्ठा धुळीस मिळाली आहे. कुटुंबाचे वकील रुपेश कुमार शर्मा यांनी सांगितले की, ते दिल्ली सरकार आणि शिक्षण विभागाविरुद्ध खटला भरत आहेत. पुस्तकातील व्यंगचित्रात मुनीश यांना लग्नमंडपातून अटक केल्याचे दाखवले होते, तर प्रत्यक्षात त्यांना त्यांच्या घरातून अटक करण्यात आली होती. वकिलांनी असेही सांगितले की, विद्या दलाल यांना त्यांची पेन्शन आणि सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळण्यापासून वंचित ठेवले जात आहे.<ref name=TextHaunts>{{cite news|author1=Ayswaria Venugopal|title=Dowry case in text haunts teacher|url=http://www.telegraphindia.com/1040918/asp/nation/story_3773408.asp|archive-url= |url-status=|archive-date=|accessdate=28 March 2015|work=The Telegraph |date=18 September 2004}}</ref> == खटला आणि निकाल == नोएडाच्या सेक्टर २४ पोलीस ठाण्यात दलाल, त्यांची आई विद्या दलाल आणि त्यांची आत्या सावित्री शर्मा यांच्याविरुद्ध गुन्हा दाखल करण्यात आला.<ref name=AllLetOff/> मे २००३ च्या मध्यात खटल्याची वाट पाहत असताना, मुनीश दलाल यांना दासना तुरुंगात इतर कैद्यांनी मारहाण केली, ज्यांनी त्यांना लोभी नवरदेव म्हणून हिणवले होते. या मारहाणीत दलाल यांना काही दुखापती झाल्या. दलाल यांच्या वकीलांनी भारताचे राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग यांच्याकडे अपील दाखल केले.<ref name=DalalBeaten>{{cite news|title=Munish Dalal beaten up by jail inmates|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030521/ncr1.htm|access-date=28 March 2015|work=[[The Tribune (India)]]|date=20 May 2003}}</ref> दलाल यांनी निशा यांच्यावर [[व्यभिचार]] (अडल्ट्री) आणि [[बहुपत्नीकत्व|द्विपत्नीत्व]] (बायगामी) केल्याचा आरोप करत परस्पर प्रतिदावा दाखल केला होता.<ref name=TextHaunts/> २९ फेब्रुवारी २०१२ रोजी, [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा]] येथील जिल्हा न्यायालयाने आरोपांना पुष्टी देणाऱ्या पुराव्यांच्या अभावामुळे दलाल आणि त्यांच्या कुटुंबाची निर्दोष सुटका केली. न्यायालयाने नवनीत राय यांचीही निर्दोष सुटका केली, ज्यांच्यावर निशा यांनी विवाहाची कागदपत्रे बनावट केल्याचा आरोप केला होता. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, नवनीत राय यांनी प्रसारित केलेले कागदपत्रे हे बनावट असल्याचे फिर्यादी पक्षाला सिद्ध करता आले नाही.<ref name=AllLetOff/><ref name=NoidaCourt>{{cite news|title=Nisha Sharma dowry case: Noida court acquits all accused|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/nisha-sharma-dowry-case-noida-court-acquits-all-accused-94732-2012-02-29|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=1 March 2012}}</ref><ref name=Junked>{{cite news|title=Rebel bride’s dowry charge junked|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms|accessdate=28 March 2015|work=The Times of India|date=1 May 2012}}</ref><ref name=9YrsLater>{{cite news|title=9 yrs later, accused let off in Nisha Sharma dowry case|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006042023/http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|url-status=dead|archive-date=October 6, 2014|accessdate=28 March 2015|work=Hindustan Times|date=1 March 2012}}</ref> == निकालानंतरचे परिणाम == निकालानंतर दिलेल्या विविध मुलाखतींमध्ये मुनीश दलाल यांनी सांगितले की, निशा यांचे नवनीत राय यांच्याशी झालेल्या विवाहाची माहिती निशा यांच्या वडिलांना होती, तरीही त्यांनी वृत्तपत्रात जाहिरात दिली होती. निशा यांनी १४ फेब्रुवारी २००३ रोजी एका मंदिरात गुप्तपणे राय यांच्याशी विवाह केला होता. ११ मे २००३ रोजी जेव्हा वरातीची मिरवणूक विवाहस्थळी पोहोचली, तेव्हा त्यांना परत पाठवण्यात आले. ते परतत असताना त्यांना समजले की त्यांच्याविरुद्ध तक्रार दाखल करण्यात आली आहे. त्यांनी असेही सांगितले की, त्यांना, त्यांच्या ६८ वर्षांच्या विधवा आईला आणि ७५ वर्षांच्या आत्याला खटल्याच्या सुनावणीदरम्यान ७५ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या न्यायालयात सुमारे ३२० वेळा जावे लागले होते. निशा यांचे कुटुंब केवळ १० वेळा न्यायालयात हजर झाले होते. त्यांची आई, ज्या ३१ मे २००३ रोजी सेवानिवृत्त होणार होत्या, त्या शिक्षिकेची नोकरी गेली आणि त्यांना सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळाले नाहीत. त्यांनी असेही सांगितले की त्यांनी २००८ मध्ये विवाह केला आणि कोणताही हुंडा घेतला नाही.<ref name=9YrsLater/><ref name=NishaHero>{{cite news|title=‘Nisha hero of Class VI book , I’m one with no principles|url=http://archive.indianexpress.com/news/-nisha-hero-of-class-vi-book--i-m-one-with-no-principles-/919077/0|accessdate=28 March 2015|work=[[The Indian Express]]|date=2 March 2012}}</ref> खटल्याच्या कार्यवाहीदरम्यान, दलाल हे [[सेव्ह इंडियन फॅमिली फाऊंडेशन]] या संस्थेशी जोडले गेले होते.<ref name=Nothing>{{cite news|title=Money for nothing|url=http://www.smh.com.au/national/money-for-nothing-20120409-1wl2q.html|accessdate=28 March 2015|date=10 April 2012|work=[[Sydney Morning Herald]]}}</ref> खटल्याचे कारण सांगताना दलाल म्हणाले, "तिला माझ्याशी लग्न करायचे नव्हते पण ती तिच्या आई-वडिलांना घाबरत होती. माझ्यावर खोटे आरोप करून, ती आई-वडिलांच्या रोषास न जुमानता या लग्नातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करत होती."<ref name=VindictiveWives>{{cite news|title=India shifts dowry law against 'vindictive wives'|url=http://www.smh.com.au/world/india-shifts-dowry-law-against-vindictive-wives-20140703-zsvg8.html|accessdate=28 March 2015|date=4 July 2014|work=[[Sydney Morning Herald]]}}</ref> == निशा शर्मा यांच्याविरुद्ध हुंड्याचा आरोप == जानेवारी २०१३ मध्ये, [[हरियाणा]] मधील [[समलखा]] येथे मनीषा शर्मा यांनी त्यांचे पती ज्ञानेश्वर शर्मा आणि नणंद निशा शर्मा यांच्याविरुद्ध तक्रार दाखल केली. मनीषा यांचा विवाह ३१ ऑक्टोबर २०१३ रोजी ज्ञानेश्वर शर्मा यांच्याशी झाला होता आणि या विवाथातून त्यांना एक अपत्य होते. मनीषा यांचे वडील विजय शर्मा यांनी दावा केला की, ज्ञानेश्वरच्या कुटुंबाने १२,००,००० रुपयांची मागणी केली होती आणि त्यावरून मनीषा यांना मारहाण केली होती.<ref name=Dahej>{{cite news|title=निशा शर्मा के खिलाफ दहेज उत्पीड़न का केस|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/noida/Dowry-case-against-Nisha-Sharma/articleshow/17958708.cms|accessdate=28 March 2015|work=Navbharat Times|date=10 January 2013|language=Hindi}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} 7l95wwf3ye0swv4gow2k9ayrqmsr773 0 383586 2707984 2026-09-05T18:05:17Z Vikrantkorde 7381 "[[:en:Special:Redirect/revision/1353708928|Belgium national football team home stadium]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2707984 wikitext text/x-wiki त्यांच्या इतिहासात, [[बेल्जियम राष्ट्रीय फुटबॉल संघ|बेल्जियम राष्ट्रीय संघाने]] १२ शहरी भागांमधील २४ नियमित ठिकाणी सामने खेळले आहेत.<ref name="eu-footMR">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eu-football.info/_matches.php?id=21|title=Belgium national football team match results|publisher=eu-football.info|access-date=5 Sep 2013}}</ref> बहुतेक वेळा बेल्जियम देशाच्या राजधानी असलेल्या शहर [[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्समध्ये]] खेळले आहेत. या स्टेडीयम ची क्षमता ५००२४ लोकांची असलेले राष्ट्रीय [[किंग बुडोईन स्टेडियम|किंग बौडोइन स्टेडियम]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/FirstDiv/uefaorg/Publications/01/67/03/93/1670393_DOWNLOAD.pdf|title=First Division Clubs in Europe Address List 2011/2012|publisher=[[UEFA]]}}</ref> हे सध्याचे नेहमीचे खेळाचे मैदान आहे. या ठिकाणी रेड डेव्हिल्सचे बहुतांश घरचे सामने खेळले गेले. जेव्हा प्रेक्षकसंख्या खूपच कमी असण्याची शक्यता असते किंवा राष्ट्रीय स्टेडियम दुरुस्तीखाली असते, तेव्हा सामान्यतः इतर (कमी क्षमतेची) स्टेडियम्स यजमान मैदान म्हणून नेमून दिली जातात. == इतिहास == [[चित्र:JubileeStadium1935.jpg|इवलेसे| १९३५ मध्ये हेसेल/हेझेल पठारावरील ज्युबली स्टेडियम]] बेल्जियमचा १९०४ मधील पहिला अधिकृत सामना उक्कल येथील स्टेड डू व्हिव्हियर डी'ओई येथे घरच्या (नियमित) मैदानावर खेळला गेला.<ref name="UEFABelFra1904">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.uefa.com/worldcup/news/newsid=1980808.html|title=Belgium v France − a 109-year-old rivalry|date=13 Aug 2013|publisher=[[UEFA]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625095456/http://www.uefa.com/worldcup/news/newsid%3D1980808.html|archive-date=2016-06-25}}</ref> १९३१ मध्ये ब्रुसेल्समधील राष्ट्रीय [[किंग बुडोईन स्टेडियम|ज्युबिली स्टेडियममध्ये]] त्यांच्या पहिल्या अधिकृत सामन्यापूर्वी, रेड डेव्हिल्सने सध्याच्या [[अँटवर्प]], ब्रुसेल्स, [[लीज]], सेरिंग आणि व्हर्व्हियर्स या शहरी भागांमध्ये ६७ घरचे सामने खेळले. त्या काळात, [[अँटवर्प]] आणि त्याच्या आसपासच्या परिसरात बेल्जियमचे घरचे सामने (३२ वेळा) आयोजित केले जात असत. ज्याचे मुख्य कारण म्हणजे अँटवर्पचा शेजारी देश नेदरलँड्सच्या [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय फुटबॉल संघ|राष्ट्रीय संघाविरुद्ध]] वारंवार होणारे सामने आणि [[ऑलिंपिक स्टेडियम (अँटवर्प)|ऑलिम्पिक स्टेडियम]] ("कील") येथे आयोजित १९२० ऑलिम्पिक फुटबॉल स्पर्धा ही कारणे होती. १९३१ पासून, बहुतांश घरचे सामने ब्रुसेल्समधील हेसेल/हेझेल पठारावरील स्टेडियममध्ये खेळले गेले आहेत. १९३० मध्ये [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय फुटबॉल संघ|नेदरलँड्स]] विरुद्ध एका अनधिकृत सामन्यासह "ज्युबिली स्टेडियम" म्हणून उद्घाटन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rsssf.org/tablesb/belnedres.html|title=The "Derby der Lage Landen"|last=Stokkermans|first=Karel|date=6 Mar 2014|website=[[RSSSF]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629063447/http://www.rsssf.com/tablesb/belnedres.html|archive-date=29 June 2016|access-date=16 May 2014}}</ref> आणि १९४६ मध्ये "हेसेल स्टेडियम" असे नामकरण करण्यात आले. १९९५ मध्ये त्यात आमूलाग्र बदल करण्यात आले. तेव्हापासून, स्टेडियमला दिवंगत राजा बोदुइन प्रथम याचे नाव देण्यात आले. तसेच, १९०४ पासून खेळल्या गेलेल्या एकूण घरच्या सामन्यांपैकी, बहुतांश सामने सध्याच्या [[किंग बुडोईन स्टेडियम|किंग बोदुइन स्टेडियमच्या]] ठिकाणीच खेळले गेले आहेत. मे २०१३ मध्ये, अशी घोषणा करण्यात आली की किंग बॉडविन स्टेडियम पाडून त्या जागी घरांसाठी जागा तयार केली जाईल आणि जवळच हेसेल येथे एक नवीन स्टेडियम उभारले जाईल.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Sels|first=Geert|url=http://www.standaard.be/cnt/DMF20130525_00597916|title=Koning Boudewijnstadion wordt afgebroken|date=25 May 2013|work=[[De Standaard]]|language=nl}}</ref> त्या वर्षी डिसेंबरमध्ये संबंधित पक्षांनी सहमती दर्शवली की, सध्याच्या प्रमाणे या नवीन स्टेडियममध्ये यापुढे ॲथलेटिक ट्रॅक असणार नाही.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Verschueren|first=Rogier|url=http://www.standaard.be/cnt/dmf20131202_023|title=Nationaal stadion zonder atletiekpiste op Heizel|date=2 Dec 2013|work=[[De Standaard]]|language=Dutch}}</ref> तथापि, नवीन स्टेडियमसाठी बांधकाम परवाना न मिळाल्याने त्याच्या योजना रद्द करण्यात आल्या.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Van Thillo|first=Jorn|url=http://www.standaard.be/cnt/dmf20180130_03329179|title=Schauvliege weigert vergunning voor Eurostadion|date=30 January 2018|work=De Standaard|language=nl-BE|trans-title=Shauvliege refuses permit for Eurostadium|access-date=2018-11-05}}</ref> बेल्जियममधील काही घरगुती स्टेडियम्स प्रमुख स्पर्धांसाठी पार्श्वभूमी ठरली आहेत. जेव्हा त्यांनी १९२० चे ऑलिम्पिक ([[ऑलिंपिक खेळ फुटबॉल|त्यातील फुटबॉल स्पर्धेसह]]) आणि [[युएफा यूरो १९७२|१९७२]] व [[युएफा यूरो २०००|२००० च्या]] युरोपियन चॅम्पियनशिपचे आयोजन केले होते. सप्टेंबर २०१४ मध्ये ब्रुसेल्सची २०२० युरोपियन चॅम्पियनशिपसाठी १३ यजमान शहरांपैकी एक म्हणून निवड करण्यात आली होती, ज्यामध्ये आगामी नवीन स्टेडियम ("युरोस्टेडियम") हे स्पर्धेच्या चार सामन्यांसाठी ठिकाण म्हणून वापरले जाणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/newsid=2151146.html|title=Wembley to stage UEFA EURO 2020 final|date=19 Sep 2014|publisher=[[UEFA]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920055643/http://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/newsid=2151146.html|archive-date=September 20, 2014}}</ref> तथापि, ब्रुसेल्समधील नवीन स्टेडियम वेळेवर पूर्ण होईल की नाही याबद्दल विलंबामुळे अनिश्चितता निर्माण झाल्याने, युईएफए ने नंतर हे सामने [[वेंब्ली स्टेडियम|वेंबली स्टेडियमला]] दिले गेले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/42270759|title=Euro 2020: Wembley to host seven matches after Brussels loses right to host games|date=7 December 2017|work=[[BBC Sport]]|language=en-GB}}</ref> == घरच्या स्टेडियमची यादी == काही स्टेडियमना वेगवेगळ्या वेळी वेगवेगळी नावे देण्यात आली होती; राष्ट्रीय संघ शेवटचा खेळला त्यावेळचे अधिकृत नावच खाली नमूद केले आहे. आकडेवारीमध्ये फक्त [[फिफा]] -मान्यताप्राप्त अधिकृत सामन्यांचा समावेश आहे; ''येथे'' पाहता येतील.<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#ffbbbb|बंद केलेले स्टेडीयम}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#ffffcc|स्टेडियम अजूनही वापरात आहे, पण आता येथे व्यावसायिक फुटबॉल खेळला जात नाही}} {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" !सामन्यांची संख्या<br /> !स्टेडियम !शहर क्षेत्र (शहर/चतुर्थांश) !पहिला आंतरराष्ट्रीय सामना !विरोधी !अखेरचे आंतरराष्ट्रीय !विरोधी |- | align="center" |224 |[[किंग बुडोईन स्टेडियम|किंग बौदौइन स्टेडियम]] |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (ब्रुसेल्स शहर) |11 ऑक्टोबर 1931 |{{Fb|POL}} |9 जून 2025 |{{Fb|Wales}} |- | align="center" |40 |बोसुइलस्टॅडियन |[[अँटवर्प]] (ड्यूर्ने) |1 नोव्हेंबर 1923 |{{Fb|ENG}} |12 ऑक्टोबर 1988 |{{Fb|BRA}} |- | align="center" |29 |कॉन्स्टंट वॅन्डेन स्टॉक स्टेडियम |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * ([[अँडरलेच्ट|अँडरलेक्ट]]) |27 ऑक्टोबर 1965 |{{Fb|BUL|1946}} |7 सप्टेंबर 2025 |{{Fb|Kazakhstan}} |- | align="center" |20 |स्टेड मॉरीस डुफ्रासने |[[लीज]] (क्लेसिंन) |2 जानेवारी 1927 |{{Fb|Czechoslovakia}} |18 नोव्हेंबर 2025 |{{Fb|Liechtenstein}} |- | align="center" |15 |[[ऑलिंपिक स्टेडियम (अँटवर्प)|ऑलिम्पिक स्टेडियम]] |[[अँटवर्प]] (कीले) |29 ऑगस्ट 1920 |{{Fb|ESP|1785}} |7 सप्टेंबर 2005 |{{Fb|SMR}} |- | align="center" |12 |एडमंड मॅक्टन्स स्टेडियम |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (सिंट-जॅन्स-मोलेनबीक) |21 मे 1921 |{{Fb|ENG}} |22 एप्रिल 1995 |{{Fb|USA}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |10 |बिअरशोट स्टेडियम |[[अँटवर्प]] (कीले) |30 एप्रिल 1905 |{{Fb|NED}} |15 मार्च 1914 |{{Fb|NED}} |- bgcolor="#ffffcc" | align="center" |7 |आईचे राज्य |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (युक्ले) |1 मे 1904 |{{Fb|FRA}} |9 मार्च 1919 |{{Fb|FRA}} |- | align="center" |6 |डे ड्रिफ |ल्युवेन (हेव्हरली) |11 नोव्हेंबर 2020 |{{Fb|SUI}} |15 नोव्हेंबर 2023 |{{Fb|SRB}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |5 |लाँगचॅम्प्स |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (युक्ले) |18 एप्रिल 1908 |{{Fb|ENG}} |17 जुलै 1920 |{{Fb|ENG}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |5 |अल्बर्ट डायसरींक स्टेडियम |ब्रुजेस (सिंट-अँड्रिस) |22 ऑक्टोबर 1966 |{{Fb|SUI}} |1 जून 1974 |{{Fb|SCO}} |- | align="center" |4 |पार्क डुडेन |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (जंगल) |6 मार्च 1921 |{{Fb|FRA}} |11 मे 1929 |{{Fb|ENG}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |4 |रोकोर्टचे व्हेलोड्रोम शहर |[[लीज]] (न्यायालय) |15 एप्रिल 1922 |{{Fb|DEN}} |14 मे 1939 |{{Fb|SUI}} |- | align="center" |4 |चार्लोईचे पैसे भरण्याचे राज्य |चार्लेरोई |23 फेब्रुवारी 1946 |{{Fb|LUX}} |4 सप्टेंबर 2004 |{{Fb|LTU}} |- | align="center" |4 |जान ब्रेडेल स्टेडियम |ब्रुजेस (सिंट-अँड्रिस) |23 ऑगस्ट 1989 |{{Fb|DEN}} |14 नोव्हेंबर 2017 |{{Fb|JPN}} |- | align="center" |4 |क्रिस्टल अरेना |जेनक (वॉटरशेई) |24 मे 2006 |{{Fb|TUR}} |23 मार्च 2025 |{{Fb|Ukraine}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |3 |ज्युल्स ओटेनस्टॅडियन |[[गेंट|गेन्ट]] (जेन्टब्रुग) |11 जून 2003 |{{Fb|AND}} |9 फेब्रुवारी 2011 |{{Fb|FIN}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |2 |ब्रूडस्ट्रॅटचे स्टेडियम |[[अँटवर्प]] (कीले) |20 फेब्रुवारी 1912 |{{Fb|SUI}} |23 नोव्हेंबर 1913 |{{Fb|GER|empire}} |- | align="center" |2 |स्टेड डु पॅनोरामा |व्हर्व्हियर्स |2 नोव्हेंबर 1913 |{{Fb|SUI}} |7 नोव्हेंबर 1971 |{{Fb|LUX}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |2 |ऑगस्टचा पोंट |सेराईंग (ऑगस्ट) |13 डिसेंबर 1925 |{{Fb|AUT}} |25 मे 1930 |{{Fb|FRA}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |1 |नाण्याची |[[लीज]] (कोएंटे) |23 एप्रिल 1911 |{{Fb|GER|empire}} |23 एप्रिल 1911 |{{Fb|GER|empire}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |1 |रु डु वन |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (जंगल) |30 एप्रिल 1911 |{{Fb|FRA}} |30 एप्रिल 1911 |{{Fb|FRA}} |- | align="center" |1 |रेजेनबॉगस्टॅडियन |भांडार |9 ऑक्टोबर 1968 |{{Fb|FIN}} |9 ऑक्टोबर 1968 |{{Fb|FIN}} |- | align="center" |1 |डाकनामस्टॅडियन |लोकरेन (दकनम) |20 सप्टेंबर 1978 |{{Fb|NOR}} |20 सप्टेंबर 1978 |{{Fb|NOR}} |- | align="center" |1 |प्लॅनेट ग्रुप अरेना |[[गेंट|गेन्ट]] |10 ऑक्टोबर 2025 |{{Fb|North Macedonia}} |10 ऑक्टोबर 2025 |{{Fb|North Macedonia}} |- class="sortbottom" !'''385''' !'''24 ठिकाणे''' !'''12 शहरी क्षेत्रे''' !'''1 मे 1904''' !{{Fb|FRA}} !18 नोव्हेंबर 2025 !{{Fb|Liechtenstein}} |} : "[[ब्रसेल्स]]" या संज्ञेचा अर्थ ब्रसेल्स शहर असा नसून, संपूर्ण ब्रसेल्स राजधानी प्रदेश असा आहे. कंसात दर्शवलेली शहरे या प्रदेशातील स्वतंत्र नगरपालिका आहेत. == नोंदी == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Notelist-ua}} == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी}}{{Belgium national football team}} [[वर्ग:बेल्जियममधील फुटबॉल मैदाने]] 0qqjjonza2z2jdsy3v9wqmt4l1gqrf0 2707985 2707984 2026-09-05T18:09:12Z Vikrantkorde 7381 अधिक माहिती टाकली 2707985 wikitext text/x-wiki त्यांच्या इतिहासात, [[बेल्जियम राष्ट्रीय फुटबॉल संघ|बेल्जियम राष्ट्रीय संघाने]] १२ शहरी भागांमधील २४ नियमित ठिकाणी सामने खेळले आहेत.<ref name="eu-footMR">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eu-football.info/_matches.php?id=21|title=Belgium national football team match results|publisher=eu-football.info|access-date=5 Sep 2013}}</ref> बहुतेक वेळा बेल्जियम देशाच्या राजधानी असलेल्या शहर [[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्समध्ये]] खेळले आहेत. या स्टेडीयम ची क्षमता ५००२४ लोकांची असलेले राष्ट्रीय [[किंग बुडोईन स्टेडियम|किंग बौडोइन स्टेडियम]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/FirstDiv/uefaorg/Publications/01/67/03/93/1670393_DOWNLOAD.pdf|title=First Division Clubs in Europe Address List 2011/2012|publisher=[[UEFA]]}}</ref> हे सध्याचे नेहमीचे खेळाचे मैदान आहे. या ठिकाणी रेड डेव्हिल्सचे बहुतांश घरचे सामने खेळले गेले. जेव्हा प्रेक्षकसंख्या खूपच कमी असण्याची शक्यता असते किंवा राष्ट्रीय स्टेडियम दुरुस्तीखाली असते, तेव्हा सामान्यतः इतर (कमी क्षमतेची) स्टेडियम्स यजमान मैदान म्हणून नेमून दिली जातात. == इतिहास == [[चित्र:JubileeStadium1935.jpg|इवलेसे| १९३५ मध्ये हेसेल/हेझेल पठारावरील ज्युबली स्टेडियम]] बेल्जियमचा १९०४ मधील पहिला अधिकृत सामना उक्कल येथील स्टेड डू व्हिव्हियर डी'ओई येथे घरच्या (नियमित) मैदानावर खेळला गेला.<ref name="UEFABelFra1904">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.uefa.com/worldcup/news/newsid=1980808.html|title=Belgium v France − a 109-year-old rivalry|date=13 Aug 2013|publisher=[[UEFA]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625095456/http://www.uefa.com/worldcup/news/newsid%3D1980808.html|archive-date=2016-06-25}}</ref> १९३१ मध्ये ब्रुसेल्समधील राष्ट्रीय [[किंग बुडोईन स्टेडियम|ज्युबिली स्टेडियममध्ये]] त्यांच्या पहिल्या अधिकृत सामन्यापूर्वी, रेड डेव्हिल्सने सध्याच्या [[अँटवर्प]], ब्रुसेल्स, [[लीज]], सेरिंग आणि व्हर्व्हियर्स या शहरी भागांमध्ये ६७ घरचे सामने खेळले. त्या काळात, [[अँटवर्प]] आणि त्याच्या आसपासच्या परिसरात बेल्जियमचे घरचे सामने (३२ वेळा) आयोजित केले जात असत. ज्याचे मुख्य कारण म्हणजे अँटवर्पचा शेजारी देश नेदरलँड्सच्या [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय फुटबॉल संघ|राष्ट्रीय संघाविरुद्ध]] वारंवार होणारे सामने आणि [[ऑलिंपिक स्टेडियम (अँटवर्प)|ऑलिम्पिक स्टेडियम]] ("कील") येथे आयोजित १९२० ऑलिम्पिक फुटबॉल स्पर्धा ही कारणे होती. १९३१ पासून, बहुतांश घरचे सामने ब्रुसेल्समधील हेसेल/हेझेल पठारावरील स्टेडियममध्ये खेळले गेले आहेत. १९३० मध्ये [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय फुटबॉल संघ|नेदरलँड्स]] विरुद्ध एका अनधिकृत सामन्यासह "ज्युबिली स्टेडियम" म्हणून उद्घाटन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rsssf.org/tablesb/belnedres.html|title=The "Derby der Lage Landen"|last=Stokkermans|first=Karel|date=6 Mar 2014|website=[[RSSSF]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629063447/http://www.rsssf.com/tablesb/belnedres.html|archive-date=29 June 2016|access-date=16 May 2014}}</ref> आणि १९४६ मध्ये "हेसेल स्टेडियम" असे नामकरण करण्यात आले. १९९५ मध्ये त्यात आमूलाग्र बदल करण्यात आले. तेव्हापासून, स्टेडियमला दिवंगत राजा बोदुइन प्रथम याचे नाव देण्यात आले. तसेच, १९०४ पासून खेळल्या गेलेल्या एकूण घरच्या सामन्यांपैकी, बहुतांश सामने सध्याच्या [[किंग बुडोईन स्टेडियम|किंग बोदुइन स्टेडियमच्या]] ठिकाणीच खेळले गेले आहेत. मे २०१३ मध्ये, अशी घोषणा करण्यात आली की किंग बॉडविन स्टेडियम पाडून त्या जागी घरांसाठी जागा तयार केली जाईल आणि जवळच हेसेल येथे एक नवीन स्टेडियम उभारले जाईल.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Sels|first=Geert|url=http://www.standaard.be/cnt/DMF20130525_00597916|title=Koning Boudewijnstadion wordt afgebroken|date=25 May 2013|work=[[De Standaard]]|language=nl}}</ref> त्या वर्षी डिसेंबरमध्ये संबंधित पक्षांनी सहमती दर्शवली की, सध्याच्या प्रमाणे या नवीन स्टेडियममध्ये यापुढे ॲथलेटिक ट्रॅक असणार नाही.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Verschueren|first=Rogier|url=http://www.standaard.be/cnt/dmf20131202_023|title=Nationaal stadion zonder atletiekpiste op Heizel|date=2 Dec 2013|work=[[De Standaard]]|language=Dutch}}</ref> तथापि, नवीन स्टेडियमसाठी बांधकाम परवाना न मिळाल्याने त्याच्या योजना रद्द करण्यात आल्या.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Van Thillo|first=Jorn|url=http://www.standaard.be/cnt/dmf20180130_03329179|title=Schauvliege weigert vergunning voor Eurostadion|date=30 January 2018|work=De Standaard|language=nl-BE|trans-title=Shauvliege refuses permit for Eurostadium|access-date=2018-11-05}}</ref> बेल्जियममधील काही घरगुती स्टेडियम्स प्रमुख स्पर्धांसाठी पार्श्वभूमी ठरली आहेत. जेव्हा त्यांनी १९२० चे ऑलिम्पिक ([[ऑलिंपिक खेळ फुटबॉल|त्यातील फुटबॉल स्पर्धेसह]]) आणि [[युएफा यूरो १९७२|१९७२]] व [[युएफा यूरो २०००|२००० च्या]] युरोपियन चॅम्पियनशिपचे आयोजन केले होते. सप्टेंबर २०१४ मध्ये ब्रुसेल्सची २०२० युरोपियन चॅम्पियनशिपसाठी १३ यजमान शहरांपैकी एक म्हणून निवड करण्यात आली होती, ज्यामध्ये आगामी नवीन स्टेडियम ("युरोस्टेडियम") हे स्पर्धेच्या चार सामन्यांसाठी ठिकाण म्हणून वापरले जाणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/newsid=2151146.html|title=Wembley to stage UEFA EURO 2020 final|date=19 Sep 2014|publisher=[[UEFA]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920055643/http://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/newsid=2151146.html|archive-date=September 20, 2014}}</ref> तथापि, ब्रुसेल्समधील नवीन स्टेडियम वेळेवर पूर्ण होईल की नाही याबद्दल विलंबामुळे अनिश्चितता निर्माण झाल्याने, युईएफए ने नंतर हे सामने [[वेंब्ली स्टेडियम|वेंबली स्टेडियमला]] दिले गेले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/42270759|title=Euro 2020: Wembley to host seven matches after Brussels loses right to host games|date=7 December 2017|work=[[BBC Sport]]|language=en-GB}}</ref> == घरच्या स्टेडियमची यादी == काही स्टेडियमना वेगवेगळ्या वेळी वेगवेगळी नावे देण्यात आली होती; राष्ट्रीय संघ शेवटचा खेळला त्यावेळचे अधिकृत नावच खाली नमूद केले आहे. आकडेवारीमध्ये फक्त [[फिफा]] -मान्यताप्राप्त अधिकृत सामन्यांचा समावेश आहे; ''येथे'' पाहता येतील.<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#ffbbbb|बंद केलेले स्टेडीयम}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#ffffcc|स्टेडियम अजूनही वापरात आहे, पण आता येथे व्यावसायिक फुटबॉल खेळला जात नाही}} {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" !सामन्यांची संख्या<br /> !स्टेडियम !शहर क्षेत्र (शहर/चतुर्थांश) !पहिला आंतरराष्ट्रीय सामना !विरोधी !अखेरचे आंतरराष्ट्रीय !विरोधी |- | align="center" |224 |[[किंग बुडोईन स्टेडियम|किंग बौदौइन स्टेडियम]] |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (ब्रुसेल्स शहर) |11 ऑक्टोबर 1931 |{{Fb|POL}} |9 जून 2025 |{{Fb|Wales}} |- | align="center" |40 |बोसुइलस्टॅडियन |[[अँटवर्प]] (ड्यूर्ने) |1 नोव्हेंबर 1923 |{{Fb|ENG}} |12 ऑक्टोबर 1988 |{{Fb|BRA}} |- | align="center" |29 |कॉन्स्टंट वॅन्डेन स्टॉक स्टेडियम |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * ([[अँडरलेच्ट|अँडरलेक्ट]]) |27 ऑक्टोबर 1965 |{{Fb|BUL|1946}} |7 सप्टेंबर 2025 |{{Fb|Kazakhstan}} |- | align="center" |20 |स्टेड मॉरीस डुफ्रासने |[[लीज]] (क्लेसिंन) |2 जानेवारी 1927 |{{Fb|Czechoslovakia}} |18 नोव्हेंबर 2025 |{{Fb|Liechtenstein}} |- | align="center" |15 |[[ऑलिंपिक स्टेडियम (अँटवर्प)|ऑलिम्पिक स्टेडियम]] |[[अँटवर्प]] (कीले) |29 ऑगस्ट 1920 |{{Fb|ESP|1785}} |7 सप्टेंबर 2005 |{{Fb|SMR}} |- | align="center" |12 |एडमंड मॅक्टन्स स्टेडियम |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (सिंट-जॅन्स-मोलेनबीक) |21 मे 1921 |{{Fb|ENG}} |22 एप्रिल 1995 |{{Fb|USA}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |10 |बिअरशोट स्टेडियम |[[अँटवर्प]] (कीले) |30 एप्रिल 1905 |{{Fb|NED}} |15 मार्च 1914 |{{Fb|NED}} |- bgcolor="#ffffcc" | align="center" |7 |आईचे राज्य |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (युक्ले) |1 मे 1904 |{{Fb|FRA}} |9 मार्च 1919 |{{Fb|FRA}} |- | align="center" |6 |डे ड्रिफ |ल्युवेन (हेव्हरली) |11 नोव्हेंबर 2020 |{{Fb|SUI}} |15 नोव्हेंबर 2023 |{{Fb|SRB}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |5 |लाँगचॅम्प्स |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (युक्ले) |18 एप्रिल 1908 |{{Fb|ENG}} |17 जुलै 1920 |{{Fb|ENG}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |5 |अल्बर्ट डायसरींक स्टेडियम |ब्रुजेस (सिंट-अँड्रिस) |22 ऑक्टोबर 1966 |{{Fb|SUI}} |1 जून 1974 |{{Fb|SCO}} |- | align="center" |4 |पार्क डुडेन |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (जंगल) |6 मार्च 1921 |{{Fb|FRA}} |11 मे 1929 |{{Fb|ENG}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |4 |रोकोर्टचे व्हेलोड्रोम शहर |[[लीज]] (न्यायालय) |15 एप्रिल 1922 |{{Fb|DEN}} |14 मे 1939 |{{Fb|SUI}} |- | align="center" |4 |चार्लोईचे पैसे भरण्याचे राज्य |चार्लेरोई |23 फेब्रुवारी 1946 |{{Fb|LUX}} |4 सप्टेंबर 2004 |{{Fb|LTU}} |- | align="center" |4 |जान ब्रेडेल स्टेडियम |ब्रुजेस (सिंट-अँड्रिस) |२३ ऑगस्ट १९८९ |{{Fb|DEN}} |१४ नोव्हेंबर २०१७ |{{Fb|JPN}} |- | align="center" |4 |क्रिस्टल अरेना |जेनक (वॉटरशेई) |२४ मे २००६ |{{Fb|TUR}} |२३ मार्च २०२५ |{{Fb|Ukraine}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |3 |ज्युल्स ओटेनस्टॅडियन |[[गेंट|गेन्ट]] (जेन्टब्रुग) |११ जून २००३ |{{Fb|AND}} |९ फेब्रुवारी २०११ |{{Fb|FIN}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |2 |ब्रूडस्ट्रॅटचे स्टेडियम |[[अँटवर्प]] (कीले) |२० फेब्रुवारी १९१२ |{{Fb|SUI}} |२३ नोव्हेंबर १९१३ |{{Fb|GER|empire}} |- | align="center" |2 |स्टेड डु पॅनोरामा |व्हर्व्हियर्स |२ नोव्हेंबर १९१३ |{{Fb|SUI}} |७ नोव्हेंबर १९७१ |{{Fb|LUX}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |2 |ऑगस्टचा पोंट |सेराईंग (ऑगस्ट) |१३ डिसेंबर १९२५ |{{Fb|AUT}} |२५ मे १९३० |{{Fb|FRA}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |1 |नाण्याची |[[लीज]] (कोएंटे) |२३ एप्रिल १९११ |{{Fb|GER|empire}} |२३ एप्रिल १९११ |{{Fb|GER|empire}} |- bgcolor="#ffbbbb" | align="center" |1 |रु डु वन |[[ब्रसेल्स|ब्रुसेल्स]] * (जंगल) |३० एप्रिल १९११ |{{Fb|FRA}} |३० एप्रिल १९११ |{{Fb|FRA}} |- | align="center" |1 |रेजेनबॉगस्टॅडियन |भांडार |९ ऑक्टोबर १९६८ |{{Fb|FIN}} |९ ऑक्टोबर १९६८ |{{Fb|FIN}} |- | align="center" |1 |डाकनामस्टॅडियन |लोकरेन (दकनम) |२० सप्टेंबर १९७८ |{{Fb|NOR}} |२० सप्टेंबर १९७८ |{{Fb|NOR}} |- | align="center" |1 |प्लॅनेट ग्रुप अरेना |[[गेंट|गेन्ट]] |१० ऑक्टोबर २०२५ |{{Fb|North Macedonia}} |१० ऑक्टोबर २०२५ |{{Fb|North Macedonia}} |- class="sortbottom" !'''३८५''' !'''२४ ठिकाणे''' !'''१२ शहरी क्षेत्रे''' !'''१ मे १९०४''' !{{Fb|FRA}} !१८ नोव्हेंबर २०२५ !{{Fb|Liechtenstein}} |} : "[[ब्रसेल्स]]" या संज्ञेचा अर्थ ब्रसेल्स शहर असा नसून, संपूर्ण ब्रसेल्स राजधानी प्रदेश असा आहे. कंसात दर्शवलेली शहरे या प्रदेशातील स्वतंत्र नगरपालिका आहेत. == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी}}{{Belgium national football team}} [[वर्ग:बेल्जियममधील फुटबॉल मैदाने]] 280q3h51oa0zvev5ii674d8zg4uahve 3 383587 2708020 2026-09-06T04:26:57Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2708020 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=RajeBhosle rajvardhan Hemant}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०९:५६, ६ सप्टेंबर २०२६ (IST) ooa95b1izb0vzfjnlwyb54hhr3596ms 0 383588 2708026 2026-09-06T04:54:29Z ~2026-46953-33 187123 नवीन पान: अंजनी जलाशय‌ किंवा अंजनी रिझर्व्हियर हे अंजनी नाल्यावर बनवलेले एक धरण आहे व येथूनच शिव्यांचा उद्गम होतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.example.com/|title=Example Domain|website=www.example.com|access-date=2026-09-06}}</ref> 2708026 wikitext text/x-wiki अंजनी जलाशय‌ किंवा अंजनी रिझर्व्हियर हे अंजनी नाल्यावर बनवलेले एक धरण आहे व येथूनच शिव्यांचा उद्गम होतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.example.com/|title=Example Domain|website=www.example.com|access-date=2026-09-06}}</ref> 21lfytu6mckez9a1g9hy4xg4x2yr4h7 2708029 2708026 2026-09-06T06:14:58Z संतोष गोरे 135680 /* */ असलेला लेख 2708029 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अंजनी धरण]] ewb0ff3l2czuwu98awhy2vb3ageah82 10 383589 2708031 2026-09-06T06:21:16Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[साचा:लगतची स्थानके]] वरुन [[साचा:Adjacent stations]] ला हलविला 2708031 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[साचा:Adjacent stations]] 25jjhx06cy39bhwn4g1k1locxivs0f8 10 383590 2708032 2026-09-06T06:21:58Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: /* {{pp-template}} */ .adjacent-stations { max-width: 50em; margin: 0.5em auto; font-size: 95%; clear: both; } .infobox .adjacent-stations { font-size: 100%; } .adjacent-stations .isA { font-size: 90%; font-style: italic; } .adjacent-stations .smA { font-size: 90%; } .infobox .adjacent-stations .isA, .infobox .adjacent-stations .smA { font-size: 96.6%; } .adjacent-stations .hcA { width: 30%; vertical-align: middle; } .adjacent-stations .hmA, .adjacent... 2708032 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .adjacent-stations { max-width: 50em; margin: 0.5em auto; font-size: 95%; clear: both; } .infobox .adjacent-stations { font-size: 100%; } .adjacent-stations .isA { font-size: 90%; font-style: italic; } .adjacent-stations .smA { font-size: 90%; } .infobox .adjacent-stations .isA, .infobox .adjacent-stations .smA { font-size: 96.6%; } .adjacent-stations .hcA { width: 30%; vertical-align: middle; } .adjacent-stations .hmA, .adjacent-stations .hmA > a:last-child { vertical-align: middle; } .adjacent-stations .bcA { text-align: center; vertical-align: middle; } .adjacent-stations .bbA { text-align: center; width: 8px; min-width: 8px; } .adjacent-stations-noclear { clear: none; } risrhgjz6v7pgpul9mqye7kqmrkfy21 10 383591 2708033 2026-09-06T06:23:11Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: <includeonly> ["{{{line|{{{2|}}}}}}"] = { ["title"] = "{{{{{|safesubst:}}}{{{system|{{{1|}}}}}} lines|{{{line|{{{2|}}}}}}}}", ["color"] = "{{{{{|safesubst:}}}{{{system|{{{1|}}}}}} color|{{{line|{{{2|}}}}}}}}", ["left terminus"] = "{{{{{|safesubst:}}}S-line/{{{system|{{{1|}}}}}} left/{{{line|{{{2|}}}}}}}}", ["right terminus"] = "{{{{{|safesubst:}}}S-line/{{{system|{{{1|}}}}}} right/{{{line|{{{2|}}}}}}}}" },</includeonly><noinclude>{{docu... 2708033 wikitext text/x-wiki <includeonly> ["{{{line|{{{2|}}}}}}"] = { ["title"] = "{{{{{|safesubst:}}}{{{system|{{{1|}}}}}} lines|{{{line|{{{2|}}}}}}}}", ["color"] = "{{{{{|safesubst:}}}{{{system|{{{1|}}}}}} color|{{{line|{{{2|}}}}}}}}", ["left terminus"] = "{{{{{|safesubst:}}}S-line/{{{system|{{{1|}}}}}} left/{{{line|{{{2|}}}}}}}}", ["right terminus"] = "{{{{{|safesubst:}}}S-line/{{{system|{{{1|}}}}}} right/{{{line|{{{2|}}}}}}}}" },</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 4lvpez519ogmcacexoporufy573yfg0 0 383592 2708035 2026-09-06T06:31:08Z AdvAnantGholam 172574 नवीन पान: '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा ग... 2708035 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा" /> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> २०२५ मधील रत्नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांचे रोजगार आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईसह इतर शहरांशी संबंध आहेत. गणपती–गौरीच्या उत्सवासाठी या कुटुंबांतील सदस्य मूळ गावी परततात. रत्नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा" /> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही कोकण आणि पश्चिम घाटात आढळणारी वर्षायू वनस्पती असून तिची फुले आणि पत्री गौरी–गणपतीच्या सणाच्या दिवशी पूजेसाठी वापरली जातात. मराठी विश्वकोशात तेरड्याचा हा धार्मिक उपयोग स्पष्टपणे नमूद केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/]</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्नागिरी === रत्नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> रत्नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php]</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान, बाजारपेठ, स्थलांतर आणि लोककलांतील बदल यांचा परिणाम स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[महाराष्ट्रातील लोकनृत्य]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:गौरीपूजन]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील धार्मिक परंपरा]] pi8l5evtw5g24ckam7nuxntc6d2anxs 2708036 2708035 2026-09-06T06:31:10Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2708036 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांचे रोजगार आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईसह इतर शहरांशी संबंध आहेत. गणपती–गौरीच्या उत्सवासाठी या कुटुंबांतील सदस्य मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही कोकण आणि पश्चिम घाटात आढळणारी वर्षायू वनस्पती असून तिची फुले आणि पत्री गौरी–गणपतीच्या सणाच्या दिवशी पूजेसाठी वापरली जातात. मराठी विश्वकोशात तेरड्याचा हा धार्मिक उपयोग स्पष्टपणे नमूद केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/]</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php]</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान, बाजारपेठ, स्थलांतर आणि लोककलांतील बदल यांचा परिणाम स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[महाराष्ट्रातील लोकनृत्य]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:गौरीपूजन]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील धार्मिक परंपरा]] nlmiw8s1was8nmz6yw9ocnsz3cakvmm 2708060 2708036 2026-09-06T07:25:39Z AdvAnantGholam 172574 /* हेही पहा */ 2708060 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांचे रोजगार आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईसह इतर शहरांशी संबंध आहेत. गणपती–गौरीच्या उत्सवासाठी या कुटुंबांतील सदस्य मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही कोकण आणि पश्चिम घाटात आढळणारी वर्षायू वनस्पती असून तिची फुले आणि पत्री गौरी–गणपतीच्या सणाच्या दिवशी पूजेसाठी वापरली जातात. मराठी विश्वकोशात तेरड्याचा हा धार्मिक उपयोग स्पष्टपणे नमूद केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/]</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php]</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान, बाजारपेठ, स्थलांतर आणि लोककलांतील बदल यांचा परिणाम स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:गौरीपूजन]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील धार्मिक परंपरा]] 2te53cowjzjyqtamagt4da6d0clucx3 2708061 2708060 2026-09-06T07:26:44Z AdvAnantGholam 172574 2708061 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांचे रोजगार आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईसह इतर शहरांशी संबंध आहेत. गणपती–गौरीच्या उत्सवासाठी या कुटुंबांतील सदस्य मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही कोकण आणि पश्चिम घाटात आढळणारी वर्षायू वनस्पती असून तिची फुले आणि पत्री गौरी–गणपतीच्या सणाच्या दिवशी पूजेसाठी वापरली जातात. मराठी विश्वकोशात तेरड्याचा हा धार्मिक उपयोग स्पष्टपणे नमूद केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/]</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php]</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान, बाजारपेठ, स्थलांतर आणि लोककलांतील बदल यांचा परिणाम स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] 53c1i45guuhrvryo1307w4hogvnwsbh 2708063 2708061 2026-09-06T07:31:28Z AdvAnantGholam 172574 2708063 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांचे रोजगार आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईसह इतर शहरांशी संबंध आहेत. गणपती–गौरीच्या उत्सवासाठी या कुटुंबांतील सदस्य मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही कोकण आणि पश्चिम घाटात आढळणारी वर्षायू वनस्पती असून तिची फुले आणि पत्री गौरी–गणपतीच्या सणाच्या दिवशी पूजेसाठी वापरली जातात. मराठी विश्वकोशात तेरड्याचा हा धार्मिक उपयोग स्पष्टपणे नमूद केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/]</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php]</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान, बाजारपेठ, स्थलांतर आणि लोककलांतील बदल यांचा परिणाम स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्नागिरी-जिल्हा">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-रत्‍नागिरी-जिल्हा" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] 6mjyji2er9yof65veyrcp79tafbqou7 2708091 2708063 2026-09-06T10:37:55Z AdvAnantGholam 172574 2708091 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025"/> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025"/> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांचे रोजगार आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईसह इतर शहरांशी संबंध आहेत. गणपती–गौरीच्या उत्सवासाठी या कुटुंबांतील सदस्य मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही कोकण आणि पश्चिम घाटात आढळणारी वर्षायू वनस्पती असून तिची फुले आणि पत्री गौरी–गणपतीच्या सणाच्या दिवशी पूजेसाठी वापरली जातात. मराठी विश्वकोशात तेरड्याचा हा धार्मिक उपयोग स्पष्टपणे नमूद केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/]</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php]</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान, बाजारपेठ, स्थलांतर आणि लोककलांतील बदल यांचा परिणाम स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] c7v944y1ghvo0693z821ome4tmranh2 2708092 2708091 2026-09-06T10:37:58Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2708092 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025"/> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025"/> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांचे रोजगार आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईसह इतर शहरांशी संबंध आहेत. गणपती–गौरीच्या उत्सवासाठी या कुटुंबांतील सदस्य मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही कोकण आणि पश्चिम घाटात आढळणारी वर्षायू वनस्पती असून तिची फुले आणि पत्री गौरी–गणपतीच्या सणाच्या दिवशी पूजेसाठी वापरली जातात. मराठी विश्वकोशात तेरड्याचा हा धार्मिक उपयोग स्पष्टपणे नमूद केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/]</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php]</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान, बाजारपेठ, स्थलांतर आणि लोककलांतील बदल यांचा परिणाम स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] msgepcq51j8a84urse1ekd3ea0548wt 2708093 2708092 2026-09-06T11:24:06Z AdvAnantGholam 172574 2708093 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांचे रोजगार आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईसह इतर शहरांशी संबंध आहेत. गणपती–गौरीच्या उत्सवासाठी या कुटुंबांतील सदस्य मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही कोकण आणि पश्चिम घाटात आढळणारी वर्षायू वनस्पती असून तिची फुले आणि पत्री गौरी–गणपतीच्या सणाच्या दिवशी पूजेसाठी वापरली जातात. मराठी विश्वकोशात तेरड्याचा हा धार्मिक उपयोग स्पष्टपणे नमूद केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/]</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php]</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान, बाजारपेठ, स्थलांतर आणि लोककलांतील बदल यांचा परिणाम स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] h4beqif9u3275n0s0nry4682bwywd8q 2708094 2708093 2026-09-06T11:24:08Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2708094 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांचे रोजगार आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईसह इतर शहरांशी संबंध आहेत. गणपती–गौरीच्या उत्सवासाठी या कुटुंबांतील सदस्य मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-घरोघरीआरत्या-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही कोकण आणि पश्चिम घाटात आढळणारी वर्षायू वनस्पती असून तिची फुले आणि पत्री गौरी–गणपतीच्या सणाच्या दिवशी पूजेसाठी वापरली जातात. मराठी विश्वकोशात तेरड्याचा हा धार्मिक उपयोग स्पष्टपणे नमूद केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/]</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php]</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान, बाजारपेठ, स्थलांतर आणि लोककलांतील बदल यांचा परिणाम स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<<ref name="सकाळ-रत्‍नागिरी-सामूहिकआरत्या-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] qupibmispzpvbzos8o8wjwjd5oswh75 2708101 2708094 2026-09-06T11:55:07Z AdvAnantGholam 172574 2708101 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांचे रोजगार आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने मुंबईसह इतर शहरांशी संबंध आहेत. गणपती–गौरीच्या उत्सवासाठी या कुटुंबांतील सदस्य मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही कोकण आणि पश्चिम घाटात आढळणारी वर्षायू वनस्पती असून तिची फुले आणि पत्री गौरी–गणपतीच्या सणाच्या दिवशी पूजेसाठी वापरली जातात. मराठी विश्वकोशात तेरड्याचा हा धार्मिक उपयोग स्पष्टपणे नमूद केला आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/]</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/]</ref><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php]</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान, बाजारपेठ, स्थलांतर आणि लोककलांतील बदल यांचा परिणाम स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-20240910092558]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/]</ref><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/]</ref> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/]</ref> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/]</ref> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] argzbingi7o98pd4ttdwcyblvlwa6wn 828 383593 2708042 2026-09-06T06:39:14Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[विभाग:Adjacent stations/Kaohsiung Rapid Transit]] वरुन [[विभाग:Adjacent stations/Kaohsiung Metro]] ला हलविला 2708042 Scribunto text/plain return require [[विभाग:Adjacent stations/Kaohsiung Metro]] e9q3m8oo2uwilrls6gj0w8pqn0ca5pa 828 383594 2708064 2026-09-06T07:33:55Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: local p = { ["system title"] = "[[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]", ["name format"] = "background-color: Gold; font-family: helvetica; color: black; font-weight: bolder; text-transform: uppercase; font-style: bold; padding: 5px;", ["header background color"] = "efefef", ["station format"] = { "%1 railway station", ["छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस"] = "%1", }, ["lines"] = { ["_defau... 2708064 Scribunto text/plain local p = { ["system title"] = "[[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]", ["name format"] = "background-color: Gold; font-family: helvetica; color: black; font-weight: bolder; text-transform: uppercase; font-style: bold; padding: 5px;", ["header background color"] = "efefef", ["station format"] = { "%1 railway station", ["छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस"] = "%1", }, ["lines"] = { ["_default"] = { ["title"] = "[[%1 मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|%1 मार्ग]]", ["color"] = "999999" }, ["मध्य"] = { ["color"] = "34B556", ["text color"] = "fff", ["left terminus"] = "छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस", ["right terminus"] = {"कसारा", "खोपोली"}, ["types"] = { ["कसारा"] = { ["title"] = "", ["right terminus"] = "कसारा" }, ["खोपोली"] = { ["title"] = "", ["right terminus"] = "खोपोली" } } }, ["पश्चिम"] = { ["color"] = "EF4A27", ["text color"] = "fff", ["left terminus"] = "चर्चगेट", ["right terminus"] = "डहाणू रोड" }, ["हार्बर"] = { ["color"] = "5664AE", ["text color"] = "fff", ["left terminus"] = "छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस", ["right terminus"] = {"गोरेगाव", "पनवेल"}, ["types"] = { ["गोरेगाव"] = { ["title"] = "", ["right terminus"] = "गोरेगाव" }, ["पनवेल"] = { ["title"] = "", ["right terminus"] = "पनवेल" } } }, ["ट्रान्सहार्बर"] = { ["color"] = "EBAB27", ["left terminus"] = "ठाणे", ["right terminus"] = {"वाशी", "पनवेल"}, ["types"] = { ["वाशी"] = { ["title"] = "", ["right terminus"] = "वाशी" }, ["पनवेल"] = { ["title"] = "", ["right terminus"] = "पनवेल" } } }, ["बंदर"] = { ["color"] = "F06291", ["left terminus"] = {"नेरूळ", "सी.बी.डी. बेलापूर"}, ["right terminus"] = "उरण", ["types"] = { ["नेरूळ"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "नेरूळ" }, ["सी.बी.डी. बेलापूर"] = { ["title"] = "", ["left terminus"] = "सी.बी.डी. बेलापूर" } } }, ["वसई रोड-रोहा"] = { ["title"] = "[[वसई रोड–रोहा रेल्वेमार्ग]]", ["color"] = "b82880", ["left terminus"] = "वसई रोड", ["right terminus"] = "रोहे" }, ["पनवेल-कर्जत"] = { ["title"] = "[[पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्ग]]", ["color"] = "crimson", ["left terminus"] = "पनवेल", ["right terminus"] = "कर्जत" }, ["नेरळ-माथेरान"] = { ["title"] = "[[माथेरान डोंगरी रेल्वे]]", ["color"] = "aqua", ["left terminus"] = "नेरळ", ["right terminus"] = "माथेरान" }, } } return p t41e5hohfiazvvx6ptk60wmd9e52kkp 828 383595 2708065 2026-09-06T07:39:54Z Khirid Harshad 138639 नवीन पान: local p = {} p = { ['en-GB'] = { ['preceding'] = function(s) return s and 'Preceding ' .. s end, ['following'] = function(s) return s and 'Following ' .. s end, ['stop_noun'] = 'station', ['nonstop_past'] = function(s) return s and s .. ' did not stop here' end, ['nonstop_present'] = function(s) return s and s .. ' does not stop here' end, ['comma'] = function(s) return s and ', ' .. s end, ['or'] = function(s) return s and... 2708065 Scribunto text/plain local p = {} p = { ['en-GB'] = { ['preceding'] = function(s) return s and 'Preceding ' .. s end, ['following'] = function(s) return s and 'Following ' .. s end, ['stop_noun'] = 'station', ['nonstop_past'] = function(s) return s and s .. ' did not stop here' end, ['nonstop_present'] = function(s) return s and s .. ' does not stop here' end, ['comma'] = function(s) return s and ', ' .. s end, ['or'] = function(s) return s and ' or ' .. s end, ['via-first'] = false, -- If the «via» text comes before termini, change to «true» ['via'] = function(s) return s and ' via&nbsp;' .. s end, ['comma-format'] = ',%s+', ['or-format'] = '%s+or%s+', ['via-format'] = '%s+via%s+(.+)$', -- first match is station name ['towards'] = function(s) return s and 'towards ' .. s end, ['through'] = function(s) return s and 'through to ' .. s end, ['reverse'] = 'Reverses direction', ['oneway'] = 'One-way operation', ['terminus'] = 'Terminus', ['transfer'] = function(s) return s and 'transfer at ' .. s end, ['error_duplicate'] = function(s) return s and 'Same row number used multiple times for ' .. s end, ['error_format'] = 'Station format table missing in data page', ['error_line'] = 'Lines table missing in data module', ['error_missing'] = function(s) return s and '"' .. (s or '') .. '" is missing from the data page' end, ['error_unknown'] = function(s) return s and 'Unknown line "' .. (s or '') .. '"' end } } p['en-US'] = mw.clone(p['en-GB']) p['en-US']['towards'] = function(s) return s and 'toward ' .. s end p['en-AU'] = mw.clone(p['en-GB']) return p qjwzqzndyls4gd2zajp1iwpq4kxtlyj 0 383596 2708067 2026-09-06T08:09:13Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया | fromdate = १५ फेब्रुवारी २०२४ | todate = २०२७ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]... 2708067 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया | fromdate = १५ फेब्रुवारी २०२४ | todate = २०२७ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | tournament format = पात्रता प्रक्रिया }} '''२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया''' ही [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी संघ निश्चित करण्यासाठी आयोजित करण्यात आलेल्या क्रिकेट स्पर्धांची पात्रता प्रक्रिया आहे. ही प्रक्रिया १५ फेब्रुवारी २०२४ रोजी [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]च्या पहिल्या सामन्याने सुरू झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 |title=ICC Men's Cricket World Cup League 2 2023/24-2027 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ सप्टेंबर २०२६ |language=en}}</ref> पात्रता प्रक्रियेतील सध्याच्या स्पर्धांमध्ये [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] आणि [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-a-2024-2026-1451764 |title=CWC Challenge League Group A 2024-2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ सप्टेंबर २०२६ |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 |title=CWC Challenge League Group B 2024-2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=६ सप्टेंबर २०२६ |language=en}}</ref> ==पात्रता स्पर्धा== * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील लीग २ स्पर्धेचे पान] * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-a-2024-2026-1451764 क्रिकइन्फोवरील चॅलेंज लीग अ स्पर्धेचे पान] * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकइन्फोवरील चॅलेंज लीग ब स्पर्धेचे पान] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{DEFAULTSORT:क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया, २०२७}} [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] [[वर्ग:क्रिकेट स्पर्धांसाठी पात्रता]] ab4q1xdrig8kyozpztditd6u99boklq 2708069 2708067 2026-09-06T08:29:36Z Ganesh591 62733 2708069 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]]<br/>[[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | image = 2027 Cricket World Cup logo text only.png | fromdate = १५ फेब्रुवारी २०२४ | todate = २०२७ | participants = ३६ | matches = २८९ | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया | next_year = २०३१ | next_tournament = २०३१ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया }} {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} '''२०२७ क्रिकेट विश्वचषक [[क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया|पात्रता प्रक्रिया]]''' ही सध्या सुरू असलेली प्रक्रिया आहे, ज्याद्वारे संघ [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी पात्र ठरतील.<ref>{{Cite news |date=2021-06-01 |title=Cricket World Cup to revert to 14 teams from 2027 |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/cricket-world-cup-to-revert-to-14-teams-from-2027/article61813302.ece |access-date=2023-07-16 |issn=0971-751X}}</ref> स्पर्धांच्या मालिकेद्वारे कोणते संघ या स्पर्धेत सहभागी होतील हे निश्चित केले जाईल.<ref name="Cricbuzz">{{Cite web |date=2024-02-14 |title=Details of 2027 World Cup Qualification pathway revealed |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/129468/details-of-2027-world-cup-qualification-pathway-revealed |access-date=2024-09-24 |website=Cricbuzz |language=en}}</ref><ref name="ESPNcricinfo">{{Cite web |title=Qualification pathway for 14-team 2027 men's ODI World Cup approved |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-qualification-pathway-for-14-team-2027-mens-odi-world-cup-approved-1289712 |access-date=2024-09-24 |website=[[क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ==पात्रता स्पर्धा== * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील लीग २ स्पर्धेचे पान] * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-a-2024-2026-1451764 क्रिकइन्फोवरील चॅलेंज लीग अ स्पर्धेचे पान] * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकइन्फोवरील चॅलेंज लीग ब स्पर्धेचे पान] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{DEFAULTSORT:क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया, २०२७}} [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] [[वर्ग:क्रिकेट स्पर्धांसाठी पात्रता]] c4pk63csn2a14ji7i8pffsshlcxa2ek 2708073 2708069 2026-09-06T08:35:21Z Ganesh591 62733 2708073 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]]<br/>[[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | image = 2027 Cricket World Cup logo text only.png | fromdate = १५ फेब्रुवारी २०२४ | todate = २०२७ | participants = ३६ | matches = २८९ | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया | next_year = २०३१ | next_tournament = २०३१ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया }} {{2027 Cricket World Cup sidebar}} '''२०२७ क्रिकेट विश्वचषक [[क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया|पात्रता प्रक्रिया]]''' ही सध्या सुरू असलेली प्रक्रिया आहे, ज्याद्वारे संघ [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी पात्र ठरतील.<ref>{{Cite news |date=2021-06-01 |title=Cricket World Cup to revert to 14 teams from 2027 |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/cricket-world-cup-to-revert-to-14-teams-from-2027/article61813302.ece |access-date=2023-07-16 |issn=0971-751X}}</ref> स्पर्धांच्या मालिकेद्वारे कोणते संघ या स्पर्धेत सहभागी होतील हे निश्चित केले जाईल.<ref name="Cricbuzz">{{Cite web |date=2024-02-14 |title=Details of 2027 World Cup Qualification pathway revealed |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/129468/details-of-2027-world-cup-qualification-pathway-revealed |access-date=2024-09-24 |website=Cricbuzz |language=en}}</ref><ref name="ESPNcricinfo">{{Cite web |title=Qualification pathway for 14-team 2027 men's ODI World Cup approved |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-qualification-pathway-for-14-team-2027-mens-odi-world-cup-approved-1289712 |access-date=2024-09-24 |website=[[क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ==पात्रता स्पर्धा== * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील लीग २ स्पर्धेचे पान] * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-a-2024-2026-1451764 क्रिकइन्फोवरील चॅलेंज लीग अ स्पर्धेचे पान] * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकइन्फोवरील चॅलेंज लीग ब स्पर्धेचे पान] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{DEFAULTSORT:क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया, २०२७}} [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] [[वर्ग:क्रिकेट स्पर्धांसाठी पात्रता]] 7hik923kw6vhkqmwhags4y5k9qmkz8x 1 383597 2708088 2026-09-06T10:03:55Z Dr.ksanjaykumar 187131 /* कविता मुरूमकर */ नवीन विभाग 2708088 wikitext text/x-wiki == कविता मुरूमकर == या मराठीतील कवयित्री, कादंबरीकार, अनुवादक आणि साहित्यसमीक्षक म्हणून कार्यरत आहेत. कविता, कादंबरी, साहित्यसमीक्षा आणि अनुवाद या विविध साहित्यप्रकारांत त्यांनी लेखन केले आहे. ''मी सावित्री ज्योतिराव'' ही त्यांची चरित्रात्मक कादंबरी, ''भैरवी'' ही कादंबरी तसेच ''मीराधा'', ''तुझीच कविता'' आणि ''उसवायचाय तुझा पाषाण'' हे त्यांचे काव्यसंग्रह प्रकाशित झाले आहेत. त्यांनी ''सुमती लांडे : समग्र कविता'' या ग्रंथाचे संपादन केले असून ''निसटून गेलेल्या दिवसांच्या वाटेवर'' या ग्रंथाचा अनुवाद केला आहे. साहित्यसमीक्षेच्या क्षेत्रात ''कवितेचा आत्मस्वर'' आणि ''कवितेचा अंतरंग'' या ग्रंथांसह विविध साहित्यकृतींवर त्यांनी समीक्षात्मक लेखन केले आहे. त्यांच्या ''मी सावित्री ज्योतिराव'' या कादंबरीचा तसेच ''उसवायचाय तुझा पाषाण'' या काव्यसंग्रहाचा विद्यापीठीय अभ्यासक्रम आणि संशोधनाच्या संदर्भात वापर झालेला आहे. त्यांच्या साहित्यिक योगदानासाठी त्यांना नारायण सुर्वे साहित्य पुरस्कार, पु. भा. भावे राज्यस्तरीय पुरस्कार, कुसुमताई देशमुख काव्य पुरस्कार आणि डॉ. दा. ता. भोसले जिव्हाळा साहित्य पुरस्कार यांसह विविध साहित्यिक पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उसवायचाय तुझा पाषाण|last=मुरूमकर|first=कविता|publisher=अन्वी प्रकाशन, सोलापूर|year=2024|location=सोलापूर}}</ref> [[सदस्य:Dr.ksanjaykumar|Dr.ksanjaykumar]] ([[सदस्य चर्चा:Dr.ksanjaykumar|चर्चा]]) १५:३३, ६ सप्टेंबर २०२६ (IST) es7metilwwxxcarxpkp5xl7mv1olsls 1 383598 2708095 2026-09-06T11:25:07Z ~2026-48252-16 187133 /* Brahmputra Nadi information in Marathi */ नवीन विभाग 2708095 wikitext text/x-wiki == Brahmputra Nadi information in Marathi == * * [[विशेष:योगदान/~2026-48252-16|~2026-48252-16]] ([[सदस्य चर्चा:~2026-48252-16|talk]]) १६:५५, ६ सप्टेंबर २०२६ (IST) 1ls54smxpxkzwv55djnf22xm2tldh9z 3 383599 2708098 2026-09-06T11:43:55Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2708098 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Lalubai}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:१३, ६ सप्टेंबर २०२६ (IST) f6ri7qci43yisavwn7vvmlnmqkdtihc