विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 6703 2708868 2707752 2026-09-09T23:42:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708868 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''अहिल्यानगर जिल्हा''' हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात मोठा जिल्हा आहे. जिल्ह्यात सर्वाधिक साखर कारखाने आहेत. प्रवरानगर येथे आशिया खंडातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन झाला होता. [[शिर्डी]] येथील साईबाबा मंदिर याच जिल्ह्यातील [[राहाता तालुका]] यात आहे आणि प्रसिद्ध देवस्थान [[शनि शिंगणापूर]] आणि [[देवगड (नेवासा)|देवगड]] देवस्थान या जिल्ह्यातील [[नेवासा तालुका|नेवासा तालुक्यात]] आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = अहिल्यानगर जिल्हा | स्थानिक_नाव = नगर जिल्हा |चित्र_नकाशा = Ahmednagar_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश- रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[अहिल्यानगर]] |तालुक्यांची_नावे = १. [[अकोले तालुका|अकोले]] २. [[कर्जत तालुका|कर्जत]] ३. [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ४. [[जामखेड तालुका|जामखेड]] ५. [[नगर तालुका|नगर]] ६. [[नेवासा तालुका|नेवासा]] ७. [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] ८. [[पारनेर तालुका|पारनेर]] ९. [[राहाता तालुका|राहाता]] १०. [[राहुरी तालुका|राहुरी]] ११. [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] १२. [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] १३. [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] १४. [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १७,४१३ |लोकसंख्या_एकूण = ४५,४३,०८० |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = २६० |शहरी_लोकसंख्या = १७.६७% |साक्षरता_दर = ८०.२२% |लिंग_गुणोत्तर = ९३९ |प्रमुख_शहरे = [[अहिल्यानगर]], [[श्रीरामपूर]], [[शिर्डी]], [[संगमनेर]] [[श्रीगोंदा]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = डॉ. पंकज आशिया |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = १.[[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] <br /> २.[[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] |खासदारांची_नावे = १. [[निलेश लंके]]<br /> २. [[भाऊसाहेब वाकचौरे]] |पर्जन्यमान_मिमी = ५०१.८ |संकेतस्थळ = https://ahilyanagar.maharashtra.gov.in |वाहन_नोंदणी=महा-१६, महा-१७ |पालकमंत्री=[[राधाकृष्ण विखे पाटील]]}} == नामांतर == {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर | पदवी = | चित्र = Ahilya Bai Holkar.jpg | चित्र_शीर्षक = महाराणी पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर |}} महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने १३ मार्च २०२४ रोजी १८ व्या शतकातील [[अहिल्यादेवी होळकर|मराठा राणी अहिल्यादेवी होळकर]] यांच्या नावावरून अहमदनगर जिल्ह्याचे 'अहिल्यानगर' असे नामकरण करण्यास औपचारिक मान्यता दिली. त्यानंतर भारत सरकार ने नाव बदलण्याचे सर्व निकष पूर्ण करून दिनांंक ४ ऑक्टोबर २०२४, अन्वयेे “अहमदनगर” शहराचेे नाव बदलून ते “अहिल्यानगर” असेे केले आणि त्यानंतर महाराष्ट्र सरकार ने लगेच चार दिवसात राजपत्र काढून दिनांक ८ ऑक्टोबर २०२४ रोजी जिल्हा, तालुका, उपविभाग आणि गाव यांचे नाव बदलून अहिल्यानगर असे केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ahilyanagar.maharashtra.gov.in|title=Ahilyanagar District website|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/ahmednagar-officially-renamed-ahilyanagar-a-tribute-to-warrior-queen-ahilyabai-holkar/articleshow/114095693.cms|title=Times of india|url-status=live}}</ref> == भौगोलिक स्थान == [[अहिल्यानगर]] जिल्हा [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या पश्चिम भागात आहे. या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १७,४१२ किमी^२ असून क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. या जिल्ह्याच्या उत्तरेस [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] व [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]], पूर्वेस [[बीड जिल्हा|बीड]], दक्षिणेस [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] व [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]] आणि पश्चिमेस [[पुणे जिल्हा|पुणे]] व [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] हे जिल्हे आहेत. [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्याला मराठवाड्याचे प्रवेशद्वार म्हणून देखील ओळखले जाते. [[अकोले तालुका|अकोले तालुक्यातील]] डोंगराळ भागात [[भंडारदरा धरण|भंडारदरा]] येथे [[प्रवरा नदी]]वर १९२६ मध्ये धरण बांधण्यात आले आहे. भारतातील जुन्या धरणांत याचा समावेश केला जातो/आहे. [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा नदीवर]] जिल्ह्यातील सर्वांत मोठे धरण [[राहुरी तालुका|राहुरी]] तालुक्यात बांधण्यात आले आहे. या प्रकल्पातून [[अहिल्यानगर]] शहराला पाणी पुरवठा केला जातो. येथील जलाशयास [[मुळा धरण|ज्ञानेश्वरसागर]] असे म्हणले जाते. [[अहिल्यानगर]] सिंचनात प्रामुख्याने विहिरींचा वाटा जास्त आहे. भौगोलिक दृष्ट्या या जिल्ह्याची तीन भागात विभागणी होते- * पश्चिमेकडील डोंगराळ प्रदेश [[अकोले तालुका]] आणि [[संगमनेर तालुका]] यांचा यात समावेश होतो. अजोबा, बाळेश्वर आणि [[हरिश्चंद्रगड]] यांसोबत अनेक शिखरे याच भागात आहेत. [[कळसूबाई शिखर|कळसूबाई]], जे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे, १६४६ मीटर याच भागात आहे. * मध्य भागातील पठारी प्रदेश [[पारनेर तालुका]] आणि [[नगर तालुका]] आणि [[संगमनेर तालुका|संगमनेर तालुक्याचा]], [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा तालुक्याचा]] व [[कर्जत तालुका (अहमदनगर)|कर्जत तालुक्याचा]] काही भर यात मोडतो. * उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील पठारी प्रदेश यात [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]], [[राहाता तालुका|राहाता]], [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]], [[राहुरी तालुका|राहुरी]], [[नेवासा तालुका| नेवासा]], [[शेवगाव तालुका|शेवगाव तालुक्याचा]] उत्तरेकडील प्रभाग येतो. या भागात [[गोदावरी नदी|गोदावरी]], [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा नदी]], [[प्रवरा नदी|प्रवरा]], [[घोड नदी|घोड]], [[भीमा नदी|भीमा]] आणि [[सीना नदी|सीना]] नद्यांचे खोरे येते. जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडील भागात प्रामुख्याने [[अकोले तालुका|अकोले]] व [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] तालुक्यांमध्ये [[सह्याद्री|सह्याद्रीच्या]] डोंगररांगा पसरलेल्या आहेत ज्या हरिश्चंद्राच्या डोंगररांगा म्हणून ओळखल्या जातात. महाराष्ट्रातील सर्वांत उंच शिखर [[कळसूबाई शिखर|कळसूबाई]] याच डोंगररांगांमध्ये [[अकोले तालुका|अकोले]] तालुक्यात आहे. जिल्ह्याचा मध्य भाग हा बाळेश्वराचे पठार या नावाने संबोधला जातो. उत्तरेकडे [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] नदीचे खोरे आहे तर दक्षिण भाग हा [[घोड नदी|घोड]], [[भीमा]] व [[सीना नदी|सीना]] या नद्यांचे खोरे म्हणून ओळखला जातो. [[गोदावरी]], [[भीमा]], [[सीना नदी|सीना]], [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा]] व [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] या [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या असून [[आढळा नदी|आढळा]], [[घोड नदी|घोड]], कुकडी या नद्या जिल्ह्यातून वाहतात. बहुतांशी नद्या पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहतात. [[गोदावरी]] या महाराष्ट्रातील प्रमुख नदीची जिल्ह्यातील लांबी सुमारे १५० कि.मी. आहे. [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] व [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] नद्यांचा संगम [[नेवासे तालुका|नेवासे]] तालुक्यात प्रवरासंगम येथे होतो. ==हवामान== [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्याचे हवामान प्रामुख्याने उष्ण व कोरडे आहे. पश्चिमेकडील डोंगराळ भागात हवामान थंड आहे. जिल्ह्यात रोजच्या कमाल व किमान तापमानातील तफावत पाहता ती लक्षणीयरित्या जास्त असल्याचे आढळते. जिल्ह्यात पश्चिमेकडून पूर्वेकडे पाऊस कमी कमी होत जातो. प्रामुख्याने जिल्ह्याचा पूर्वेकडील भाग अवर्षणग्रस्त आहे. == दळणवळण == [[नाशिक-पुणे राष्ट्रीय महामार्ग]] (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६०) हा जिल्ह्यातील [[संगमनेर तालुका|संंगमनेर]] तालुक्यातून जातो. निर्मल - कल्याण (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २२२) हा महामार्ग जिल्ह्यातून जाणारा महत्त्वाचा रस्ता आहे. महाराष्ट्रात सर्वप्रथम (१९४८ मध्ये) महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाची (एस.टी.) बस धावली ती [[अहिल्यानगर]]- [[पुणे]] या मार्गावर. [[अहमदनगर रेल्वे स्थानक|अहिल्यानगर रेल्वे स्थानक]] हे [[दौंड]] - [[मनमाड]] रेल्वेमार्गावरील स्थानक आहे. १९७ कि.मी.चा रेल्वे (ब्रॉडगेज) मार्ग जिल्ह्यात असून [[अहिल्यानगर]] - [[बीड]] - [[परळी]] आणि पुणतांबा- [[शिर्डी]] हेे इतर रेल्वे मार्ग आहेत. [[संगमनेर|संंगमनेरहून]] [[भंडारदरा धरण|भंडारदरा धरणाकडे]] जाताना लागणारा [[विठे|विठे घाट]] व संगमनेरहून पुण्याकडे जाताना लागणारा चंदनापुरी घाट हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे घाट आहेत. == शिक्षण == ===विद्यापीठ=== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! विद्यापीठाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ||[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://mpkv.ac.in/ |- |२||संजीवनी विद्यापीठ||[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://www.sanjivani.edu.in/ |} ===अभियांत्रिकी महाविद्यालये=== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील अभियांत्रिकी महाविद्यालय अहिल्यानगर ||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.enggnagar.com |- |२||विश्वभारती अकादमीचे अभियांत्रिकी महाविद्यालय||सारोळा बद्दी,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://vacoea.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250330062328/https://vacoea.com/ |date=2025-03-30 }} |- |३||श्री. छत्रपती शिवाजी महाराज अभियांत्रिकी महाविद्यालय||नेप्ती,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.scoea.org |- |४||आडसूळ टेक्निकल कॅम्पस||चास,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://sgvssatc.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250617172151/https://sgvssatc.com/ |date=2025-06-17 }} |- |५||प्रवरा ग्रामीण अभियांत्रिकी महाविद्यालय||लोणी, [[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravaraengg.org.in |- |६||राजीव गांधी अभियांत्रिकी महाविद्यालय||कर्जुले हर्या,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://www.rgcoe.org |- |७||अमृतवाहिनी अभियांत्रिकी महाविद्यालय||अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.avcoe.org |- |८||विद्या निकेतन अभियांत्रिकी महाविद्यालय||बोटा,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.vidyaniketanglobal.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250618112259/https://vidyaniketanglobal.com/ |date=2025-06-18 }} |- |९ || श्री स्वामी समर्थ इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअरिंग आणि तंत्रज्ञान ||माळवाडी,बोटा,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || |- |१० ||संजीवनी अभियांत्रिकी महाविद्यालय|| [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ||https://sanjivanicoe.org.in{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |११ ||परिक्रमा अभियांत्रिकी महाविद्यालय||काष्टी,[[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] ||https://parikramaengineering.com |- |१२||समाजभूषण एकनाथराव ढाकणे अभियांत्रिकी महाविद्यालय||राक्षी,[[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] ||https://www.dhakanecoe.co.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805072349/https://www.dhakanecoe.co.in/ |date=2025-08-05 }} |- |१३ ||अशोक इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअरिंग आणि टेक्नॉलजी||अशोकनगर,[[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] ||http://ashokengg.co.in/ |} ===वैद्यकीय महाविद्यालय=== ====MBBS-बॅचलर ऑफ मेडिसिन अँड बॅचलर ऑफ सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१|| पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय|| MBBS|| [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://pahgmcahilyanagar.org/ |- |२ || डॉ. विठलराव विखे पाटील फाऊंडेशनचे मेडिकल कॉलेज|| MBBS||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vimsmch.edu.in/ |- |३ || प्रवरा इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस,रूरल मेडिकल कॉलेज||MBBS||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/ |} ====BDS – बॅचलर ऑफ डेंटल सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१ ||यशवंतराव चव्हाण मेमोरियल मेडिकल अँड रूरल डेव्हलपमेंट फाऊंडेशनचे डेंटल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BDS||वडगाव गुप्ता रोड, [[अहिल्यानगर]]||https://yashdental.org/ |- |२||प्रवरा इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस,रूरल डेंटल कॉलेज||BDS||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/ |- |३||एस.एम.बी.टी. डेंटल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BDS||घुलेवाडी, अमृतनगर,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://dcs.smbt.edu.in/ |} ====BAMS – बॅचलर ऑफ आयुर्वेदिक मेडिसिन अँड सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१ ||गंगाधरशास्त्री गुणे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS||विश्रामबाग, माळीवडा [[अहिल्यानगर]]||http://guneayurvedahmednagar.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260726200708/http://guneayurvedahmednagar.org/ |date=2026-07-26 }} |- |२ ||डॉ. एन. जे. पॉलबुधे आयुर्वेद कॉलेज, हॉस्पिटल आणि रिसर्च सेंटर|| BAMS||नारायणडोह, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर ]]||http://ayurved.sspmonline.org/ |- |३ || शिवाजीराव पवार आयुर्वेदिक मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BAMS||पाचेगाव, [[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://www.spamcrc.in/ |- |४ ||पी. व्ही. बेल्हेकर आयुर्वेद मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BAMS||भानसहिवरे,[[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://pvbcoayurved.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260727180552/https://pvbcoayurved.com/ |date=2026-07-27 }} |- |५||प्रवरा रूरल आयुर्वेद कॉलेज||BAMS ||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/ |- |६||डॉ. विखे पाटील मेमोरियल आयुर्वेदिक हॉस्पिटल अँड रिसर्च सेंटर||BAMS ||चंद्रपूर,लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://pirensayurved.in/ |- |७||श्री विवेकानंद नर्सिंग होम ट्रस्टचे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS ||शिवाजीनगर, राहुरी फॅक्टरी, [[राहुरी तालुका|राहुरी ]]|| |- |८||सिद्धकला आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS ||पिंपरणे रोड, संगमनेर खुर्द[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://siddhakala.com/ |- |९||अश्विन रूरल आयुर्वेद कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BAMS ||मंची हिल, आश्वी बुद्रुक[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.arac.co.in/ |- |१०||डॉ. भानुदास ढेरे कॉलेज ऑफ आयुर्वेद||BAMS ||कऱ्हे, निमोण,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.drdereayurvedcollege.com/ |- |११|| रुख्मिणी आयुर्वेदिक मेडिकल कॉलेज||BAMS ||वेल्हाळे, राजापूर,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]|| |- |१२||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी आयुर्वेद मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BAMS ||कोकमठाण, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://bams.rjsgi.com/ |- |१३||संजीवनी कॉलेज ऑफ आयुर्वेद आणि रिसर्च सेंटर||BAMS ||खिर्डी गणेश, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sanjivaniayurveda.org.in/ |- |१४||सौ. सुरेखाताई प्रकाश कोल्हे आयुर्वेद कॉलेज आणि रिसर्च सेंटरर||BAMS ||कोळपेवाडी, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sspkayukolpewadi.com/ |- |१५||प्रवरा मेडिकल ट्रस्टचे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS||आखेगाव रोड, [[शेवगाव तालुका |शेवगाव ]]||https://www.ayurvedpravara.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260728183635/https://www.ayurvedpravara.com/ |date=2026-07-28 }} |- |१६||मातोश्री आयुर्वेद कॉलेज, हॉस्पिटल आणि रिसर्च सेंटर||BAMS||कर्जुले हर्या, [[पारनेर तालुका|पारनेर ]]||https://macharc.org.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250409034656/https://macharc.org.in/ |date=2025-04-09 }} |- |} ====BHMS – बॅचलर ऑफ होमिओपॅथिक मेडिसिन अँड सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१ || अहमदनगर होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल|| BHMS||सावेडी, [[अहिल्यानगर]]||https://www.ahmednagarhomoeopathicmedicalcollege.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260727043421/https://www.ahmednagarhomoeopathicmedicalcollege.org/ |date=2026-07-27 }} |- |२ || काकासाहेब म्हस्के होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज||BHMS||नागापूर, [[अहिल्यानगर]]||https://kmhmc.org.in/ |- |३ ||अटल बिहारी वाजपेयी होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||जळके-खडके,देवगड फाटा ,[[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://atalbiharivajpayeehmc.com/ |- |४ ||वाणी पाटील होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||गणेगाव, गुहा, [[राहुरी तालुका|राहुरी]]|| |- |५||शरदचंद्रजी पवार होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||वडाळा महादेव, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]|| |- |६||एम.एच.एफ. होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||गुंजाळवाडी, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://drsgihmc.org/{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |७||वामनराव इथापे होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS|| [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.vihmc.org/ |- |८||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BHMS||कोकमठाण, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://bhms.rjsgi.com/ |- |९||मातोश्री सुलोचना होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||आनंदगड, विरगाव, [[अकोले तालुका|अकोले ]]|| |} === फार्मसी === {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील फाउंडेशन कॉलेज ऑफ फार्मसी||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vikhepharmacynagar.com |- |२||आडसूळ कॉलेज ऑफ फार्मसी||चास, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.adsulpharmacy.com |- |३||साकेश्वर कॉलेज ऑफ फार्मसी||चास, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://sakeshwarpharmacy.com |- |४||अरिहंत कॉलेज ऑफ फार्मसी||सोनेवाडी,केडगाव, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] ||http://arihantpharmacynagar.org |- |५||काकासाहेब मस्के कॉलेज ऑफ फार्मसी||नागापूर, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://kmcop.org.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621160950/https://kmcop.org.in/ |date=2025-06-21 }} |- |६||विश्वभारती अकॅडमी,कॉलेज ऑफ फार्मसी||सारोळा बड्डी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://vacop.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621161949/https://vacop.in/ |date=2025-06-21 }} |- |७||एन. एन. सथ्था कॉलेज ऑफ फार्मसी||आनंद धाम रोड, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://rsmcopharmacy.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621165707/https://rsmcopharmacy.com/ |date=2025-06-21 }} |- |८||डॉ. एन.जे. पाऊलबुधे कॉलेज ऑफ फार्मसी||वसंत टेकडी, सावेडी,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||http://bpharmacy.sspmonline.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250321124125/http://bpharmacy.sspmonline.org/ |date=2025-03-21 }} http://dpharmacy.sspmonline.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250423071130/http://dpharmacy.sspmonline.org/ |date=2025-04-23 }} |- |९||धर्मराज शैक्षणिक प्रतिष्ठानचे फार्मसी कॉलेज||वाळकी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]|| |- |१०||मुळा एज्युकेशन सोसायटीचे कॉलेज ऑफ फार्मसी||सोनई,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://www.mespharmacy.org |- |११||त्रिमूर्ती ग्रामीण फार्मसी कॉलेज ||खडके,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://trimurtigraminpharmacy.com |- |१२||पी. व्ही. बेल्हेकर कॉलेज ऑफ फार्मसी ||भानशिवारे,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]|| |- |१३||शिवाजीराव पवार कॉलेज ऑफ फार्मसी ||पाचेगाव, [[नेवासा तालुका|नेवासा]]|| |- |१४||श्री. विवेकानंद नर्सिंग होम ट्रस्ट, कॉलेज ऑफ फार्मसी||शिवाजीनगर,राहुरी फॅक्टरी,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://www.svnhtcop.edu.in |- |१५||श्रीमती सरस्वती वाणी कॉलेज ऑफ फार्मसी||गणेगाव,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://prasadgramin.com/mrs-saraswati-wani-college-of-pharmacy |- |१६||वाणी कॉलेज ऑफ फार्मसी||गणेगाव,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://prasadgramin.com/wani-college-of-pharmacy |- |१७||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी कॉलेज ऑफ फार्मसी|| कोकमठाण,[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://pharmacy.rjsgi.com |- |१८||संजीवनी कॉलेज ऑफ फार्मास्युटिकल अँड रिसर्च||[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sanjivanipharm.org.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250712214414/http://sanjivanipharm.org.in/ |date=2025-07-12 }} |- |१९||डॉ. कोळपे इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||कोळपेवाडी,[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]|| |- |२०||प्रवरा रूरल कॉलेज ऑफ फार्मसी||प्रवरारानगर,लोणी,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://prcop.in |- |२१||प्रवरा रुरल एज्युकेशन सोसायटीची इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||लोणी खुर्द,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/institute-of-pharmacy-loni |- |२२||आबासाहेब काकडे कॉलेज ऑफ फार्मसी||बोधेगाव, [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]||http://www.kakadebpharmacy.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250807121350/http://kakadebpharmacy.in/ |date=2025-08-07 }} |- |२३||श्री. लक्ष्मणराव त्र्यंबकराव नाकाडे फार्मसी कॉलेज ||ढोरजलगाव-पूर्व,[[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]|| |- |२४||मातोश्री मिराताई आहेर कॉलेज ऑफ फार्मसी||कर्जुले हर्या,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://mmacop.org |- |२५||शांतीनिकेतन कॉलेज ऑफ फार्मसी||धोत्रे बुद्रुक,[[पारनेर तालुका|पारनेर]] ||https://www.shantiniketancollegeofpharmacy.com |- |२६||सहकार महर्षी किसनराव वराळ पाटील कॉलेज ऑफ फार्मसी ||निघोज,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://www.shraddhaedu.com |- |२७||डी.के. औटी कॉलेज ऑफ फार्मसी||[[पारनेर तालुका|पारनेर]]|| |- |२८||परिक्रमा कॉलेज ऑफ फार्मसी||काष्टी, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||https://parikramapharmacy.com |- |२९||साईकृपा इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||http://saikrupapharmacy.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250719073451/http://saikrupapharmacy.com/ |date=2025-07-19 }} |- |३०||रत्नदीप कॉलेज ऑफ फार्मसी||रत्नापूर, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]||https://rpcjamkhed.com |- |३१||कै.देवराव दिगंबर वरात कॉलेज ऑफ फार्मसी||साकत, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]|| |- |३२||मातोश्री राधा कॉलेज ऑफ डी.फार्मसी||वीरगाव,[[अकोले तालुका|अकोले]]||https://www.mrcpvirgaon.education |- |३३||प्रतिभाताई पवार कॉलेज ऑफ फार्मसी ||वडाळा महादेव, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]||https://pratibhataipawarcop.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250619031426/https://www.pratibhataipawarcop.com/ |date=2025-06-19 }} |- |३४||अशोक कॉलेज ऑफ फार्मसी||अशोकनगर,[[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]|| |- |३५||लोकनेते आप्पासाहेब राजळे कॉलेज ऑफ फार्मसी||आदिनाथनगर,[[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]]||https://pharmacy.dprss.in |- |३६||अमृतवाहिनी इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||संगमनेर एस. के.,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.amrutdpharm.org |- |३७||अमृतवाहिनी कॉलेज ऑफ फार्मसी||संगमनेर एस. के.,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.amrutdpharm.co.in{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |३८||विद्या निकेतन इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी अँड रिसर्च सेंटर ||बोटा, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.vidyaniketanglobal.com/pharmacy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230712054626/https://www.vidyaniketanglobal.com/pharmacy/ |date=2023-07-12 }} |- |३९||डॉ. इथापे इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||वेल्हाळे,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://drithapepharmacy.com |- |४०||श्री स्वामी समर्थ इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी, ||माळवाडी,बोटा, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]|| |- |४१||अश्विन कॉलेज ऑफ फार्मसी||मांची हिल,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]|| |- |४२ || शारदा कॉलेज ऑफ फार्मसी|| वडगाव गुप्ता, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]|| |- |} ===शेती(एग्रीकल्चर)=== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||कृषी महाविद्यालय||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vikheagrinagar.in/ |- |२ ||कॉलेज ऑफ ॲग्री. जैव-तंत्रज्ञान|| मदडगाव,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] || |- |३ ||कृषी महाविद्यालय || मदडगाव,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] || |- |४ ||मुळा एज्युकेशन सोसायटीचे कृषी महाविद्यालय||सोनई,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://coasonai.com/ |- |५ ||कृषी महाविद्यालय||भानशिवारे,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://sbsbssagri.org/ |- |६ ||डॉ. अण्णासाहेब शिंदे कॉलेज ऑफ अ‍ॅग्री. इंजिनिअरिंग अँड टेक्नॉलॉजी||महात्मा फुले कृषि विद्यापीठ,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]|| |- |७ ||कॉलेज ऑफ ॲग्री. जैव-तंत्रज्ञान||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/college-of-agricultural-biotechnology-loni/ |- |८||कृषी महाविद्यालय ||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]|| https://pravara.in/college-of-agriculture-loni/ |- |९||कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय ||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/business-management-loni/ |- |१०||कॉलेज ऑफ फूड टेक्नॉलॉजी||खडकेवाके ,[[राहाता तालुका|राहता]]|| |- |११ ||साईकृपा कृषी महाविद्यालय ||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||http://saikrupabscagri.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250918004959/http://saikrupabscagri.com/ |date=2025-09-18 }} |- |१२ ||साईकृपा अन्न तंत्रज्ञान महाविद्यालय||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]|| |- |१३ ||पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शासकीय कृषी महाविद्यालय(Goverment )||हळगाव,[[जामखेड तालुका|जामखेड]]|| |- |१४||कृषी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय||मिरजगाव,[[कर्जत तालुका|कर्जत]]|| |- |१५ ||सदगुरू कृषि महाविद्यालय ||मिरजगाव,[[कर्जत तालुका|कर्जत]] || |- |१६||श्रमशक्ती कृषी महाविद्यालय||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Shramshakti%20college%20of%20Agriculture/Home.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250812091646/http://sevasanskarsanstha.org.in/Shramshakti%20college%20of%20Agriculture/Home.php |date=2025-08-12 }} |- |१७||कृषी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Engineering%20Technology/Home.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250920123934/http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Engineering%20Technology/Home.php |date=2025-09-20 }} |- |१८||श्रमशक्ती कॉलेज ऑफ फूड तंत्रज्ञान||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Food%20Technology/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250920011354/http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Food%20Technology/index.php |date=2025-09-20 }} |- |१९||सहकार महर्षी भाऊसाहेब थोरात कृषी महाविद्यालय|| अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.amrutagri.assvs.org/ |- |२०||वृंदावन कृषी महाविद्यालय ||गुंजाळवाडी,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || https://drsgiagri.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250710022841/http://drsgiagri.org/ |date=2025-07-10 }} |- |२१||कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय||गुंजाळवाडी,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || https://drsgilmdp.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250717185415/http://drsgilmdp.org/ |date=2025-07-17 }} |- |} == विशेष == मराठी भाषेतील सार्वकालिक सर्वोत्कृष्ट ग्रंथ म्हणजे ग्रंथराज [[ज्ञानेश्वरी]]. ज्या ज्ञानेश्वरीची एक तरी ओवी अनुभवावी असे म्हणले जाते, तो ग्रंथ अहिल्यानगर जिल्ह्यातील श्रीक्षेत्र [[नेवासा|नेवासे]] येथे संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिला. या आध्यात्मिक वैशिष्ट्यांसह आज अहिल्यानगर महाराष्ट्रात सर्वाधिक क्षेत्रफळ असलेला जिल्हा, सर्वाधिक सिंचन क्षेत्र असलेला आणि सर्वाधिक सहकारी साखर कारखाने असलेला जिल्हा अशी वैशिष्ट्ये दिमाखाने मिरवत आहे. अहिल्यानगर जिल्हा सहकारी साखर कारखान्यांचा मूल स्रोत म्हणून! [[डॉ. विठ्ठलराव विखे-पाटील]] यांनी जिल्ह्यात प्रवरानगर (लोणी) येथे राज्यातील पहिली सहकारी पतपेढी (लोणी-बुद्रुक सहकारी पतपेढी) सुरू केली (१९२३), तसेच राज्यातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन केला (जून १९५०) आणि सहकार या तत्त्वाची मुहूर्तमेढ राज्यात रोवली गेली. अर्थतज्ज्ञ [[धनंजय रामचंद्र गाडगीळ]] या कारखान्याचे पहिले अध्यक्ष होते. या पहिल्या यशस्वी प्रयोगानंतर सहकारी साखर कारखान्यांची एक साखळीच राज्यात निर्माण झाली. एक सहकारी साखर कारखाना आणि त्या भोवतीच्या परिसराचा शैक्षणिक, औद्योगिक व सोयी सुविधांचा विकास अशी परंपरा महाराष्ट्रात निर्माण झाली. 'राळेगणसिद्धी' या खेड्याने जिल्ह्याने जलव्यवस्थापनाचा एक आदर्श निर्माण केला, तर 'हिवरे बाजार' हे आदर्श खेडे म्हणून नावारूपास आले. तसेच पाथर्डी तालुक्यातील 'मढी' हे शहर 'कानिफनाथगड' म्हणून प्रसिद्ध आहे. नाथसंप्रदयाचा पाया येथेच रचलेला आढळून येतो. [[चित्र:Kanifnath temple madhi.jpg|इवलेसे]] ==अहिल्यानगर जिल्ह्यातील साखर कारखाने== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! कारखान्याचे नाव !! गाव, तालुका |- |१||पद्मश्री डॉ.विठ्ठलराव विखे पाटील सहकारी साखर कारखाना,||प्रवरानगर, [[राहता तालुका |राहता]] |- | २ || श्री गणेश सहकारी साखर कारखाना || गणेशनगर, [[राहाता तालुका|राहाता]] |- | ३ || मुळा सहकारी साखर कारखाना || सोनई, [[नेवासा तालुका|नेवासा]] |- | ४ || लोकनेते मारुतीराव घुले पाटील ज्ञानेश्वर सहकारी साखर कारखाना || भेंडा, [[नेवासा तालुका|नेवासा]] |- |५||स्वामी समर्थ शुगर अँड अ‍ॅग्रो इंडस्ट्रीज लि.||माळेवाडी, वरखेड, [[नेवासा तालुका |नेवासा]] |- | ६ || अगस्ती सहकारी साखर कारखाना लि. || अगस्तीनगर, [[अकोले तालुका|अकोले]] |- | ७ || अशोक सहकारी साखर कारखाना लि. || अशोकनगर, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] |- | ८ || डॉ. बाबुराव बापूजी तनपुरे सहकारी साखर कारखाना लि. || शिवाजीनगर, [[राहुरी तालुका|राहुरी]] |- |९||प्रसाद शुगर अँड ऍग्रो प्रॉडक्ट्स लिमिटेड||वांबोरी, [[राहुरी तालुका| राहुरी]] |- | १० || सहकारमहर्षी भाऊसाहेब थोरात सहकारी साखर कारखाना लि. || अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] |- |११||श्री गजानन महाराज शुगर लि., (जुने नाव युटेक शुगर लि.)||कवठे मलकापूर, [[संगमनेर तालुका |संगमनेर]] |- | १३ || गंगामाई इंडस्ट्रीज अँड कन्स्ट्रक्शन प्रायव्हेट लिमिटेड || गंगामाई, हरीनगर, [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] |- |१३||संघर्षयोद्धा बबनराव ढाकणे केदारेश्वर सहकारी साखर कारखाना||सुमननगर, बोधेगाव, [[शेवगाव तालुका |शेवगाव]] |- | १४ || बारामती ॲग्रो (युनिट क्र. 3) जय श्रीराम शुगर अँड ॲग्रो प्रॉडक्ट्स लि. || हळगाव, [[जामखेड तालुका|जामखेड]] |- | १५ || श्री अंबिका शुगर प्रायव्हेट लिमिटेड || अंबिकानगर, [[कर्जत तालुका (अहिल्यानगर)|कर्जत]] |- | १६ || कर्मवीर शंकरराव काळे सहकारी साखर कारखाना || गौतमनगर कोळपेवाडी, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] |- |१७||सहकार महर्षी शंकरराव कोल्हे सहकारी साखर कारखाना (संजीवनी) ||सहजानंदनगर,शिंगणापूर [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] |- |१८||पियुष शुगर अँड पावर प्रायव्हेट लिमिटेड||वाळकी देऊळगाव सिद्धी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] |- |१९|| कर्मयोगी कुंडलिकराव रामराव जगताप पाटील कुकडी सहकारी साखर कारखाना || पिंपळगाव पिसा, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] |- |२०||ओंकार शुगर अँड अलाइड इंडस्ट्रीज प्रा. लि. (युनिट-७)|| देवदैठण, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] |- |२१||गौरी शुगर अँड डिस्टिलरीज प्रायव्हेट लिमिटेड (युनिट क्र. ०४)|| हिरडगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] |- |२२||सहकार महर्षी शिवाजीराव नारायणराव नागवडे सहकारी साखर कारखाना लि.|| श्रीगोंदा फॅक्टरी, [[श्रीगोंदा तालुका |श्रीगोंदा]] |- |२३||श्री वृद्धेश्वर सहकारी साखर कारखाना||आदिनाथनगर, [[पाथर्डी तालुका |पाथर्डी]] |- |२४||श्री क्रांती शुगर अँड पॉवर लिमिटेड||देवीभोयरे,[[पारनेर तालुका |पारनेर]] |- |२५||कृषीनाथ ग्रीन एनर्जी लिमिटेड, (संचालित सोपानराव बाळकृष्ण ढसाळ अ‍ॅग्रो पॉवर लिमिटेड,||ढवळपुरी, [[पारनेर तालुका| पारनेर]] |} == ऐतिहासिक महत्तव == पूर्वीच्या काळात या भागावर असलेल्या [[निजामशहा (अहमदनगर)|निजामशाही]] व [[मोगल]] साम्राज्याचे वर्चस्व लक्षात येते. रामायणकाळात [[अगस्त्य|अगस्ती]] ऋषींनी [[विंध्य]] पर्वत ओलांडून गोदावरी नदीच्या किनाऱ्यावर वसाहत स्थापन केल्याचे आणि त्यांची व श्रीरामाची भेट झाल्याचे मानले जाते. आणखी महत्त्वाचे म्हणजे महाराष्ट्रामध्ये पहिली मानवी वसाहत याच जिल्ह्यात प्रवरा व [[गोदावरी]] नद्यांच्या किनाऱ्यावर झाली, असा निष्कर्ष पुण्याच्या डेक्कन कॉलेजने नेवासातील उत्खननानंतर काढला आहे. भारतीय पुरातत्त्व विभागाने श्रीरामपूर तालुक्यातील [[दायमाबाद]] येथे केलेल्या उत्खननातून या जिल्ह्यात [[सिंधु संस्कृती|सिंधु संस्कृतीचे]] अस्तित्त्व सिद्ध झालेले आहे. === निजामशाही === {{मुख्य|निजामशाही}} १५ व्या शतकाच्या शेवटी, इ.स. १४८६ मध्ये तत्कालीन [[बहामनी सल्तनत|बहामनी राज्याचे]] पाच तुकडे झाले. त्यामधून फुटून निघालेल्या मलिक अहमदशहा बहिरी या निजामशहाने मे, १४९० मध्ये सीना नदीकाठी शहर वसवण्यास सुरुवात केली. याच्या नावावरूनच या शहराला अहमदनगर असे नाव पडले. इ.स. १४९४ मध्ये शहर रचना पूर्ण होऊन अहमदनगर निजामशहाची राजधानी बनले. या शहराची तुलना त्या काळी [[कैरो]], [[बगदाद]] या समृद्ध शहरांशी केली जात असे. अहमदशहा, बुऱ्हाणशहा, [[चांदबिबी|सुलताना चांदबिबी]] यांची कारकीर्द असणारी निजामशाही येथे इ.स. १६३६ पर्यंत टिकली. निजामशाहीच्या पडत्या काळात [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांचे]] वडील [[शहाजीराजे भोसले]] यांनी छोट्या मूर्तझा निजामशहाला मांडीवर घेऊन नगरचा कारभार पाहिला. पुढे काही काळ नगरने मराठेशाही व शहाजहान बादशहाची मोगलशाही अनुभवली. १७५९ मध्ये अहमदनगर पेशव्यांकडे आले आणि १८०३ मध्ये ते इंग्रजांच्या ताब्यात गेले. १८१८ पासून अहिल्यानगर वर पूर्णपणे इंग्रजांचा अंमल होता. १८२२ मध्ये ब्रिटिशांनी अहमदनगर जिल्ह्याची स्थापना केली. पुण्यश्लोक राजमाता [[अहिल्यादेवी होळकर|अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म याच नगर जिल्ह्यातील चौंडी ता.जामखेड या गावी झाला. त्यांचे वडील मानकोजी शिंदे हे चौंडी ता.जामखेड या गावाचे पाटील होते. अहिल्यादेवींचे बालपण याच गावात गेले. त्या शिवभक्त होत्या. पुढे मराठा साम्राज्याचे इंदौर संस्थानच्या खंडेराव होळकर यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. त्या सुभेदार राजे मल्हारराव होळकर यांच्या त्या सून होत. त्यांच्या नंतर अहिल्यादेवी ह्या मध्य भारताच्या माळवा राज्याच्या महाराणी म्हणून 28 वर्ष राज्यकारभार सांभाळला.त्यांनी भारत देशात ठिकठिकाणी मंदिरे, धर्मशाळा, घाट, पाणपोई- विहिरी, बारवे, अन्नछत्रे उभारले. === भारत छोडो आंदोलन === इ.स. १९४२ च्या चलेजाव आंदोलनाच्या काळात [[पंडित जवाहरलाल नेहरू]], [[सरदार वल्लभभाई पटेल]], [[मौलाना आझाद]], डॉ. पी.सी. घोष इत्यादी राष्ट्रीय नेते नगरमधील भुईकोट किल्ल्यात बंदिवासात होते. डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया हा प्रसिद्ध ग्रंथ पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी याच किल्ल्यात लिहिला. या ग्रंथाची काही हस्तलिखिते आजही येथे पाहण्यास मिळतात. याच किल्ल्यात डॉ. पी.सी. घोष यांनी हिस्ट्री ऑफ एन्शंट इंडियन सिव्हिलायझेशन हा ग्रंथ शब्दबद्ध केला. तसेच [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी थॉट्स ऑफ पाकिस्तान व [[मौलाना आझाद]] यांनी [[गुबार - ए - खातिर]] हे ग्रंथ याच शहरात लिहिले. == राजकीय संरचना == अहिल्यानगर जिल्ह्यात २ लोकसभा मतदारसंघ असून १२ विधानसभा मतदारसंघ आहेत. === अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ === हा मतदारसंघ अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ, [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत-जामखेड]], [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]], [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]], [[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव-पाथर्डी]] व [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा]] या विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे. === शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ === हा इ.स. २००९ पासून अनुसूचित जातींसाठी राखीव असलेला लोकसभा मतदारसंघ [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]], [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]], [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]], [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]], [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]], [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]] या विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे. === जिल्ह्यातील विधानसभा मतदारसंघ === * [[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ]] * [[पाथर्डी-शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ]] * [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ]] * [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ]] * [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ]] * [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ]] * [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ]], * [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ]] :तसेच जिल्ह्यात ७५ जिल्हा परिषद मतदारसंघ असून, १५० पंचायत समिती मतदारसंघ आहेत. == शेती == ज्वारी हे या जिल्ह्यातील प्रमुख पीक असून ते दोन्ही हंगामांत घेतले जाते. ऊस हेदेखील महत्त्वाचे पीक असून जिल्ह्यातील साखर कारखान्यांची संख्या ही महाराष्ट्रात सर्वाधिक आहे. अलीकडच्या काळात जिल्ह्यात द्राक्ष, मोसंबी, डाळिंब या फळांचे तसेच सूर्यफुलाचे क्षेत्र व उत्पादन वाढते आहे. जिल्ह्यातील शेवंतीची फुले ही महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहेत. राज्याबाहेरही शेवंतीला मागणी असते. जिल्ह्यात [[श्रीरामपूर]] येथे मोसंबी संशोधन केंद्र आहे. कृषी व शैक्षणिकदृष्ट्या अहिल्यानगर जिल्ह्याचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे [[राहुरी]] येथे स्थापन झालेले, महाराष्ट्रातील पहिले कृषी विद्यापीठ म्हणजेच [[महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ]] होय. या ठिकाणी कृषीविषयक विविध अभ्यासक्रम शिकवले जातात तसेच अनेक पिकांबाबत संशोधन केले जाते. या विद्यापीठाने संशोधन करून वापरात आणलेल्या विविध पिकांच्या जाती राज्यातील शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय आहेत. अकोले तालुक्यात प्रवरा नदीवर बांधण्यात आलेले [[भंडारदरा धरण]], राहुरीजवळ बारागाव नांदूूूर येथील [[मुळा धरण]] हे जिल्ह्यातील प्रमुख सिंंचन प्रकल्प आहेत. == अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे == ===धार्मिक स्थळे=== * [[मोहटादेवी|जगदंबा देवी सार्वजनिक देवस्थान ट्रस्ट, मोहटे ता. पाथर्डी जि. अहिल्यानगर]] * [[विशाल गणपती]] मंदिर, माळीवाडा, अहिल्यानगर * स्वयंभू निद्रिस्त गणपती मंदिर, आव्हाणे बु, शेवगाव. * श्री हरिहरेश्वर कैलाश गमन देवस्थान, महादेव दर्रा (तोंडोळी) * कान्होबा उर्फ कानिफनाथ देवस्थान, मढी, पाथर्डी. * बहिरीआई व सेवालाल महाराज देवस्थान,सेवानगर तांडा, तोंडोळी (पाथर्डी) * श्री अनखिरी देवी मंदिर, धानोरा (फक्रबाद), जामखेड, अहिल्यानगर * रेणूका माता मंदिर, धामणगाव देवी * [[अमृतेश्वर मंदिर]], [[रतनवाडी]] * जगदंबा मंदिर / मोहटादेवी मंदिर, पाथर्डी * दुर्गामाता मंदिर शिराळ, पाथर्डी * [[जगदंबामाता मंदिर, टाहाकरी]] * जगदंबा देवी मंदिर, राशिन * श्री ढोकेश्वर मंदिर, टाकळी ढोकेश्वर * [[भगवानगड]], ता. पाथर्डी जि. अहिल्यानगर * [[रेणुकामाता मंदिर, केडगाव]] * [[शनी-शिंगणापूर]] * साईबाबा मंदिर, [[शिर्डी]] * पैस खांब मंदिर, नेवासा * वृद्धेश्वर शिव मंदिर, घाटशिरस * विठ्ठल मंदिर, पळशी (पारनेर) * श्री कोरठण खंंडोबा मंदिर, पिंपळगाव रोठा * [[सिद्धटेक]] * गोरक्षनाथ मंदिर, मांजरसुंबा * [[देवगड (नेवासा)]] * साईबाबा तपोभूमी मंदिर, कोपरगाव * शुक्राचार्य मंदिर, कोपरगाव * भगवती माता मंदिर, कोल्हार * वाकडी. श्री क्षेत्र खंंडोबा मंदिर (वाकडी खंंडोबाची) * कुशाबाबा देवस्थान (सातवड) * ढोलेश्वर देवस्थान (सातवड) === ऐतिहासिक वारसा असलेली स्थळे === * [[अहिल्यानगर किल्ला]] * सलाबत खान कबर * [[चांदबिबी महाल]] * फराहबक्ष महाल, अहिल्यानगर शहर * धर्मवीरगड (पेडगाव किल्ला) * किल्ले शिवपट्टन, खर्डा निजामकालीन गढी * कानिफनाथ गड, मढी, छत्रपती संभाजी महाराजांच्या पत्नी येसूबाईंनी या गडाचे बांधकाम केले. === निसर्गपर्यटन स्थळे === * [[भंडारदरा धरण]] * [[हरिश्चंद्रगड]] * [[कळसूबाई शिखर]] * रेहेकुरी काळवीट अभयारण्य * रांजणखळगे, निघोज * डोंगरगण (अहिल्यानगर) * पेमगिरी (संगमनेर) - वडाचे झाड * साईबन, अहिल्यानगर * [[मुळा धरण]] == महत्त्वाची ठिकाणे == *'''कोकमठाण''' - विश्वात्मक जंगलीदास महाराज आश्रम *'''पुणतांबा''' - गोदावरी नदीच्या तीरावरील प्राचीन तीर्थक्षेत्र. संत चांगदेव महाराजांची समाधी. *'''मढी''' - श्री कानिफनाथ समाधी मंदिर *'''साकुरी''' - सदगुरू उपासनी महाराज आश्रम *[[राळेगण सिद्धी]] व [[हिवरे बाजार]] - संपूर्ण भारतात प्रसिद्ध असलेली आदर्श गावे. *[[दायमाबाद]]- पुरातत्त्वीय उत्खनन स्थळ *'''राशिन -''' श्री जगदंबा देवी मंदिर संपूर्ण महाराष्ट्रातील लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान व कुलदैवत. == अहिल्यानगर जिल्ह्यातील तालुके == अहमदनगर जिल्ह्यात एकूण ४ उपविभाग आणि १४ तालुके आहेत. # [[अकोले तालुका|अकोले]] ([[संगमनेर उपविभाग]]) # [[कर्जत तालुका (अहमदनगर)|कर्जत]] ([[कर्जत उपविभाग]]) # [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ([[संगमनेर उपविभाग]]) # [[जामखेड तालुका|जामखेड]] ([[कर्जत उपविभाग]]) # [[नगर तालुका|नगर]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[नेवासा तालुका|नेवासा]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[पारनेर तालुका|पारनेर]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[राहाता तालुका|राहाता]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[राहुरी तालुका|राहुरी]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) नवीन रचनेनुसार # [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ([[संगमनेर उपविभाग]]) नवीन रचनेनुसार श्रीगोंदा (पूर्वीचा [[कर्जत उपविभाग]]) व पारनेर यांचे एकत्रित उपविभागीय कार्यालय अहिल्यानगर येथे स्थापण्यात आले आहे. [[अहिल्यानगर]] शहरापासून १२ किमी अंतरावर चांदबीबीचा महाल आहे ती एक ऐतिहासिक वास्तू आहे, तसेच शहराच्या पूर्वेस भातोडी या ठिकाणी तलाव आहे त्या तलावाची भिंत [[शाहू महाराज|छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी एका युद्धाच्या वेळी फोडली होती व त्या पाण्याच्या प्रवाहाने विरोधी सैन्य वाहून गेले होते असा इतिहास सांगितला जातो तसेच तिथे शहाजी राजे यांचे बंधू शरीफजी राजे यांची समाधी देखील आहे. तसेच प्रसिद्ध अभिनेते सदाशिव अमरापूरकर यांनी [[अहिल्यानगर]] शहरात वास्तव्य केलेले आहे. राष्ट्रसंत आचार्य आनंद ऋषिजी महाराज यांचे जन्मगाव देखील याच जिल्ह्यात [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] तालुक्यातील चिचींडी या गावी झालेला आहे. स्वराज्याचे गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक यांचे पूर्वजांचे मूळ गाव [[पारनेर]] तालुक्यातील हंगा आहे अशी ही आख्यायिका आहे. माजी मुख्यमंत्री सुशील कुमार शिंदे यांनी याच जिल्ह्यातून निवडणूक लढवली होती. जायकवाडी धरण हे [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील [[शेवगाव]] तालुक्यातील जायकवाडी या ठिकाणी आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भौगोलिक स्थान |मध्य = अहिल्यानगर जिल्हा |उत्तर = [[नाशिक जिल्हा]] |ईशान्य = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] |पूर्व = [[बीड जिल्हा]] |आग्नेय = [[धाराशिव जिल्हा]] |दक्षिण = [[सोलापूर जिल्हा]] |नैऋत्य = [[पुणे जिल्हा]] |पश्चिम = [[ठाणे जिल्हा]] |वायव्य = [[नाशिक जिल्हा]] }} {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} {{अहिल्यानगर जिल्हा}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] qvxdlzbzri4hqiys0c1nm7f4surohhi 0 7512 2708819 2683766 2026-09-09T17:35:51Z शेख शफी बोल्डेकर 187269 /* */ 2708819 wikitext text/x-wiki * [[:s:विकिस्रोत:समस्त लेखक (कॉपीराईट फ्री)|विकिस्रोत:समस्त लेखक (कॉपीराईट फ्री)]] यादी अद्ययावत करण्यात साहाय्य करा. # [[अण्णाभाऊ साठे]] : फकीरा सुलतान चित्रा वैजयंता माकडीचा माळ माझा रशियाचा प्रवास # [[मा.म. देशमुख]] # [[पुरुषोत्तम भास्कर भावे]] # [[जी.ए. कुलकर्णी]] : काजळमाया, हिरवे रावे, निळा सावळा, पारवा, रक्तचंदन,(कथा संग्रह) # [[पु.ल. देशपांडे]] : व्यक्ति आणि वल्लि, पुर्वरंग, अपुर्वाई, बटाट्याची चाळ, असा मी असामी # [[अनिल बाबुराव गव्हाणे]] बळीराजा व भुईच्या वेदनेचे पुरावे (कवितासंग्रह) # [[प्र.के. अत्रे]] कऱ्हे चे पाणी,झेंडूची फुले # [[वि.वा. शिरवाडकर]]<nowiki/>नटसम्राट,जीवनलहरी,विशाखा, # [[ना.सी. फडके]] : छाया # [[रणजित देसाई]] : [[स्वामी|श्रीमान योगी, राधेय,]] # [[ग.दि. माडगूळकर]] : शेवटची कविता # [[साने गुरुजी]] श्यामची आई,गोड गोष्टी, # [[भा.रा. भागवत]] : फास्टर फेणे # [[नामदेव चंद्रभान कांबळे]] : राघववेळ, ऊनसावली, साजरंग # [[जयंत नारळीकर]] : यक्षांची देणगी, वामन परत न आला, प्रेषित, आकाशाशी जडले नाते # [[व.पु. काळे]] # [[नागनाथ संतराम इनामदार]] # [[राम गणेश गडकरी]] एकच प्याला # [[विजय तेंडुलकर]] घाशीराम कोतवाल,गिधाडे, # [[चिं.त्र्यं. खानोलकर]] # [[विश्वास पाटील]] पानिपत,संभाजी,झाडाझडती # [[शांता शेळके]] : धूळपाटी # [[दुर्गा भागवत]] : व्यासपर्व # [[लक्ष्मण देशपांडे]] : वऱ्हाड निघालंय लंडनला # [[ कैलास दौंड]] : कापूसकाळ , तुडवण , उसाच्या कविता, अंधाराचा गाव माझा # [[रा.रं. बोराडे]] : पाचोळा # [[दशरथ यादव]] : वारीच्या वाटेवर # [[सानिया]] : स्थलांतर, ओमियागे, अवकाश, पुन्हा एकदा, आवर्तन, शोध, प्रवास, प्रतीती, अशी वेळ, खिडक्या, भूमिका, बलम, प्रयाण, परिणाम # [[इंदिरा संत]] : हिमकिरीट # [[अनिल अवचट]] # [[मिलिंद बोकील]] शाळा # [[यशवंत मनोहर]] # शेख शफी बोल्डेकर , जि. हिंगोली : "आम्ही मराठी मुसलमान. " , काव्यसंग्रह व " डिझेलगाडी " बालकाव्यसंग्रह प्रकाशित आहेत. {{commonscat|Marathi writers}} {{मराठी साहित्यिक}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:साहित्यिक]] g5dmkey90w5b18gz2zy2xiwjdbzmrc6 0 15294 2708874 2704832 2026-09-10T01:00:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708874 wikitext text/x-wiki {{Short description|वैदिक सुधारणावादी संस्था}} {{Infobox organization | formation = {{Start date and age|1875|04|10|df=yes|p=y}}<br />[[बॉम्बे]], [[बॉम्बे प्रेसिडेन्सी]], [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारत]] (आताचे [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]) | type = [[धार्मिक संस्था]] | status = [[Foundation (nonprofit)|फाउंडेशन]] | purpose = शैक्षणिक, [[धर्मअध्ययन|धार्मिक अध्ययन]], [[आध्यात्मिकता]], सामाजिक सुधारणा | headquarters = | coords = | membership = १० दशलक्ष (जगभर)<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Sakina Yusuf Khan |date=19 December 2011 |title=Back to Vedas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/back-to-vedas/articleshow/11167984.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211102440/https://timesofindia.indiatimes.com/back-to-vedas/articleshow/11167984.cms |archive-date=11 December 2024 |website=[[The Times of India]] |quote=In 1947, there were two million Arya Samajis. Today there are 10 million worldwide, with a sizeable presence in the UK, USA, Australia, Africa and New Zealand. There are 1,200 Dayanand Anglo Vedic Colleges (DAV) and 10,000 schools run by the Samaj. It also runs thousands of charitable dispensaries and public libraries.}}</ref> <br>८ दशलक्ष (भारत)<ref>{{cite book|author=Adam, Michel|title=Indian Africa: Minorities of Indian-Pakistani Origin in Eastern Africa|url=https://books.google.com/books?id=PQPqCgAAQBAJ&pg=PA315|date=22 October 2015|publisher=Mkuki na Nyota Publishers|isbn=978-9987-08-297-1|page=77}}</ref> | language = [[हिंदी]] | leader_title = | leader_name = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | main_organ = | affiliations = | remarks = | name = आर्य समाज | size = 200px | abbreviation = | founder = [[दयानंद सरस्वती]] | area_served = जगभर | num_staff = | num_volunteers = | website = {{official URL}} | native_name = | image_size = }} '''आर्य समाज''' ({{lit|[[आर्य|श्रेष्ठ/नoble]] समाज}}) हा [[एकेश्वरवाद|एकेश्वरवादी]] भारतीय हिंदू सुधारवादी चळवळ आहे. [[वेद]] हे अचूक/अभ्रांत अधिकार (infallible authority) आहेत, या श्रद्धेवर आधारित मूल्ये व आचरण यांचा प्रचार आर्य समाज करतो. [[दयानंद सरस्वती]] यांनी १८७० च्या दशकात या समाजाची स्थापना केली. आर्य समाज ही हिंदू धर्मातील धर्मांतर प्रचार|धर्मप्रचार/प्रसार (proselytisation) सुरू करणारी पहिली हिंदू संस्था असल्याचे नमूद केले जाते.<ref>{{cite book |last1=Thursby |first1=G. R. |url=https://books.google.com/books?id=abcfAAAAIAAJ&dq=arya+samaj&pg=PA15 |title=Hindu-Muslim Relations in British India: A Study of Controversy, Conflict, and Communal Movements in Northern India 1923–1928 |date=1977 |publisher=Brill |isbn=9789004043800 |location=Leiden |pages=3}}</ref><ref name="Pandey2013">{{cite book|author=Gyanendra Pandey|title=A History of Prejudice: Race, Caste, and Difference in India and the United States|url=https://books.google.com/books?id=RO1zF3uC3lUC&pg=PR8|date=25 March 2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-02900-2|page=64}}</ref> == व्युत्पत्ती == “''आर्य समाज''” हा [[संस्कृत]]मधील “''आर्य''” आणि “''समाज''” या शब्दांचा समास आहे. “''आर्य''” हा शब्द सद्गुण व श्रेष्ठ चारित्र्य असलेल्या व्यक्तीकडे निर्देश करतो, तर “''समाज''” म्हणजे सामाजिक समूह किंवा संघटित समुदाय. त्यामुळे “''आर्य समाज''” म्हणजे उच्च नैतिक चारित्र्य असलेल्या व्यक्तींचा समुदाय, असा अर्थ होतो.<ref>{{Cite book |last=Upadhyaya |first=Ganga Prasad |title=The Origin, Scope and Mission of the Arya Samaj – No. 4 |publisher=J. K. Sharma at the Allahabad Law Journal Press |year=1940 |edition=2nd |location=Allahabad |pages=5 |language=en}}</ref> == इतिहास == === प्रारंभ === स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी एप्रिल १८७५ मध्ये [[बॉम्बे]] येथे दहा तत्त्वांच्या आधारे आर्य समाजाची स्थापना केली. ही तत्त्वे अंतिमतः १८७७ मध्ये [[लाहोर]] येथे निश्चित करण्यात आली.<ref>{{Cite book |last=Lajpat Rai |first=Lala |url=http://archive.org/details/aryasamajaccount00lajprich |title=The Arya Samaj: An Account of Its Origin, Doctrines, and Activities, with a Biographical Sketch of the Founder |date=1915 |publisher=London: Longmans, Green |others= |isbn=978-0-524-01191-1}}</ref><ref>Upadhyaya, Ganga Prasad. ''The Origin, Scope and Mission of the Arya Samaj''. No. 4. Arya Samaj, 1954.</ref> [[File:Charan Singh with the members of Arya Samaj.jpg|thumb|[[चरणसिंग]] (मागील रांगेत डावीकडून पाचवे) आर्य समाजाच्या सदस्यांसह, १९३०]] === वैदिक शाळा === १८६९ ते १८७३ या काळात दयानंदांनी भारतातील रूढिवादी [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्म]] सुधारण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले. त्यांनी वैदिक मूल्ये, संस्कृती आणि ''[[सत्य]]'' यांना अग्रक्रम देणारी ''[[गुरुकुल शिक्षण|गुरुकुल]]'' (वैदिक शाळा) स्थापन केली. प्राचीन वैदिक तत्त्वांच्या आधारे मुलांकरिता व मुलींकरिता स्वतंत्र शिक्षण देण्यावर भर देण्यात आला. तसेच या वैदिक शाळा-प्रणालीद्वारे [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश]] शिक्षणाच्या ढाच्यातून भारतीयांना मुक्त करण्याचाही उद्देश होता.<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Ram Nath |url=https://books.google.com/books?id=4odAR3HVJNcC&dq=dayanand+gurukul&pg=PA357 |title=Problems of Education in India |last2=Sharma |first2=Rajendra Kumar |date=2006 |publisher=Atlantic Publishers & Dist |isbn=978-81-7156-612-9 |language=en}}</ref> [[File:Arya Samaj R.V. Russell 1916.PNG|thumb|250px|[[यज्ञोपवीत|उपनयन/यज्ञोपवीत]] देण्यासाठी आर्य समाजाची सभा.]] [[File:Arya Samaj 2000 stamp of India.jpg|thumb|आर्य समाजाला समर्पित २००० सालचे भारतीय टपाल तिकिट.]] === बंगालमधील आर्य समाज === [[कलकत्ता]] येथे [[ब्राह्मो समाज|आदि ब्राह्मो समाज]]ातील फाटाफुटींमुळे “आदि ब्राह्मोवाद” (Adi Brahmoism)चा एक नवा प्रकार म्हणून आर्य समाज [[पंजाब]]मध्ये रुजू होऊ लागला, असे काही निवेदनांमध्ये आढळते. कलकत्त्याला प्रवास करताना स्वामी दयानंदांचा [[राजनारायण बसु|राजनारायण बोस]], [[देवेंद्रनाथ टागोर]] इत्यादींशी निकट संपर्क आला. कलकत्त्यात असताना त्यांनी टागोर यांचे ''ब्रह्मो धर्म'' हे आदि धर्मासाठीचे धर्म-नीतीविषयक विस्तृत मार्गदर्शक पुस्तक अभ्यासले. या दोन्ही समाजांतील मुख्य मतभेद वेदांच्या अधिकारावरून होता—आदि धर्म वेदांचा दैवी अधिकार नाकारून त्यांना तुलनेने कनिष्ठ ग्रंथ मानत होता, तर आर्य समाज वेदांना दैवी प्रकटीकरण मानत होता. तरीही, या मतभेदांनंतरही ब्राह्मो समाजाच्या सदस्यांनी दयानंदांच्या कलकत्ता भेटीचे काही नियतकालिकांत सार्वजनिक कौतुक केले आणि दयानंदांनी सामाजिक क्षेत्रातील त्यांच्या कार्यातून प्रेरणा घेतली, असे नमूद केले जाते.<ref>{{Cite web |title=Emergence of Arya Samaj in Punjab (1875) - Adi Dharm {{!}}{{!}} Brahmo Samaj {{!}}{{!}} India |url=https://adidharm.brahmosamaj.in/adi-dharm-timeline/emergence-of-arya-samaj-in-punjab-1875 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413210253/https://sites.google.com/site/adidharm/adi-dharm-timeline/emergence-of-arya-samaj-in-punjab-1875 |archive-date=2021-04-13 |access-date=2025-10-18 |website=adidharm.brahmosamaj.in}}</ref> == दयानंदानंतर आर्य समाजाचा विस्तार == १८८३ मध्ये दयानंदांची हत्या झाली. तरीही आर्य समाजाचा विस्तार, विशेषतः पंजाबमध्ये, सुरू राहिला. [[पंडित लेखराम]] (१८५८–१८९७) आणि [[स्वामी श्रद्धानंद]] (महात्मा मुन्शीराम विज) (१८५६–१९२६) हे आर्य समाजाचे सुरुवातीचे नेते मानले जातात. काही लेखकांच्या मते, समाजाच्या काही उपक्रमांमुळे [[इस्लाम–हिंदू संबंध|मुस्लिम व हिंदू]] यांच्यातील विरोध तीव्र झाला.<ref>{{cite journal |last1=Barrier |first1=Norman G. |year=1967 |title=The Arya Samaj and Congress Politics in the Punjab, 1894–1908 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1967-05_26_3/page/363 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=26 |issue=3 |pages=363–379 |doi=10.2307/2051414 |jstor=2051414 |s2cid=154569230}}</ref> श्रद्धानंदांनी [[शुद्धी (हिंदू धर्म)|शुद्धी चळवळ]]ेचे नेतृत्व केले; या चळवळीचा उद्देश इतर धर्मांत गेलेल्या हिंदूंना पुन्हा हिंदू धर्मात परत आणणे हा होता.<ref>{{Cite book |last=Nair |first=Neeti |url=https://books.google.com/books?id=o-NoCp9Lc24C&pg=PP8 |title=Changing Homelands: Hindu Politics and the Partition of India |date=2011 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05779-1 |language=en}}</ref> १८९३ मध्ये पंजाबमधील आर्य समाजातील सदस्यांमध्ये [[शाकाहार|शाकाहार]]ाच्या प्रश्नावर विभागणी झाली. मांसाहार टाळणाऱ्यांना “<u>महात्मा</u>” गट, तर दुसऱ्या गटाला “Cultured Party” असे संबोधले गेले.<ref>[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V20_296.gif "Punjab"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240708090705/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V20_296.gif |date=2024-07-08 }} Imperial Gazetteer of India 1909. vol. 20 p. 291. Retrieved 2 October 2014.</ref> १९०० च्या दशकाच्या सुरुवातीस आर्य समाजाने (किंवा त्यापासून प्रेरित ''Jat Pat Todak Mandal''सारख्या संस्थांनी) [[भारतातील जातिव्यवस्था|जातिभेद]]ाविरुद्ध मोहीम राबवली.<ref>{{Cite book |last=Judge |first=Paramjit S. |url=https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&q=mapping+social+exclusion+in+india |title=Mapping Social Exclusion in India: Caste, Religion and Borderlands |date=2014-03-13 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05609-1 |pages=82–83 |language=en}}</ref> तसेच [[विधवा पुनर्विवाह]] व [[स्त्री शिक्षण]] यांसाठीही प्रयत्न केले.<ref>{{cite journal|author=Kishwar M. |title=Arya Samaj and Women's Education: Kanya Mahavidyalaya, Jalandhar|journal =[[Economic and Political Weekly]] |date=26 April 1986|volume= 21|issue=17 |pages=WS9–WS24|jstor=4375593}}</ref> आर्य समाजाने [[डच साम्राज्य|डच वसाहती]] आणि [[ब्रिटिश वसाहती]]—जिथे भारतीय लोकसंख्या होती—उदा. [[दक्षिण आफ्रिका]], [[फिजी]], [[मॉरिशस]], [[सुरिनाम]], [[गयाना]] आणि [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]—येथेही शाखा स्थापन केल्या.<ref>{{Cite book |last=Vertovec |first=Steven |url=https://books.google.com/books?id=eYpJeVkD_qoC&q=arya+missionaries&pg=PR9 |title=The Hindu Diaspora: Comparative Patterns |date=2000 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23893-9 |language=en}}</ref> [[लाला लजपतराय]] यांसारखे काही [[भारतीय राष्ट्रवाद|भारतीय राष्ट्रवादी]] आर्य समाजाशी जोडलेले होते व त्याच्या मोहिमांत सक्रिय होते.<ref>Lajpat Rai, Lala ''The Arya Samaj: An Account of its Aims, Doctrine and Activities, with a Biographical Sketch of the Founder'' Longman, London 1915. {{ISBN|978-81-85047-77-5}}.</ref> २०व्या शतकाच्या सुरुवातीस ब्रिटिश वसाहती सरकारने आर्य समाजाकडे राजकीय संस्थेप्रमाणे पाहिल्याचेही नमूद केले जाते; सरकारसेवेत असलेल्या काही समाजसदस्यांना समाजाशी संबंधामुळे सेवेतून काढण्यात आल्याचे काही स्रोत सांगतात.<ref>{{cite book |url=https://www.google.com/search?q=Essays+on+Social+Reform+Movements+By+Raj+Kumar+isbn |title=Essays on Social Reform Movements |date=2004 |publisher=Discovery Pub. House |isbn=9788171417926 |editor-last1=Kumar |editor-first1=Raj |location=New Delhi |pages=2–4}}</ref> १९३० च्या दशकात उत्तर भारतात [[हिंदू राष्ट्रवाद]]ी [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] प्रमुख होत असताना, पंजाबमधील आर्य समाजाकडून त्यांना काही प्रमाणात पाठिंबा मिळाल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{Cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |url=https://books.google.com/books?id=iVsfVOTUnYEC&q=%22arya+samaj%22&pg=PR7 |title=The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s |date=1999 |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-024602-5 |location=New Delhi |pages=67–68 |language=en}}</ref> === पंजाबातील आर्य समाज === पंजाबमध्ये आर्य समाजाला [[अहमदिया]] चळवळीचा विरोध झाला. या विरोधकांपैकी [[मिर्झा गुलाम अहमद]] यांनी आर्य समाजाच्या नेत्यांशी अनेक धार्मिक वादविवाद केले, विशेषतः [[पंडित लेखराम]] यांच्याशी.<ref>{{cite book|author1=Kenneth W. Jones|title=Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab|date=1976|publisher=University of California Press|isbn=0-520-02920-8|url=https://books.google.com/books?id=RpvXCtNzrz8C|page=148}} </ref><ref>{{cite book |author1=Kenneth W. Jones |url=https://books.google.com/books?id=PoBJJej_IiwC |title=Socio-Religious Reform Movements in British India |date=1989 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521249867 |pages=116–118}}</ref> याशिवाय [[सिख धर्म|सिख]]-प्रधान [[सिंह सभा आंदोलन]] (ज्यापासून [[शिरोमणी अकाली दल]] पुढे उदयास आला) यांच्याकडूनही विरोध झाला.<ref>{{cite journal|doi=10.2307/2052684 |jstor=2052684|title=Ham Hindu Nahin: Arya-Sikh Relations, 1877-1905|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1973-05_32_3/page/457 |journal=The Journal of Asian Studies|volume=32|issue=3|pages=457–475|year=1973|last1=Jones|first1=Kenneth W.|s2cid=163885354 }}</ref> [[वैष्णव संप्रदाय|वैष्णव]] परंपरेतील काही समूहांशीही मतभेद झाल्याचे नमूद केले जाते; दयानंद सरस्वती यांनी वैष्णवांवर टीका केली होती.<ref>{{cite thesis |last=Entwistle |first=Alan W. |date=1982 |title=The Rāsa Māna ke Pada of Kevalarāma: A Medieval Hindi Text of the Eighth Gaddī of the Vallabha Sect |url= |degree=PhD |chapter= |publisher=University of London School of Oriental and African Studies |docket= |oclc= |access-date= |page=92}}</ref> === सिंधमधील आर्य समाज === १९व्या शतकाच्या अखेरीस व २०व्या शतकाच्या आरंभी [[सिंध]]मध्ये आर्य समाज सक्रिय होता. या प्रदेशातील समाजकार्यांमध्ये अर्ध-मुस्लिम किंवा निम्न जातीय समुदायांना संघटनेत सामावून घेण्यासाठी [[शुद्धी (हिंदू धर्म)|शुद्धी]]चा उपयोग यांचा समावेश होता. नारायण देव हे अनेक “धर्मांतर/परिवर्तन” घडवून आणणारे समाजसदस्य म्हणून वर्णिले जातात; त्यांना कधी कधी “Dayanand Ke Vir Sipahi” (दयानंदांचे वीर सैनिक) असेही संबोधले जाते. १९४८ मध्ये एका रस्त्यावरील झटापटीत त्यांचा मृत्यू झाल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Dominique-Sita |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-18-51_6d39e63801ee1e45a248a9867718633b.pdf |title=Sindh Through History and Representations, Chapter 6 Jhulelal and the Identity of Indian Sindhis |last2=Boivin |first2=Michel |date=2008 |publisher=Oxford University press |isbn=978-0-19-547503-6 |location=Oxford, England |page=80 |access-date=30 March 2020 |archive-date=2025-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710045811/https://www.sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-18-51_6d39e63801ee1e45a248a9867718633b.pdf |url-status=dead }}</ref> [[सिंधी राष्ट्रवाद]]ाचा इतिहास आर्य समाजाच्या कार्याशी जोडलेला असल्याचेही काही मांडण्या सांगतात. १९व्या शतकात सिंधमधील हिंदू समुदायाला ख्रिस्ती मिशनऱ्यांकडून आव्हान मिळत असताना, आर्य समाजाने या धर्मांतरणांना रोखण्याचे काम केले असल्याचे नमूद आहे. सिंधी नेते [[के. आर. मलकानी]] पुढे [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] (RSS) व [[भारतीय जनता पक्ष]] (BJP) मध्ये प्रभावी ठरले. मलकानी यांच्या मते, १९३० च्या दशकात व्यायामशाळा आणि संस्कृत [[पाठशाळा]] उघडून आर्य समाजाने सिंधी हिंदूंमध्ये “नव अभिमान” निर्माण केला.<ref>Dhabhai, G., 2018. The Purusharthi Refugee. Economic & Political Weekly, 53(4), p. 67[https://s3.amazonaws.com/academia.edu.documents/55704568/SA_LIII_4_270118_Partition_Garima_Dhabhai.pdf?response-content-disposition=inline%3B%20filename%3DNATION-MAKING_IN_PARTITIONED_INDIA_The_P.pdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Credential=ASIATUSBJ6BAMXAKEPHL%2F20200330%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Date=20200330T194053Z&X-Amz-Expires=3600&X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEPn%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2FwEaCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDCiKi6A5DEiNpFun0A4o1IeU4dP9v4k4%2Bn7iNaCpso%2BwIgTKy1wSvB1P%2FRPda1VXHrj93qTro8N0azg68lK4nhxvoqvQMI8v%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2FARAAGgwyNTAzMTg4MTEyMDAiDNYmlw4GGM1u%2F3KCvyqRA1JNwynb9KgSQAmHpaf184MEWMKdYjNtCwnWDuStV74N6SO5hhpyeby4mRvQ0%2BErXjK3yW6nh199%2FwCafV%2F%2BqYl6KbMGhh0w0gUaqwyWGxJjvz%2FistM3jq0HngOJveDL6V20iTk7cqNoCqM33AClGR1vHuI1EA%2BDQBZXzOGvjZj8sgY0eAwzxbDmoozxEDwtzjULJOwUdRsZXC9Qu6iwBNnO1ZtMtwWiuAIkfNWx9S%2FZ%2BnJCcNKM2e%2FnbJ%2BrWv3z7rFSRKHOXbo8oQCSS5xNhHjBrlvC9NIn5z%2F5O5yrxMo3f7a5CbljQ1sZHU8fRf9NDmSTK07E8kgEuNlWTweW2l5VS1zeeQgTmjDaxPsrId%2F1Jw9d7MQG5mvu1eOXH8YzsEXT3l2jmn%2FlCArJwO7K3B%2BRJV7jhJ9mCfgWMlGLwI79K%2BYtZAPAHBzBvAFiubI6OCMTfUKELoHsJP3q5Z5LjKtFxqXDb9f1urVkTYN0LjAaxs0auVqMtM3Rnl5UWsZAA01hFCPCMLDwMa%2FRUVqHYwUHMIO7iPQFOusBvdQZTkdP0Zae%2BisIJwvqw1CgWwtxQnxe2EXDLuuo6vw12QFzH5ARNo%2FOlqcYGyJgqfL%2Bkw2cexOJPnetNa%2FW2y1FQF7tHwdkEI82lhUyYM5zhopDfwa4oP7jNgyGAb01cBTV5IjQ9hxkj5oapc3fikA%2BGAejh3P%2BQXVYuNh7R5khSkOQULy%2BmD9pIrehxyzr9ukJmVV7hRMYML4cg4qBSfNLPDDuv7QBENG0nPxyMKRLfo8tsTdn4ZXfHNJ%2FI%2BEOb%2BHjJxvw678huBKkp6YBdmMPt0nDkcfooJ2TajeJC%2FkIdfM22dgI5gyshw%3D%3D&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Signature=6aed81ada47129aed554f4542a15b6a6e53ef2745bff7077af8cd52d5c236215 ].</ref> === गुजरातमधील आर्य समाज === [[गुजरात]]मधील आर्य समाजाचे काही प्रचारक पंजाबमधून आले होते. [[महाराज]] [[सयाजीराव गायकवाड]] यांच्या प्रोत्साहनाने त्यांनी [[अस्पृश्यता|अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या]] जातींमध्ये शिक्षणकार्य करण्यासाठी गुजरातमध्ये स्थलांतर केले, असे नमूद आहे. गुजराती आर्य समाजाने अनाथालये उघडली. १९१५ मध्ये [[महात्मा गांधी]] भारतात परतल्यानंतर अनेक कार्यकर्ते गांधींच्या चळवळीत सामील झाल्याने आर्य समाजाचा प्रभाव कमी झाल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>''Purifying the Nation: The Arya Samaj in Gujarat 1895–1930'' Indian Economic and Social History Review 2000. 44:1 pp. 4 {{ndash}}65.</ref> === मलबारमध्ये ‘पुनः-परिवर्तन’ === १९२१ मध्ये [[मलबार बंड|मलबारमधील बंड]]ाच्या काळात काही हिंदूंना जबरदस्तीने इस्लाममध्ये धर्मांतरित केले गेले, असे भारतीय वृत्तपत्रांनी वृत्त दिल्याचे नमूद आहे. आर्य समाजाने [[शुद्धी (हिंदू धर्म)|शुद्धी]] विधींद्वारे या लोकांना परत हिंदू धर्मात आणण्यासाठी या प्रदेशात प्रयत्न वाढवले.<ref name="Thursby 1975">{{Cite book |last=Thursby |first=Gene R. |url=https://books.google.com/books?id=abcfAAAAIAAJ&q=arya+samaj&pg=PA15 |title=Hindu-Muslim Relations in British India: A Study of Controversy, Conflict, and Communal Movements in Northern India 1923–1928 |date=1975 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04380-0 |language=en}}</ref>{{rp|p.141{{ndash}}152}} === सनातनी हिंदूंचे आर्य समाजाविषयी मत === १९३९ मध्ये [[बद्रीनाथ मंदिर|बद्रीनाथ मठ]]ाचे तत्कालीन [[शंकराचार्य]] यांनी [[कँटरबरीचे आर्चबिशप]] यांना लिहिलेल्या पत्रात आर्य समाजींना “अन-हिंदू” म्हटल्याचे नमूद आहे. तसेच ख्रिस्ती व मुस्लिमांचे धर्मांतर करून घेण्याच्या (समाजाच्या) प्रयत्नांवर त्यांनी टीका केली.<ref name="Benichou 2000">{{cite book|author=Lucien D. Benichou|title=From Autocracy to Integration: Political Developments in Hyderabad State, 1938–1948|url=https://books.google.com/books?id=Loiq3YrFy40C&pg=PR7|year=2000|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1847-6|page=79}}</ref> === हैदराबाद संस्थानातील आर्य समाज === ब्रिटिश काळातील सर्वात मोठ्या संस्थानांपैकी असलेल्या [[हैदराबाद संस्थान]]ातील [[धारूर, बीड|धारूर]] येथे आर्य समाजाची शाखा स्थापन झाली. [[केशवराव कोरतकर]] १९३२ पर्यंत संस्थेचे अध्यक्ष होते. त्यांच्या कार्यकाळात संस्थानभर शाळा व ग्रंथालये स्थापन करण्यात आली. ही संस्था सामाजिक-धार्मिक असली तरी १९३० च्या दशकात [[निझाम]] सरकारविरोधातील प्रतिकारात आर्य समाजाची भूमिका अधिक राजकीय बनल्याचे नमूद आहे. १९३८–१९३९ मध्ये आर्य समाजाने [[हिंदू महासभा]]सोबत मिळून [[सत्याग्रह]] करून निझाम सरकारचा प्रतिकार केला. प्रत्युत्तरादाखल निझाम सरकारने आर्य समाज मंदिरांवर छापे टाकून त्यांची अपवित्रता (desecration) केल्याचे उल्लेख आढळतात. दुसरीकडे, आर्य समाजाने संस्थानातील इस्लाम व इस्लामी शासकांवर टीका केल्याचेही नमूद आहे; यामुळे हिंदू-मुस्लिमांतील दरी वाढल्याचे काही स्रोत सांगतात.<ref name="Arya Samaj">{{cite book|author=P. V. Kate|title=Marathwada Under the Nizams, 1724–1948|url=https://books.google.com/books?id=tjndiykddsIC&pg=PR5|year=1987|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-017-8|pages=51, 64–66}}</ref><ref name="Benichou-2000">{{cite book |author=Lucien D. Benichou |url=https://books.google.com/books?id=Loiq3YrFy40C&pg=PR7 |title=From Autocracy to Integration: Political Developments in Hyderabad State, 1938–1948 |publisher=Orient Blackswan |year=2000 |isbn=978-81-250-1847-6 |pages=79}}</ref> === भाषा प्रश्न === आर्य समाजाने पंजाबमध्ये [[हरयाणाचा इतिहास#हिंदी भाषा चळवळ|हिंदीच्या वापराचा]] प्रचार केला व [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]चा वापर निरुत्साहित केला, असे नमूद आहे. [[शिरोमणी अकाली दल]] प्रतिनिधित्व करणाऱ्या सिख समुदायाशी हा गंभीर मतभेद ठरला. [[भारताचा स्वातंत्र्य|स्वातंत्र्यानंतर]]च्या काळात आणि [[पंजाबी सूबा आंदोलन]] (पंजाबी भाषिक राज्याची मागणी) या टप्प्यात हा मतभेद विशेषत्वाने दिसून आला.<ref name="google">{{Cite book |last=Lamba |first=Krishan Gopal |url=https://books.google.com/books?id=aSzbGKyLqicC&pg=PA90 |title=Dynamics of Punjabi Suba Movement |date=1999 |publisher=Deep & Deep Publications |isbn=978-81-7629-129-3 |pages=90 |language=en}}</ref><ref name="google2">{{Cite book |last=Chopra |first=Romesh |url=https://books.google.com/books?id=U_ODfrFOd8AC&pg=PA9072 |title=Love Is the Ultimate Winner |date=2013-05-24 |publisher=Partridge Publishing |isbn=978-1-4828-0005-0 |pages=90 |language=en}}</ref><ref name="google3">{{Cite book |last=Grewal |first=J. S. |url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA187 |title=The Sikhs of the Punjab |date=1998-10-08 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=187 |language=en}}</ref> === मानवतावादी उपक्रम === आर्य समाज ही एक दानशूर संस्था म्हणूनही ओळखली जाते. उदाहरणार्थ, [[१९०५ कांग्रा भूकंप]]ातील पीडितांना मदतीसाठी देणग्या दिल्याचे उल्लेख आढळतात. तसेच [[स्त्रियांचा मताधिकार|स्त्रियांच्या मतदानाच्या हक्कासाठी]] आणि विधवांच्या संरक्षणासाठीही समाजाने मोहीम राबवली.<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Subash Chander |url=https://books.google.com/books?id=L1RGX3whGEIC&q=punjab+the+crucial+decade |title=Punjab, the Crucial Decade |date=1987 |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |pages=133 |language=en}}</ref> १९४७ मध्ये सुमारे २० लाख असलेल्या आर्य समाजीयांची संख्या २०११ पर्यंत जगभर सुमारे १ कोटी असल्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे; यापैकी बहुसंख्य भारतात असून १,०००हून अधिक महाविद्यालये, १०,००० शाळा तसेच हजारो दवाखाने/औषधवाटप केंद्रे आणि सार्वजनिक ग्रंथालये समाज चालवतो, असे एका वृत्तपत्रीय लेखात म्हटले आहे.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Sakina Yusuf Khan |date=19 December 2011 |title=Back to Vedas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/back-to-vedas/articleshow/11167984.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211102440/https://timesofindia.indiatimes.com/back-to-vedas/articleshow/11167984.cms |archive-date=11 December 2024 |website=[[The Times of India]] |quote=In 1947, there were two million Arya Samajis. Today there are 10 million worldwide, with a sizeable presence in the UK, USA, Australia, Africa and New Zealand. There are 1,200 Dayanand Anglo Vedic Colleges (DAV) and 10,000 schools run by the Samaj. It also runs thousands of charitable dispensaries and public libraries.}}</ref>{{Better source needed|reason=A Newspaper article is not a reliable source for the number of adherents of arya samaj|date=December 2024}} == समकालीन आर्य समाज == === भारतातील आर्य समाज === आर्य समाजाच्या शाळा व [[मंदिर]] भारतातील जवळपास सर्व प्रमुख शहरांत तसेच (विशेषतः उत्तर) भारतातील ग्रामीण भागातही आढळतात. काही केंद्रांना विवाहविधी करण्याचा अधिकार असतो. आर्य समाजाचा संबंध [[दयानंद अँग्लो-वैदिक]] (DAV) शाळांशी जोडला जातो; अशा शाळांची संख्या ८०० पेक्षा अधिक असल्याचे नमूद आहे.<ref>[http://www.thearyasamaj.org/home Arya Samaj] website.</ref> भारतात आर्य समाजाचे अनुयायी सुमारे ८० लाख असल्याचेही नमूद आहे.<ref>{{cite book|author=Adam, Michel|title=Indian Africa: Minorities of Indian-Pakistani Origin in Eastern Africa|url=https://books.google.com/books?id=PQPqCgAAQBAJ&pg=PA315|date=22 October 2015|publisher=Mkuki na Nyota Publishers|isbn=978-9987-08-297-1|page=77}}</ref> === जगभरातील आर्य समाज === आर्य समाज [[गयाना]], [[सुरिनाम]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], [[फिजी]], [[ऑस्ट्रेलिया]],<ref name="aryasamajqueensland">[http://www.aryasamajqueensland.com/ Arya Samaj Queensland] website. Retrieved 3 February 2017.</ref> [[दक्षिण आफ्रिका]],{{citation needed|date=July 2020}} [[केनिया]],<ref>{{Cite thesis |last=Kenneth S. |first=Ombongi |title=Hindu socio-religious organizations in Kenya: a case study of Arya Samaj, 1903-1978 |date=1993 |publisher=University of Nairobi |url=http://erepository.uonbi.ac.ke/handle/11295/19703 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913173214/http://erepository.uonbi.ac.ke/handle/11295/19703 |archive-date=2024-09-13 |accessdate=2026-02-04 |url-status=live }}</ref> [[मॉरिशस]]<ref>{{Cite book |last=Eisenlohr |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=QFzcGV9FlxgC&q=arya&pg=PR7 |title=Little India: Diaspora, Time, and Ethnolinguistic Belonging in Hindu Mauritius |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24879-3 |pages=36 |language=en}}</ref> इत्यादी देशांत सक्रिय आहे. केन्यातील आर्य समाज [[नैरोबी]] तसेच इतर शहरांमध्ये अनेक शाळा चालवतो.<ref>{{cite book|author=Adam, Michel|title=Indian Africa: Minorities of Indian-Pakistani Origin in Eastern Africa|url=https://books.google.com/books?id=PQPqCgAAQBAJ&pg=PA315|date=22 October 2015|publisher=Mkuki na Nyota Publishers|isbn=978-9987-08-297-1|page=47}}</ref> [[कॅनडा]] आणि [[संयुक्त राज्ये]] येथे [[दक्षिण आशिया]], [[पूर्व आफ्रिका]], [[दक्षिण आफ्रिका]] व [[कॅरिबियन]] देशांमधून गेलेल्या स्थलांतरितांनी आपापल्या समुदायांसाठी आर्य समाज मंदिरे स्थापन केली.<ref name="Vancouver">Coward H. [http://www.mbc.metropolis.net/assets/uploads/files/wp/1999/WP99-04.pdf ''Hindus in Canada, the Third National Metropolis Conference'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230231847/http://www.mbc.metropolis.net/assets/uploads/files/wp/1999/WP99-04.pdf#|date=30 December 2013}} Centre of Excellence for Research on Immigration and Integration in the Metropolis 1999.</ref> संयुक्त राज्यांतील अनेक मोठ्या महानगरांमध्ये आर्य समाजाच्या शाखा असल्याचे नमूद आहे.<ref>[http://aryasamaj.com/global/ Arya Pratinidhi Sabha America]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231004055/http://aryasamaj.com/global/|date=31 December 2013}} Arya Samaj website. Retrieved 30 December 2013.</ref> आर्य समाज १८९० च्या दशकापासून [[युनायटेड किंग्डम]]मध्ये सक्रिय आहे. १९७६ मध्ये वेस्ट लंडनमध्ये स्वतःची इमारत असलेला “Arya Samaj London” स्थापन झाला. == मूलभूत श्रद्धा == [[File:O3m AryaSamaj Red.svg|thumb|आर्य समाजानुसार [[ओम्|ॐ]] हे ईश्वराचे सर्वोच्च व योग्यतम नाव मानले जाते.]] आर्य समाजाचे सदस्य ‘[[ओम्|ॐ]]’ या अक्षररूपाने संबोधल्या जाणाऱ्या स्रष्टा-ईश्वरावर विश्वास ठेवतात; हा उल्लेख [[यजुर्वेद]] (४०:१७) मध्ये येतो, असे सांगितले जाते. वेदांना ते अभ्रांत अधिकार मानतात आणि [[उपनिषद]]े व वैदिक तत्त्वज्ञानालाही मान देतात. हिंदू धर्मातील वेदबाह्य (non-Vedic) धार्मिक ग्रंथ ते नाकारतात. उदाहरणार्थ, ''[[रामायण]]'' आणि ''[[महाभारत]]'' ही ऐतिहासिक व्यक्तींची आख्यायिका (legends) आहेत असे मानून त्यांना [[ईश्वर|परमेश्वर]] किंवा [[अवतार]] यांचे संदर्भ म्हणून स्वीकारत नाहीत. तसेच ''[[पुराण]]''े इत्यादी ग्रंथही नाकारतात.<ref name="Jones1976">{{cite book|author=Kenneth W. Jones|title=Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab|url=https://books.google.com/books?id=RpvXCtNzrz8C&pg=PR9|year=1976|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02920-0|pages=139–143}}</ref> [[मूर्तीपूजा]] (''murti puja'') आर्य समाजात कठोरपणे निषिद्ध मानली जाते.<ref>{{Cite web |title=Arya Samaj in Hindu Dharma – VCC |url=http://www.vedicculturalcentre.com/hindu.htm |access-date=2021-01-07 |website=vedicculturalcentre.com |archive-date=2021-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615001437/http://vedicculturalcentre.com/hindu.htm |url-status=dead }}</ref> आर्य समाजाची “दहा तत्त्वे” (core principles) पुढीलप्रमाणे नमूद केली जातात: सर्व खऱ्या ज्ञानाचा आदिकारण आणि ज्ञानाने जाणल्या जाणाऱ्या सर्व गोष्टींचे आदिकारण ईश्वर आहे.<ref name=":1">{{Cite web|date=2015-09-05|title=10 Principles of Arya Samaj – English & Hindi|url=http://aryasamajindia.org/read/10-principles-of-arya-samaj/|access-date=2019-04-21|website=Arya Samaj India|language=en-US}}</ref> ईश्वर सत्य-चैतन्य आहे: निराकार, सर्वशक्तिमान, अजन्मा, अनंत, अविकारी, अतुलनीय, सर्वव्यापी, अंतर्बाह्य, अजर, अमर, सनातन, पवित्र आणि विश्वाचा स्रष्टा. उपासनेस पात्र केवळ ईश्वरच आहे.<ref name=":1" /> वेद हे सर्व सत्यज्ञानाचे भांडार आहेत. वेदांचा अभ्यास करणे, शिकवणे आणि प्रचार करणे हे सर्व आर्यांचे परम कर्तव्य आहे.<ref name=":1" /> सत्य ग्रहण करण्यास सदैव तत्पर राहावे आणि असत्याचा त्याग करावा.<ref name=":1" /> सर्व कृती ''[[धर्म]]''ानुसार कराव्यात—म्हणजे सत्य-असत्याचा विचार करून.<ref name=":1" /> आर्य समाजाचा मुख्य उद्देश [[लोकक्षेम (हिंदू प्रार्थना)|जगाचे कल्याण करणे]] हा आहे—म्हणजे सर्वांच्या शारीरिक, आध्यात्मिक आणि सामाजिक उन्नतीसाठी प्रयत्न करणे.<ref name=":1" /> सर्वांशी वर्तन प्रेमाने, धर्माच्या आदेशांनुसार आणि त्यांच्या स्थानानुसार करावे.<ref name=":1" /> अज्ञान दूर करून ज्ञानाचा प्रसार करावा.<ref name=":1" /> स्वतःच्या समृद्धीतच समाधान न मानता सर्वांची समृद्धी हीच आपली समृद्धी मानावी.<ref name=":1" /> सर्वांनी सामाजिक/सार्वजनिक हिताच्या नियमांचे पालन करावे; तसेच प्रत्येकास स्वतःस हितकर नियम स्वीकारण्याचे स्वातंत्र्य असावे.<ref name=":1" /> == आचरण (Practices) == [[File:Arya samaj Mandir hawan kaksh.jpg|thumb|आर्य समाजात [[होम (यज्ञ)|हवन]] केले जात आहे.]] आर्य समाजाचे सदस्य [[गायत्री मंत्र]]ाला अत्यंत पवित्र मानतात,<ref>{{cite book | last=Naidoo | first=T. | title=The Arya Samaj Movement in South Africa | publisher=Motilal Banarsidass Publishers | year=1992 | isbn=978-81-208-0769-3 | url=https://books.google.com/books?id=P2z1mnXSPmEC | pages=30, 71|edition=First}}</ref> तो नियमित जपतात, ''[[संध्यावंदनम्|संध्या]]'' म्हणून ओळखली जाणारी ध्यान-उपासना करतात आणि पवित्र अग्नीत आहुती देतात (''[[हवन]]'').<ref>{{cite book|editor-last1=Morgan|editor-first1=Kenneth W. |last=Bhattacharyya|first=Sivaprasad|title=The Religion of the Hindus|date=1987|publisher=M. Banarsidass|location=Delhi|isbn=978-8120803879|page=199|edition=Reprint.|url=https://books.google.com/books?id=ulz9mO9cK54C&q=%22arya+samaj%22+animistic+worship&pg=PR5|access-date=26 July 2017}}</ref> विशेष प्रसंगी यज्ञपुरोहितासह किंवा वैयक्तिक उपासनेसाठी पुरोहितांशिवायही हवन केले जाऊ शकते. साधारणतः हवन {{transliteration|hi|Havan Pustika}} (हवन पुस्तिका) या साध्या मार्गदर्शकानुसार केले जाते; यात सामान्य व विशेष प्रसंगांसाठी मंत्र दिलेले असतात. पुरोहित बहुधा स्थानिक आर्य समाज मंदिर/गुरुकुलातील वैदिक विद्वान असतो. काही वेळा कुटुंबातील ज्येष्ठ किंवा शेजारीही [[पुरोहित|''पुरोहित'']] म्हणून हवन करू शकतात. यजमानाला “[[यजमान]]” असे संबोधतात. पुरोहिताला विद्वत्तेनुसार “आचार्य”, “शास्त्री” किंवा “[[पंडित]]” असेही म्हणतात. हवनानंतर पुरोहिताला नाममात्र “[[दक्षिणा]]” देण्याची प्रथा असते; आर्य समाजात ती अधिक प्रतीकात्मक मानली जाते आणि पुरोहित ठरावीक रक्कम सांगत नाही, असे नमूद आहे. रक्कम यजमानाच्या क्षमतेनुसार ठरते आणि ती तुलनेने लहान असते.<ref name=":0" /> मृत्यूनंतर आर्य समाजी अनेकदा हवन करून चौथ्या दिवशी अस्थी/भस्म संकलित करतात.<ref>{{Cite book |last=Firth |first=Shirley |url=https://books.google.com/books?id=pYNXC-HK1u0C&q=havan&pg=PR8 |title=Dying, Death and Bereavement in a British Hindu Community |date=1997 |publisher=Peeters Publishers |isbn=978-90-6831-976-7 |pages=89 |language=en}}</ref> === दिवाळी === दिवाळी हा आर्य समाजात महत्त्वाचा दिवस मानला जातो, कारण या दिवशी स्वामी दयानंदांचे निधन झाले. त्यामुळे विशेष हवन केले जाते. [[File:Dia one wick divali 20151111.jpg|thumb|upright|एक वातीचा दिवा]] [[File:Dia two wicks divali 20151111.jpg|thumb|upright|दोन वातींचा (चार दिशांना प्रकाश देणारा) दिवा]] आर्य समाजातील [[दिवाळी]] साजरी करण्याची एक पद्धत [[सुरिनाम]]मधील उत्सवाशी संबंधित म्हणून वर्णिली जाते. या उत्सवात चांगल्याचा वाईटावर विजय साजरा होतो. [[हिंदू आहार#शाकाहार|शाकाहारी उपवास]] ठेवला जातो. अग्निकुंडासमोर [[गायत्री मंत्र]] म्हणत तेलाचे दिवे लावले जातात आणि [[चंदन]] लाकडाने अग्निवेदी प्रज्वलित केली जाते. मोठा दिवा दोन वातींनी (एकमेकांना छेद देऊन) चार प्रकाश तयार करतो—चारही दिशांना—तो प्रथम लावला जातो. लहान दिव्यात एक वाती असते. स्नानगृह व शौचालय वगळता प्रत्येक खोलीत दिवा ठेवला जातो; अंगण, बैठक इत्यादी ठिकाणी अधिक दिवे इच्छेनुसार लावले जाऊ शकतात.<ref>{{cite book |last1=Jones |first1=Kenneth W. |url=https://books.google.com/books?id=RpvXCtNzrz8C&q=kenneth+w+jones+arya+samaj&pg=PA67 |title=Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab |date=1976 |publisher=Manohar |location=New Delhi |page=67}}</ref> === होळी === [[होळी]] हा हिवाळ्याच्या समाप्तीचा व वसंतऋतूच्या प्रारंभाचा, तसेच पेरणी व चांगल्या पिकाची आशा यांचा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. रंग व गाणी (''[[Chowtal|चौताल]]'') यांद्वारे हा दिवस साजरा होतो. यासाठी विशिष्ट उपासना किंवा उपवास आवश्यक मानला जात नाही; तरी काही लोक शाकाहारी उपवास ठेवतात. या उत्सवाचा विष्णू किंवा शिव यांसारख्या विशिष्ट देवतेशी संबंध जोडला जात नाही. १९व्या शतकातील लाहोरमधील आर्य समाजीयांनी पारंपरिक होळीतील मद्यपान/नशा आणि अश्लीलता टाळून प्रार्थना व हवन यांचा समावेश करणारी पद्धत स्वीकारल्याचे नमूद आहे.<ref name=":0">{{Cite book |last=Jones |first=Kenneth W. |url=https://books.google.com/books?id=RpvXCtNzrz8C&dq=holi+arya+samaj&pg=PA95 |title=Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab |date=1976 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-02920-0 |language=en}}</ref> == जगभरातील आर्य समाज == {{anchor| World }} {{See also | Yatra }} {{col div|colwidth=20em}} *[[म्यानमारमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Burma]] *[[फिजीतील आर्य समाज|Arya Samaj in Fiji]] *[[घानामधील आर्य समाज|Arya Samaj in Ghana]] *[[गयानामधील आर्य समाज|Arya Samaj in Guyana]] *[[केनियातील आर्य समाज|Arya Samaj in Kenya]] *[[मॉरिशसमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Mauritius]] *[[Arya Ravived Pracharini Sabha|मॉरिशसमधील आर्य रवीवेद प्रचारिणी सभा/आर्य रवीवेद समाज]] *[[मोझांबिकमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Mozambique]] *[[सिंगापूरमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Singapore]] *[[दक्षिण आफ्रिकेतील आर्य समाज|Arya Samaj in South Africa]] *[[सुरिनाममधील आर्य समाज|Arya Samaj in Suriname]] *[[टांझानियातील आर्य समाज|Arya Samaj in Tanzania]] *[[त्रिनिदाद आणि टोबॅगोमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Trinidad and Tobago]] *[[थायलंडमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Thailand]] *[[युगांडामधील आर्य समाज|Arya Samaj in Uganda]] {{colend}} ==हेही पहा== [[गुरु–शिष्य परंपरा]] [[हिंदू सुधार चळवळी]] [[संप्रदाय]] ==संदर्भ== {{Reflist|30em}} ==अधिक वाचन== {{Refbegin|30em}} Chamupati M. A. (2001) ''Ten Commandments of Arya Samaj'' New Delhi: D.A.V. Publications. Jordens J. T. F. (1978) ''Dayanada Saraswati'' Oxford University Press, Delhi. Madhu Kishwar, "The Daughters of Aryavarta: Women in the Arya Samaj Movement, Punjab." Chapter in Women in Colonial India; Essays on Survival, Work and the State, edited by J. Krishnamurthy, Oxford University Press, 1989. Lajpat Rai, Lala (1915) ''The Arya Samaj: An Account of Its Origin, Doctrines, and Activities, with a Biographical Sketch of the Founder'' D.A.V. College Managing Committee, New Delhi {{ISBN|978-81-85047-77-5}}. Lajpat Rai, Lala (1993) ''A History of the Arya Samaj'' New Delhi {{ISBN|81-215-0578-X}}. Ruthven M. (2007) ''Fundamentalism: A Very Short Introduction'' Oxford University Press {{ISBN|978-0-19-921270-5}}. Sharma J. M. (1998) ''Swami Dayanand: A Biography'' USB, India {{ISBN|81-7476-212-4}}. Sethi R. "Rashtra Pitamah Swami Dayanand Saraswati" M. R. Sethi Educational Trust, Chandigarh. Upadhyaya G. P. (1954) ''The Origin, Scope and Mission of the Arya Samaj'' Arya Samaj. Shastri V. (1967) ''The Arya Samaj'' Sarvadeshik Arya Pratinidhi Sabha. Pandey D. (1972) ''The Arya Samaj and Indian Nationalism, 1875–1920'' S. Chand. Pandit S. (1975) ''A Critical Study of the Contribution of the Arya Samaj to Indian Education'' Sarvadeshik Arya, Pratinidhi Sabha. Vedalanker N. and Somera M. (1975) ''Arya Samaj and Indians Abroad'' Sarvadeshik Arya Pratinidhi Sabha. Vable D. (1983) ''The Arya Samaj: Hindu Without Hinduism'' Vikas {{ISBN|0-7069-2131-3}}. Sharma S. K. (1985) ''Social Movements and Social Change: A Study of Arya Samaj and Untouchables in Punjab'' B. R. Publishing. Yadav K. C. and Arya K. S. (1988) ''Arya Samaj and the Freedom Movement: 1875–1918'' Manohar Publications. {{ISBN|81-85054-42-8}}. Saxena G. S. (1990) ''Arya Samaj Movement in India, 1875–1947'' Commonwealth Publishers. {{ISBN|81-7169-045-9}}. Sethi R. (2009) ''Rashtra Pitamah, Swami Dayanand Saraswati'' M. R. Sethi Educational Trust, Chandigarh. Chopra R. M. (2009) ''[[Hinduism Today]]'' . Jamnager A. S. and Pandya D. [http://www.aryasamajjamnagar.org/aryasamaji/arasamaji.htm ''Aryasamaj Ke Stambh''] A. S. Jamnager's website. Jones K. ''Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-Century Punjab'' Dayananda, S., & Bharadwaja, C. (1932). Light of Truth, or, an English Translation of the Satyartha Prakasha: The Well-Known Work of Swami Dayananda Saraswati. Madras: Arya Samaj. [[Swami Shraddhananda]] (1926). Hindu Sangathan: Saviour of the Dying Race. Delhi: Shraddhananda. Swami Shraddhānanda (1984). Inside the Congress: A Collection of 26 Articles. New Delhi: Dayanand Sansthan. {{Refend}} ==बाह्य दुवे== {{Commons category|Arya Samaj}} {{Wikiquote}} {{Prone to spam|date=November 2018}} *{{Official website|http://www.thearyasamaj.org/home}} {{Arya Samaj by country}} {{Hindu reform movements}} {{Hindudharma}} {{Indian Independence Movement}} {{Authority control}} [[Category:Arya Samaj| ]] [[Category:Nirguna worship traditions]] [[Category:Hindu organizations]] [[Category:Hindu new religious movements]] [[Category:Monotheistic religions]] [[Category:Religious organisations based in India]] [[Category:Religious organizations established in 1875]] [[Category:1875 establishments in British India]] [[वर्ग:आर्य समाज]] [[वर्ग:भारतातील धार्मिक संघटना]] iapcjumdp26fdhp9bjvy9zea2nrm1dh 0 20584 2708873 2708137 2026-09-10T00:47:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708873 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १८ मार्च |वर्ष = २०२६ }} {{Infobox cricket tournament main | name = आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक | image = ICC Men's T20 World Cup Trophy.webp | imagesize = | caption = '''टी२० विश्वचषक''' | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[२०-२० सामने|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने]] | tournament format = [[साखळी सामने]] व [[बाद फेरी]] | first = [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] | last = [[२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] | participants = २०<ref>{{cite web |title=आयसीसीकडून जागतिक कार्यक्रमांच्या विस्ताराची घोषणा|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2164062 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]]|access-date=१९ एप्रिल २०२२|language=en}}</ref> | champions = {{cr|IND}} (३रे विजेतेपद) | most successful = {{cr|IND}} (३ विजेतीपदे) | most runs = {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (१,२९२)<ref name="stats3000.cricinfo.com">[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – सर्वाधिक धावा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123945/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४} क्रिकइन्फो</ref> | most wickets = {{flagicon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] (५०)<ref name="stats5000000.cricinfo.com"> [http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – कारकिर्दीतील सर्वाधिक बळी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123959/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४}} क्रिकइन्फो</ref> }} {{Season sidebar | image = [[File:ICC_Men's_T20_World_Cup_Trophy_at_COA_-_BugWarp_(20)_(cropped).jpg|250px]] | caption = प्रतिष्ठित आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ट्रॉफी | title = स्पर्धा | list = * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] * [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] * [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] * [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] * [[२०२६ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] * [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] * [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] }} '''[[आयसीसी]] पुरुष टी२० विश्वचषक''' (पूर्वी '''आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०''' म्हणून ओळखली जात असे)<ref>{{cite web |title=विश्व टी२०चे टी२० विश्वचषक असे नामकरण |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |आयसीसी]] | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२ |date=२३ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123200931/https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |archive-date=२३ नोव्हेंबर २०१८ |url-status=live}}</ref> ही [[आंतरराष्ट्रीय टी२० | ट्वेंटी२० क्रिकेट]]ची आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आहे. क्रिकेटची प्रशासकीय संस्था, [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] (आयसीसी) द्वारे आयोजित करण्यात आलेल्या या स्पर्धेत सध्या १६ संघांचा समावेश आहे, ज्यामध्ये दिलेल्या अंतिम मुदतीनुसार क्रमवारीतील अव्वल १० संघ आणि [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] स्पर्धेद्वारे निवडलेल्या सहा संघांचा समावेश आहे. सदर स्पर्धा साधारणतः दर दोन वर्षांनी आयोजित केली जाते. तथापि, स्पर्धेची २०२० आवृत्ती [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक | २०२० मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये होणार होती, परंतु कोविड-१९ मुळे, स्पर्धा २०२१ पर्यंत पुढे ढकलण्यात आली]] आणि यजमानपद भारताकडे सोपविण्यात आले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] नंतर तब्बल पाच वर्षांनी २०२१ मध्ये स्पर्धा आयोजित करण्यात आली. तथापि, [[कोव्हिड-१९ महामारीचा क्रिकेटवर झालेला परिणाम|भारतातील कोविड-१९ महामारी]]मुळे, सामने [[संयुक्त अरब अमिराती]] (युएई) आणि [[ओमान]] येथे हलविण्यात आले.<ref>{{Cite web|date=17 August 2021|title=टी२० विश्वचषक: २४ ऑक्टोबर रोजी दुबईमध्ये भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामनारंगणार |url=https://www.thelivemirror.com/t20-world-cup-india-vs-pakistan-october-24/ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|website=द लाईव्ह मिरर| | language=en-US}}</ref> मे २०१६ मध्ये, आयसीसीने २०१८ मध्ये एक स्पर्धा आयोजित करण्याची कल्पना पुढे आणली, ज्यामध्ये दक्षिण आफ्रिका संभाव्य यजमान असणार होता.<ref name="2018SA">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/1019437.html |title=२०१८ मध्ये टी-२० वर्ल्डकप पुनरागमन होण्याची आयसीसीला आशा | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> परंतु [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]च्या समारोपाच्या वेळी, आयसीसीने २०१८ आवृत्तीची कल्पना वगळली.<ref>{{cite web|title=चॅम्पियन्स ट्रॉफी २०२१ मध्ये होणार, २०१८ मध्ये टी२० विश्वचषक स्पर्धा नाही|work=हिंदुस्थान टाइम्स|author1=मुकेश भट्ट|url=http://www.hindustantimes.com/cricket/no-icc-world-t20-in-2018-india-to-host-next-champions-trophy-in-2021/story-myhab0aP2U4ZM4n0pyVuZM.html|date=१८ जून २०१७| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> २०२६ पर्यंत, दहा स्पर्धा खेळल्या गेल्या आहेत, त्यात एकूण २४ संघांनी भाग घेतला आहे आणि आतापर्यंत सहा राष्ट्रीय संघांनी टी२० विश्वचषक जिंकला आहे. [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारताने]] सर्वाधिक तीन विजय मिळवले आहेत ([[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]). [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडिज]] ([[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]], [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]) आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] ([[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]], [[२०२२ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) यांनी दोनदा जिंकले आहेत आणि [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] ([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]), [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] ([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]) आणि [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] ([[२०२१ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) यांनी प्रत्येकी एक विजेतेपद पटकावले आहे. एकूण १५ देशांनी या स्पर्धेचे आयोजन केले आहे (वेस्ट इंडिजच्या ६ बेट राष्ट्रांसह). पटकावले होते. ==इतिहास== ===पार्श्वभूमी=== २००२ मध्ये जेव्हा [[बेन्सन आणि हेजेस चषक]] संपला तेव्हा [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|ईसीबी]]ला तिची जागा भरण्यासाठी आणखी एक एकदिवसीय स्पर्धा आवश्यक होती. कमी होत चाललेली गर्दी आणि कमी होणारे प्रायोजकत्व याला प्रतिसाद म्हणून क्रिकेट अधिकारी युवा पिढीमध्ये खेळाची लोकप्रियता वाढवण्याचा विचार करत होते. खेळाच्या दीर्घ आवृत्त्यांमुळे बंद झालेल्या हजारो चाहत्यांना वेगवान, रोमांचक क्रिकेट पोहोचवण्याचा हेतू होता. ईसीबीचे मार्केटिंग मॅनेजर स्टुअर्ट रॉबर्टसन यांनी २००१ मध्ये काउंटी अध्यक्षांना प्रति डाव २० षटकांचा प्रस्ताव दिला आणि त्यांनी नवीन स्वरूप स्वीकारण्याच्या बाजूने ११-७ मते दिली.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6985087.stm |title=ट्वेंटी२०ची मुळे | work=बीबीसी स्पोर्ट| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> ;देशांतर्गत स्पर्धा [[Image:2007t20.jpg|thumb|280px|बांगलादेश वि दक्षिण आफ्रिका २००७ सत्रामध्ये]] १३ जून २००३ रोजी प्रथम अधिकृत ट्वेंटी२० सामने इंग्लिश काउंटींदरम्यान [[ट्वेंटी२० ब्लास्ट]] स्पर्धेमध्ये खेळले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/somerset-lose-to-warwickshire-but-twenty20-cup-is-a-great-success-at-taunton-129596 |title= सॉमरसेट वॉरविकशायरकडून हरले पण ट्वेन्टी२० चषक टॉंटन येथे मोठे यश आहे | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> इंग्लंडमधील ट्वेंटी-२०चा पहिला हंगाम बऱ्यापैकी यशस्वी ठरला, ज्यामध्ये [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे लायन्स]]ने [[वॉरविकशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|वॉर्विकशायर बेअर्स]]चा ९ गडी राखून पराभव करून विजेतेपदावर नाव कोरले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/twenty20-cup-2003-124121/surrey-vs-warwickshire-final-304785/full-scorecard |title= सरे वि वॉरविकशायर अंतिम सामना धावफलक | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> मिडलसेक्स आणि सरे यांच्यात १५ जुलै २००४ रोजी लॉर्ड्स मैदानावरील पहिल्या ट्वेंटी२० सामन्यात २७,५०९ लोकांची गर्दी झाली होती, ही १९५३ नंतरच्या वन-डे फायनल व्यतिरिक्त कोणत्याही काऊंटी क्रिकेट सामन्यासाठी सर्वात मोठी उपस्थिती होती.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/may/25/usman-afzaal-surrey-middlesex-twenty20 |title=उस्मान अफझलने सरेला विजयी सुरुवात करून दिली परंतु अनुपस्थित चाहत्यांची चिंता वाढली|first=पॉल |last=विवर |newspaper=द गार्डियन |date=२५ मे २००९| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> लवकरच इतर क्रिकेट मंडळांनी ट्वेंटी२० सामने स्वीकारल्यानंतर, अनपेक्षित गर्दीची उपस्थिती, पाकिस्तानची [[फैसल बँक टी२० चषक]] आणि कॅरेबियनमधील [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धा यांसारख्या नवीन देशांतर्गत स्पर्धा आणि फॉरमॅटमधील आर्थिक प्रोत्साहन यामुळे फॉरमॅटची लोकप्रियता वाढली.{{citation needed|date=November 2021}} वेस्ट इंडीजच्या प्रादेशिक संघांनी [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धेत भाग घेतला. या कार्यक्रमाला दोषी फसवणूक करणारा [[ॲलन स्टॅनफोर्ड]]ने आर्थिक पाठबळ दिले होते, ज्याने त्याच्या मोठ्या पॉन्झी योजनेचे फळ म्हणून किमान US$२८,०००,००० निधी दिला होता.{{citation needed|date=November 2021}} ही स्पर्धा वार्षिक स्वरूपाची असेल असा मानस होता.{{citation needed|date=November 2021}} उद्घाटनाच्या सामन्यात [[गयाना क्रिकेट|गयाना]]ने [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]चा ५ गडी राखून पराभव करून US$१,०००,०० रक्कम बक्षीस म्हणून मिळविली.<ref>{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/stanford/content/story/256391.html|title=स्टॅनफोर्ड २०/२० स्पर्धेचे विजेतेपद गयानाकडे|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|date=१४ ऑगस्ट २००६}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|title=स्टॅनफोर्ड ट्वेन्टी२० स्पर्धेच्या तारखा जाहीर|work=द जमैका ऑबझर्व्हर|date=९ फेब्रुवारी २००६|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205185816/http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|archive-date=५ डिसेंबर २००८}}</ref> एक स्पिन-ऑफ स्पर्धा, [[स्टॅनफोर्ड सुपर सिरीज]], ऑक्टोबर २००८ मध्ये [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स]] आणि [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], इंग्लिश आणि कॅरिबियन ट्वेंटी-२० स्पर्धांचे संबंधित विजेते आणि वेस्ट इंडीजच्या देशांतर्गत खेळाडूंमधून स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्स संघ तयार करण्यात आलेला संघ; यांच्या दरम्यान खेळविण्यात आली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने स्पर्धा जिंकून US$२८०,०० बक्षीस रक्कम मिळवली.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/372261.html|title=स्टॅनफोर्डसाठी मिडलसेक्सचे नेतृत्व उदलकडे |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=३ ऑक्टोबर २००८ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/375624.html |title=रामदिनच्या नेतृत्वाखाली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने मोठ्या पैशाच्या वैभवाकडे|first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=२७ ऑक्टोबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> १ नोव्हेंबर रोजी, स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्सने इंग्लंडशी सामना खेळला ज्यामध्ये अनेक वर्षांनंतर पाच सामन्यांपैकी पाहिला सामना असण्याची अपेक्षा होती आणि विजेत्याला प्रत्येक सामन्यात US$२०,०००,००० चे बक्षीस मिळाले.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/376602.html |title=गेल लीड्स सुपरस्टार्स टू मिलियन्स |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |date=१ नोव्हेंबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/7895505.stm |title=यूएस टायकूनवर $८ अब्जपेक्षा जास्त फसवणुकीचा आरोप|work=बीबीसी न्यूझ |date=१७ फेब्रुवारी २००९ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> ;आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० {{Main|आंतरराष्ट्रीय टी२०}} १७ फेब्रुवारी २००५ रोजी [[ऑकलंड]]मधील [[ईडन पार्क]] येथे खेळल्या गेलेल्या पुरुषांच्या संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलिया]]ने [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]]चा पराभव केला. हा खेळ हलक्या-फुलक्या पद्धतीने खेळला गेला – दोन्ही बाजू १९८० च्या दशकात परिधान केलेल्या किटमध्ये दिसल्या, न्यू झीलंड संघाने परिधान केलेल्या किट ह्या [[बेज ब्रिगेड]]ची थेट प्रत होती. बेज ब्रिगेडच्या विनंतीनुसार, काही खेळाडूंनी १९८० च्या दशकात लोकप्रिय असलेल्या मिशा/दाढी आणि केसांच्या शैली देखील ठेवल्या होत्या. ऑस्ट्रेलियाने सर्वसमावेशकपणे खेळ जिंकला, आणि जसजसा परिणाम न्यू झीलंडच्या डावाच्या अखेरीस स्पष्ट झाला, खेळाडू आणि पंचांनी गोष्टी कमी गांभीर्याने घेतल्या - ग्लेन मॅकग्राने १९८१च्या दोन्ही बाजूंमधील एकदिवसीय सामन्यातील [[ट्रेव्हर चॅपल]]च्या अंडरआर्म घटनेची गंमतीने पुनरावृत्ती केली आणि पंच [[बिली बाउडेन]] यांनी त्याला प्रत्युत्तरात गंमतीने लाल कार्ड दाखवले (क्रिकेटमध्ये लाल कार्डे सामान्यतः वापरली जात नाहीत). ===उद्घाटन स्पर्धा=== [[File:T20 final 2009.jpg|thumb|[[लॉर्ड्स]]वर २००९च्या अंतिम सामन्यामध्ये [[शाहिद आफ्रिदी]]ला गोलंदाजी करताना [[लसिथ मलिंगा]].]] दर दोन वर्षांनी आयसीसी विश्वचषक ट्वेंटी-२० स्पर्धा आयोजित करण्‍याचे प्रथम ठरवण्‍यात आले होते, जर त्या वर्षी [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धा नियोजित असेल तर ट्वेंटी-२० विश्वचषक स्पर्धा एक वर्ष आधी आयोजित केली जाईल. पहिली स्पर्धा [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेत]] झाली जिथे [[भारत क्रिकेट संघ|भारताने]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तानचा]] अंतिम फेरीत पराभव केला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8604/report/287879/india-vs-pakistan-final-icc-world-twenty20-2007-08|title=इंडिया होल्ड देअर नर्व्ह टू विन थ्रिलर|first=दिलीप|last=प्रेमचंद्रन|date=२४ सप्टेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|}}</ref> [[केन्या क्रिकेट संघ| केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] यांना [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] द्वारे पात्रता मिळवावी लागली जी [[नैरोबी]] येथे ५० षटकांची स्पर्धा होती.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/worldcricketleague/content/story/278951.html|title=केन्या क्रश कॅनडा टू बूक फायनल प्लेस|location=नैरोबी|date=५ फेब्रुवारी २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> डिसेंबर २००७ मध्ये संघांची चांगली तयारी करण्यासाठी २० षटकांच्या फॉरमॅटसह पात्रता स्पर्धा आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. ज्यामध्ये सहा संघ सहभागी झाले, त्यातील दोन [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी पात्र ठरले आणि प्रत्येकाला $२५०,००० बक्षीस रक्कम मिळाली.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/325356.html |title=आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी-२० पात्रता स्पर्धा आयर्लंडमध्ये होणार|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१३ डिसेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|दुसरी स्पर्धा]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ |पाकिस्तानने]] २१ जून २००९ रोजी [[इंग्लंड]]मध्ये [[श्रीलंका क्रिकेट संघ |श्रीलंकेचा]] ८ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धा मे २०१०मध्ये [[वेस्ट इंडीज]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती, जिथे [[इंग्लंड क्रिकेट संघ |इंग्लंडने]] [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलियाचा]] ७ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ |वेस्ट इंडीजने]] [[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] पराभव करून विजेतेपद मिळवले. आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० च्या अंतिम फेरीत प्रथमच यजमान राष्ट्र सहभागी झाले होते. [[आयर्लंड क्रिकेट संघ| आयर्लंड]] आणि [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानसह]] [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता, २०१२]] स्पर्धेमध्ये १२ स्पर्धक सहभागी होते. ही स्पर्धा आशियाई देशातील पहिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा होती. ===१६ संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार=== [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]च्या आवृत्तीचा विस्तार १६ संघ स्वरूपात केला जाणार होता परंतु तो पुन्हा १२ वर करण्यात आला.<ref>{{cite web|title=आयसीसीची कसोटी चॅम्पियनशिपसाठी सहमती|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/story/481373.html|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[बांगलादेश]]मध्ये आयोजित [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]च्या स्पर्धेत दहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि [[२०१३ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता|२०१३]]च्या आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीत पात्र ठरलेल्या सर्व सहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्यांसह]] १६ संघांना प्रथमच सहभागी करून घेण्यात आले होते. तथापि ८ ऑक्टोबर २०१२ रोजी [[आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]तील अव्वल आठ पूर्ण सदस्य संघांना [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#सुपर १० फेरी | सुपर १०]] टप्प्यात स्थान देण्यात आले. उर्वरित आठ संघ [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#गट फेरी | गट फेरीमध्ये]] सहभागी झाले होते, ज्यामधून दोन संघ सुपर १० टप्प्यात गेले.<ref name=ICC>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|title=वेस्ट इंडीज टू स्टार्ट वर्ल्ड टी२० टायटल डिफेन्स अगेन्स्ट इंडिया|date=२७ ऑक्टोबर २०१३|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]] | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185415/http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०१३}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/bcb-promises-stellar-t20-wc/|title=बीसीबी प्रॉमिसेस स्टेलार टी२० वर्ल्ड कप |date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द डेली स्टार, बांगलादेश | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> या स्पर्धेत तीन नवीन संघांनी (नेपाळ, हाँगकाँग आणि यूएई) पदार्पण केले. ;कोविड-१९ जुलै २०२० मध्ये, ICC ने जाहीर केले की २०२० आणि २०२१ या दोन्ही आवृत्त्या महामारीमुळे प्रत्येकी एक वर्षाने पुढे ढकलण्यात आल्या आहेत.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733391 |title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२० पुढे ढकलली|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> त्यामुळे, २०२० स्पर्धा (मूळत: ऑस्ट्रेलियाद्वारे आयोजित केली जाणार होती) [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|नोव्हेंबर २०२१]] मध्ये हलविण्यात आली आणि २०२१ स्पर्धा (मूळतः भारतात आयोजित केली जाणारी) [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|ऑक्टोबर २०२२]] मध्ये हलवली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733341 |title=पुरुष टी२० विश्वचषक पुढे ढकलण्याबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> २०२१ मध्ये भारत आणि २०२२ मध्ये ऑस्ट्रेलियाने यजमानपद भूषवले होते, उलट क्रमाने असले तरी ऑस्ट्रेलिया आणि भारताने स्पर्धेचे यजमानपद राखले.<ref>{{Cite web|date=10 August 2020|title=पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ भारतात, २०२२ ऑस्ट्रेलियात; महिला क्रिकेट विश्वचषक पुढे ढकलला | url=https://www.icc-cricket.com/news/1749997}}</ref> <ref name=sixsports.in /> २०२१ची स्पर्धा १७ ऑक्टोबर ते १४ नोव्हेंबर २०२१ या कालावधीत ओमान आणि संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खेळल्या गेलेल्या सामन्यांसह पार पडली.<ref>{{Cite web|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ चे सामने जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2210270 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> ===२० संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार=== जून २०२१ मध्ये, आयसीसीने घोषित केले की २०२४, २०२६, २०२८ आणि २०३० मधील टी२० विश्वचषक स्पर्धा २० संघांचा समावेश करण्यासाठी विस्तारित केल्या जातील.<ref name=sixsports.in>{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे वर्ल्डकप स्पर्धा जाहीर; २०२७ आणि २०३१ मध्ये १४ संघ|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=सिक्स स्पोर्ट्स|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}</ref> संघांची ४ गटात (प्रति गट ५ संघ) विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ सुपर आठमध्ये जातील.<ref>{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे पुरुषांच्या जागतिक स्पर्धांचा विस्तार: एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेत १४ संघ, टी२० विश्वचषक स्पर्धेत २० संघ | url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-expands-men-s-world-events-odi-world-cup-to-14-teams-t20-world-cup-to-20-teams-1264847 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो| language=en}}</ref> त्यांची प्रत्येकी चारच्या दोन गटात विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करतील. २०२४ टी२० विश्वचषक वेस्ट इंडीज आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये आयोजित केला जाईल. यूएसने पहिल्यांदाच विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन केले आहे, ज्यामध्ये देशभरातील अनेक स्टेडियम एकतर नव्याने बांधले जातील किंवा क्रिकेटसाठी पुन्हा तयार केले जातील. २०२४ ची स्पर्धा भारत आणि श्रीलंका यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित केली जाईल, २०२८ मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये तसेच २०३० ची स्पर्धा इंग्लंड, वेल्स, स्कॉटलंड आणि आयर्लंडमध्ये होईल.<ref>{{Cite web|title=यूएसए मध्ये टी२० विश्वचषक: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धांचे यजमान जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=www.icc-cricket.com| | language=en}}</ref> ==स्वरूप== ===यजमान=== आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटनेची कार्यकारी समिती ही स्पर्धा आयोजित करण्यात स्वारस्य दर्शविलेल्या राष्ट्रांकडून बोली तपासल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते. २००७ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]नंतर, [[इंग्लंड]], [[वेस्ट इंडीज]] आणि [[श्रीलंका]] यांनी अनुक्रमे २००९, २०१० आणि २०१२ मध्ये स्पर्धेचे आयोजन केले होते. २०१४ मध्ये बांगलादेशने स्पर्धेचे आयोजन केले होते.<ref>{{cite web |url=http://www.cricinfo.com/ci-icc/content/current/story/465631.html| title =२०१४ च्या ट्वेन्टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद बांगलादेशकडे|work=क्रिकइन्फो|access-date=२२ एप्रिल २०२२|}}</ref> २०१६ मध्ये भारताने स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले. पाच वर्षांच्या कालावधीनंतर, भारताने २०२१ आवृत्तीचे यजमानपदही जिंकले, परंतु कोविड-१९ महामारीमुळे हे सामने ओमान आणि युएई मध्ये खेळवले गेले. २०२२ च्या आवृत्तीचे आयोजन ऑस्ट्रेलियाकडून केले जाईल, ज्यांनी मागील वर्षी ही स्पर्धा जिंकली होती. डिसेंबर २०१५ मध्ये, आयसीसीचे जागतिक विकास प्रमुख, टिम अँडरसन यांनी भविष्यातील स्पर्धा युनायटेड स्टेट्सद्वारे आयोजित करण्याची सूचना केली. त्यांचा असा विश्वास होता की या कार्यक्रमाचे आयोजन केल्याने देशातील खेळाच्या वाढीला चालना मिळू शकते, जिथे हा खेळ तुलनेने अस्पष्ट आहे आणि [[बेसबॉल]] सारख्या इतर खेळांच्या स्पर्धेला सामोरे जावे लागते.<ref name="ndtv-t20usa2">{{cite web|title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीकडून युनायटेड स्टेट्सच्या भूमीवर टी-२० विश्व क्रिकेटचे लक्ष्य: अहवाल | url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107125712/http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|archive-date=७ जानेवारी २०१६ | language=en|access-date=१४ जानेवारी २०१६|website=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स}}</ref> २०२० मध्ये, [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि वेस्ट इंडीजने २०२३ नंतर टी२० विश्वचषक सह-यजमानपदासाठी स्वारस्य व्यक्त केले,<ref>{{Cite news|title=यूएसए लूक्स टू १९९४ फॉर टी२० वर्ल्ड कप बीड | language=en-GB|work=बीबीसी स्पोर्ट्स |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52885902 | access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[मलेशिया]] आणखी एक संभाव्य दावेदार होता.<ref>{{Cite web|last=लव्हलेट|first=ट्रिस्टन|title=मलेशिया २०२३-३१ सायकलमध्ये टी२० क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन करत आहे | url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2020/06/26/malaysia-eyes-hosting-a-t20-cricket-world-cup-in-the-2023-31-cycle/ | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=फोर्ब्स}}</ref> नोव्हेंबर २०२१मध्ये, आयसीसीने २०२४ ते २०३० या कालावधीत पुढील चार पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी यजमानांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करणार: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि [[वेस्ट इंडीज]]कडे २०२४ आवृत्तीचे सह-यजमानपद, २०२६ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[भारत]] आणि [[श्रीलंका]], २०२८ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड]] आणि २०३० आवृत्तीचे सह-यजमान [[इंग्लंड]], [[वेल्स]], [[स्कॉटलंड]] आणि [[आयर्लंड]] करणार आहेत. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ आयसीसी क्षेत्रानुसार यजमानांचा सारांश (२००७–२०३०) ! scope="col" | क्षेत्र ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | नियामक मंडळ ! scope="col" | यजमान |- ! scope="row" | आफ्रिका | [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] || [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] || दक्षिण आफ्रिका |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | अमेरिका | [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] || वेस्ट इंडीज |- | [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] [[यूएसए क्रिकेट]] || वेस्ट इंडीज अमेरिका |- ! scope="rowgroup" rowspan="5" | आशिया | [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]] || [[श्रीलंका क्रिकेट]] || श्रीलंका |- | [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] || [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]] || बांगलादेश |- | [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]] || rowspan="2" | [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] || भारत |- | [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२१]] || संयुक्त अरब अमिराती ओमान |- | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] || [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] [[श्रीलंका क्रिकेट]] || भारत श्रीलंका |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | पूर्व आशिया-पॅसिफिक | [[२०२२ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] || ऑस्ट्रेलिया |- | [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] [[न्यूझीलंड क्रिकेट]] || ऑस्ट्रेलिया न्यूझीलंड |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | युरोप | [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] || इंग्लंड |- | [[२०३० पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] [[क्रिकेट आयर्लंड]] [[क्रिकेट स्कॉटलंड]] || इंग्लंड वेल्स आयर्लंड स्कॉटलंड |} ===पात्रता=== {{See also|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता}} [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या पात्रता स्पर्धेद्वारे इतर आयसीसी सदस्यांनी भरलेल्या उर्वरित जागांसह, सर्व आयसीसी संपूर्ण सदस्य स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरतात. आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांसाठी ५० षटकांची लीग - पहिल्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा|विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धेच्या]] निकालातून [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७च्या पहिल्या वर्ल्ड ट्वेंटी२०]] साठी पात्रता ठरवली गेली. [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] स्पर्धेचे दोन अंतिम स्पर्धक, [[केन्या क्रिकेट संघ | केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], वर्षाच्या उत्तरार्धात विश्व ट्वेंटी२० साठी पात्र ठरले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी एक वेगळी पात्रता स्पर्धा लागू करण्यात आली होती आणि तेव्हापासून ती कायम ठेवण्यात आली आहे. तथापि, विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीतून पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या दोन ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] मध्ये) ते सहा ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] मध्ये) पर्यंत बदलली आहे. ===अंतिम स्पर्धा=== प्रत्येक गट टप्प्यात (प्राथमिक फेरी आणि सुपर १२ फेरी दोन्ही), संघांना खालील निकषांच्या आधारे एकमेकांविरुद्ध क्रमवारी दिली जाते:<ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf अंतिम विश्व ट्वेंटी20 खेळण्याच्या अटी] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911035806/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf |date=११ सप्टेंबर २००८}}, आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०</ref> # सर्वाधिक गुणसंख्या # समान असल्यास, सर्वाधिक विजय # तरीही समान असल्यास, उत्कृष्ट [[निव्वळ धावगती]] # तरीही समान असल्यास, कमीत कमी [[स्ट्राईक रेट#गोलंदाजी स्ट्राईक रेट|गोलंदाजी स्ट्राईक रेट]] # तरीही समान असल्यास, एकमेकांविरुद्धच्या सामन्याचा निकाल. बरोबरी झाल्यास (म्हणजेच, दोन्ही संघांनी आपापल्या डावाच्या शेवटी समान धावा केल्यास), [[सुपर ओव्हर]] विजेता ठरवते. सुपर ओव्हरमध्ये पुन्हा टाय झाल्यास, त्यानंतर जोपर्यंत विजेता संघ ठरत नाही तोपर्यंत सुपर ओव्हर खेळवली जाते. तत्पूर्वी, ज्या संघाने त्यांच्या डावात सर्वाधिक चौकार मारले होते तोच विजेता ठरवला जातो.<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27844486/no-more-boundary-countback-icc-changes-super-regulations |title=Archived copy |work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> २००७च्या स्पर्धेदरम्यान, [[बोल-आउट]]चा वापर बरोबरी झालेल्या सामन्यातील पराभवाचा निर्णय घेण्यासाठी केला गेला.<ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html प्लेइंग कंडिशन्स] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720113337/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html |date=२० जुलै २०१८}}, आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी२०</ref> ==स्पर्धेचे निकाल== {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- !rowspan=2 width=5%|वर्ष !rowspan=2 width=15%|यजमान देश !rowspan=2 width=15%|अंतिम सामन्याचे मैदान !colspan=3|अंतिम सामना !rowspan=2 width=6%|संघ |- !width=18%|विजेता !width=18%|निकाल !width=18%|उपविजेता |- |२००७<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|तपशील]]'' |{{flagicon|RSA}}<br>दक्षिण आफ्रिका |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]<br>दक्षिण आफ्रिका |{{cr|India}}<br /><small>१५७/५ (२० षटके)</small> |'''भारत ५ धावांनी विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/twenty20wc/engine/match/287879.html धावफलक] |{{cr|Pakistan}}<br /><small>१५२ सर्वबाद (१९.३ षटके)</small> |१२ |- |२००९<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|तपशील]]'' |{{flagicon|ENG}}<br>इंग्लंड |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<br>इंग्लंड |{{cr|Pakistan}}<br /><small>१३९/२ (१८.४ षटके)</small> |'''पाकिस्तान ८ गडी राखुन विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/wt202009/engine/current/match/356017.html धावफलक] |{{cr|Sri Lanka}}<br /><small>१३८/६ (२० षटके)</small> |१२ |- |२०१०<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|तपशील]]'' |{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Guyana}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>बार्बाडोस, गयाना, सेंट लुसिया, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]<br>बार्बाडोस |{{cr|England}}<br /><small>१४८/३ (१७ षटके)</small> |'''इंग्लंड ७ गडी राखुन विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/world-twenty20-2010/engine/current/match/412703.html धावफलक] |{{cr|Australia}}<br /><small>१४७/६ (२० षटके)</small> |१२ |- |२०१२<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|तपशील]]'' |{{flagicon|SRI}}<br>श्रीलंका |[[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]]<br>श्रीलंका |{{cr|WIN}}<br /><small>१३७/६ (२० षटके)</small> |'''वेस्ट इंडीज ३६ धावांनी विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2012/engine/current/match/533298.html धावफलक] |{{cr|SRI}}<br /><small>१०१ सर्वबाद (१८.४ षटके)</small> |१२ |- |२०१४<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|तपशील]]'' |{{flagicon|BAN}}<br>बांगलादेश |[[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]]<br>बांगलादेश |{{cr|SRI}}<br /><small>१३४/४ (१७.५ षटके)</small> |'''श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2014/engine/match/682965.html धावफलक] |{{cr|IND}}<br /><small>१३०/४ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०१६<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|तपशील]]'' |{{flagicon|IND}}<br>भारत |[[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]]<br>भारत |{{cr|WIN}}<br /><small>१६१/६ (१९.४ षटके)</small> |'''वेस्ट इंडीज ४ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951373.html धावफलक] |{{cr|ENG}}<br /><small>१५५/९ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२१<br>''[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|UAE}}{{flagicon|OMA}}<br />[[संयुक्त अरब अमिराती]], [[ओमान]] |[[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]<br />संयुक्त अरब अमिराती |{{cr|AUS}}<br /><small>१७३/२ (१८.५ षटके)</small> |'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273756.html धावफलक] |{{cr|NZ}}<br /><small>१७२/४ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२२<br>''[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|AUS}}<br>ऑस्ट्रेलिया |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]<br>ऑस्ट्रेलिया |{{cr|ENG}}<br /><small>१३८/५ (१९ षटके)</small> |'''इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298179.html धावफलक] |{{cr|PAK}}<br /><small>१३७/८ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२४<br>''[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}{{flagicon|USA}}<br />बार्बाडोस, सेंट लुसिया, सेंट व्हिन्सेंट आणि द ग्रेनेडाईन्स, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो, अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]<br>बार्बाडोस |{{cr|India}}<br /><small>१७६/७ (२० षटके)</small> |'''भारत ७ धावांनी विजयी'''<br>[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html धावफलक] |{{cr|SA}}<br /><small>१६९/८ (२० षटके)</small> |२० |- |२०२६<br>''[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|IND}}{{flagicon|SL}}<br>भारत, श्रीलंका |[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]]<br>भारत |{{cr|India}}<br /><small>२५५/५ (२० षटके)</small> |'''भारत ९६ धावांनी विजयी'''<br>[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html धावफलक] |{{cr|NZ}}<br /><small>१५९ (१९ षटके)</small> |२० |- |२०२८<br>''[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|AUS}}{{flagicon|NZL}}<br>ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]<br>ऑस्ट्रेलिया |TBD |TBD |TBD |२० |- |२०३०<br>''[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|ENG}}{{flagicon|Wales}}{{flagicon|IRE|cricket}}{{flagicon|SCO}}<br>इंग्लंड, वेल्स, आयर्लंड, स्कॉटलंड |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<br>इंग्लंड |TBD |TBD |TBD |२० |} ==संघाची कामगिरी== [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेपर्यंत. ''संघांची क्रमवारी सर्वोत्कृष्ट निकालानुसार, नंतर विजयाची टक्केवारी, नंतर एकूण विजय, नंतर एकूण सामने, नंतर वर्णक्रमानुसार'': {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align: center;" |- !rowspan="2" style="width:150px;"|संघ !colspan=3|सहभाग !rowspan="2" style="width:300px;"|सर्वोत्कृष्ट निकाल !colspan="6"|आकडेवारी<ref name="resultsummary">{{cite web| url=http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy | title=नोंदी / आयसीसी विश्व टी२० / परिणाम सारांश| publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | access-date= २२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- !width=75|एकूण !width=75|पहिला !width=75|शेवटचा !width=30|सामने !width=30|विजय !width=30|पराभव !width=30|बरोबरी !width=30|अनिर्णित !width=30|विजय% |- |style="text-align:left;"|{{Cr|India}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || ६१ || ४३ || २४ || १(१) || १ ||७३.३३ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|England}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) || ६० || ३४ || २४ || ० || २ || ५८.६२ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|West Indies}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.1|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ५३ || २९ || २२ || १(१) || १ || ५७.६९ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Australia}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||५१||३२||१९|| ० || ० || ६२.७४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Pakistan}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ५८|| ३४|| २१|| २(०) || १ || ५९.६४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Sri Lanka}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ६१|| ३५|| २५|| १(१) || ० || ५९.०१ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|South Africa}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="silver" | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||५७||३८||१७|| ० || १ || ६९.६४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|New Zealand}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="silver" | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) ||५५||३०|| २२|| २(०) || १ || ५५.५५ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Afghanistan|२०१३}} | ८ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| style="background:#cc9966;" |{{sort|3.2|'''उपांत्यफेरी'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||३४|| १४ ||१९ || १(०) || ० ||४१.१७ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Bangladesh}} | ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|4.1|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||४५|| १२ ||३२|| ० || १ || २७.२७ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Ireland}} | ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ३१ || ८ || २० || ० || ३ || २८.५७ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|USA}} ||२ ||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] ||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])||१०||३||६||१(१)||०||४०.०० |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Netherlands}} | ७ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर १०}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ३१|| ११ || १९ || ० || १ || ३६.६६ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Zimbabwe}} | ६ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|सुपर ८}} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || २६|| ११ || १४ || ० || १ || ४४.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Scotland}} | ५ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.2|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) || २६ || ८ || १६ || ० || २ || ३३.३३ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Namibia|2021}} | ४ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.4|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||१९ || ४ ||१४|| १(१) || ० || २६.३१ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Oman}} | ४ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १४ ||२ || १० || १(०) || १ || १५.३८ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Nepal}} | ३ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || ३ || ७ || ० || ० || ३०.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Hong Kong}} | २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || {{sort|5.3|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ६ || १ || ५ || ० || ० || १६.६६ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|United Arab Emirates}} | २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || २ || ८ || ० || ० || २०.०० |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Papua New Guinea}} | २ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) || ७ || ० || ७ || ० || ० || ०.०० |- |style="text-align:left;" |{{Cr|CAN}} |२||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])|| ७ || १ || ६ || ० || ० || १४.२८ |- |style="text-align:left;" |{{Cr|UGA}} |१||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२०२४]])|| ४ || १ || ३ || ० || ० || २५.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Kenya}} | १ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]) || २ || ० || २ || ० || ० || ०.०० |- |{{Cr|Italy}} |१ |[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] |[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] |{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) |४ |१ |३ |० |० |२५.०० |- ! colspan="11" |{{smalldiv|1={{Updated|८ मार्च २०२६}}<br/> स्रोत:[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy ईएसपीएन क्रिकइन्फो]}} |} ''नोंदी:'' * कंसातील संख्या बरोबरी झालेल्या सामन्यांमध्ये [[सुपर ओव्हर]] आणि [[बोल-आउट]]च्या विजयांची संख्या दर्शवते, तथापि निकालाची पर्वा न करता हा अर्धा विजय मानला जातो. विजयाच्या टक्केवारीत कोणतेही परिणाम वगळले जातात आणि बरोबरी (टायब्रेकरची पर्वा न करता) अर्धा विजय म्हणून गणली जाते. ==स्पर्धेनुसार संघ निकाल== ;सूची * {{bg|gold| '''वि''' }} — विजेते * {{bg|silver| '''उवि''' }} — उपविजेते * {{bg|#cc9966| '''उफे'''}} — उपांत्यफेरी * {{bg|#BBF3BB|फे२}} — २री फेरी (सुपर ८, सुपर १० आणि सुपर १२) * फे१ — १ली फेरी (गट फेरी) * पा — पात्र * × — पात्र परंतु माघार घेतली * ×× — पात्रतेसाठी अपात्र (निलंबित) {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" |- !संघ !{{flagicon|RSA}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|ENG}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|WIN}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|SRI}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|BAN}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|IND}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|UAE}}<br/>{{flagicon|OMA}}<br/>[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|AUS}}<br/>[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|WIN}}<br/>{{flagicon|USA}}<br/>[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|IND}}<br/>{{flagicon|SRI}}<br/>[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|AUS}}<br/>{{flagicon|NZ}}<br/>[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|ENG}}<br/>{{flagicon|Ireland|cricket}}<br/>{{flagicon|SCO}}<br/>{{flagicon|Wales}}<br/>[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]<br/> <small>(२०)</small> !सहभाग |- | id=AFG"" align=left| {{cr|AFG|२०१३}} |—||—|| फे१ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#cc9966" | '''उफे'''|| फे१ || || ! ८ |- | id=AUS"" align=left| {{cr|AUS}} |bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || फे१ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor=gold|'''वि'''|| style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red"| पा || ! १० |- | align=left| {{cr|Italy}} | — || —|| — || — || —|| — || — || — || — || फे१ || || ! १ |- | align=left| {{cr|BAN}} | फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || × || || ! ९ |- | align=left| {{cr|CAN}} | — || —|| — || — || —|| — || — || — || फे१ || फे१ || || ! २ |- | align=left| {{cr|ENG}} | style="background:#BBF3BB" | फे२ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=gold|'''वि''' || style="background:#cc9966" | '''उफे'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || || style="border: 3px solid red"| पा ! १० |- | align=left| {{cr|HK}} |—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| — || — || — || || ! २ |- | align=left| {{cr|IND}} |bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||style="border: 3px solid red; background:#cc9966"| '''उफे''' || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:gold" | '''वि'''|| style="border: 3px solid red; background:gold" | '''वि''' || || ! १० |- | align=left| {{cr|IRE}} |—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || || style="border: 3px solid red"| पा ! ९ |- | align=left| {{cr|KEN}} | फे१ ||—||—||—||—||—||—||—|| — || — || || ! १ |- | align=left| {{cr|NAM}} |—||—||—||—||—||—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || ! ४ |- | align=left| {{cr|NEP}} |—||—||—||—|| फे१ ||—||—||—|| फे१ || फे१ || || ! ३ |- | align=left| {{cr|NED}} |—|| फे१ ||—||—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || || ! ७ |- | align=left| {{cr|NZ}} |bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || फे१ || bgcolor=silver|'''उवि'''|| style="border: 3px solid red" | पा || ! १० |- | align=left| {{cr|OMA}} |—||—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| फे१ || फे१ || || ! ४ |- | align=left| {{cr|PAK}} |bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि''' || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|PNG}} |—||—||—||—||—||—|| फे१ || — || फे१ || — || || ! २ |- | align=left| {{cr|SCO}} | फे१ || फे१ ||—||—||—|| फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || style="border: 3px solid red"|पा ! ७ |- | align=left| {{cr|SA}} | style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB" |फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:silver" | '''उवि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || || ! १० |- | align=left| {{cr|SL}} | bgcolor="#cc9966"| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor=silver style|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|UAE}} |—||—||—||—|| फे१ ||—||—|| फे१ || — || फे१ || || ! ३ |- | align=left| {{cr|UGA}} |—||—||—||—|| — ||—||—|| — || फे१ || — || || ! १ |- | align=left| {{cr|USA}} |—||—||—||—||—||—|| — || — || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || || ! २ |- | align=left| {{cr|WIN}} | फे१ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|ZIM}} | फे१ || × || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || ×× || style="background:#BBF3BB"| फे२ || — || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! ७ |} ==संघांचे पदार्पण== पदार्पण करणारा संघ, प्रतिवर्ष वर्णक्रमानुसार. {| class="wikitable" width=55% sortable" style="text-align:" |- ! वर्ष ! पदार्पण करणारा संघ ! एकूण |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] | {{cr|AUS}}, {{cr|BAN}}, {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|KEN}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|SCO}}, {{cr|SA}}, {{cr|SL}}, {{cr|WIN}} आणि {{cr|ZIM}} | style="text-align:center;" |१२ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] | {{cr|IRE}} आणि {{cr|NED}} | style="text-align:center;" |२ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:center;" |१ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] | कोणताही नाही | style="text-align:center;" |० |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] | {{cr|HK}}, {{cr|NEP}} आणि {{cr|UAE}} | style="text-align:center;" |३ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] | {{cr|OMA}} | style="text-align:center;" |१ |- | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] | {{cr|NAM}} आणि {{cr|PNG}} | style="text-align:center;" |२ |- | [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] | कोणताही | style="text-align:center;" |० |- | [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] | {{cr|CAN}}, {{cr|USA}} आणि {{cr|UGA}} | style="text-align:center;" |३ |- | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] | {{cr|ITA}} | style="text-align:center;" | १ |- | [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] | TBD | style="text-align:center;" |TBD |- | [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] | TBD | style="text-align:center;" |TBD |- ! एकूण ! ! २५ |} ==स्पर्धा विक्रम== {{Main|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक विक्रमांची यादी}}{{updated|९ मार्च २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | टी२० विश्वचषक विक्रम |- ! colspan="4" | फलंदाजी |- |सर्वाधिक धावा | rowspan="2" |{{cricon|IND}} [[विराट कोहली]] |१,२९२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावा|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029165134/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०२१|access-date=२९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- |[[फलंदाजी सरासरी (क्रिकेट)|सर्वाधिक सरासरी]] <small>(किमान २० डाव)</small> |५८.७२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सामन्यात सर्वाधिक धावा | {{cricon|New Zealand}} [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]] v {{cr|BAN}} |१२३ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सामन्यात सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट <small>(किमान ५०० चेंडू)</small> |{{Cricon|ENG|name=इंग्लंड}} [[जोस बटलर]] |१४४.१६ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref name="espncricinfo_highest_career_batting_strike-rate_892">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-highest-career-strike-rate/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- |सर्वाधिक ५०+ धावा |{{cricon|India|name=भारत}} [[विराट कोहली]] |१५ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref name="espncricinfo_most-fifties-career_89">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-fifties-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक ५०+|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- | rowspan="2" |सर्वाधिक शतके |{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] |२ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/list_hundreds.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक शतके|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- | rowspan="2" |{{cricon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] |२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])</small> |- |सर्वाधिक षटकार |६३ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])</small> |<ref name="espncricinfo_most-sixes-career_89">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-sixes-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक षटकार|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]] | {{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] आणि [[फखर झमान]]<br> वि {{cr|SRI}} |१७६ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट भागीदारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |स्पर्धेत सर्वाधिक धावा |{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] |३८३ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | गोलंदाजी |- |सर्वाधिक बळी |{{cricon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] |५० <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[गोलंदाजी सरासरी]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|दक्षिण आफ्रिका}} [[ॲनरिक नॉर्त्ये]] |१२.६० <small>([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट गोलंदाजी सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[स्ट्राइक रेट]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|SRI}} [[वनिंदु हसरंगा]] |११.७२ <small>([[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]–[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_strike_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम – सर्वोत्कृष्ट स्ट्राइक रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[इकॉनॉमी रेट]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|भारत}} [[जसप्रीत बुमराह]] |५.६६ <small>([[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_economy_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट इकॉनॉमी रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्तम गोलंदाजी |{{cricon|SRI}} [[अजंता मेंडिस]] वि {{cr|ZIM}} |६/८ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्तम गोलंदाजी | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |स्पर्धेत सर्वाधिक बळी |{{cricon|अफगाणिस्तान|variant=२०१३}} [[फझलहक फारूखी]] आणि {{cricon|भारत}} [[अर्शदीप सिंग]] |१७ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | क्षेत्ररक्षण |- |सर्वाधिक गडी बाद <small>([[यष्टीरक्षक]])</small> |{{cricon|SA}} [[क्विंटन डी कॉक]] |३९ <small>([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक गडी बाद|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वाधिक झेल <small>([[क्षेत्ररक्षण]])</small> |{{cricon|Australia}} [[डेव्हिड वॉर्नर]] |२५ <small>([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]–[[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fielding/most_catches_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक झेल | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | संघ |- |सर्वाधिक सांघिक धावसंख्या |{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}}) |२६०/६ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावसंख्या |publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- | rowspan="2" |सर्वात कमी धावसंख्या |{{cr|NED}} (वि {{cr|SRI}}) |३९ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])</small> | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात कमी धावसंख्या | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |{{cr|UGA}} (वि {{cr|WIN }}) |३९ <small>([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |- |सर्वाधिक विजय % <small>(किमान १० सामने)</small> |{{cr|IND }} |७३.३३% <small>(सामने ६१, विजय ४३)</small> <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक विजय टक्केवारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वात मोठा विजय <small>(धावांनुसार)</small> |{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}}) |१७२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/largest_margins.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात मोठा विजय|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा |{{cr|IND}} v {{cr|ENG}} |४९९/१४ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा |{{cr|NED}} v {{cr|SRI}} |७९-११ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वाधिक सलग विजय |{{cr|IND }} आणि {{Cr|SA}} |८ - दोन्ही [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] मध्ये | |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://cricket.yahoo.com/ आयसीसी संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} *[http://www.cricinfo.com/wt202010/content/series/412671.html ICC World Twenty20 2010] from [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] *[http://www.cricket-wc.com ICC World Twenty20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} *[http://t20worldcupcricket.com T20 World Cup Website] {{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}} {{fb start}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन स्पर्धा}} {{fb end}} [[वर्ग:२०-२० क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]] l14ct4ep6upcqt8465qtyp1h3n2gqms 0 25330 2708881 2442643 2026-09-10T02:38:54Z संतोष गोरे 135680 2708881 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर अमिताभ घोष|अमिताभ घोष (लेखक)}} {{लेखनाव}} हे भारतीय रिझर्व बँकेचे १६ वे गव्हर्नर होते. गव्हर्नर म्हणून त्यांचा कार्यकाळ अवघ्या २० दिवसांचा होता. सगळ्यात कमी कालावधीचे गव्हर्नर म्हणून {{लेखनाव}} ओळखले जातात. {{लेखनाव}} हे आधी रिझर्व बँकेचे डेप्युटी गव्हर्नर होते. तर त्या आधी त्यांनी अलाहबाद बँकेचे चेरमन म्हणून काम पाहिले आहे आणि ते आय.डी.बी.आय. बँकेच्या संचालकांपैकी एक होते. तसेच नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ बँक मॅनेजेमेन्ट या संस्थेच्या मंडळावरही होते. {{लेखनाव}} यांना रु. २/- (दोन सिरिज), रु. ५/- आणि रु. १०/- या नोटांवर भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर म्हणून आपली सही करता आली. ए. घोष अशी छोटी स्वाक्षरी असलेल्या {{लेखनाव}} यांच्या नोटा छंद म्हणून जमा कराणाऱ्यांमध्ये अत्यंत दुर्मिळ मानल्या जातात. {{क्रम| मागील= [[मनमोहनसिंग|डॉ. मनमोहनसिंग]]| यादी=[[रिझर्व बँकेच्या गव्हर्नरांची यादी|रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]| पासून=[[जानेवारी १५]], [[इ.स. १९८५|१९८५]]| पर्यंत=[[फेब्रुवारी ४]], [[इ.स. १९८५|१९८५]]| पुढील=[[रा. ना. मल्होत्रा]] }} ==हे सुद्धा पहा== [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] == बाह्य दुवे == * [http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html रिझर्व बँकेच्या संकेतस्थळावरील गव्हर्नरांच्या माहितीचे पान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317050907/http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html |date=2015-03-17 }} {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:घोष, अमिताभ}} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] bynccsq8tq2i68tqio4rzipb487mssf 0 25350 2708765 2708611 2026-09-09T13:03:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708765 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|९|२५२|२५३}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === १० वे शतक === * [[इ.स. ९९९|९९९]] - [[बॅटल ऑफ स्वोल्डर|स्वोल्डरच्या लढाईत]] [[नॉर्वे]]चा राजा [[ओलाफ पहिला, नॉर्वे|ओलाफ पहिला]] मारला गेला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Svolder |title=Battle of Svolder |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> === १५ वे शतक === * [[इ.स. १४३७|१४३७]] - [[फ्लॉडनची लढाई|फ्लॉडनच्या लढाईत]] [[स्कॉटलंड]]चा राजा [[जेम्स चौथा, स्कॉटलंड|जेम्स चौथा]] मारला गेला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Flodden |title=Battle of Flodden |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> === १६ वे शतक === * [[इ.स. १५४३|१५४३]] - [[मेरी स्टुअर्ट]] नऊ महिन्यांची असताना तिला [[स्कॉटलंड]]ची राणी म्हणून घोषित करण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Mary-queen-of-Scotland-and-France |title=Mary, Queen of Scots |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> === १८ वे शतक === * [[इ.स. १७७६|१७७६]] - [[खंडीय काँग्रेस|कंटिनेंटल काँग्रेसने]] अधिकृतपणे 'युनायटेड कलोनीज' हे नाव बदलून '[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका]]' केले.<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/item/today-in-history/september-09/ |title=Name United States of America Official |website=Library of Congress |access-date=8 September 2026}}</ref> === १९ वे शतक === * [[इ.स. १८५०|१८५०]] - [[कॅलिफोर्निया]] हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] ३१ वे राज्य बनले.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/california-becomes-the-31st-state |title=California becomes the 31st state |website=History.com |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८९२|१८९२]] - [[अमेल्थिया (उपग्रह)|अमेल्थिया]] या [[गुरू ग्रह|गुरू ग्रहाच्या]] उपग्रहाचा शोध लागला.<ref>{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/jupiter-moons/amalthea/in-depth/ |title=Amalthea Overview |website=NASA Solar System Exploration |access-date=8 September 2026 |archive-date=2020-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024204005/https://solarsystem.nasa.gov/moons/jupiter-moons/amalthea/in-depth/ |url-status=dead }}</ref> === २० वे शतक === * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जपान]]ने [[चीन]]मध्ये अधिकृतपणे शरणागती पत्करली.<ref>{{cite news |title=Japan Surrenders in China |url=https://www.nytimes.com/1945/09/10/archives/japan-surrenders-in-china.html |work=The New York Times |date=10 September 1945}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[उत्तर कोरिया]]ची स्थापना झाली आणि प्रजासत्ताक दिन घोषित करण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/North-Korea/History |title=North Korea History |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८५|१९८५]] - मूक-बधिर भारतीय जलतरणपटू [[तारानाथ शेणॉय]] यांनी तिसऱ्यांदा [[इंग्लिश खाडी]] पोहून पार करण्याचा विक्रम केला.<ref>{{cite news |title=Taranath Shenoy profile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/taranath-shenoy-swimmer/articleshow/1892012.cms |work=The Times of India |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९९१|१९९१]] - [[ताजिकिस्तान]]ला [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघापासून]] स्वातंत्र्य मिळाले.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tajikistan |title=Tajikistan Independence |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[सचिन तेंडुलकर]]ने [[कोलंबो]] येथे [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध]] आपल्या [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय क्रिकेट]] कारकिर्दीतील पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] ठोकले.<ref>{{cite news |title=On this day in 1994: Sachin Tendulkar scored his first ODI hundred |url=https://www.espncricinfo.com/story/on-this-day-sachin-tendulkar-scores-first-odi-century-1231641 |work=ESPNcricinfo |date=9 September 2020}}</ref> === २१ वे शतक === * [[इ.स. २००१|२००१]] - [[उत्तर युती|नॉर्दन अलायन्स]]चा मुख्य अफगाण नेता [[अहमद शाह मसूद]] याची [[तालिबान]] आत्मघातकी हल्ला करून हत्या करण्यात आली.<ref>{{cite news |title=Ahmad Shah Massoud assassinated |url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/10/afghanistan.lukeharding |work=The Guardian |date=10 September 2001}}</ref> * [[इ.स. २००१|२००१]] - [[व्हेनिस आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव|व्हेनिस चित्रपट महोत्सवात]] भारतीय चित्रपट दिग्दर्शिका [[मीरा नायर]] यांच्या [[मॉन्सून वेडिंग]] या चित्रपटाला सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा [[गोल्डन लायन]] पुरस्कार मिळाला.<ref>{{cite news |title=Monsoon Wedding wins Golden Lion |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1533501.stm |work=BBC News |date=9 September 2001}}</ref> * [[इ.स. २०१५|२०१५]] - [[एलिझाबेथ दुसरी]] ही [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटनच्या]] इतिहासातील सर्वात प्रदीर्घ काळ राज्य करणारी monarch बनली.<ref>{{cite news |title=Queen Elizabeth II becomes longest-reigning British monarch |url=https://www.bbc.com/news/uk-34190886 |work=BBC News |date=9 September 2015}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. २१४|२१४]] - [[ऑरेलियन]], [[रोमन साम्राज्य|रोमन सम्राट]].<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Aurelian |title=Aurelian |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. ३८४|३८४]] - [[फ्लाव्हियस ऑनरियस]], [[रोमन साम्राज्य|रोमन सम्राट]].<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Honorius-Roman-emperor |title=Honorius |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १५८५|१५८५]] - [[कार्डिनल रिझल्यु]], फ्रेंच मुत्सदी आणि मुख्य मंत्री.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Armand-Jean-du-Plessis-cardinal-et-duc-de-Richelieu |title=Cardinal de Richelieu |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८२८|१८२८]] - [[लिओ टॉलस्टॉय]], प्रसिद्ध [[रशिया|रशियन]] लेखक व तत्त्वज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Leo-Tolstoy |title=Leo Tolstoy |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८५३|१८५३]] - [[फ्रेड स्पॉफोर्थ]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] [[क्रिकेट]] खेळाडू.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/fred-spofforth-7648 |title=Fred Spofforth Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८५५|१८५५]] - [[अँथोनी फ्रांसिस लुकास]], ऑस्ट्रियन-अमेरिकन तेल उद्योगपती.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Anthony-F-Lucas |title=Anthony F. Lucas |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८७८|१८७८]] - [[सर्जियो ओस्मेन्या]], [[फिलिपिन्स]]चे ४ थे राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Sergio-Osmena |title=Sergio Osmena |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८९४|१८९४]] - [[बर्ट ओल्डफील्ड]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] [[क्रिकेट]] खेळाडू.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/bert-oldfield-7009 |title=Bert Oldfield Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[हान्स जॉर्ज डेह्मेल्ट]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता जर्मन-अमेरिकन [[भौतिकशास्त्र|भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1989/dehmelt/biographical/ |title=Hans G. Dehmelt Nobel Biography |website=NobelPrize.org |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[डेनिस रिची]], [[सी भाषा]] आणि [[युनिक्स]] प्रणालीचे जनक, अमेरिकन संगणकशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Dennis-M-Ritchie |title=Dennis Ritchie |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[ज्यो थाइसमान]], [[अमेरिकन फुटबॉल]] खेळाडू.<ref>{{cite web |url=https://www.pro-football-reference.com/players/T/TheiJo00.htm |title=Joe Theismann Stats |website=Pro Football Reference |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[अक्षय कुमार]], भारतीय [[हिंदी चित्रपट]] अभिनेता.<ref>{{cite news |title=Akshay Kumar Birthday Biography |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/akshay-kumar-birthday/articleshow/103521012.cms |work=The Times of India |date=9 September 2023}}</ref> * [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[विक्रम बात्रा]], [[परमवीर चक्र]] विजेते [[भारतीय भूदल|भारतीय थलसेना]] अधिकारी.<ref>{{cite news |title=Captain Vikram Batra PVC |url=https://www.gallantryawards.gov.in/awardee/1063 |work=Gallantry Awards Govt of India |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[क्वोक वान]], ब्रिटिश फॅशन संकल्पक.<ref>{{cite web |url=https://www.gokwan.com/about |title=Gok Wan Official |website=GokWan.com |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८६|१९८६]] - [[जस्टिस चिभाभा]], [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वेचा]] [[क्रिकेट]] खेळाडू.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/chamu-chibhabha-55312 |title=Chamu Chibhabha Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=8 September 2026}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ७०१|७०१]] - [[पोप सर्जियस पहिला|संत सर्जियस पहिला]], पोप.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Sergius-I |title=Saint Sergius I |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १०००|१०००]] - [[ओलाफ पहिला, नॉर्वे|ओलाफ पहिला]], [[नॉर्वे]]चा राजा.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Olaf-I-Tryggvason |title=Olaf I Tryggvason |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १०८७|१०८७]] - [[विल्यम पहिला, इंग्लंड|विल्यम पहिला (विल्यम द कॉन्करर)]], [[इंग्लंड]]चा राजा.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/William-I-king-of-England |title=William I King of England |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १३९८|१३९८]] - [[जेम्स पहिला, सायप्रस|जेम्स पहिला]], [[सायप्रस]]चा राजा.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/James-I-king-of-Cyprus |title=James I King of Cyprus |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १४८७|१४८७]] - [[चेंगह्वा]], [[मिंग घराणे|मिंग घराण्याचा]] चिनी सम्राट.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Chenghua |title=Chenghua Emperor |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १५१३|१५१३]] - [[जेम्स चौथा, स्कॉटलंड|जेम्स चौथा]], [[स्कॉटलंड]]चा राजा.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/James-IV-king-of-Scotland |title=James IV King of Scotland |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९०९|१९०९]] - [[एडवर्ड हेन्री हॅरीमान]], अमेरिकन रेल्वे उद्योगपती.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Edward-Henry-Harriman |title=Edward Henry Harriman |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[माओ त्से तुंग]], आधुनिक [[चीन]]चा शिल्पकार आणि चिनी कम्युनिस्ट नेता.<ref>{{cite news |title=Mao Tse-tung Dies in Peking at 82 |url=https://www.nytimes.com/1976/09/09/archives/mao-tsetung-dies-in-peking-at-82-leader-of-chinese-revolution.html |work=The New York Times |date=9 September 1976}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[जॉन हॉवर्ड ग्रिफिन]], अमेरिकन लेखक.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-Howard-Griffin |title=John Howard Griffin |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८५|१९८५]] - [[पॉल फ्लोरी]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता अमेरिकन [[रसायनशास्त्र|रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1974/flory/biographical/ |title=Paul J. Flory Nobel Biography |website=NobelPrize.org |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९९०|१९९०]] - [[सॅम्युएल डो]], [[लायबेरिया]]चे राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Samuel-K-Doe |title=Samuel K. Doe |website=Encyclopædia Britannica |access-date=8 September 2026}}</ref> * [[इ.स. २००१|२००१]] - [[अहमद शाह मसूद]], अफगाण लष्करी नेता.<ref>{{cite news |title=Ahmad Shah Massoud Obituary |url=https://www.theguardian.com/news/2001/sep/17/guardianobituaries.afghanistan |work=The Guardian |date=17 September 2001}}</ref> * [[इ.स. २०१०|२०१०]] - [[वसंत नीलकंठ गुप्ते]], मराठी कामगार चळवळीतील कार्यकर्ते व लेखक.<ref>{{cite news |title=Vasant Gupte passes away |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/vasant-gupte/articleshow/6525120.cms |work=Maharashtra Times |date=10 September 2010}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * प्रजासत्ताक दिन - [[उत्तर कोरिया]] (१९४८). * स्वातंत्र्य दिन - [[ताजिकिस्तान]] (१९९१). == बाह्य दुवे == {{BBC आज||september/9}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ----- [[सप्टेंबर ७]] - [[सप्टेंबर ८]] - '''सप्टेंबर ९''' - [[सप्टेंबर १०]] - [[सप्टेंबर ११]] - [[सप्टेंबर महिना]] {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 5m0cwdanxghmkmm85zd3qwaj6m8lsoi 0 30114 2708864 2655935 2026-09-09T21:09:42Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708864 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अंजान''' हे '''लालजी पाण्डेय''' यांचे टोपणनाव होते व ते सुप्रसिद्ध गीतकार होते. त्यांची विशेष उल्लेखनीय गाणी म्हणजे *"खैके पान बनारसवाला" ([[डॉन (१९७८ चित्रपट)|''डॉन'']] १९७८) व "रोते हुए आते हैं सब" (''[[मुकद्दर का सिकंदर]]'', १९७८). अंजान वाराणसीचे असून त्यांच्या गीतांमध्ये बरेचदा भोजपुरीचा वापर जाणवतो. त्यांचे सुपुत्र [[समीर अंजान|समीर]] हे सुद्धा एक प्रसिद्ध गीतकार आहेत. ==चित्रपट== *[[नमक हलाल (चित्रपट)|नमक हलाल (१९८२)]] == बाह्य दुवे== * [http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html अनजान यांची लघु आत्मकथा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |date=2007-02-21 }} * [http://www.cs.wisc.edu/~navin/india/songs/isongs/indexes/lyrics/anjaan.html अनजान यांची गीते] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524232405/http://www.cs.wisc.edu/~navin/india/songs/isongs/indexes/lyrics/anjaan.html |date=2007-05-24 }} {{विस्तार}} [[वर्ग:गीतकार]] [[वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:हिंदी गीतकार]] 38i6lxltm88o4wtkwegnlqlfap0gaqx 0 41209 2708829 2698585 2026-09-09T18:38:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708829 wikitext text/x-wiki {{एफ१ हंगाम | मागील_हंगाम = २०१० | सद्य_हंगाम = २०११ | पुढील_हंगाम = २०१२ }} [[File:Sebastian Vettel 2011 Sebastian Vettel in Yokohama.jpg|thumb|[[सेबास्टियान फेटेल]], आपले २०१० फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपद कायम राखत कमी वयात दोन अजिंक्यपद जिंकण्याचा [[फर्नांदो अलोन्सो]]चा विक्रम मोडला]] [[File:Jenson Button Hungary 2010.jpg|thumb|[[जेन्सन बटन]], २७० गुणांसोबत २०११ फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपदाचा उपविजेता व दुसरा क्रमांक.]] [[File:Mark Webber 2010 Japan.jpg|thumb|[[मार्क वेबर]], २५८ गुणांसोबत २०११ फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपदाचा गत विजेता व तिसरा क्रमांक.]] '''२०११ फॉर्म्युला वन हंगाम''' हा ६२वा [[आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ|एफ.आय.ए.]][[फॉर्म्युला वन]] हंगाम आहे. मूळ वेळापत्रकानुसार या हंगामात पहिल्या [[भारतीय ग्रांप्री]] सह एकूण २० शर्यती होणार होत्या. परंतु राजकीय अस्थिरतेमुळे [[बहरैन ग्रांप्री]] रद्द करण्यात आली. या हंगामात [[ब्रीजस्टोन]] ऐवजी [[पिरेली]]ला फॉर्म्युला वनच्या सर्व संघाना टायर पुरवण्याची जवाबदारी मिळाली. हंगामाच्या सुरुवातीला [[रेड बुल रेसिंग]] या संघाकडे कार निर्मित्यांचे अजिंक्यपद आहे. तर फॉर्म्युला वन चालकांचे अजिंक्यपद याच संघाचा चालक [[सेबास्टियान फेटेल]] याच्या कडे आहे. [[२०११ जपानी ग्रांप्री]] जिंकून सर्वात कमी वयात दुसऱ्यांदा फॉर्म्युला वन चालक अजिंक्यपद विजेता होण्याचा मान फेटेल ने मिळवला. ==संघ आणि चालक== २०११ फॉर्म्युला वन हंगामात एकुन १२ संघांनी भाग घेतला. खालील यादीत २०११ हंगामात भाग घेतेलेल्या सर्व संघ व संघांच्या चालकांची माहिती आहे. चालकांचे क्रमांक फॉर्म्युला वन संघटनेच्या २०११ हंगामाच्या अधिक्रुत सोत्राप्रमाणे आहेत. सर्व संघाची माहिती सुद्धा फॉर्म्युला वन संघटनेच्या २०११ हंगामाच्या अधिक्रुत सोत्राप्रमाणे आहे. काही ऐतिहासिक रुढिंमुळे क्रमांक १३ कोणत्याही चालकाला दिले गेले नव्हते.<ref name="२०११ FIA Formula One World Championship Entry List">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.fia.com/en-GB/mediacentre/pressreleases/f1releases/2010/Pages/f1_2011_entry.aspx|title=२०११ फॉर्म्युला वन हंगामात भाग घेतलेले संघ|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|दिनांक=२०१०-१२-०२|accessdate=2017-06-06|archive-date=2012-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106023110/http://www.fia.com/en-GB/mediacentre/pressreleases/f1releases/2010/Pages/f1_2011_entry.aspx|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" !संघ !कारनिर्माता !चेसिस !इंजिन !टायर !क्र !रेस चालक !शर्यत क्र. !परीक्षण चालक |- |rowspan=2| {{flagicon|AUT}} रेड बुल रेसिंग !rowspan=2| [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट एफ१]] |rowspan=2| रेड बुल आर.बी.७ |rowspan=2| रेनोल्ट आर.एस.२७-२०११ |rowspan=2 align="center"| {{Pirelli}} | align="center"| १ | {{flagicon|GER}} [[सेबास्टियान फेटेल]]<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.gpupdate.net/en/f1-news/217838/red-bull-extend-vettel-contract/ |title= रेड बुलने सेबास्टियान फेटेलचा करार वाढवला|प्रकाशक= ग्रांप्री अप्डेट|दिनांक=२००९-०८-२१}}</ref> | सर्व |rowspan=2 align="left"|{{flagicon|AUS}} [[डॅनियल रीक्कार्डो]]<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.redbullracing.com/cs/Satellite/en_INT/Red-Bull-Racing-Drivers/001242808780698|title=रेड बुल रेसिंग चालक|प्रकाशक=रेड बुल|accessdate=2012-03-23|archive-date=2011-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110104004126/http://www.redbullracing.com/cs/Satellite/en_INT/Red-Bull-Racing-Drivers/001242808780698|url-status=dead}}</ref> |- | align="center"| २ | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=मार्क वेबरने २०११ हंगामासाठी रेड बुल रेसिंगसोबत करार केला|दुवा=http://www.f1fanatic.co.uk/2010/06/07/webber-signs-with-red-bull-for-2011/|प्रकाशक=एफ वन फॅनॅटीक डॉट सिओ डॉट युके|दिनांक=२०१०-०६-०७}}</ref> | सर्व |- |rowspan=2| {{flagicon|UK}} वोडाफोन मॅकलारेन मर्सिडिज-बेंझ !rowspan=2| [[मॅकलारेन]]-[[मर्सिडिज-बेंझ]] |rowspan=2| मॅकलारेन एम.पी.४-२६ |rowspan=2| मर्सिडीज एफ.ओ.१०८.वाय |rowspan=2 align="center"| {{Pirelli}} | align="center"| ३ | {{flagicon|UK}} [[लुइस हॅमिल्टन]]<ref name="Hamilton">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.manipef1.com/news/articles/5919/|title=लुइस हॅमिल्टनने मॅकलारेन सोबतचा करार २०१२ हंगामापर्यंत वाढवला.|प्रकाशक=मानिपे एफ वन डॉट कॉम|दिनांक=२००८-०१-१८|accessdate=2012-03-23|archive-date=2009-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211060031/http://www.manipef1.com/news/articles/5919/|url-status=dead}}</ref> | सर्व |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|ESP}} [[पेड्रो डीला रोसा]]<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://mclaren.com/news/2011/03/09/pedro-de-la-rosa-rejoins-vodafone-mclaren-mercedes-१|title=पेड्रो डी ला रोसाने वोडाफोन मॅकलारेन मर्सिडिज संघात पुन्हा प्रवेश केला.|प्रकाशक=मॅकलारेन डॉट कॉम|दिनांक=२०११-०३-०९}}</ref><br>{{flagicon|GBR}} [[गॅरी पफेट्ट]]<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/88958|title=गॅरी पफेट्टने मॅकलारेन संघात येण्याचा, त्याच्या निर्णयाचा पाठींबा केला.|प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=२०११-०१-१५}}</ref> |- | align="center"| ४ | {{flagicon|UK}} [[जेन्सन बटन]]<ref name="Button">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.mclaren.com/latestnews/mclaren-news.php?article=384|title=वोडाफोन मॅकलारेन मर्सिडिजने विश्व अजिंक्यपदाचा विजेत्या, जेन्सन बटन, बरोबर करार केला.|प्रकाशक=मॅकलारेन डॉट कॉम|दिनांक=२००९-११-१८|accessdate=2012-03-23|archive-date=2009-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20091120190947/http://www.mclaren.com/latestnews/mclaren-news.php?article=384|url-status=dead}}</ref> | सर्व |- |rowspan=2| {{flagicon|ITA}} स्कुदेरिआ फेरारी{{refn|group=note|फेरारीने पहिल्या ८ शर्यतीत "स्कुदेरिआ फेरारी मार्लबोरो" नाव वापरले.<ref name="Marlboro">{{स्रोत बातमी|title=स्कुदेरिआ फेरारीने त्यांच्या संघाच्या नावातुन मार्लबोरो काढले.|दुवा=http://www.f1fanatic.co.uk/2011/07/08/ferrari-drops-marlboro-official-team/|प्रकाशक=एफ वन फॅनॅटीक डॉट सिओ डॉट युके|दिनांक=२०११-०७-०९}}</ref>}} !rowspan=2| [[स्कुदेरिआ फेरारी]] |rowspan=2| फेरारी १५०° इटालिया<ref>{{स्रोत बातमी|title=फेरारीने पुन्हा कारचे नाव बदलले.|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/89741|प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=२०११-०३-०४}}</ref> |rowspan=2| फेरारी ०५६ |rowspan=2 align="center"| {{Pirelli}} | align="center"| ५ | {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=फेरारी बातम्या|दुवा=http://www.ferrari.com/English/TS/News/Pages/090930_f1_News_1.aspx|प्रकाशक=फेरारी डॉट कॉम|दिनांक=२००९-०९-३०}}</ref> | सर्व |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|ITA}} [[जियानकार्लो फिसिकेला]]<ref name="Fisichella/Gené">{{स्रोत बातमी|title="Badoer on the rocks": Abschied im फेरारी एफ.६०|दुवा=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2011/01/Badoer_on_the_rocks_Abschied_im_Ferrari_F60_11011201.html|work=Motorsport-Total.com|दिनांक=१२ [[जानेवारी]] २०११|accessdate=2017-06-06|archive-date=2017-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830150830/http://www.motorsport-total.com/f1/news/2011/01/Badoer_on_the_rocks_Abschied_im_Ferrari_F60_11011201.html|url-status=dead}}</ref><br>{{flagicon|FRA}} [[ज्युल्स बियांची]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=फेरारीने २०११ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी, परिक्षण चालक म्हणुन, ज्युल्स बियांची निवड.|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/88128|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=११ [[नोव्हेंबर]] २०१०}}</ref><br>{{flagicon|ESP}} [[मार्क जीनी]]<ref name="Fisichella/Gené"/> |- | align="center"| ६ | {{flagicon|BRA}} [[फिलिपे मास्सा]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=फिलिपे मास्साने फेरारी सोबतचा करार २०१२ हंगामापर्यंत वाढवला|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/84244|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=९ [[जून]] २०१०}}</ref> | सर्व |- |rowspan=2| {{flagicon|GER}} मर्सिडीज जीपी पेट्रोनास एफ१ संघ !rowspan=2| [[मर्सिडीज जीपी]] |rowspan=2| मर्सिडीज एम.जी.पी. डब्ल्यू.०२ |rowspan=2| मर्सिडीज एफ.ओ.१०८.वाय |rowspan=2 align="center"| {{Pirelli}} | align="center"| ७ | {{flagicon|GER}} [[मिखाएल शुमाखर]]<ref name="Schumacher">{{स्रोत बातमी |दुवा= http://en.espnf1.com/mercedes/motorsport/story/7532.html |title=मिखाएल शुमाखर, २०१२ फॉर्म्युला वन हंगामा पर्यंत राहणार|प्रकाशक= ESPN |दिनांक= २७ [[जानेवारी]] २०१०}}</ref> | सर्व |rowspan=2 align="left"|{{flagicon|UK}} [[अँथनी डेविडसन]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bbc.co.uk/programmes/b015szkb|title=कोरियन ग्रांप्री - दुसरी साराव फेरी|प्रकाशक=बि.बि.सी डॉट सिओ डॉट युके}}</ref> |- | align="center"| ८ | {{flagicon|GER}} [[निको रॉसबर्ग]]<ref name="Rosberg">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://en.espnf1.com/f1/motorsport/story/२९८२७.html|title= मर्सिडीज-बेंझ २०११ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी संघ वाढवण्याच्या प्रयत्नात.|प्रकाशक= ESPN |दिनांक= ३० [[सप्टेंबर]] २०१०}}</ref> | सर्व |- |rowspan=3 | {{flagicon|UK}} लोटस रेनोल्ट जी.पी.<ref name="GL Renault">{{स्रोत बातमी|title=लोटस एफ१ संघाने रेनोल्ट एफ१ संघासोबतची योजनेचे अनावरण केले.|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/88616|प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=८ [[डिसेंबर]] २०१०}}</ref><ref name="UK Lotus Renault">{{स्रोत बातमी|title=Renault to switch to British licence |दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/88902|प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=१३ [[जानेवारी]] २०११}}</ref> !rowspan=3 | [[रेनोल्ट एफ१]]<ref name="Lotus Renault Chassis">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.renaultf1.com/Genii-Capital-and-Group-Lotus-join,3763.html|title=गेनी कॅपीटल ॲंड ग्रुप, रेनोल्ट एफ१ संघाबरोबर|प्रकाशक=रेनोल्ट एफ१ संघ|दिनांक=८ [[डिसेंबर]] २०१०|accessdate=2017-06-06|archive-date=2010-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20101210072337/http://www.renaultf1.com/Genii-Capital-and-Group-Lotus-join%2C3763.html|url-status=dead}}</ref> |rowspan=3 | रेनोल्ट आर.३१ |rowspan=3 | रेनोल्ट आर.एस.२७-२०११ |rowspan=3 align="center"| {{Pirelli}} |rowspan=2 align="center"| ९ | {{flagicon|GER}} [[निक हाइडफेल्ड]]<ref name="NickLRGP">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/news/headlines/2011/2/11750.html|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|दिनांक=१६ [[फेब्रुवारी]] २०११|title=रेनोल्ट एफ१ संघाने, निक हाइडफेल्डला निवडले.}}</ref> | १-११ |rowspan=3 align="left"|{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सेन्ना]]<ref name="Senna Renault">{{स्रोत बातमी|title=रेनोल्ट एफ१ संघाने, त्यांचा २०११ फॉर्म्युला वन हंगामाच्या खेळाडुचे अनावरण केले.|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/89162|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=३१ [[जानेवारी]] २०११}}</ref><br />{{flagicon|FRA}} [[रोमन ग्रोस्जीन]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=रेनोल्ट एफ१ संघाने, त्यांचा २०११ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी रोमन ग्रोस्जीनची तिसर्या चालक म्हणुन निवड केली|दुवा=http://www.motorsport.com/news/article.asp?ID=398865&FS=f1|प्रकाशक=मोटरस्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=३१ [[जानेवारी]] २०११|accessdate=2017-06-06|archive-date=2011-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110206055222/http://www.motorsport.com/news/article.asp?ID=398865&FS=F1|url-status=dead}}</ref><br />{{flagicon|MYS}} [[फैरुझ फौझी]]<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/88972|title=फैरुझ फौझी, रेनोल्ट एफ१ संघाचा, राखीव चालक.|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=१८ [[जानेवारी]] २०११}}</ref><br />{{flagicon|CHN}} [[हो-पिन टंग]]<ref name="Senna Renault" /><br />{{flagicon|CZE}} [[जॅन कॅरोउझ]]<ref name="Senna Renault" /> |- | {{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सेन्ना]]<ref name="Senna">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lotusrenaultgp.com/६३०८-Bruno-Senna-to-race-for-Lotus.html|title=ब्रुनो सेन्ना, लोटस एफ१-रेनोल्ट एफ१ संघांसाठी शर्यत करणार.|प्रकाशक=[[रेनोल्ट एफ१]]|दिनांक=२४ [[ऑगस्ट]] २०११}}</ref> | १२-१९ |- | align="center"| १० | {{flagicon|RUS}} [[विटाली पेट्रोव्ह]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=Petrov confirmed at Renault until २०१२|दुवा=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/12/11615.html|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|दिनांक=२२ [[डिसेंबर]] २०१०}}</ref> | सर्व |- |rowspan=2| {{flagicon|UK}} ए.टी.& टी.-विलियम्स !rowspan=2| [[विलियम्स एफ१]]-[[कॉसवर्थ]] |rowspan=2| विलियम्स एफ.डब्ल्यू.३३ |rowspan=2| कॉसवर्थ सि.ए.२०११ |rowspan=2 align="center"| {{Pirelli}} | align="center"| ११ | {{flagicon|BRA}} [[रुबेन्स बॅरीकेलो]]<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/88303|title=विलियम्स एफ१ संघाने, २०११ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी रुबेन्स बॅरीकेलोला टिकवले.|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=१५ [[नोव्हेंबर]] २०१०}}</ref> | सर्व |rowspan=2 align="left"|{{flagicon|FIN}} [[वालट्टेरी बोट्टास]]<ref>{{स्रोत बातमी|last=Elizalde|first=Pablo|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/87742|title=विलियम्स एफ१ संघ, अबु धाबी ग्रांप्री मध्ये पास्टोर मालडोनाडोचे परीक्षण करणार.|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=२५ [[ऑक्टोबर]] २०१०}}</ref> |- | align="center"| १२ | {{flagicon|VEN}} [[पास्टोर मालडोनाडो]]<ref name="Williams announces Maldonado">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/88547|title=विलियम्स एफ१ संघाने, २०११ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी पास्टोर मालडोनाडोची निवड केली.|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=१ [[डिसेंबर]] २०१०}}</ref> | सर्व |- | rowspan=2| {{flagicon|भारत}} फोर्स इंडिया एफ.१ संघ. {{refn|group=note|फोर्स इंडियाने “सहारा फोर्स इंडिया एफ. १ संघ” म्हणून शेवटच्या चार ग्रांप्री मध्ये भाग घेतला.}} !rowspan=2| [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडिज-बेंझ]] |rowspan=2| फोर्स इंडिया व्ही.जे.एम.०४ |rowspan=2| मर्सिडीज एफ.ओ.१०८.वाय |rowspan=2 align="center"| {{Pirelli}} | align="center"| १४ | {{flagicon|GER}} [[आद्रियान सूटिल]]<ref name="Force११">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/89078|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=२६ [[जानेवारी]] २०११|title=पॉल डि रेस्टाची, फोर्स इंडिया संघात निवड.}}</ref> | सर्व |rowspan=2 align="left"| {{flagicon|GER}} [[निको हल्केनबर्ग]]<ref name="Force११"/> |- | align="center"| १५ | {{flagicon|GBR}}[[पॉल डि रेस्टा]]<ref name="Force११"/> | सर्व |- |rowspan=3 | {{flagicon|SUI}} सौबर एफ१<ref name="सौबर name change">{{स्रोत बातमी|title=सौबर संघाला, नाव बदलण्याची परवानगी मिळाली.|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/84697|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=२४ [[जून]] २०१०}}</ref> !rowspan=3 | [[सौबर]]-[[स्कुदेरिआ फेरारी]] |rowspan=3 | सौबर सि.३० |rowspan=3 | फेरारी ०५६ |rowspan=3 align="center"| {{Pirelli}} | align="center"| १६ | {{flagicon|JPN}} [[कमुइ कोबायाशी]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=सौबर retains Kobayashi for २०११|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/८६४४४|first=Pablo|last=Elizalde|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=७ [[सप्टेंबर]] २०१०}}</ref> | सर्व |rowspan=3 | {{flagicon|MEX}} [[इस्तेबान गुतेरेझ]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=इस्तेबान गुतेरेझची, सौबर एफ१ संघात २०११ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी परिक्षण व राखीव चालक म्हणुन नेमणुक.|दुवा=http://www.sauber-motorsport.com/Esteban-Gutierrez-appointed-test-and-reserve-driver-for-2011-111?newsid=462|प्रकाशक=सौबर मोटर स्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=२० [[सप्टेंबर]] २०१०}}</ref><br />{{flagicon|ESP}} [[पेड्रो डीला रोसा]]<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://formula-one.speedtv.com/article/f1-sauber-confirms-pedro-de-la-rosa-standby/|title=सौबर एफ१ संघाने २०११ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी राखीव चालक म्हणुन पेड्रो डी ला रोसा असल्याची पुष्टी केली.|दिनांक=१९ [[जून]] २०११|प्रकाशक=स्पिड टिव्ही डॉट कॉम|accessdate=2017-06-13|archive-date=2011-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724093857/http://formula-one.speedtv.com/article/f1-sauber-confirms-pedro-de-la-rosa-standby/|url-status=dead}}</ref> |- |align="center" rowspan=2| १७ | {{flagicon|MEX}} [[सर्गिओ पेरेझ]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=सौबर एफ१ संघाने सर्गिओ पेरेझ सोबत करार केला.|दुवा=http://joesaward.wordpress.com/2010/10/04/sauber-signs-perez/|प्रकाशक=जो सावार्ड|दिनांक=४ [[ऑक्टोबर]] २०१०}}</ref> | १-६, ८-१९ |- | {{flagicon|ESP}} [[पेड्रो डीला रोसा]]<ref name="dlrcan">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.bbc.co.uk/sport१/hi/formula_one/13734813.stm|प्रकाशक=बि.बि.सी डॉट सिओ डॉट युके|दिनांक=१० [[जून]] २०११|title=सर्जियो पेरेझची उर्वरित कॅनेडियन ग्रांप्री चुकणार.}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ७ |- |rowspan=2| {{flagicon|ITA}} स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो !rowspan=2| [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेरारी]] |rowspan=2| टोरो रोस्सो एस.टी.आर.६ |rowspan=2| फेरारी ०५६ |rowspan=2 align="center"| {{Pirelli}} | align="center"| १८ | {{flagicon|SUI}} [[सॅबेस्टीयन बौमी]]<ref name="Toro">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.scuderiatororosso.com/cs/Satellite/en_INT/Article/Get-ready-for-the-noise-021242949280980?refmod=ContentFeed&refmodpos=A1|title=तैयार व्हा!!|दिनांक=१९ [[जानेवारी]] २०११|प्रकाशक=[[रेड बुल रेसिंग]]}}</ref> | सर्व |rowspan=2| {{flagicon|AUS}} [[डॅनियल रीक्कार्डो]]<ref name="Ricciardo">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/88501|title=Ricciardo gets STR Friday practice role|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=२६ [[नोव्हेंबर]] २०१०}}</ref><br/>{{flagicon|FRA}} [[जीन-एरिक वेर्गने]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=Frenchman Jean-Eric Vergne to get एफ.१ chance with Toro Rosso|दुवा=http://news.bbc.co.uk/sport२/hi/formula_one/१४६८४०८४.stm|first=Andrew|last=Benson|work=BBC एफ.१|प्रकाशक=बि.बि.सी डॉट सिओ डॉट युके|दिनांक=२६ [[ऑगस्ट]] २०११}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | align="center"| १९ | {{flagicon|ESP}} [[जेमी अल्गेर्सुरी]]<ref name="Toro"/> | सर्व |- |rowspan=3 | {{flagicon|MYS}}टिम लोटस<ref>{{स्रोत बातमी|title=लोटसने टिम लोटस नावाचे पुष्टीकरण केले.|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/86894|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=२४ [[सप्टेंबर]] २०१०}}</ref> !rowspan=3 | [[टिम लोटस]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] |rowspan=3 | लोटस टि.१२८ |rowspan=3 | रेनोल्ट आर.एस.२७-२०११<ref>{{स्रोत बातमी|title=लोटसने २०११ फॉर्म्युला वन हंगामात रेनोल्टचे इंजिन वापरण्याचे पुष्टीकरण केले, रेड बुलने करार वाढवला.|दुवा=http://www.f1fanatic.co.uk/2010/11/05/lotus-confirm-2011-renault-engine-deal-red-bull-extend-contract/|प्रकाशक=एफ वन फॅनॅटीक डॉट सिओ डॉट युके|दिनांक=५ [[नोव्हेंबर]] २०१०}}</ref> |rowspan=3 align="center"| {{Pirelli}} | align="center"| २० | {{flagicon|FIN}} [[हिक्की कोवालाइन]]<ref name="Lotus Drivers">{{स्रोत बातमी|title=लोटस एफ.१, हिक्की कोवालाइन आणि यार्नो त्रुल्लीला ठेवणार.|दुवा=http://news.bbc.co.uk/sport१/hi/motorsport/formula_one/9244045.stm|प्रकाशक=बि.बि.सी डॉट सिओ डॉट युके|दिनांक=३० [[नोव्हेंबर]] २०१०}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | सर्व |rowspan=3 align="left"| {{flagicon|भारत}} [[करून चांडोक]]<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.teamlotus.co.uk/news/2011/karun-chandhok-joins-team-lotus-as-reserve-driver|title=करुन चांडोक, टिम लोटसचा राखीव चालाक असल्याची पुष्टी.|दिनांक=२२ [[मार्च]] २०११|प्रकाशक=[[टिम लोटस]]|accessdate=2017-06-13|archive-date=2011-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110325033736/http://www.teamlotus.co.uk/news/2011/karun-chandhok-joins-team-lotus-as-reserve-driver|url-status=dead}}</ref><br/>{{flagicon|BRA}} [[लुइझ राझिया]]<ref name="Lotus testers">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.teamlotus.co.uk/news/2011/raziavalsecchiteixeira|title=२०११ परिक्षण चालक.|दिनांक=११ [[मार्च]] २०११|प्रकाशक=टिम लोटस|accessdate=2017-06-13|archive-date=2011-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110313043633/http://www.teamlotus.co.uk/news/2011/raziavalsecchiteixeira|url-status=dead}}</ref><br/> {{flagicon|ITA}} [[डेव्हिड वाल्सेच्ची]]<ref name="Lotus testers"/><br/> |- |rowspan=2 align="center"| २१ | {{flagicon|ITA}} [[यार्नो त्रुल्ली]]<ref name="Lotus Drivers" /> | १-९, ११-१९ |- | {{flagicon|भारत}} [[करून चांडोक]]<ref name="Karun racing">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/formula_one/14220866.stm|title=करुन चांडोकने जर्मन ग्रांप्रीसाठी यार्नो त्रुल्लीची जागा घेतली|दिनांक=२१ [[जुलै]] २०११|प्रकाशक=बि.बि.सी डॉट सिओ डॉट युके}}</ref> | १० |- |rowspan=4|{{flagicon|ESP}} एच.आर.टी फॉर्म्युला वन संघ{{refn|group=note|एच.आर.टी.ने "हिस्पॅनिया रेसिंग एफ १ संघ" म्हणून प्रथम नऊ ग्रांप्री मध्ये भाग घेतला.}} !rowspan=4| [[हिस्पानिया रेसिंग एफ१ संघ]]-[[कॉसवर्थ]] |rowspan=4| हिस्पानिया एफ.१११ |rowspan=4| कॉसवर्थ सि.ए.२०११ |rowspan=4 align="center"| {{Pirelli}} | align="center" rowspan=2| २२ | {{flagicon|भारत}} [[नरेन कार्तिकेयन]]<ref name="Narain">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/88821|title=Karthikeyan signs race deal with हिस्पानिया रेसिंग एफ१ संघ|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=६ [[जानेवारी]] २०११}}</ref> | १-८, १७ |rowspan=4 align="left"| {{flagicon|भारत}} [[नरेन कार्तिकेयन]]<ref name="Ricciardo हिस्पानिया रेसिंग एफ१ संघ">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/92740|दिनांक=३० [[जून]] २०११|title=Hispania confirms डॅनियल रीक्कार्डो will race for it from Silverstone|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप}}</ref><br> {{flagicon|CZE}} [[जॅन कॅरोउझ]]<ref name="Charouz">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/96427|दिनांक=२४ [[नोव्हेंबर]] २०११|title=जॅन कॅरोउझ to drive for हिस्पानिया रेसिंग एफ१ संघ during first practice for the ब्राझिलियन ग्रांप्री|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप}}</ref> |- | {{flagicon|AUS}} [[डॅनियल रीक्कार्डो]]<ref name="Ricciardo हिस्पानिया रेसिंग एफ१ संघ"/> | ९-१६, १८-१९ |- | align="center" rowspan=2| २३ | {{flagicon|ITA}} [[विटांटोनियो लिउझी]]<ref name="Liuzzi हिस्पानिया रेसिंग एफ१ संघ">{{स्रोत बातमी|title=Hispania Racing keeps on growing with skilled and expert Liuzzi|दुवा=http://www.hispaniaf1team.com/en/home/226-hispania-racing-keeps-on-growing-with-skilled-and-expert-liuzzi|प्रकाशक=[[हिस्पानिया रेसिंग एफ१ संघ]]|दिनांक=९ [[मार्च]] २०११|accessdate=2019-12-20|archive-date=2011-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110312091551/http://www.hispaniaf1team.com/en/home/226-hispania-racing-keeps-on-growing-with-skilled-and-expert-liuzzi|url-status=dead}}</ref> | १-१६, १८-१९ |- | {{flagicon|AUS}} [[डॅनियल रीक्कार्डो]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/2011/863/6935/|title=२०११ Formula १ Airtel Grand Prix of India: Practice १ Results|work=Formula१.com|प्रकाशक=[[Formula One Group|Formula One Administration]]|दिनांक=२८ [[ऑक्टोबर]] २०११|access-date=2020-06-17|archive-date=2011-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20111030045135/http://www.formula1.com/results/season/2011/863/6935/|url-status=dead}}</ref> | १७ |- |rowspan=2| {{flagicon|RUS}} मारुशिया वर्जिन रेसिंग<ref name="Marussia">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://en.rian.ru/russia/२०१०११११/१६१२८१९६६.html|title=Russia enters Formula १ as company takes ‘significant stake’ in Virgin team|last=Smotrov|first=Alexandr|दिनांक=११ [[नोव्हेंबर]] २०१०|प्रकाशक=RIA Novosti}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Virgin Russian">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://en.rian.ru/sports/२०११०२०३/१६२४३९४७२.html|title=एफ.१ Marussia वर्जिन रेसिंग team to compete under Russian flag|दिनांक=३ [[फेब्रुवारी]] २०११|प्रकाशक=RIA Novosti}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !rowspan=2| [[वर्जिन रेसिंग]]-[[कॉसवर्थ]] |rowspan=2| वर्जिन एम.व्हि.आर.०२ |rowspan=2| कॉसवर्थ सि.ए.२०११ |rowspan=2 align="center"| {{Pirelli}} | align="center"| २४ | {{flagicon|GER}} [[टिमो ग्लोक]]<ref name="टिमो ग्लोक">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/८८५५७|title=Glock says he is not going anywhere|प्रकाशक=हेमार्केट ग्रुप|दिनांक=३ [[डिसेंबर]] २०१०}}</ref> | सर्व |rowspan=2 align="left"|{{flagicon|JPN}} [[सकोन यामामोटो]]<ref name="Yamamoto">{{स्रोत बातमी|title=Yamamoto joins Virgin as reserve driver|दुवा=http://www.f1fanatic.co.uk/२०११/०३/२३/yamamoto-joins-virgin-reserve-driver/|प्रकाशक=एफ वन फॅनॅटीक डॉट सिओ डॉट युके|दिनांक=२३ [[मार्च]] २०११}}</ref><br>{{flagicon|CAN}} [[रॉबर्ट विकन्स]]<ref name="Virgin reserves">{{स्रोत बातमी|title=Wickens becomes वर्जिन रेसिंग reserve|दुवा=http://www.gpupdate.net/en/एफ.१-news/२६१३६१/wickens-becomes-virgin-racing-reserve/|work=GPUpdate.net|प्रकाशक=GP Update|दिनांक=३ [[जून]] २०११}}</ref><br>{{flagicon|UK}} [[एड्रियन क्एइफे-हॉब्स]]<ref name="Virgin reserves"/> |- | align="center"| २५ | {{flagicon|BEL}} [[जेरोम डि आंब्रोसीयो]]<ref name="Jerome">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.virginracing.com/news/२४१/|title=The new face of Marussia वर्जिन रेसिंग|work=virginracing.com|दिनांक=२१ [[डिसेंबर]] २०१०}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | सर्व |} ==हंगामाचे वेळपत्रक== [[एप्रिल १६]] [[इ.स. २०१०]] रोजी बर्नी एक्लेस्टोनने पुष्टी केली कि २०११ फॉर्म्युला वन हंगामात, एकूण २० शर्यती असतील. [[२०१० फॉर्म्युला वन हंगाम|२०१० फॉर्म्युला वन हंगामातील]] सर्व १९ शर्यती व [[भारतीय ग्रांप्री]] मिळून एकुन २० शर्यतींची घोषणा झाली.[[एफ.आय.ए]] संघटनेने २०११ फॉर्म्युला वन हंगामाचे तातपुर्ते वेळपत्रक [[सप्टेंबर ८]], [[इ.स. २०१०]]<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.fia.com/en-GB/mediacentre/pressreleases/wmsc/2010/Pages/wmsc_080910.aspx|title=वर्ल्ड मोटर स्पोर्ट्स काउंसील: ०८/०९/२०१०|प्रकाशक=एफ.आय.ए|दिनांक=८ [[सप्टेंबर]] २०१०|accessdate=2017-06-07|archive-date=2010-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100911083736/http://fia.com/en-GB/mediacentre/pressreleases/wmsc/2010/Pages/wmsc_080910.aspx|url-status=dead}}</ref> रोजी जाहीर केली. ह्या वेळपत्रकाची [[नोव्हेंबर ३]] [[इ.स. २०१०]] रोजी पुष्टी करण्यात आली<ref name="WMSC०३१११०">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.fia.com/en-GB/mediacentre/pressreleases/wmsc/2010/Pages/wmsc_031110.aspx|title=वर्ल्ड मोटर स्पोर्ट्स काउंसील: ०३/११/२०१०|प्रकाशक=एफ.आय.ए|दिनांक=३ [[नोव्हेंबर]] २०१०|accessdate=2017-06-07|archive-date=2010-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101105155751/http://www.fia.com/en-GB/mediacentre/pressreleases/wmsc/2010/Pages/wmsc_031110.aspx|url-status=dead}}</ref>. [[बहरैन ग्रांप्री]] रद्द झाल्यामुळे, फक्त १९ शर्यतीं चालवण्यात आल्या. {| class="wikitable" style="font-size: ८५%" |- !rowspan="2"| फेरी !rowspan="2"| अधिक्रुत रेस नाव !rowspan="2"| [[फॉर्म्युला वन ग्रांप्री यादी|ग्रांप्री]] !rowspan="2"| [[फॉर्म्युला वन सर्किटांची यादी|सर्किट]] !rowspan="2"| शहर !rowspan="2"| तारीख !colspan="2"| वेळ |- ! [[प्रमाणवेळ|स्थानिय]] ! [[ग्रीनविच प्रमाणवेळ|GMT]] |- ! १ | [[क्वांटास]] [[ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]]<ref name="AustralianGP">{{स्रोत बातमी|title=Qantas renews ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री Sponsorship|दुवा=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/11/11522.html|work=formula१.com|दिनांक=१३ [[नोव्हेंबर]] २०१०|accessdate=2020-06-17|archive-date=2014-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323211615/http://www.formula1.com/news/headlines/2010/11/11522.html|url-status=dead}}</ref> | [[२०११ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|Australia}} [[मेलबर्न ग्रांप्री सर्किट|आल्बर्ट पार्क]] | [[मेलबर्न]] | २७ [[मार्च]] | १७:०० | ०६:०० |- ! २ | [[पेट्रोनास]] [[मलेशियन ग्रांप्री]]<ref name="MalaysiaGP">{{स्रोत बातमी|title=पेट्रोनास extends Malaysian race sponsorship|दुवा=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/9/11196.html|work=formula१.com|दिनांक=१ [[सप्टेंबर]] २०१०|accessdate=2020-06-17|archive-date=2010-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100904125536/http://www.formula1.com/news/headlines/2010/9/11196.html|url-status=dead}}</ref> | [[२०११ मलेशियन ग्रांप्री|मलेशियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|Malaysia}} [[सेपांग आंतरराष्ट्रीय सर्किट]] |[[कुलालंपूर]] | १० [[एप्रिल]] | १६:०० | ०८:०० |- ! ३ | [[यु.बि.एस.]] [[चिनी ग्रांप्री]] | [[२०११ चिनी ग्रांप्री|चिनी ग्रांप्री]] | {{flagicon|China}} [[शांघाय आंतरराष्ट्रीय सर्किट]] |[[शांघाय]] | १७ [[एप्रिल]] | १५:०० | ०७:०० |- ! ४ | [[तुर्की ग्रांप्री|डी.एच.एल. तुर्की ग्रांप्री]]<ref name="DHLTurkey">{{स्रोत बातमी|title=DHL, Türkiye Grand Prix'sine isim sponsoru oldu|दुवा=http://www.turkiyef1.com/haberler/25697/dhl-turkiye-gp-sine-isim-sponsoru-oldu.html|work=turkiyef1.com|दिनांक=२१ [[एप्रिल]] २०११|accessdate=2020-06-17|archive-date=2012-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323004706/http://www.turkiyef1.com/haberler/25697/dhl-turkiye-gp-sine-isim-sponsoru-oldu.html|url-status=dead}}</ref> | [[२०११ तुर्की ग्रांप्री|तुर्की ग्रांप्री]] | {{flagicon|Turkey}} [[इस्तंबूल पार्क]] |[[इस्तंबूल]] | ८ [[मे]] | १५:०० | १२:०० |- ! ५ | [[ग्रान प्रिमीयो डी इस्पाना]] [[सान्तान्देर]] | [[२०११ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश ग्रांप्री]] | {{flagicon|Spain}} [[सर्किट डी काटलुन्या]] |[[बार्सिलोना]] | २२ [[मे]] | १४:०० | १२:०० |- ! ६ | [[मोनॅको ग्रांप्री|ग्रांप्री डी मोनॅको]] | [[२०११ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको ग्रांप्री]] | {{flagicon|Monaco}} [[सर्किट डी मोनॅको]] |[[मोंटे कार्लो]] | २९ [[मे]] | १४:०० | १२:०० |- ! ७ | [[कॅनेडियन ग्रांप्री|ग्रांप्री डु कॅनडा]] | [[२०११ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनेडियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|Canada}} [[सर्किट गिलेस विलेनेउ]] |[[माँत्रियाल]] | १२ [[जून]] | १३:०० | १७:०० |- ! ८ | [[युरोपियन ग्रांप्री|ग्रांप्री ऑफ युरोप]] | [[२०११ युरोपियन ग्रांप्री|युरोपियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|ESP}} [[वेलेंशिया स्ट्रीट सर्किट]] |[[वेलेंशिया]] | २६ [[जून]] | १४:०० | १२:०० |- ! ९ | [[सान्तान्देर]] [[ब्रिटिश ग्रांप्री]] | [[२०११ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश ग्रांप्री]] | {{flagicon|UK}} [[सिल्वेरस्टोन सर्किट]] |[[सिल्वेरस्टोन]] | १० [[जुलै]] | १३:०० | १२:०० |- ! १० | [[जर्मन ग्रांप्री|ग्रोसर प्रिस सान्तान्देर वॉन डुस्चलँड]] | [[२०११ जर्मन ग्रांप्री|जर्मन ग्रांप्री]] | {{flagicon|Germany}} [[नुर्बुर्गरिंग]] |[[नुर्बुर्ग]] | २४ [[जुलै]] | १४:०० | १२:०० |- ! ११ | [[एनि]] [[हंगेरियन ग्रांप्री|माग्यर नागीदिज]] | [[२०११ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|Hungary}} [[हंगरोरिंग]] |[[बुडापेस्ट]] | ३१ [[जुलै]] | १४:०० | १२:०० |- ! १२ | [[शेल]] [[बेल्जियम ग्रांप्री]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=Shell becomes Belgium's शीर्षक sponsor|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/89974|प्रकाशक=[[Haymarket Group|Haymarket Publications]]|दिनांक=१७ [[मार्च]] २०११}}</ref> | [[२०११ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जियम ग्रांप्री]] | {{flagicon|Belgium}} [[सर्किट डी स्पा-फ्रांसोरचॅम्पस]] |[[स्पा]] | २८ [[ऑगस्ट]] | १४:०० | १२:०० |- ! १३ | [[इटालियन ग्रांप्री|ग्रान प्रीमिओ]] [[सान्तान्देर]] [[इटालियन ग्रांप्री|डी'इटालिया]] | [[२०११ इटालियन ग्रांप्री|इटालियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|Italy}} [[अटोड्रोमो नझिओनल डी मोंझा]] |[[मोंझा]] | ११ [[सप्टेंबर]] | १४:०० | १२:०० |- ! १४ | [[सिंगापूर टेलिकम्युनिकेशन]] [[सिंगापूर ग्रांप्री]]<ref name="SingaporeGP">{{स्रोत बातमी|title=SingTel renews सिंगापूर ग्रांप्री शीर्षक sponsorship|दुवा=http://www.formula1.com/news/headlines/2011/3/11782.html|work=formula१.com|दिनांक=१ [[मार्च]] २०११}}{{मृत दुवा|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[२०११ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापूर ग्रांप्री]] | {{flagicon|Singapore}} [[मरीना बे स्ट्रीट सर्किट]] |[[सिंगापूर]] | २५ [[सप्टेंबर]] | २०:०० | १२:०० |- ! १५ | [[जपानी ग्रांप्री]] | [[२०११ जपानी ग्रांप्री|जपानी ग्रांप्री]] | {{flagicon|Japan}} [[सुझुका सर्किट]] |[[सुझुका]] | ९ [[ऑक्टोबर]] | १५:०० | ०६:०० |- ! १६ | [[कोरियन ग्रांप्री]] | [[२०११ कोरियन ग्रांप्री|कोरियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|South Korea}} [[कोरिया आंतरराष्ट्रीय सर्किट]] |[[येओन्गाम]] | १६ [[ऑक्टोबर]] | १५:०० | ०६:०० |- ! १७ | [[एअरटेल]] [[भारतीय ग्रांप्री]]<ref name="IndianGPSponsor">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.formula1.com/news/headlines/2011/8/12420.html|title=Airtel Grand Prix of India set to flag off India’s एफ.१ dreams|प्रकाशक=Formula१.com |दिनांक=१८ [[ऑगस्ट]] २०११}}</ref> | [[२०११ भारतीय ग्रांप्री|भारतीय ग्रांप्री]] | {{flagicon|India}} [[बुद्ध आंतरराष्ट्रीय सर्किट]] |[[नोइडा]] | ३० [[ऑक्टोबर]] | १५:०० | ०९:३० |- ! १८ | [[एतिहाद एअरवेज]] [[अबु धाबी ग्रांप्री]] | [[२०११ अबु धाबी ग्रांप्री|अबु धाबी ग्रांप्री]] | {{flagicon|UAE}} [[यास मरिना सर्किट]] |[[अबु धाबी]] | १३ [[नोव्हेंबर]] | १७:०० | १३:०० |- ! १९ | [[ब्राझिलियन ग्रांप्री|ग्रांडे प्रीमियो]] [[पेट्रोब्रास]] [[ब्राझिलियन ग्रांप्री|दो ब्राझिल]] | [[२०११ ब्राझिलियन ग्रांप्री|ब्राझिलियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|Brazil}} [[अटोड्रोम जोस कार्लोस पेस]] |[[साओ पाउलो]] | २७ [[नोव्हेंबर]] | १४:०० | १६:०० |} ==हंगामाचे निकाल== ===ग्रांप्री=== {| class="wikitable" |- ! शर्यत क्र. ! ग्रांप्री ! पोल पोझिशन ! जलद फेरी ! विजेता चालक ! विजेता कारनिर्माता ! माहिती |- ! १ | {{flagicon|AUS}} [[ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|BRA}} [[फिलिपे मास्सा]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|माहिती]] |- ! २ | {{flagicon|MYS}} [[मलेशियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ मलेशियन ग्रांप्री|माहिती]] |- ! ३ | {{flagicon|CHN}} [[चिनी ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | {{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]]-[[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०११ चिनी ग्रांप्री|माहिती]] |- ! ४ | {{flagicon|TUR}} [[तुर्की ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ तुर्की ग्रांप्री|माहिती]] |- ! ५ | {{flagicon|ESP}} [[स्पॅनिश ग्रांप्री]] | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! ६ | {{flagicon|MON}} [[मोनॅको ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ मोनॅको ग्रांप्री|माहिती]] |- ! ७ | {{flagicon|CAN}} [[कॅनेडियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|GBR}} [[जेन्सन बटन]] | {{flagicon|GBR}} [[जेन्सन बटन]] | {{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]]-[[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०११ कॅनेडियन ग्रांप्री|माहिती]] |- ! ८ | {{flagicon|ESP}} [[युरोपियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|GER}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ युरोपियन ग्रांप्री|माहिती]] |- ! ९ | {{flagicon|GBR}} [[ब्रिटिश ग्रांप्री]] | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]] | {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]] | {{flagicon|ITA}} [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[२०११ ब्रिटिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! १० | {{flagicon|GER}} [[जर्मन ग्रांप्री]] | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | {{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]]-[[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०११ जर्मन ग्रांप्री|माहिती]] |- ! ११ | {{flagicon|HUN}} [[हंगेरियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|BRA}} [[फिलिपे मास्सा]] | {{flagicon|GBR}} [[जेन्सन बटन]] | {{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]]-[[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०११ हंगेरियन ग्रांप्री|माहिती]] |- ! १२ | {{flagicon|BEL}} [[बेल्जियम ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ बेल्जियम ग्रांप्री|माहिती]] |- ! १३ | {{flagicon|ITA}} [[इटालियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ इटालियन ग्रांप्री|माहिती]] |- ! १४ | {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|GBR}} [[जेन्सन बटन]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ सिंगापूर ग्रांप्री|माहिती]] |- ! १५ | {{flagicon|JPN}} [[जपानी ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|GBR}} [[जेन्सन बटन]] | {{flagicon|GBR}} [[जेन्सन बटन]] | {{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]]-[[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०११ जपानी ग्रांप्री|माहिती]] |- ! १६ | {{flagicon|KOR}} [[कोरियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ कोरियन ग्रांप्री|माहिती]] |- ! १७ | {{flagicon|भारत}} [[भारतीय ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ भारतीय ग्रांप्री|माहिती]] |- ! १८ | {{flagicon|UAE}} [[अबु धाबी ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | {{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]]-[[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०११ अबु धाबी ग्रांप्री|माहिती]] |- ! १९ | {{flagicon|BRA}} [[ब्राझिलियन ग्रांप्री]] | {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | [[२०११ ब्राझिलियन ग्रांप्री|माहिती]] |} ===गुण प्रणाली=== खालिल रचना वापरून प्रत्येक शर्यतीत पहिल्या दहा वर्गीकृत चालकांना असे गुण दिले जातात: {|class="wikitable" !निकालातील स्थान |style="background-color:#ffffbf" align="center"|'''१ला''' |style="background-color:#dfdfdf" align="center"|'''२रा''' |style="background-color:#ffdf9f" align="center"|'''३रा''' |style="background-color:#dfffdf" align="center"|'''४था''' |style="background-color:#dfffdf" align="center"|'''५वा''' |style="background-color:#dfffdf" align="center"|'''६वा''' |style="background-color:#dfffdf" align="center"|'''७वा''' |style="background-color:#dfffdf" align="center"|'''८वा''' |style="background-color:#dfffdf" align="center"|'''९वा''' |style="background-color:#dfffdf" align="center"|'''१०वा''' |- !गुण |style="background-color:#ffffbf" align="center"|२५ |style="background-color:#dfdfdf" align="center"|१८ |style="background-color:#ffdf9f" align="center"|१५ |style="background-color:#dfffdf" align="center"|१२ |style="background-color:#dfffdf" align="center"|१० |style="background-color:#dfffdf" align="center"|८ |style="background-color:#dfffdf" align="center"|६ |style="background-color:#dfffdf" align="center"|४ |style="background-color:#dfffdf" align="center"|२ |style="background-color:#dfffdf" align="center"|१ |- |} पूर्ण गुण प्रदान करण्यासाठी, शर्यत विजेत्याने नियोजित शर्यतीच्या किमान अंतराच्या ७५% पूर्ण करणे आवश्यक आहे. शर्यत विजेत्याने शर्यतीच्या ७५% पेक्षा कमी अंतर पूर्ण केल्यास, जर किमान दोन पूर्ण फेऱ्या असतील तर त्याला १/२ गुण प्रदान करण्यात येतील.{{refn|group=note|name=race abandoned|जर शर्यतीत दोन फेऱ्या पूर्ण केल्या जाऊ शकत नाहीत अशा घटनेत कोणतेही गुण दिले जात नाहीत आणि शर्यत रद्द केली जाते.<ref name="sporting regs"/>}} शर्यतीच्या समारोपानंतर जर टाय झाल्यास, "काऊंट-बॅक" प्रणालीचा वापर करून टायब्रेकर करण्यात येतो, ज्या मध्ये चालकाच्या सर्वात उत्तम निकाल लक्षात घेउन, गुण दिले जातात.{{refn|जर दोन किंवा अधिक चालकांना अथवा कारनिर्मात्यांना "सर्वात उत्तम निकाल" प्रणालीप्रमाणे जर समान गुण, समान वेळेस मिळाले तर त्यांचा पुढील उत्तम निकाल वापरला जाईल. पुढे जर या प्रणालीमुळे जर दोन किंवा अधिक चालकांना अथवा कारनिर्मात्यांना जर समान गुण, समान वेळेस मिळाले तर एफआयए योग्य ठरेल अशा निकषांनुसार विजेता नामांकीत करेल.<ref name="sporting regs">{{स्रोत बातमी|title=२०१७ फॉर्म्युला वन क्रीडा नियमन|दुवा=http://www.fia.com/file/54256/download/18381?token=lMCfyJzf|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ|प्रकाशक=एफ.आय.ए. डॉट.कॉम|दिनांक=९ मार्च २०१७|दिनांक=९ एप्रिल २०१७|}}</ref>|group=note|name = standings tiebreaker}} ===चालक=== {| class="wikitable" |- valign="top" !valign="middle"| स्थान !valign="middle"| चालक ! [[२०११ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]<br />{{flagicon|AUS}} ! [[२०११ मलेशियन ग्रांप्री|मले]]<br />{{flagicon|MYS}} ! [[२०११ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]<br />{{flagicon|CHN}} ! [[२०११ तुर्की ग्रांप्री|तुर्की]]<br />{{flagicon|TUR}} ! [[२०११ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]]<br />{{flagicon|ESP}} ! [[२०११ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]<br />{{flagicon|MON}} ! [[२०११ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनेडि]]<br />{{flagicon|CAN}} ! [[२०११ युरोपियन ग्रांप्री|युरोपि]]<br />{{flagicon|ESP}} ! [[२०११ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]<br />{{flagicon|GBR}} ! [[२०११ जर्मन ग्रांप्री|जर्मन]]<br />{{flagicon|GER}} ! [[२०११ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]<br />{{flagicon|HUN}} ! [[२०११ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]<br />{{flagicon|BEL}} ! [[२०११ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]]<br />{{flagicon|ITA}} ! [[२०११ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]<br />{{flagicon|SIN}} ! [[२०११ जपानी ग्रांप्री|जपान]]<br />{{flagicon|JPN}} ! [[२०११ कोरियन ग्रांप्री|कोरिया]]<br />{{flagicon|KOR}} ! [[२०११ भारतीय ग्रांप्री|भारत]]<br />{{flagicon|भारत}} ! [[२०११ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]<br />{{flagicon|UAE}} ! [[२०११ ब्राझिलियन ग्रांप्री|ब्राझि]]<br />{{flagicon|BRA}} !valign="middle"| गुण |- ! १ |align="left"| {{flagicon|GER}} [[सेबास्टियान फेटेल]] |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| '''२''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| १ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| '''२''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''''१''''' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| '''२''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| '''३''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''''१''''' |align="center" bgcolor="#efcfff"| '''मा.''' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| '''२''' !align="right"| ३९२ |- ! २ |align="left"| {{flagicon|GBR}} [[जेन्सन बटन]] |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#ffffbf"| १ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| ''२'' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ !align="right"| २७० |- ! ३ |align="left"| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''४'' |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ''३'' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| ''२'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"|'''४''' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''४'' |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"|'''३''' |align="center" bgcolor="#ffdf9f"|'''३''' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| ''२'' |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''४'' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' !align="right"| २५८ |- ! ४ |align="left"| {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]] |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ !align="right"| २५७ |- ! ५ |align="left"| {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| १ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| ''२'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''४'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| '''२''' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| १ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. !align="right"| २२७ |- ! ६ |align="left"| {{flagicon|BRA}} [[फिलिपे मास्सा]] |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''७'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''६'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ !align="right"| ११८ |- ! ७ |align="left"| {{flagicon|GER}} [[निको रॉसबर्ग]] |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ !align="right"| ८९ |- ! ८ |align="left"| {{flagicon|GER}} [[मिखाएल शुमाखर]] |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ !align="right"| ७६ |- ! ९ |align="left"| {{flagicon|GER}} [[आद्रियान सूटिल]] |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ !align="right"| ४२ |- ! १० |align="left"| {{flagicon|RUS}} [[विटाली पेट्रोव्ह]] |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७† |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० !align="right"| ३७ |- ! ११ |align="left"| {{flagicon|GER}} [[निक हाइडफेल्ड]] |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. | | | | | | | | !align="right"| ३४ |- ! १२ |align="left"| {{flagicon|JPN}} [[कमुइ कोबायाशी]] |align="center" bgcolor="#000000" style="color:white"| अ.घो. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ !align="right"| ३० |- ! १३ |align="left"| {{flagicon|GBR}} [[पॉल डि रेस्टा]] |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८† |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ !align="right"| २७ |- ! १४ |align="left"| {{flagicon|ESP}} [[जेमी अल्गेर्सुरी]] |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१† |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ !align="right"| २६ |- ! १५ |align="left"| {{flagicon|SUI}} [[सॅबेस्टीयन बौमी]] |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ !align="right"| १५ |- ! १६ |align="left"| {{flagicon|MEX}} [[सर्गिओ पेरेझ]] |align="center" bgcolor="#000000" style="color:white"| अ.घो. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#ffffff"| सु.ना. |align="center" bgcolor="#एफ.१f८ff"|प्रक्टी. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ !align="right"| १४ |- ! १७ |align="left"| {{flagicon|BRA}} [[रुबेन्स बॅरीकेलो]] |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ !align="right"| ४ |- ! १८ |align="left"| {{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सेन्ना]] | | | | | | | | | | | |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ !align="right"| २ |- ! १९ |align="left"| {{flagicon|VEN}} [[पास्टोर मालडोनाडो]] |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८† |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. !align="right"| १ |- ! २० |align="left"| {{flagicon|ESP}} [[पेड्रो डीला रोसा]] | | | | | | |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ | | | | | | | | | | | | !align="right"| ० |- ! २१ |align="left"| {{flagicon|ITA}} [[यार्नो त्रुल्ली]] |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. | |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ !align="right"| ० |- ! २२ |align="left"| {{flagicon|FIN}} [[हिक्की कोवालाइन]] |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ !align="right"| ० |- ! २३ |align="left"| {{flagicon|ITA}} [[विटांटोनियो लिउझी]] |align="center" bgcolor="#FFCFCF"|पा.ना. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २२ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ | |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. !align="right"| ० |- ! २४ |align="left"| {{flagicon|BEL}} [[जेरोम डि आंब्रोसीयो]] |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ !align="right"| ० |- ! २५ |align="left"| {{flagicon|GER}} [[टिमो ग्लोक]] |align="center" bgcolor="#cfcfff" | पु.व. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ |align="center" bgcolor="#ffffff"| सु.ना. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. !align="right"| ० |- ! २६ |align="left"| {{flagicon|भारत}} [[नरेन कार्तिकेयन]] |align="center" bgcolor="#FFCFCF"|पा.ना. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २४ | | | | | | | | |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ | | !align="right"| ० |- ! २७ |align="left"| {{flagicon|AUS}} [[डॅनियल रीक्कार्डो]] | | | | | | | | |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff" | पु.व. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० !align="right"| ० |- ! २८ |align="left"| {{flagicon|भारत}} [[करून चांडोक]] | | | | | | | | | |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० | | | | | | | | | !align="right"| ० |- |- valign="top" !valign="middle"| स्थान !valign="middle"| चालक ! [[२०११ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]<br />{{flagicon|AUS}} ! [[२०११ मलेशियन ग्रांप्री|मले]]<br />{{flagicon|MYS}} ! [[२०११ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]<br />{{flagicon|CHN}} ! [[२०११ तुर्की ग्रांप्री|तुर्की]]<br />{{flagicon|TUR}} ! [[२०११ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]]<br />{{flagicon|ESP}} ! [[२०११ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]<br />{{flagicon|MON}} ! [[२०११ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनेडि]]<br />{{flagicon|CAN}} ! [[२०११ युरोपियन ग्रांप्री|युरोपि]]<br />{{flagicon|ESP}} ! [[२०११ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]<br />{{flagicon|GBR}} ! [[२०११ जर्मन ग्रांप्री|जर्मन]]<br />{{flagicon|GER}} ! [[२०११ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]<br />{{flagicon|HUN}} ! [[२०११ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]<br />{{flagicon|BEL}} ! [[२०११ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]]<br />{{flagicon|ITA}} ! [[२०११ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]<br />{{flagicon|SIN}} ! [[२०११ जपानी ग्रांप्री|जपान]]<br />{{flagicon|JPN}} ! [[२०११ कोरियन ग्रांप्री|कोरिया]]<br />{{flagicon|KOR}} ! [[२०११ भारतीय ग्रांप्री|भारत]]<br />{{flagicon|भारत}} ! [[२०११ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]<br />{{flagicon|UAE}} ! [[२०११ ब्राझिलियन ग्रांप्री|ब्राझि]]<br />{{flagicon|BRA}} !valign="middle"| गुण |} {{फॉर्म्युला वन निकाल संदर्भ}} † चालकाने ग्रांप्री पूर्ण केली नाही, परंतु ९०% पेक्षा जास्त रेस पूर्ण केल्या मुळे त्यांना गुण देण्यात आले. ===कारनिर्माते=== {| class="wikitable" |- valign="top" !valign="middle"| क्र. !valign="middle"| कारनिर्माता !valign="middle"| गाडी<br />क्र. ! [[२०११ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]<br />{{flagicon|AUS}} ! [[२०११ मलेशियन ग्रांप्री|मले]]<br />{{flagicon|MYS}} ! [[२०११ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]<br />{{flagicon|CHN}} ! [[२०११ तुर्की ग्रांप्री|तुर्की]]<br />{{flagicon|TUR}} ! [[२०११ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]]<br />{{flagicon|ESP}} ! [[२०११ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]<br />{{flagicon|MON}} ! [[२०११ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनेडि]]<br />{{flagicon|CAN}} ! [[२०११ युरोपियन ग्रांप्री|युरोपि]]<br />{{flagicon|ESP}} ! [[२०११ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]<br />{{flagicon|GBR}} ! [[२०११ जर्मन ग्रांप्री|जर्मन]]<br />{{flagicon|GER}} ! [[२०११ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]<br />{{flagicon|HUN}} ! [[२०११ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]<br />{{flagicon|BEL}} ! [[२०११ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]]<br />{{flagicon|ITA}} ! [[२०११ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]<br />{{flagicon|SIN}} ! [[२०११ जपानी ग्रांप्री|जपान]]<br />{{flagicon|JPN}} ! [[२०११ कोरियन ग्रांप्री|कोरिया]]<br />{{flagicon|KOR}} ! [[२०११ भारतीय ग्रांप्री|भारत]]<br />{{flagicon|भारत}} ! [[२०११ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]<br />{{flagicon|UAE}} ! [[२०११ ब्राझिलियन ग्रांप्री|ब्राझि]]<br />{{flagicon|BRA}} !valign="middle"| गुण |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| १ |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | १ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| '''२''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| १ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| '''२''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''''१''''' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| '''२''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''१''' |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| '''३''' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| '''''१''''' |align="center" bgcolor="#efcfff"| '''मा.''' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| '''२''' !rowspan="2" align="right"| ६५० |- | २ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''४'' |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ''३'' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| ''२'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| '''४''' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''४'' |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| '''३''' |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| '''३''' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| ''२'' |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''४'' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| २ |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]]-[[मर्सिडिज-बेंझ]] | ३ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| १ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| ''२'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''४'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| '''२''' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| १ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. !rowspan="2" align="right"| ४९७ |- | ४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#ffffbf"| १ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| ''२'' |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| ३ |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|ITA}} [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#ffffbf"| ''१'' |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#dfdfdf"| २ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ !rowspan="2" align="right"| ३७५ |- | ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''७'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ''६'' |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| ४ |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|GER}} [[मर्सिडीज जीपी]] | ७ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ !rowspan="2" align="right"| १६५ |- | ८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| ५ |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|GBR}} [[रेनोल्ट एफ१]] | ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ !rowspan="2" align="right"| ७३ |- | १० |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| ३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७^† |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| ६ |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|भारत}} [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडिज-बेंझ]] | १४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ !rowspan="2" align="right"| ६९ |- | १५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८^† |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| ७ |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|SUI}} [[सौबर]]-[[स्कुदेरिआ फेरारी]] | १६ |align="center" bgcolor="#000000" style="color:white"| अ.घो. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ !rowspan="2" align="right"| ४४ |- | १७ |align="center" bgcolor="#000000" style="color:white"| अ.घो. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#ffffff"| सु.ना. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| ८ |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|ITA}} [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेरारी]] | १८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ !rowspan="2" align="right"| ४१ |- | १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१^† |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| ९ |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|GBR}} [[विलियम्स एफ१]]-[[कॉसवर्थ]] | ११ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| ९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ !rowspan="2" align="right"| ५ |- | १२ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८^† |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#dfffdf"| १० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| ११ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| १० |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|MYS}} [[टिम लोटस]]-[[रेनोल्ट स्पोर्ट एफ१]] | २० |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ !rowspan="2" align="right"| ० |- | २१ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| ११ |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|ESP}} [[हिस्पानिया रेसिंग एफ१ संघ]]-[[कॉसवर्थ]] | २२ |align="center" bgcolor="#FFCFCF"|पा.ना. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff" | पु.व. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० !rowspan="2" align="right"| ० |- | २३ |align="center" bgcolor="#FFCFCF"|पा.ना. |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २२ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २३ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan="2" align="left"| १२ |rowspan="2" align="left"| {{flagicon|RUS}} [[वर्जिन रेसिंग]]-[[कॉसवर्थ]] | २४ |align="center" bgcolor="#cfcfff" | पु.व. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ |align="center" bgcolor="#ffffff"| सु.ना. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. !rowspan="2" align="right"| ० |- | २५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १५ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १४ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २२ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १७ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १८ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २१ |align="center" bgcolor="#cfcfff"| २० |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १६ |align="center" bgcolor="#efcfff"| मा. |align="center" bgcolor="#cfcfff"| १९ |- style="border-top:2px solid #aaaaaa" valign="top" !valign="middle"| क्र. !valign="middle"| कारनिर्माता !valign="middle"| गाडी<br />क्र. ! [[२०११ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]<br />{{flagicon|AUS}} ! [[२०११ मलेशियन ग्रांप्री|मले]]<br />{{flagicon|MYS}} ! [[२०११ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]<br />{{flagicon|CHN}} ! [[२०११ तुर्की ग्रांप्री|तुर्की]]<br />{{flagicon|TUR}} ! [[२०११ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]]<br />{{flagicon|ESP}} ! [[२०११ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]<br />{{flagicon|MON}} ! [[२०११ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनेडि]]<br />{{flagicon|CAN}} ! [[२०११ युरोपियन ग्रांप्री|युरोपि]]<br />{{flagicon|ESP}} ! [[२०११ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]<br />{{flagicon|GBR}} ! [[२०११ जर्मन ग्रांप्री|जर्मन]]<br />{{flagicon|GER}} ! [[२०११ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]<br />{{flagicon|HUN}} ! [[२०११ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]<br />{{flagicon|BEL}} ! [[२०११ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]]<br />{{flagicon|ITA}} ! [[२०११ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]<br />{{flagicon|SIN}} ! [[२०११ जपानी ग्रांप्री|जपान]]<br />{{flagicon|JPN}} ! [[२०११ कोरियन ग्रांप्री|कोरिया]]<br />{{flagicon|KOR}} ! [[२०११ भारतीय ग्रांप्री|भारत]]<br />{{flagicon|भारत}} ! [[२०११ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]<br />{{flagicon|UAE}} ! [[२०११ ब्राझिलियन ग्रांप्री|ब्राझि]]<br />{{flagicon|BRA}} !valign="middle"| गुण |} {{फॉर्म्युला वन निकाल संदर्भ}} † चालकाने ग्रांप्री पूर्ण केली नाही, परंतु ९०% पेक्षा जास्त रेस पूर्ण केल्या मुळे त्यांना गुण देण्यात आले. == हे सुद्धा पहा == # [[फॉर्म्युला वन]] # [[फॉर्म्युला वन ग्रांप्री यादी]] # [[फॉर्म्युला वन चालक यादी]] # [[फॉर्म्युला वन कारनिर्माते अजिंक्यपद यादी]] # [[फॉर्म्युला वन चालक अजिंक्यपद यादी]] # [[फॉर्म्युला वन सर्किटांची यादी]] ==तळटीप== {{reflist|group=note}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} == बाह्य दुवे == # [http://www.formula1.com/ फॉर्म्युला वन ग्रांप्रीचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{२०११ फॉर्म्युला वन हंगाम}} {{फॉर्म्युला वन अजिंक्यपद}} [[वर्ग:फॉर्म्युला वन हंगाम]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] simrousxa9rmslh25he23tbvyamg17h 0 44930 2708763 1771200 2026-09-09T12:55:52Z ~2026-48683-85 187265 2708763 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = बायरिश मोटोरेन वोर्के | लोगो = BMW logo (gray).svg | लोगो रुंदी = 180px | लोगो शीर्षक = | प्रकार = | स्थापना = १९१६ | संस्थापक = फ्रान्झ जोसेफ पॉप | मुख्यालय शहर = म्युनिख | मुख्यालय देश = जर्मनी | मुख्यालय स्थान = | स्थानिक कार्यालय संख्या = | महत्त्वाच्या व्यक्ती = नॉर्बर्ट रिथहोफर (सीईओ) | सेवांतर्गत प्रदेश = जगभर | उद्योगक्षेत्र = | उत्पादने = वाहने, सायकली | सेवा = | महसूल = €५०.६८ अब्ज (२००९) | एकूण उत्पन्न = €२८९ दशलक्ष (२००९) | निव्वळ उत्पन्न = €२०४ दशलक्ष (२००९) | कर्मचारी संख्या = ९६,२३० (२००९) | पालक कंपनी = | विभाग = | पोटकंपनी = [[रोल्स-रॉइस (कार)|रोल्स-रॉइस]] | मालक = | ब्रीदवाक्य = | संकेतस्थळ = [http://www.bmw.com बीएमडल्यू.कॉम] | विसर्जन = | तळटिपा = | आंतरराष्ट्रीय = }} '''बायरिश मोटोरेन वोर्के''' ('''बी.एम.डब्ल्यू''') (इंग्रजीमधे:Bavarian Motor Works) ही [[जर्मन]] आलिशान गाड्या (Luxury cars) व बाईक बनवणारी कंपनी आहे. तिने १९९८ साली [[रोल्स-रॉइस (कार)|रोल्स-रॉइस]] ही कंपनी विकत घेतली. {{विस्तार}} [[वर्ग:जर्मनीमधील कंपन्या]] [[वर्ग:वाहन उत्पादक कंपन्या]] o7mj0522nyc1f9guahnsbs90ihmoged 0 47884 2708880 2562564 2026-09-10T02:38:20Z संतोष गोरे 135680 2708880 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मध्यवर्ती बँक |नाव = भारतीय रिझर्व बँक |स्थानिक_नाव = Reserve Bank of India<br />भारतीय रिझर्व बैंक |चित्र१ = Reserve Bank of India Logo.svg |चित्र_शीर्षक१= रिझर्व बँकेचा लोगो |चित्र२ = RBI-Tower.jpg |चित्र_शीर्षक२ = भारतीय रिझर्व बँकेचे मुंबईतील मुख्यालय |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |अक्षांश - रेखांश = {{coord|18|55|58|N|72|50|13|E|display=inline}} |स्थापना = [[इ.स. १९३५]] |गव्हर्नर = [[शक्तिकांत दास]] <ref name="RBI">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://m.rbi.org.in/Scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=45720 आरबीआयचे संकेतस्थळ :|शीर्षक=शक्तिकांत दास आरबीआय गव्हर्नरपदी नियुक्त (इंग्रजी मजकूर) |last1= |first1= |last2= |first2= |दिनांक=०५/०९/२०१६ |website= आरबीआयचे संकेतस्थळ|प्रकाशक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१८/११/२०१६ |quote=}}</ref> |देश = {{IND}} |चलन = [[रुपया]] |ISO 4217 संकेत = INR {{IND}} |गंगाजळी = US$300.21 billion (२०१०) |संकेतस्थळ = https://www.rbi.org.in/<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|संकेतस्थळ=https://www.rbi.org.in/}}</ref> }} '''भारतीय रिझर्व बँक''' ही भारत सरकारने स्थापन केलेली व चालवलेली मध्यवर्ती पतपेढी, मध्यवर्ती बँक आणि नियामक संस्था आहे.सर्वप्रथम १७७१ मध्ये भारतासाठी मध्यवर्ती बँकेची संकल्पना वॉरन हेस्टिंग्जने मांडली होती ,१९२६ च्या यंग हिल्टन आयोगाच्या शिफारशीवरून तसेच गोलमेज परिषदेच्या चर्चेअंती भारतासाठी एक मध्यवर्ती बँक स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला, रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाची स्थापना करण्यासाठी १ जानेवारी १९२७ मध्ये सर्वप्रथम सेंट्रल बँकिंगच्या उत्पत्तीची सुरुवात केली गेली, परंतु ती केवळ सात वर्षांनंतर मार्च १९३४ मध्ये ही अधिनियमित करण्यात बनली. तथापि, मध्यवर्ती बँकेच्या काही घटकांसह, भारतात एक बँकिंग संस्था स्थापन करण्याच्या प्रयत्नांचा १७७३ सालापर्यंतचा एक मोठा इतिहास सापडला आहे हे नमूद करणे आवश्यक आहे की इतर अनेक देशांप्रमाणेच, चलन आणि विनिमय संबंधी बाबी जसे की आर्थिक मानक आणि विनिमय दराच्या प्रश्नावर बँकिंग, विशेषतः केंद्रीय बँकिंग या विषयापेक्षा जास्त लक्ष दिले गेले. तसेच, बऱ्याच काळासाठी चलन आणि बँकिंगमधील आंतर-कनेक्शन व्यापक प्रमाणात आकलन झालेला दिसत नाही.यासाठी संसदेत ६ मार्च १९३४ला आर बी आय कायदा १९३४ संमत करण्यात आला आणि १ एप्रिल १९३५ला रिझर्व बँक ऑफ इंडियाची स्थापना करण्यात आली  भारतीय रिझर्व बँकेचे मुख्य कार्यालय [[मुंबई]] येथे आहे. भारतीय रिझर्व बँक ही देशपातळीवर आर्थिक संस्थांना शिस्त आणण्याचे काम करते. रिझर्व बँक वार्षिक ,सहामाही तसेच तिमाही आर्थिक धोरण व पतधोरण (मौद्रिक धोरण व पतधोरण) जाहीर करते. रिझर्व्ह बँकेचे कामकाज पाहण्यासाठी एक पूर्णवेळ गव्हर्नर, चार डेप्युटी गव्हर्नर, १६ सदस्यांचे संचालक मंडळ यांची नेमणूक १९३४ च्या आर बी आयच्या कायद्यानुसार भारत सरकारकडून चार वर्षांकरिता केली जाते. रिझर्व बँक ऑफ इंडिया ही भारतीय रुपयाच्या जारी आणि पुरवठ्यासाठी आणि भारतीय बँकिंग प्रणालीचे नियमन यासाठी जबाबदार आहे. हे देशाच्या मुख्य पेमेंट प्रणालीचे व्यवस्थापन देखील करते आणि त्याच्या आर्थिक विकासाला चालना देण्यासाठी कार्य करते. भारतीय रिझर्व बँक नोट मुद्रा हा भारतीय रिझर्व बँकच्या विशेष विभागांपैकी एक आहे ज्याद्वारे ते भारतीय बँक नोटा आणि नाणी टाकतात. भारतीय रिझर्व बँक ने भारतातील पेमेंट आणि सेटलमेंट प्रणालीचे नियमन करण्यासाठी नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाची स्थापना त्यांच्या विशेष विभागांपैकी एक म्हणून केली. ठेवींचा विमा आणि सर्व भारतीय बँकांना पत सुविधांची हमी देण्याच्या उद्देशाने आरबीआयने आपल्या विशेष विभागांपैकी एक म्हणून ठेव विमा आणि क्रेडिट हमी कॉर्पोरेशनची स्थापना केली. २०१६ मध्ये चलनविषयक धोरण समितीची स्थापना होईपर्यंत, देशातील चलनविषयक धोरणावरही तिचे पूर्ण नियंत्रण होते. १ एप्रिल १९३५ रोजी रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया कायदा, १९३४ नुसार त्याचे कामकाज सुरू झाले. मूळ भागभांडवल १०० समभागांमध्ये विभागले गेले होते जे प्रत्येकी पूर्ण भरलेले होते. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, १ जानेवारी १९४९ रोजी भारतीय रिझर्व बँकचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले. भारतीय रिझर्व बँकची एकंदर दिशा २१ सदस्यीय केंद्रीय संचालक मंडळाकडे असते, ज्यात: गव्हर्नर; चार डेप्युटी गव्हर्नर; दोन वित्त मंत्रालयाचे प्रतिनिधी (सामान्यत: आर्थिक व्यवहार सचिव आणि वित्तीय सेवा सचिव); दहा सरकारने नामनिर्देशित संचालक; आणि चार संचालक जे मुंबई, कोलकाता, चेन्नई आणि दिल्लीसाठी स्थानिक मंडळांचे प्रतिनिधित्व करतात. या प्रत्येक स्थानिक मंडळामध्ये प्रादेशिक हितसंबंधांचे आणि सहकारी आणि देशी बँकांच्या हिताचे प्रतिनिधित्व करणारे पाच सदस्य असतात. ही एशियन क्लियरिंग युनियनची सदस्य बँक आहे. बँक आर्थिक समावेशन धोरणाला चालना देण्यासाठी देखील सक्रिय आहे आणि आर्थिक समावेशासाठी आघाडीची (AFI) सदस्य आहे. बँकेला अनेकदा 'मिंट स्ट्रीट' या नावाने संबोधले जाते. १२ नोव्हेंबर २०२१ रोजी, भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी गुंतवणुकीचा विस्तार करणे आणि गुंतवणूकदारांसाठी अधिक सुरक्षितता सुनिश्चित करणे हे दोन नवीन योजना सुरू केल्या. दोन नवीन योजनांमध्ये आरबीआय रिटेल डायरेक्ट योजना आणि रिझर्व्ह बँक एकात्मिक लोकपाल योजना यांचा समावेश आहे. भारतीय रिझर्व बँक रिटेल डायरेक्ट योजना किरकोळ गुंतवणूकदारांना सरकारी सिक्युरिटीजमध्ये सहज गुंतवणूक करण्यासाठी लक्ष्यित करते. आरबीआयच्या म्हणण्यानुसार, या योजनेमुळे किरकोळ गुंतवणूकदारांना त्यांचे सरकारी सिक्युरिटीज खाते विनामूल्य उघडण्याची आणि देखरेख करण्याची परवानगी मिळेल. भारतीय रिझर्व बँक एकात्मिक लोकपाल योजनेचे उद्दिष्ट मध्यवर्ती बँकेद्वारे नियमन केलेल्या संस्थांविरुद्ध ग्राहकांच्या तक्रारींचे निराकरण करण्यासाठी तक्रार निवारण यंत्रणेत आणखी सुधारणा करणे आहे. == प्रमुख उद्देश == भारतीय रिझर्व बँकेचे प्रमुख उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: * भारतीय चलनी नोटांची छपाई गरजेनुसार करणे. * भारताची गंगाजळी राखणे. * भारताची आर्थिक स्थिती राखणे. * भारतीय चलन आणि पत यांचे रक्षण करणे. == मुख्य कार्ये == *मौद्रिक अधिकार: चलनविषयक धोरण तयार करते, अंमलबजावणी करते आणि देखरेख ठेवते. उद्दीष्ट: विकासाचे उद्दीष्ट लक्षात ठेवून किंमतीची स्थिरता राखणे. *आर्थिक प्रणालीचे नियामक आणि पर्यवेक्षकः देशातील बँकिंग आणि वित्तीय प्रणाली कार्य करते अशा बँकिंग कार्यांसाठी विस्तृत मापदंड निर्धारित करते. उद्दीष्ट: प्रणालीवरील जनतेचा विश्वास कायम ठेवणे, ठेवीदारांच्या हिताचे रक्षण करणे आणि लोकांना कमी खर्चात बँकिंग सेवा प्रदान करणे. परकीय विनिमय व्यवस्थापक *विदेशी विनिमय व्यवस्थापन कायदा, 1999 व्यवस्थापित करते. उद्दीष्ट: बाह्य व्यापार आणि पेमेंट सुलभ करणे आणि भारतातील परकीय चलन बाजाराची सुव्यवस्थित विकास आणि देखभाल वाढवणे. *चलन जारीकर्ता: नवीन चलन आणि नाणी प्रचलित करणे, विनिमयासाठी योग्य नसलेले चलन आणि नाणी नष्ट करणे. उद्देशः जनतेला चलन नोटा आणि नाण्यांचा पुरेशा प्रमाणात पुरवठा करणे आणि चांगल्या प्रतीमध्ये देणे. *विकासात्मक भूमिका: राष्ट्रीय उद्दीष्टांचे समर्थन करण्यासाठी प्रमोशनल कार्यांची विस्तृत श्रृंखला सादर करते. *पेमेंट अँड सेटलमेंट प्रणालीचे नियामक आणि पर्यवेक्षकः - मोठ्या प्रमाणात जनतेच्या गरजा भागवण्यासाठी देशातील पेमेंट प्रणालीचे सुरक्षित आणि कार्यक्षम पद्धती सादर आणि सुधारित करतात. उद्दीष्ट: पेमेंट आणि सेटलमेंट प्रणालीवर लोकांचा विश्वास कायम ठेवा‌. *संबंधित कार्ये- बँकर टू सरकार : केंद्र आणि राज्य सरकारांसाठी व्यापारी बँकिंग कार्य करते; तसेच त्यांचा बँकर म्हणून काम करतो. बँकांकडे बँकः सर्व अनुसूचित बँकांची बँकिंग खाती ठेवली जातात. ==इतिहास== ===१९३५-१९५०=== १ एप्रिल इ.स. १९३५ रोजी भारतीय रिर्झव्ह बँकेची स्थापना भारतीय रिझर्व बँक कायदा १९३४ नुसार झाली . भारतीय रिझर्व बँकेने रचना आणि दृष्टीकोन [[भीमराव रामजी आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या ‘दि प्राॅब्लम ऑफ रूपी: इट्स ओरीजीन अँड इट्स सोल्युशन’ या पुस्तकातून घेतले आणि हिल्टन यंग आयोगाकडे सादर केले. ह्या बँकेची संस्थापना १९२६ च्या राॅयल संस्थेच्या शिफारसेच्या आधारे झाली. या बँकेचा मूळ शिक्का म्हणून ईस्ट इंडिया कंपनीचे चिन्ह - म्हणजेच नारळाचे झाड आणि सिंह असे होत.पण त्या चिन्हात बदल करण्यात आले आणि सिंहा ऐवजी भारताचा राष्ट्रीय प्राणि वाघ याचा चिन्हात समावेश झाला. प्रधान कार्यालय सर्वोत्तम बाबी चलन आणि क्रेडिट प्रणाली ऑपरेट चलन जारी नियमन, भारतातील आर्थिक चलनाची स्थिरता सुरक्षित साठा ठेवणे आणि सामान्यतः असे त्याच्या कामे वर्णन होते. कलकत्ता (आता कोलकाता) मध्ये स्थापन, पण १९३७ मध्ये बॉम्बे (आता मुंबई) करण्यात आले आहे. रिझर्व बँकेलाही, ब्रह्मदेश मध्यवर्ती बँकेच्या नात्याने ब्रह्मदेशाची मध्यवर्ती बँक म्हणून (१९४२-४५) काम करत होती. १९४७ मध्ये भारत पाकिस्तानची फाळणी झाल्यानंतर १९३५. भारतीय केंद्रीय पासून बँके स्टेट बँक ऑफ पाकिस्तान साठी जून १९४८ पर्यंत पाकिस्तानची मध्यवर्ती बँक म्हणून काम केले. रिझर्व बँकेचे १९४९ मध्ये भारत सरकार द्वारे राष्ट्रीयीकरण गेले आहे. ===१९५०-१९६०=== १९५० मध्ये भारत सरकारने पहिल्या तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू अंतर्गत कृषी क्षेत्राचा लक्ष केंद्रित एक मध्यवर्ती नियोजित आर्थिक धोरण विकसित केले आहे. प्रशासन व्यावसायिक बँकांचे राष्ट्रीयीकरण केले आणि १९४९ बँकिंग कंपनी कायदा आधारित स्थापन रिझर्व्ह बँकेने एक भाग म्हणून मध्यवर्ती बँक नियम (नंतर बँकिंग नियमन अधिनियम म्हणतात). शिवाय, मध्यवर्ती बँक कर्ज आर्थिक योजना समर्थन करण्यासाठी आदेश दिले होते. ===१९६०-१९६९=== बँक क्रॅश एक परिणाम म्हणून, रिझर्व्ह स्थापन ठेव विमा प्रणाली निरीक्षण विनंती केली आहे. राष्ट्रीय बँक प्रणाली विश्वास परत करणे आवश्यक आहे आणि डिसेंबर १९६१ भारतीय सरकारने अर्थव्यवस्था प्रोत्साहन निधी आढळले आणि घोषणा "विकास बँकिंग" वापरले ७ सुरू होते. भारत सरकारने राष्ट्रीय बँक बाजार चेहरामोहरा बदलला, आणि संस्था भरपूर राष्ट्रीयकृत. एक परिणाम म्हणून, रिझर्व्ह बँक नियंत्रण आणि या सार्वजनिक बँकिंग क्षेत्रातील पाठिंबा मध्यवर्ती भागात खेळायला जावं लागलं. ===१९६९-१९८५=== १९६९ मध्ये इंदिरा गांधी व्यवहारी सरकार १४ मोठी व्यावसायिक बँकांचे [[राष्ट्रीयीकरण]] केले. १९८० मध्ये आणखी सहा बँकांचे [[राष्ट्रीयीकरण]] केले होते गांधी यांनी परत आल्यावर. अर्थव्यवस्था आणि विशेषतः आर्थिक क्षेत्रातील नियमन १९७० मध्ये [[भारत सरकार]]ने पुनरावृत्ती होते आणि १९८०. मध्यवर्ती बँक केंद्रीय प्लेयर ठरला आहे आणि रूची, राखीव निधीचे प्रमाण आणि दृश्यमान ठेवी सारखे कार्ये भरपूर त्याच्या धोरणे वाढ झाली आहे. या उपाययोजना चांगले आर्थिक विकास उद्देश आणि संस्था कंपनी धोरण एक प्रचंड प्रभाव होता. बँका निवडले क्षेत्रात पैसा दिला आहे शेती व्यवसाय आणि लहान व्यापार कंपन्या. शाखा गावात प्रत्येक नव्याने स्थापन कार्यालय देशात दोन नवीन कार्यालये स्थापन करणे भाग होते. १९७३ मध्ये तेल धोके महागाई वाढते परिणाम, रिझर्व्ह बँक आणि प्रभाव कमी करण्यासाठी चलनविषयक धोरण रोखले. ===१९८५-१९९१=== समित्या भरपूर १९८५ आणि १९९१ दरम्यान भारतीय अर्थव्यवस्था विश्लेषण त्यांचे परिणाम आरबीआय एक प्रभाव होता. औद्योगिक आणि आर्थिक पुनर्रचना, डेव्हलपमेंट रिसर्च आणि भारत सुरक्षा & एक्स्चेंज बोर्ड इंदिरा गांधी इन्स्टिट्यूट ऑफ बोर्ड संपूर्ण राष्ट्रीय अर्थव्यवस्था तपास सुरक्षा आणि विनिमय बोर्ड आणि अधिक प्रभावी बाजारात चांगले पद्धती गुंतवणूकदार हितसंबंधांना संरक्षण प्रस्तावित . भारतीय आर्थिक बाजारात त्यामुळे-म्हणतात "आर्थिक दडपशाही" साठी आणि शॉ. या सवलत आणि भारतीय वित्त एप्रिल, १९८८ मध्ये आर्थिक बाजारात त्याचे कार्यान्वित झाला एक अग्रगण्य उदाहरण होते; जुलै १९८८ मध्ये स्थापना केली नॅशनल हाऊसिंग बँक, मालमत्ता बाजारात गुंतवणूक करणे भाग होते आणि एक नवीन आर्थिक कायदा अधिक सुरक्षा उपाय आणि उदारीकरण थेट ठेव अष्टपैलुत्व सुधारली. ===१९९१-२०००=== {{बदल}} भारतीय रुपया चलन गमावले १८% अमेरिकन डॉलर नातेवाईक म्हणून राष्ट्रीय अर्थव्यवस्था जुलै १९९१ मध्ये संकुचन आणि समिती ऐहिक कमी राखीव निधीचे प्रमाण तसेच वैधानिक तरलता प्रमाण आर्थिक क्षेत्रातील पुनर्रचनेचे कार्य सल्ला दिला. नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे खाजगी बँकिंग क्षेत्रातील स्थापन करण्यासाठी १९९३ मध्ये प्रसिद्ध झाले. या टर्निंग पॉईंट बाजार अधिक मजबूत करणे आवश्यक आहे आणि अनेकदा मूळ कशात आहे असे म्हणतात. मध्यवर्ती बँकेच्या आवडी आणि विश्वास आणि मालमत्ता बाजारात वित्तीय बाजारात काही क्षेत्रात नियंत्रणमुक्त. या पहिल्या टप्प्यात एक यशस्वी होता आणि केंद्र सरकारने १९९८ मध्ये मालक संरचना भांडवल गुंतवणे एक विविधता उदारीकरण भाग पाडले. भारतीय राष्ट्रीय शेअर बाजाराचा जून १९९४ मध्ये व्यापार घेतला आणि भारतीय रिझर्व्ह बँक त्यांची गंगाजळीचा पाया अधिक मजबूत करण्यासाठी भांडवल बाजारात संवाद साधता जुलै राष्ट्रीयकृत बँका परवानगी दिली. मध्यवर्ती बँक उपकंपनी कंपनी भारतीय रिझर्व्ह बँक टीप खाजगी उत्पादन स्थापना केली मर्यादित-३ फेब्रुवारी १९९५. ===२०००पासून=== विदेशी विनिमय व्यवस्थापन १९९९ पासून कायदा जून २००० मध्ये अंमलात आला तो २००४-२००५ (नॅशनल इलेक्ट्रॉनिक निधी हस्तांतरण) आयटम सुधारणा केली पाहिजे. इंडिया लिमिटेड, नऊ संस्था एक विलीनीकरण, सुरक्षा मुद्रण आणि कॉर्पोरेशन २००६ मध्ये स्थापना केली आणि नाणी निर्माण होते. राष्ट्रीय आर्थिक विकास दर २००८-२००९ च्या शेवटच्या तिमाहीत ५.८% पर्यंत खाली आले आणि मध्यवर्ती बँकेच्या आर्थिक विकास चांगला होतो. ==गव्हर्नर== भारतीय नोटा चलन म्हणून स्वीकारण्यास योग्य असल्याचे प्रमाण आणि सरकार तर्फे खात्री म्हणून रिझर्व बँकेचे सर्वोच्च अधिकारी गव्हर्नर नोटांवर एक वचन नामा लिहितात आणि त्यावर आपली स्वाक्षरी करतात. सर ओस्बॉर्न स्मिथ हे रिझर्व बँकेचे पहिले गव्हर्नर होते. त्यांनी १ एप्रिल १९३५ रोजी आपला कार्यभार स्वीकारला. ते दि. ३०-जून-१९३७ पर्यंत आपल्या पदावर होते आणि त्या काळातील एकाही नोटवर त्यांची स्वाक्षरी नाही. त्यानंतर स‍र जेम्स ब्रेड टेलर हे दि. ०१-०७-१९३७ ते दि. १७-०२-१९४३ या काळात गव्हर्नर होते. सर चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख हे पहिले भारतीय मूल निवासी गव्हर्नर, ते दि. ११-०८-१९४३ रोजी या पदावर विराजमान झाले. १९५० ते १९५६ या काळात त्यांनी भारताचे पहिले वित्त मंत्री म्हणून काम पाहिले. आधी वित्त सचिव आणि नंतर गव्हर्नर अशी दुहेरी भूमिका बजावणारे अधिकारीही झाले आहेत. त्यातही डॉ. मनमोहन सिंग हे भारताचे वित्त मंत्री आणि पुढे पंतप्रधान पद भूषविणारे आतापर्यंत एकमेव गव्हर्नर ठरले आहेत. दि. ०१-०४-१९३५ पासून दि. ०५-०९-२००८ पर्यंत २१ विविध सनदी अधिकाऱ्यांनी गव्हर्नर म्हणून काम केले आहे. दि. ०३-०९-२०१३ पासून या पदावर [[रघुराम राजन]] हे आहेत. नुकताच, दि. ०४-०९-२०१६ला उर्जीत पटेल यांनी रिझर्व्ह बँकेच्या गव्हर्नरपदाचा कार्यभार सांभाळला आहे.नोव्हेंबर २०१८ मध्ये शक्तिकान्त दास हे आर बी आयचे २५ वे गव्हर्नर झाले. == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] * [[भारताची अर्थव्यवस्था]] * [[भारतीय रुपया]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.rbi.org.in/ Reserve Bank of India Official site ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101219113959/http://rbi.org.in/ |date=2010-12-19 }} (इंग्रजी मजकूर) * [http://www.rbi.org.in/Scripts/bs_viewcontent.aspx?Id=159 Reserve Bank of India Ombudsman site](इंग्रजी मजकूर) {{भारतातील बँका}} [[वर्ग:भारतीय बँका]] [[वर्ग:भारतीय वित्तसंस्था]] [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँक| ]] [[वर्ग:मध्यवर्ती बँका]] [[वर्ग:भारतात बँकिंग व्यवस्था]] k6g6mspvz6r3qk9rsvcytzb148ksi5r 0 48035 2708825 2708625 2026-09-09T17:53:43Z नरेश सावे 88037 /* विदेशी पक्षी */ 2708825 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]] [[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]] '''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात. == उत्पत्ती == पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे. == शरीर रचना == [[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २ डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते. पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो. कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात. # बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो. # अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात. # अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत. # पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात. == पंखांची रचना व उडणे == वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते. # एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे # जलद झेप # पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे # हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड # पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण # भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे # कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड # सरळ उड्डाण व जलद फडफड == चोच == पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार - १) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली. २) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी. ३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी. ४) लाकूड तासण्यासाठी. ५) फुलातील मध खाण्यासाठी . ६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी. ७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी. ८) कापण्यासाठी. ९) संवरक्षणासाठी == विविध जाती व कुळे == जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे . == वर्तन == बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत. === खाद्य === [[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]] पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे. == स्थलांतर == ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :- # अन्नाची उपलब्धता - # हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात. # जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात. # सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता # पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी # उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते. == पक्षांची घरटी == पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो. == शेतकऱ्यांचे मित्र == साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात. पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी [[कॅरोलविना पॅराकीट]] या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासमारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते. == पुस्तक == शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. == भारतीय पक्षी == पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. [[कावळा]], [[कबूतर]] व [[चिमणी]] हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत. भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते) * महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे) * पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन) * पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली) * पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * पक्षी - आपले सख्खे शेजारी - किरण पुरंदरे * पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे * शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे) * A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले) * Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत) * Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे) * Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप) * Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण) ==विदेशी पक्षी== अ.अमेरिकेतील पक्षी. क.दक्षिण डाकोटा राज्य.<ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> #[[गुंजन पक्षी]].[[(Hummingbird)]]. #[[कबुतरे व पारवे]] ([[Doves]] and [[Pigeons]]). #[[सुतारपक्षी]] ([[Woodpeckers]]). #[[भिंगरी पक्षी]] आणि [[राजापक्षी]]([[Swallows]] and [[Kingbirds]]). #[[पाकोळ्या]] आणि [[रातवा]] ([[Swifts]] and [[Nighthawks]]). #[[नीळकंठ आणि कावळा]] ([[Jays and Crows]]). #[[चिकाडी]], [[भिंतसर्पी]],[[वृक्षसर्पी]] आणि [[रानचिमणी पक्षी]] ([[Chickadees, Nuthatches, Creepers and Wrens]]). #[[मुकुटपक्षी]], [[हरितपक्षी]] आणि [[वटवट्या पक्षी]] ([[Kinglets, Vireos and Warblers]]). == पक्षी निरीक्षण == पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे. '''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे''' पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]] कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो. '''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे''' बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{Commons category}} == बाह्य दुवे == * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)] * [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)] [[वर्ग:पक्षी|*]] {{विस्तार}} rz3mgczeoa4cirh4104n6uzfffml9ut 0 49218 2708947 2588744 2026-09-10T10:33:56Z संतोष गोरे 135680 /* भारतीय घोडा */ 2708947 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = घोडा | चित्र = Mangalarga Marchador.jpg | चित्र रुंदी = 240px | regnum = [[प्राणी]] | वंश = [[पृष्ठवंशी]] | जात = [[सस्तन]] | वर्ग = खुरधारी | गण = [[अयुग्मखुरी]] | कुळ = [[हयाद्य]] | जातकुळी = '''''इक्वस''''' | जातकुळी_अधिकारी = लिन्नॉस, १७५८ }} [[चित्र:Campeonato Argentino de Polo 2010 - 5237109478 e7ed034169 o.jpg|200px|left|thumb|घोडे शर्यतीसाठी वापरले जातात]] घोडा हा एक [[चतुष्पाद]] [[प्राणी]] आहे. == ओळख == मानवाने घोडे माणसाळवून त्यांचा वाहन म्हणून प्राचीन काळापासून उपयोग केला आहे. घोड्यांच्या जगभरात अनेक प्रजाती आहेत. [[मंगोलिया|मंगोलियासारखे]] काही देश तर तिथल्या आजतागायत अस्तित्वात असलेल्या अश्व-संस्कृतीसाठीच प्रसिद्ध आहेत. जगभरात आढळणाऱ्या घोड्यांच्या काही प्रमुख प्रजाती खालीलप्रमाणे... अरबी घोडा, ध्रुवीय घोडा, तट्टू, स्केंडिनेव्हियन घोडा, भारतीय घोडा, थरो ब्रेड घोडा, इंग्रजी घोडा, अमेरिकन घोडा, मंगोलियन घोडा, ओस्ट्रेलियन घोडा, इ. == भारतीय घोडा == भारतवर्षाला अश्वारोहणाचा प्रदीर्घ इतिहास आहे. भारतीय उपखंडाची व्याप्ती पूर्वी बऱ्याच दूरवर पसरलेली असल्याने,आज ज्या प्रजाती स्थानिक प्रदेशाच्या नावाने ओळखल्या जातात जसे की सिंधी घोडा, हे आजही मूळ भारतीय अश्व म्हणूनच ओळखले जातात. भारतीय अश्वांच्या काही प्रमुख प्रजाती खालीलप्रमाणे # सिंधी घोडा # मारवाडी घोडा # काठियावाडी\काठेवाडी घोडा # पंजाबी घोडा # [[भीमथडी घोडा]] # पहाडी तट्टू # भारतीय सेना प्रजातीचा घोडा (ही इंग्रजांच्या काळापासून वेगळेपण जपलेली अशी एक संमिश्र अश्व प्रजाती असून या जातीचे घोडे, भारतीय सेना वगळता संपूर्ण जगात कोठेही आढळत नाहीत.) [[File:Charros 10.jpg|thumb| सॅन मार्कोस राष्ट्रीय जत्रेत चेरेरियाचा कार्यक्रम]] == प्रकार == घोडे जास्तकरून शाकाहारी असतात. ते गवत खातात. घोडे ३० ते ४५ वर्षे जगतात. १९व्या शतकातील एक घोडा आजपर्यंत सगळ्यात जास्त ६५ वर्षे जगला. घोडा ८ तासात १४०० कि मी अंतर पळू शकतो(???) पहा : [[प्राण्यांचे आवाज]] {{विस्तार}} [[वर्ग:प्राणी]] [[वर्ग:सस्तन प्राणी]] ofywj2jk61xiejb25pmbucl34csg61b 2708951 2708947 2026-09-10T10:40:35Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:सस्तन प्राणी]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2708951 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = घोडा | चित्र = Mangalarga Marchador.jpg | चित्र रुंदी = 240px | regnum = [[प्राणी]] | वंश = [[पृष्ठवंशी]] | जात = [[सस्तन]] | वर्ग = खुरधारी | गण = [[अयुग्मखुरी]] | कुळ = [[हयाद्य]] | जातकुळी = '''''इक्वस''''' | जातकुळी_अधिकारी = लिन्नॉस, १७५८ }} [[चित्र:Campeonato Argentino de Polo 2010 - 5237109478 e7ed034169 o.jpg|200px|left|thumb|घोडे शर्यतीसाठी वापरले जातात]] घोडा हा एक [[चतुष्पाद]] [[प्राणी]] आहे. == ओळख == मानवाने घोडे माणसाळवून त्यांचा वाहन म्हणून प्राचीन काळापासून उपयोग केला आहे. घोड्यांच्या जगभरात अनेक प्रजाती आहेत. [[मंगोलिया|मंगोलियासारखे]] काही देश तर तिथल्या आजतागायत अस्तित्वात असलेल्या अश्व-संस्कृतीसाठीच प्रसिद्ध आहेत. जगभरात आढळणाऱ्या घोड्यांच्या काही प्रमुख प्रजाती खालीलप्रमाणे... अरबी घोडा, ध्रुवीय घोडा, तट्टू, स्केंडिनेव्हियन घोडा, भारतीय घोडा, थरो ब्रेड घोडा, इंग्रजी घोडा, अमेरिकन घोडा, मंगोलियन घोडा, ओस्ट्रेलियन घोडा, इ. == भारतीय घोडा == भारतवर्षाला अश्वारोहणाचा प्रदीर्घ इतिहास आहे. भारतीय उपखंडाची व्याप्ती पूर्वी बऱ्याच दूरवर पसरलेली असल्याने,आज ज्या प्रजाती स्थानिक प्रदेशाच्या नावाने ओळखल्या जातात जसे की सिंधी घोडा, हे आजही मूळ भारतीय अश्व म्हणूनच ओळखले जातात. भारतीय अश्वांच्या काही प्रमुख प्रजाती खालीलप्रमाणे # सिंधी घोडा # मारवाडी घोडा # काठियावाडी\काठेवाडी घोडा # पंजाबी घोडा # [[भीमथडी घोडा]] # पहाडी तट्टू # भारतीय सेना प्रजातीचा घोडा (ही इंग्रजांच्या काळापासून वेगळेपण जपलेली अशी एक संमिश्र अश्व प्रजाती असून या जातीचे घोडे, भारतीय सेना वगळता संपूर्ण जगात कोठेही आढळत नाहीत.) [[File:Charros 10.jpg|thumb| सॅन मार्कोस राष्ट्रीय जत्रेत चेरेरियाचा कार्यक्रम]] == प्रकार == घोडे जास्तकरून शाकाहारी असतात. ते गवत खातात. घोडे ३० ते ४५ वर्षे जगतात. १९व्या शतकातील एक घोडा आजपर्यंत सगळ्यात जास्त ६५ वर्षे जगला. घोडा ८ तासात १४०० कि मी अंतर पळू शकतो(???) पहा : [[प्राण्यांचे आवाज]] {{विस्तार}} [[वर्ग:प्राणी]] [[वर्ग:घोडे]] g0v2ygn9eqp9sthrghxezqpbo66n24f 0 59039 2708784 2707926 2026-09-09T15:24:16Z ~2026-41910-22 185743 2708784 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== ===दैनंदिन मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | १५ डिसेंबर २०२५ | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | rowspan="4" {{N/A}} |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता |- | १० ऑगस्ट २०२६ | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता |- | २९ जून २०२६ | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता |- | १५ जून २०२६ | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | २८ सप्टेंबर २०२६ | मी कात टाकली! | रात्री १०.३० वाजता | |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री ११ वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |} ===कथाबाह्य कार्यक्रम=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २९ ऑगस्ट २०२६ | [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५ | शनि-रवि रात्री ९ वाजता | तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे |} ===नव्या मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | rowspan="2"| ऑक्टोबर २०२६ | मराठी मीडियम | rowspan="2" {{TBA}} | rowspan="2" {{N/A}} |- | तुझ्याकडे तुला मागणे |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] # [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # वचन दिले तू मला # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # येड लागलं प्रेमाचं # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # [[मी होणार सुपरस्टार छोटे उस्ताद]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] 74ejyx9mievf99g5hli1gq4t3cn9acp 0 72734 2708882 2458815 2026-09-10T02:39:49Z संतोष गोरे 135680 2708882 wikitext text/x-wiki [[चित्र:CD Deshmukh crop.jpg|इवलेसे|सी.डी. देशमुख]] '''चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख''' ([[जानेवारी १४]], [[इ.स. १८९६]] - [[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १९८२]]) हे [[मराठी]] अर्थशास्त्रज्ञ होते. ते [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँकेचे]] तिसरे आणि मूळ भारतीय वंशाचे पहिले गव्हर्नर होते. सामाजिक कार्यकर्त्या [[दुर्गाबाई देशमुख]] या चिंतामणराव देशमुखांच्या पत्‍नी होत्या. भारत सरकारातील पंतप्रधान नेहरू यांच्या मंत्रिमंडळात ते अर्थमंत्री होते. == कारकीर्द == {{लेखनाव}} हे एक सनदी अधिकारी होते. ते इ.स. १९३९ साली भारतीय रिझर्व बँकेच्या सेवेत अधिकारी म्हणून रुजू झाले. गव्हर्नर पदावर नियुक्ती होण्यापूर्वी ते रिझर्व बँकेतच आधी सचिव म्हणून आणि पुढे डेप्युटी गव्हर्नर (इ.स. १९४१-४३) म्हणून कार्यरत होते. त्यांच्या योगदानाबद्दल ब्रिटिश भारताच्या शासनाने इ.स. १९४४ साली त्यांना ''सर'' (नाइटहूड) हा किताब बहाल केला होता.पुढे इ.स. १९४३-४९ या काळात चिंतामणराव भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर होते. १ जानेवारी, इ.स. १९४९ रोजी रिझर्व बँकेचे राष्ट्रीयीकरण त्यांच्याच कार्यकाळात झाले. इ.स. १९५० ते इ.स. १९५६ या काळात चिंतामणराव स्वतंत्र सार्वभौम भारताचे पहिले अर्थमंत्री होते. भाषावार प्रांतरचना करताना भारत सरकारने बेळगांव व कारवार महाराष्ट्राला न दिल्याचा निषेध म्हणून चिंतामणराव देशमुखांनी अर्थमंत्रिपदाचा आणि लोकसभेचा राजीनामा दिला. त्यानंतर लगेचच जागतिक बँकेने त्यांना गव्हर्नर होण्याची विनंती केली असताना ते पद स्वीकारण्यास त्यांनी नकार दिला. ते संस्कृतचे पंडित होते. त्यांनी केलेला [[कालिदास]]ाच्या [[मेघदूत]]ाचा समवृत्त व सयमक काव्यानुवाद [[मेघदूत]]ांच्या उत्कृष्ट अनुवादांपैकी एक आहे. ==[[राम गणेश गडकरी]] यांची कविता== चिंतामणराव ऊर्फ सी. डी. देशमुख यांचे अभिनंदन करण्यासाठी [[राम गणेश गडकरी]] ऊर्फ गोविंदाग्रजांनी केलेली ही कविता ...या कवितेला २०१२ साली शंभर वर्षे झाली. (श्रीयुत चिंतामणि द्वारकानाथ देशमुख , I.C.S., हे मुंबई विश्वविद्यालयाच्या सन १९१२ च्या प्रवेशपरीक्षेंत पहिले आले. त्या प्रसंगावर खालील ' शब्दपुष्पहार ' गुंफिला होता.) '''अभिनंदनपर वर्धमान''' धन्य! धन्य! बा तव सुयशाची होतां जाणीव,<br /> सहर्ष वर्षत आशीर्वच कवि ' वत्स, चिरंजीव '.<br /> परिचय नसतां करित अतिक्रम कविमानस माझें<br /> राग नसावा त्याचा बाळा! क्षमा इथें साजे.<br /> आनंदाचे भरांत नाचे मन्मानस, बाळ!<br /> कशास त्याला उगीच सांगू ' शिष्टनियम पाळ?'<br /> हर्षदर्शना नियम न कांहीं; हृदयहि अनिवार ;<br /> गुण आकर्षण; परिचय केवळ उपचार!<br /> अथवा कविला बंधन कोठें मनिं आणुनि हेंची--<br /> क्षमा करावी, बाळ! माझिया पुरोभागितेची.<br /> विद्येच्या दरबारीं मिळतां तुज पहिला मान<br /> तुझ्या कुळाला, जातीलाही त्याचा अभिमान.<br /> पारितोषिकें त्रिविध गौरवी श्रीविद्या तुजला;<br /> स्वानंदानें उधळूं आम्ही सहजचि अश्रुजला!<br /> स्वज्ञातीचें नांव उजळिलें आज, महाभागा!<br /> भरुनी जाइल दुथडी म्हणुनी तुझी जातगंगा!<br /> समाधानमय निःश्वासाच्या वातें तुजवरती<br /> उत्कटाश्रुजललहरी उडवुनि सुखविल शतधा ती!<br /> गरीब माझी रसवंती; परि होतां अतिहृष्ट<br /> शब्दमौक्तिकें ओवाळुनि तुजवरूनि, काढि दृष्ट.<br /> ममत्वमय दोषाचें लावुनि तुला गालबोट,<br /> सदा सदिच्छासदनीं तुजला जपूं कडेकोट.<br /> धरिलें आम्हीं शिरिं तुज पाहुनि तुझा गुणासार,<br /> परी तुझ्याही शिरीं भार नव तसाच देणार.<br /> वंश, जाति तव, समाज, त्यापरि महाराष्ट्रभाषा,<br /> आजपासुनी सर्वांनाही तुझी फार आशा.<br /> दिव्य अलौकिक जें जें दिधलें ईशें मनुजाला,<br /> ईश्वरांश तें सदा लावणें ईश्वरकार्याला.<br /> ईश्वररूपा जगीं रमे श्री मानवता देवी,<br /> निजदिव्यांशा जीवेंभावें तिच्या पदीं ठेवीं!<br /> गुढी पाडवा आज तुझ्या हा यशोजीवनाचा,<br /> वर्षोंवर्षीं असाच उगवो चढत्या मानाचा.<br /> दंभ, गर्व, अभिमान दडपुनी पायांनीं अरतीं<br /> निजपुण्यबळें असा सारखा जा वरती वरती.<br /> प्रतिक्षणीं वर जातां दृष्टी व्यापकतर होई,<br /> क्षितिजवर्तुलासह वाढूं दे स्वार्थ-वर्तुलाही!<br /> ' मी, माझें कुळ, माझी जाती, समाज माझा हा श्री मानवता देवी माझी, ईश्वर मीच अहा! '<br /> अशा भावना मनि ठेवुनियां जा वरती वरती,<br /> हृदयसागरा सदा येऊं दे अमर्याद भरती!<br /> उंच भराऱ्या गगनीं तुजला पाहुनि घेतांना,<br /> परस्परांना दावूं इथुनी डोलावून माना.<br /> धन्य धन्य तूं त्रिवार धन्यचि; धन्य पिता-माता!<br /> हर्षाश्रूंनीं न्हाणित असतिल ते तुजला आतां!<br /> फुला उमलल्या! वास यशाचा नित्य नवा पसरीं,<br /> दरवळुनी मोहुनी गुंगवीं ही दुनिया सारी!<br /> ' विजयी भव, महदायुष्मान् भव, चढविं यशोनाद! '<br /> खेळतील तुजभंवति आमुचे हे आशीर्वाद!<br /> पाप, अमंगल, अनिष्ट किंवा अभद्र हें कांहीं,<br /> स्पर्श तयाचा कधीं न होवो तव छायेलाही.<br /> जें जें मंगल , दिव्य तसें जें , पुण्यहि जगतीं,<br /> दृष्टि तयाची होवो बाळा, सदैव तुजवरती!<br /> नभीं चकाके सकल कलांची तारामय सृष्टि,<br /> करो तुझ्यावर निजतेजोयुत दिव्यपुष्पवृष्टि!<br /> श्रीपरमात्मन्! मागतसों हें तुजपाशीं एक,<br /> करिं बाळावर कृपादृष्टिचा अखंड अभिषेक.<br /> असो; असों दे ओळख बाळा, लोभहि राहूं दे.<br /> नित्य नवा उत्कर्ष तुझा या नयनां पाहूं दे.<br /> बालमित्र तव जमले असतिल सर्व तुझ्या भंवतीं,<br /> अथवा चिमणीं भावंडेंही असतिल आवडतीं.<br /> किंवा कौतुक करीत असतिल तात गोड वचनीं,<br /> असेल जननी तुज कुरवाळित सजल अशा नयनीं.<br /> अशा सुखाच्या काळीं आलों घटकाभर आड,<br /> क्षमा तयाची करिं; कविता ही अशीच रे द्वाड! हृदयदर्शना कसाबसा हा शब्दपुष्पहार--<br /> ' गोविंदाग्रज ' धाडी प्रेमें, बाळा, स्वीकार.<br /> दिनांक : १९-१२-१९१२ == चित्रदालन == <gallery> चित्र:An old two rupee note with King George VI on it.jpg|भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर म्हणून चिंतामण द्वारकानाथ देशमुखांनी सही केलेली ब्रिटिश काळातील दोन रुपये किमतीची नोट </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] == बाह्य दुवे == * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html | title = रिझर्व बँकेच्या गव्हर्नरांविषयीची माहिती | प्रकाशक = भारतीय रिझर्व बँक (अधिकृत संकेतस्थळ) | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2010-03-12 | archive-date = 2015-03-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150317050907/http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html | url-status = dead }} {{क्रम| मागील= [[जेम्स ब्रेड टेलर|सर जेम्स ब्रेड टेलर]]| यादी=[[रिझर्व बँकेच्या गव्हर्नरांची यादी]]| पासून=[[ऑगस्ट ११]], [[इ.स. १९४३]]| पर्यंत=[[जून ३०]], [[इ.स. १९४९]]| पुढील=[[बेनेगल रामा राउ|सर बेनेगल रामा राउ]] }} {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:देशमुख,चिंतामण द्वारकानाथ}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:१ ली लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:कुलाब्याचे खासदार]] [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:मराठी अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १८९६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:मॅग्सेसे पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे खासदार]] iyhro00lqsov9juxdkktp3a3znnsly4 2708883 2708882 2026-09-10T02:40:36Z संतोष गोरे 135680 2708883 wikitext text/x-wiki [[चित्र:CD Deshmukh crop.jpg|इवलेसे|सी.डी. देशमुख]] '''चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख''' ([[जानेवारी १४]], [[इ.स. १८९६]] - [[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १९८२]]) हे [[मराठी]] अर्थशास्त्रज्ञ होते. ते [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँकेचे]] तिसरे आणि मूळ भारतीय वंशाचे पहिले गव्हर्नर होते. सामाजिक कार्यकर्त्या [[दुर्गाबाई देशमुख]] या चिंतामणराव देशमुखांच्या पत्‍नी होत्या. भारत सरकारातील पंतप्रधान नेहरू यांच्या मंत्रिमंडळात ते अर्थमंत्री होते. == कारकीर्द == {{लेखनाव}} हे एक सनदी अधिकारी होते. ते इ.स. १९३९ साली भारतीय रिझर्व बँकेच्या सेवेत अधिकारी म्हणून रुजू झाले. गव्हर्नर पदावर नियुक्ती होण्यापूर्वी ते रिझर्व बँकेतच आधी सचिव म्हणून आणि पुढे डेप्युटी गव्हर्नर (इ.स. १९४१-४३) म्हणून कार्यरत होते. त्यांच्या योगदानाबद्दल ब्रिटिश भारताच्या शासनाने इ.स. १९४४ साली त्यांना ''सर'' (नाइटहूड) हा किताब बहाल केला होता.पुढे इ.स. १९४३-४९ या काळात चिंतामणराव भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर होते. १ जानेवारी, इ.स. १९४९ रोजी रिझर्व बँकेचे राष्ट्रीयीकरण त्यांच्याच कार्यकाळात झाले. इ.स. १९५० ते इ.स. १९५६ या काळात चिंतामणराव स्वतंत्र सार्वभौम भारताचे पहिले अर्थमंत्री होते. भाषावार प्रांतरचना करताना भारत सरकारने बेळगांव व कारवार महाराष्ट्राला न दिल्याचा निषेध म्हणून चिंतामणराव देशमुखांनी अर्थमंत्रिपदाचा आणि लोकसभेचा राजीनामा दिला. त्यानंतर लगेचच जागतिक बँकेने त्यांना गव्हर्नर होण्याची विनंती केली असताना ते पद स्वीकारण्यास त्यांनी नकार दिला. ते संस्कृतचे पंडित होते. त्यांनी केलेला [[कालिदास]]ाच्या [[मेघदूत]]ाचा समवृत्त व सयमक काव्यानुवाद [[मेघदूत]]ांच्या उत्कृष्ट अनुवादांपैकी एक आहे. ==[[राम गणेश गडकरी]] यांची कविता== चिंतामणराव ऊर्फ सी. डी. देशमुख यांचे अभिनंदन करण्यासाठी [[राम गणेश गडकरी]] ऊर्फ गोविंदाग्रजांनी केलेली ही कविता ...या कवितेला २०१२ साली शंभर वर्षे झाली. (श्रीयुत चिंतामणि द्वारकानाथ देशमुख , I.C.S., हे मुंबई विश्वविद्यालयाच्या सन १९१२ च्या प्रवेशपरीक्षेंत पहिले आले. त्या प्रसंगावर खालील ' शब्दपुष्पहार ' गुंफिला होता.) '''अभिनंदनपर वर्धमान''' धन्य! धन्य! बा तव सुयशाची होतां जाणीव,<br /> सहर्ष वर्षत आशीर्वच कवि ' वत्स, चिरंजीव '.<br /> परिचय नसतां करित अतिक्रम कविमानस माझें<br /> राग नसावा त्याचा बाळा! क्षमा इथें साजे.<br /> आनंदाचे भरांत नाचे मन्मानस, बाळ!<br /> कशास त्याला उगीच सांगू ' शिष्टनियम पाळ?'<br /> हर्षदर्शना नियम न कांहीं; हृदयहि अनिवार ;<br /> गुण आकर्षण; परिचय केवळ उपचार!<br /> अथवा कविला बंधन कोठें मनिं आणुनि हेंची--<br /> क्षमा करावी, बाळ! माझिया पुरोभागितेची.<br /> विद्येच्या दरबारीं मिळतां तुज पहिला मान<br /> तुझ्या कुळाला, जातीलाही त्याचा अभिमान.<br /> पारितोषिकें त्रिविध गौरवी श्रीविद्या तुजला;<br /> स्वानंदानें उधळूं आम्ही सहजचि अश्रुजला!<br /> स्वज्ञातीचें नांव उजळिलें आज, महाभागा!<br /> भरुनी जाइल दुथडी म्हणुनी तुझी जातगंगा!<br /> समाधानमय निःश्वासाच्या वातें तुजवरती<br /> उत्कटाश्रुजललहरी उडवुनि सुखविल शतधा ती!<br /> गरीब माझी रसवंती; परि होतां अतिहृष्ट<br /> शब्दमौक्तिकें ओवाळुनि तुजवरूनि, काढि दृष्ट.<br /> ममत्वमय दोषाचें लावुनि तुला गालबोट,<br /> सदा सदिच्छासदनीं तुजला जपूं कडेकोट.<br /> धरिलें आम्हीं शिरिं तुज पाहुनि तुझा गुणासार,<br /> परी तुझ्याही शिरीं भार नव तसाच देणार.<br /> वंश, जाति तव, समाज, त्यापरि महाराष्ट्रभाषा,<br /> आजपासुनी सर्वांनाही तुझी फार आशा.<br /> दिव्य अलौकिक जें जें दिधलें ईशें मनुजाला,<br /> ईश्वरांश तें सदा लावणें ईश्वरकार्याला.<br /> ईश्वररूपा जगीं रमे श्री मानवता देवी,<br /> निजदिव्यांशा जीवेंभावें तिच्या पदीं ठेवीं!<br /> गुढी पाडवा आज तुझ्या हा यशोजीवनाचा,<br /> वर्षोंवर्षीं असाच उगवो चढत्या मानाचा.<br /> दंभ, गर्व, अभिमान दडपुनी पायांनीं अरतीं<br /> निजपुण्यबळें असा सारखा जा वरती वरती.<br /> प्रतिक्षणीं वर जातां दृष्टी व्यापकतर होई,<br /> क्षितिजवर्तुलासह वाढूं दे स्वार्थ-वर्तुलाही!<br /> ' मी, माझें कुळ, माझी जाती, समाज माझा हा श्री मानवता देवी माझी, ईश्वर मीच अहा! '<br /> अशा भावना मनि ठेवुनियां जा वरती वरती,<br /> हृदयसागरा सदा येऊं दे अमर्याद भरती!<br /> उंच भराऱ्या गगनीं तुजला पाहुनि घेतांना,<br /> परस्परांना दावूं इथुनी डोलावून माना.<br /> धन्य धन्य तूं त्रिवार धन्यचि; धन्य पिता-माता!<br /> हर्षाश्रूंनीं न्हाणित असतिल ते तुजला आतां!<br /> फुला उमलल्या! वास यशाचा नित्य नवा पसरीं,<br /> दरवळुनी मोहुनी गुंगवीं ही दुनिया सारी!<br /> ' विजयी भव, महदायुष्मान् भव, चढविं यशोनाद! '<br /> खेळतील तुजभंवति आमुचे हे आशीर्वाद!<br /> पाप, अमंगल, अनिष्ट किंवा अभद्र हें कांहीं,<br /> स्पर्श तयाचा कधीं न होवो तव छायेलाही.<br /> जें जें मंगल , दिव्य तसें जें , पुण्यहि जगतीं,<br /> दृष्टि तयाची होवो बाळा, सदैव तुजवरती!<br /> नभीं चकाके सकल कलांची तारामय सृष्टि,<br /> करो तुझ्यावर निजतेजोयुत दिव्यपुष्पवृष्टि!<br /> श्रीपरमात्मन्! मागतसों हें तुजपाशीं एक,<br /> करिं बाळावर कृपादृष्टिचा अखंड अभिषेक.<br /> असो; असों दे ओळख बाळा, लोभहि राहूं दे.<br /> नित्य नवा उत्कर्ष तुझा या नयनां पाहूं दे.<br /> बालमित्र तव जमले असतिल सर्व तुझ्या भंवतीं,<br /> अथवा चिमणीं भावंडेंही असतिल आवडतीं.<br /> किंवा कौतुक करीत असतिल तात गोड वचनीं,<br /> असेल जननी तुज कुरवाळित सजल अशा नयनीं.<br /> अशा सुखाच्या काळीं आलों घटकाभर आड,<br /> क्षमा तयाची करिं; कविता ही अशीच रे द्वाड! हृदयदर्शना कसाबसा हा शब्दपुष्पहार--<br /> ' गोविंदाग्रज ' धाडी प्रेमें, बाळा, स्वीकार.<br /> दिनांक : १९-१२-१९१२ == चित्रदालन == <gallery> चित्र:An old two rupee note with King George VI on it.jpg|भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर म्हणून चिंतामण द्वारकानाथ देशमुखांनी सही केलेली ब्रिटिश काळातील दोन रुपये किमतीची नोट </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] == बाह्य दुवे == * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html | title = रिझर्व बँकेच्या गव्हर्नरांविषयीची माहिती | प्रकाशक = भारतीय रिझर्व बँक (अधिकृत संकेतस्थळ) | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2010-03-12 | archive-date = 2015-03-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150317050907/http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html | url-status = dead }} {{क्रम| मागील= [[जेम्स ब्रेड टेलर|सर जेम्स ब्रेड टेलर]]| यादी=[[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर|रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]| पासून=[[ऑगस्ट ११]], [[इ.स. १९४३]]| पर्यंत=[[जून ३०]], [[इ.स. १९४९]]| पुढील=[[बेनेगल रामा राउ|सर बेनेगल रामा राउ]] }} {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:देशमुख,चिंतामण द्वारकानाथ}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:१ ली लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:कुलाब्याचे खासदार]] [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:मराठी अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १८९६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:मॅग्सेसे पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे खासदार]] an2xxzc5byo0pzkksdaeqlpx3uuenpz 2708884 2708883 2026-09-10T02:41:11Z संतोष गोरे 135680 /* बाह्य दुवे */ 2708884 wikitext text/x-wiki [[चित्र:CD Deshmukh crop.jpg|इवलेसे|सी.डी. देशमुख]] '''चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख''' ([[जानेवारी १४]], [[इ.स. १८९६]] - [[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १९८२]]) हे [[मराठी]] अर्थशास्त्रज्ञ होते. ते [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँकेचे]] तिसरे आणि मूळ भारतीय वंशाचे पहिले गव्हर्नर होते. सामाजिक कार्यकर्त्या [[दुर्गाबाई देशमुख]] या चिंतामणराव देशमुखांच्या पत्‍नी होत्या. भारत सरकारातील पंतप्रधान नेहरू यांच्या मंत्रिमंडळात ते अर्थमंत्री होते. == कारकीर्द == {{लेखनाव}} हे एक सनदी अधिकारी होते. ते इ.स. १९३९ साली भारतीय रिझर्व बँकेच्या सेवेत अधिकारी म्हणून रुजू झाले. गव्हर्नर पदावर नियुक्ती होण्यापूर्वी ते रिझर्व बँकेतच आधी सचिव म्हणून आणि पुढे डेप्युटी गव्हर्नर (इ.स. १९४१-४३) म्हणून कार्यरत होते. त्यांच्या योगदानाबद्दल ब्रिटिश भारताच्या शासनाने इ.स. १९४४ साली त्यांना ''सर'' (नाइटहूड) हा किताब बहाल केला होता.पुढे इ.स. १९४३-४९ या काळात चिंतामणराव भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर होते. १ जानेवारी, इ.स. १९४९ रोजी रिझर्व बँकेचे राष्ट्रीयीकरण त्यांच्याच कार्यकाळात झाले. इ.स. १९५० ते इ.स. १९५६ या काळात चिंतामणराव स्वतंत्र सार्वभौम भारताचे पहिले अर्थमंत्री होते. भाषावार प्रांतरचना करताना भारत सरकारने बेळगांव व कारवार महाराष्ट्राला न दिल्याचा निषेध म्हणून चिंतामणराव देशमुखांनी अर्थमंत्रिपदाचा आणि लोकसभेचा राजीनामा दिला. त्यानंतर लगेचच जागतिक बँकेने त्यांना गव्हर्नर होण्याची विनंती केली असताना ते पद स्वीकारण्यास त्यांनी नकार दिला. ते संस्कृतचे पंडित होते. त्यांनी केलेला [[कालिदास]]ाच्या [[मेघदूत]]ाचा समवृत्त व सयमक काव्यानुवाद [[मेघदूत]]ांच्या उत्कृष्ट अनुवादांपैकी एक आहे. ==[[राम गणेश गडकरी]] यांची कविता== चिंतामणराव ऊर्फ सी. डी. देशमुख यांचे अभिनंदन करण्यासाठी [[राम गणेश गडकरी]] ऊर्फ गोविंदाग्रजांनी केलेली ही कविता ...या कवितेला २०१२ साली शंभर वर्षे झाली. (श्रीयुत चिंतामणि द्वारकानाथ देशमुख , I.C.S., हे मुंबई विश्वविद्यालयाच्या सन १९१२ च्या प्रवेशपरीक्षेंत पहिले आले. त्या प्रसंगावर खालील ' शब्दपुष्पहार ' गुंफिला होता.) '''अभिनंदनपर वर्धमान''' धन्य! धन्य! बा तव सुयशाची होतां जाणीव,<br /> सहर्ष वर्षत आशीर्वच कवि ' वत्स, चिरंजीव '.<br /> परिचय नसतां करित अतिक्रम कविमानस माझें<br /> राग नसावा त्याचा बाळा! क्षमा इथें साजे.<br /> आनंदाचे भरांत नाचे मन्मानस, बाळ!<br /> कशास त्याला उगीच सांगू ' शिष्टनियम पाळ?'<br /> हर्षदर्शना नियम न कांहीं; हृदयहि अनिवार ;<br /> गुण आकर्षण; परिचय केवळ उपचार!<br /> अथवा कविला बंधन कोठें मनिं आणुनि हेंची--<br /> क्षमा करावी, बाळ! माझिया पुरोभागितेची.<br /> विद्येच्या दरबारीं मिळतां तुज पहिला मान<br /> तुझ्या कुळाला, जातीलाही त्याचा अभिमान.<br /> पारितोषिकें त्रिविध गौरवी श्रीविद्या तुजला;<br /> स्वानंदानें उधळूं आम्ही सहजचि अश्रुजला!<br /> स्वज्ञातीचें नांव उजळिलें आज, महाभागा!<br /> भरुनी जाइल दुथडी म्हणुनी तुझी जातगंगा!<br /> समाधानमय निःश्वासाच्या वातें तुजवरती<br /> उत्कटाश्रुजललहरी उडवुनि सुखविल शतधा ती!<br /> गरीब माझी रसवंती; परि होतां अतिहृष्ट<br /> शब्दमौक्तिकें ओवाळुनि तुजवरूनि, काढि दृष्ट.<br /> ममत्वमय दोषाचें लावुनि तुला गालबोट,<br /> सदा सदिच्छासदनीं तुजला जपूं कडेकोट.<br /> धरिलें आम्हीं शिरिं तुज पाहुनि तुझा गुणासार,<br /> परी तुझ्याही शिरीं भार नव तसाच देणार.<br /> वंश, जाति तव, समाज, त्यापरि महाराष्ट्रभाषा,<br /> आजपासुनी सर्वांनाही तुझी फार आशा.<br /> दिव्य अलौकिक जें जें दिधलें ईशें मनुजाला,<br /> ईश्वरांश तें सदा लावणें ईश्वरकार्याला.<br /> ईश्वररूपा जगीं रमे श्री मानवता देवी,<br /> निजदिव्यांशा जीवेंभावें तिच्या पदीं ठेवीं!<br /> गुढी पाडवा आज तुझ्या हा यशोजीवनाचा,<br /> वर्षोंवर्षीं असाच उगवो चढत्या मानाचा.<br /> दंभ, गर्व, अभिमान दडपुनी पायांनीं अरतीं<br /> निजपुण्यबळें असा सारखा जा वरती वरती.<br /> प्रतिक्षणीं वर जातां दृष्टी व्यापकतर होई,<br /> क्षितिजवर्तुलासह वाढूं दे स्वार्थ-वर्तुलाही!<br /> ' मी, माझें कुळ, माझी जाती, समाज माझा हा श्री मानवता देवी माझी, ईश्वर मीच अहा! '<br /> अशा भावना मनि ठेवुनियां जा वरती वरती,<br /> हृदयसागरा सदा येऊं दे अमर्याद भरती!<br /> उंच भराऱ्या गगनीं तुजला पाहुनि घेतांना,<br /> परस्परांना दावूं इथुनी डोलावून माना.<br /> धन्य धन्य तूं त्रिवार धन्यचि; धन्य पिता-माता!<br /> हर्षाश्रूंनीं न्हाणित असतिल ते तुजला आतां!<br /> फुला उमलल्या! वास यशाचा नित्य नवा पसरीं,<br /> दरवळुनी मोहुनी गुंगवीं ही दुनिया सारी!<br /> ' विजयी भव, महदायुष्मान् भव, चढविं यशोनाद! '<br /> खेळतील तुजभंवति आमुचे हे आशीर्वाद!<br /> पाप, अमंगल, अनिष्ट किंवा अभद्र हें कांहीं,<br /> स्पर्श तयाचा कधीं न होवो तव छायेलाही.<br /> जें जें मंगल , दिव्य तसें जें , पुण्यहि जगतीं,<br /> दृष्टि तयाची होवो बाळा, सदैव तुजवरती!<br /> नभीं चकाके सकल कलांची तारामय सृष्टि,<br /> करो तुझ्यावर निजतेजोयुत दिव्यपुष्पवृष्टि!<br /> श्रीपरमात्मन्! मागतसों हें तुजपाशीं एक,<br /> करिं बाळावर कृपादृष्टिचा अखंड अभिषेक.<br /> असो; असों दे ओळख बाळा, लोभहि राहूं दे.<br /> नित्य नवा उत्कर्ष तुझा या नयनां पाहूं दे.<br /> बालमित्र तव जमले असतिल सर्व तुझ्या भंवतीं,<br /> अथवा चिमणीं भावंडेंही असतिल आवडतीं.<br /> किंवा कौतुक करीत असतिल तात गोड वचनीं,<br /> असेल जननी तुज कुरवाळित सजल अशा नयनीं.<br /> अशा सुखाच्या काळीं आलों घटकाभर आड,<br /> क्षमा तयाची करिं; कविता ही अशीच रे द्वाड! हृदयदर्शना कसाबसा हा शब्दपुष्पहार--<br /> ' गोविंदाग्रज ' धाडी प्रेमें, बाळा, स्वीकार.<br /> दिनांक : १९-१२-१९१२ == चित्रदालन == <gallery> चित्र:An old two rupee note with King George VI on it.jpg|भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर म्हणून चिंतामण द्वारकानाथ देशमुखांनी सही केलेली ब्रिटिश काळातील दोन रुपये किमतीची नोट </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] == बाह्य दुवे == * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html | title = रिझर्व बँकेच्या गव्हर्नरांविषयीची माहिती | प्रकाशक = भारतीय रिझर्व बँक (अधिकृत संकेतस्थळ) | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2010-03-12 | archive-date = 2015-03-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150317050907/http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html | url-status = dead }} {{क्रम| मागील= [[जेम्स ब्रेड टेलर|सर जेम्स ब्रेड टेलर]]| यादी=[[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर#गव्हर्नरांची यादी|रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]| पासून=[[ऑगस्ट ११]], [[इ.स. १९४३]]| पर्यंत=[[जून ३०]], [[इ.स. १९४९]]| पुढील=[[बेनेगल रामा राउ|सर बेनेगल रामा राउ]] }} {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:देशमुख,चिंतामण द्वारकानाथ}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:१ ली लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:कुलाब्याचे खासदार]] [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:मराठी अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १८९६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:मॅग्सेसे पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे खासदार]] stez7nykqgoaqi7oho338sayvv58dao 0 73157 2708879 2643099 2026-09-10T02:37:45Z संतोष गोरे 135680 असलेला लेख 2708879 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] mfxxe1hnjpxxlce9z2ywmbqva7uw40w 0 73164 2708891 480327 2026-09-10T02:45:32Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708891 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] mfxxe1hnjpxxlce9z2ywmbqva7uw40w 0 73194 2708885 2327793 2026-09-10T02:42:07Z संतोष गोरे 135680 2708885 wikitext text/x-wiki [[चित्र:SirOsborneSmith.jpg|thumb|200px|left|सर ओस्बॉर्न स्मिथ]] '''{{लेखनाव}}''' ([[डिसेंबर २६]], [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[ऑगस्ट ३०]], [[इ.स. १९५२|१९५२]]) हे [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँकेचे]] पहिले गव्हर्नर होते. सर {{लेखनाव}} यांनी भारतात येण्यापूर्वी बँक ऑफ न्यु साउथ वेल्स [[ऑस्ट्रेलिया]] मध्ये २० वर्षे आणि कॉमनवेल्थ बँक ऑफ ऑस्ट्रेलिया या बँकेत १० वर्षे काम केले होते. १९२६ साली स्मिथ भारतात आले आणि ते [[स्टेट बँक ऑफ इंडिया|भारतीय स्टेट बँकेचे]] (तत्कालीन इंपेरियल बँक ऑफ इंडिया) मॅनेजींग गव्हर्नर म्हणून काम पाहू लागले. त्यांच्या योगदानाबद्दल १९२९ साली त्यांना '''सर किताब''' (knighthood) बहाल करण्यात आला. रिझर्व बँकेची स्थापना १९३५ साली करण्यात आली आणि [[एप्रिल १]], [[इ.स. १९३५|१९३५]] ते [[जून ३०]], [[इ.स. १९३७|१९३७]] या काळात {{लेखनाव}} यांनी रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर म्हणून कार्य पाहिले. सरकारशी मतभेद झाल्याने स्मिथ यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्याआधीच आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. त्यांच्या कार्यकाळात सर स्मिथ यांनी एकाही नोटवर सही केली नाही. == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] == बाह्य दुवे == * [http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html रिझर्व बँकेच्या संकेतस्थळावरील गव्हर्नरांच्या माहितीचे पान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317050907/http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html |date=2015-03-17 }} {{क्रम| मागील= नवे पद| यादी=[[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर#गव्हर्नरांची यादी|रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]| पासून=[[एप्रिल १]], [[इ.स. १९३५|१९३५]]| पर्यंत=[[जून ३०]], [[इ.स. १९३७|१९३७]]| पुढील=[[जेम्स ब्रेड टेलर|सर जेम्स ब्रेड टेलर]] }} {{DEFAULTSORT:स्मिथ ओस्बॉर्न}} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:इ.स. १८७६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५२ मधील मृत्यू]] fha8nlvzkpdi0riixin3jgqvlh20ucc 0 73234 2708803 2588374 2026-09-09T16:32:19Z शेख शफी बोल्डेकर 187269 /* ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि महाराष्ट्राशी एकरूपता */ 2708803 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} {{बदल}} ===मराठी मुसलमान=== महाराष्ट्र भूमीशी शतकानुशतके एकरूप झालेले, मराठी भाषा बोलणारे आणि महाराष्ट्राच्या मातीत रुजलेले मराठी मुसलमान हे या भूमीचे अविभाज्य घटक आहेत. त्यांचा इतिहास, संस्कृती आणि महाराष्ट्राच्या उभारणीतील योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे, परंतु अनेकदा ते दुर्लक्षित राहते. ==ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि महाराष्ट्राशी एकरूपता== महाराष्ट्रामध्ये इस्लामचा प्रवेश साधारणपणे ७ व्या शतकात, म्हणजेच अगदी सुरुवातीच्या काळात, व्यापारामुळे झाला. कोकण किनारपट्टीवर आलेल्या अरब व्यापाऱ्यांनी येथील स्थानिक लोकांशी संबंध प्रस्थापित केले आणि याच माध्यमातून इस्लामचा प्रसार झाला. त्यानंतरच्या काळात, विविध राजवटींच्या आगमनाने मुस्लीम लोकसंख्या महाराष्ट्रात वाढली. मात्र, हे लोक केवळ स्थायिक झाले नाहीत, तर ते येथील संस्कृतीशी पूर्णपणे समरस झाले. त्यांनी मराठी भाषा आत्मसात केली आणि स्थानिक चालीरिती, परंपरांशी जुळवून घेतले. भक्ती परंपरेप्रमाणेच, सुफी परंपरेतील मुसलमान संत /फकीर या महाराष्ट्रात प्रभावीपणे कार्यरत होते. शहाजी राजेंच्या मातोश्री उमाबाईंनी अहमदनगरजवळील शहाशरीफ पीराला (अहमदनगर जवळील मुकुंदनगर भागात तारकपूर बस स्टँडपाशी) नवस केल्यामुळे, त्यांनी आपल्या दोन्ही मुलांची नावे शहाजी व शरीफजी अशी ठेवली. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेत अनेक मुस्लीम मावळ्यांचा महत्त्वपूर्ण सहभाग होता. इब्राहिम खान, दौलत खान, सिद्दी इब्राहिम यांसारख्या वीरांनी शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात मोलाची कामगिरी बजावली.<ref name=Stalwart>{{cite news|title=Peon to professor to bestselling author, Comrade Govind Pansare a left-wing stalwart|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-peon-to-professor-to-bestselling-author-comrade-govind-pansare-a-left-wing-stalwart-2061604|accessdate=12 April 2015|work=[[DNA India]]|date=17 February 2015}}</ref><ref name=BookDemand>{{cite news|title=Govind Pansare's death leaves higher demand for his books|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-govind-pansare-s-death-leaves-higher-demand-for-his-books-2063009|accessdate=13 April 2015|work=[[DNA India]]|date=22 February 2015}}</ref> हे या गोष्टीचे द्योतक आहे की, धर्म कोणताही असो, महाराष्ट्राची भूमी आणि स्वराज्यासाठीच्या निष्ठा या सर्वसमावेशक होत्या. मराठी मुसलमानांचे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनातील योगदान अतुलनीय आहे. वारकरी परंपरेतही अनेक मुस्लीम संतांचे योगदान आढळते. त्यांची अभंग रचना आणि भक्ती परंपरा महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक परंपरेचा एक अविभाज्य भाग बनली आहे.शेख महंमद महाराज हे वारकरी संप्रदायाचा प्रचार आणि प्रसार करत त्याचबरोबर त्यांचा सुफी संप्रदायाशी संबंध होता. त्यानुसार त्यांचा व्यासंग व योगसाधनाही बलवत्तर असावी असे म्हणता येईल. आधुनिक काळातही, मराठी मुसलमानांनी कला आणि साहित्यात मोठे योगदान दिले आहे. शाहीर अमर शेख हे महाराष्ट्र राज्य स्थापनेच्या चळवळीतील एक अग्रगण्य नाव होते. त्यांच्या शाहिरीतून त्यांनी महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा जागर केला.स्वरचित आणि इतरांचीही कवने ते प्रभावीपणे पेश करीत. गोवामुक्ति-आंदोलनातही त्यांनी मोठे योगदान दिले. चिनी व पाकिस्तानी आक्रमणांच्या वेळी आपल्या शाहिरीने त्यांनी लाखो रुपयांचा निधी देशासाठी गोळा केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=शाहीर अमर-अण्णा,|last=पोतदार|first=माधव|publisher=|year=२००४.|isbn=|location=पुणे|pages=}}</ref> त्याचप्रमाणे, लोकशाहीर बशीर मोमीन (कवठेकर) यांनी लावण्या, वगनाट्य आणि लोकगीते लिहून महाराष्ट्राची लोककला जिवंत ठेवण्याचे निःस्वार्थ कार्य केले. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref>. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले<ref>[https://www.esakal.com/pune/vithabai-narayangaonkar-award-momin-kawhetkar-163510 बी. के. मोमीन कवठेकर यांना विठाबाई नारायणगावकर पुरस्कार जाहीर ] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 2-Jan-2019</ref>. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे <ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. मोमीन कवठेकर यांच्या रचना आजही लोकप्रिय आहेत आणि त्यातून महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक परंपरेची ओळख मिळते. याशिवाय, संगीत, नाटक, साहित्य आणि चित्रपट क्षेत्रातही अनेक मराठी मुसलमानांनी आपली छाप पाडली आहे, ज्यामुळे महाराष्ट्राच्या कलाविश्वाला अधिक समृद्धी मिळाली आहे. डॉ. जब्बार पटेलांनी अनेक नाटके व चित्रपट दिग्दर्शित केले. राजकीय सारीपाटावरचे शह-काटशह मांडणारे ' सामना, सिंहासन, गो. नी. दांडेकरांच्या कादंबरीवर आधारीत 'जैत रे जैत, मुक्ता, पु ल. देशपांडेनी लिहिलेला 'एक होता विदूषक' असे चित्रपट त्यांनी दिग्दर्शित केले. अनेक पैलू असणाऱ्या महामानव भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे जीवनावर चित्रपट रेखाटण्याचे ही अवघड काम त्यांनी समर्पितपणे केले. या चित्रपटाला अनेक पुरस्कार मिळाले आणि जवळपास सर्व प्रमुख भारतीय भाषांत हा चित्रपट रूपांतरित झाला आहे.<ref>{{Cite news |date=2011-02-28 |title=Maharashtra confers Raj Kapoor awards on Nihalani, Shabana and Jabbar |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/maharashtra-confers-raj-kapoor-awards-on-nihalani-shabana/articleshow/7590154.cms |access-date= |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> मुस्लिम मराठी साहित्यिक तथा ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्थेचे संस्थापक शेख शफी बोल्डेकर यांचा " आम्ही मराठी मुसलमान " हा मराठी बाणा अभिव्यक्त करणारा दखलपात्र काव्यसंग्रह. ==सध्याच्या काळातील समस्या== १९९० नंतरच्या काळात, भारताच्या सामाजिक आणि राजकीय वातावरणात बदल झाले आणि त्याचा परिणाम मराठी मुसलमानांवरही झाला. सांप्रदायिक ध्रुवीकरणामुळे त्यांना अनेक नव्या समस्यांना सामोरे जावे लागले. "'शिक्षण"': आजही अनेक मराठी मुसलमान कुटुंबांना शिक्षणापासून वंचित राहावे लागते. आर्थिक अडचणी, सामाजिक भेदभावामुळे शिक्षणाच्या संधी कमी मिळतात, ज्यामुळे त्यांच्या प्रगतीला खीळ बसते. दर्जेदार शिक्षणाचा अभाव हा त्यांच्या विकासातील एक मोठा अडथळा आहे. मुस्लिम समाजातील साक्षरता दर (literacy rate) राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा कमी आहे. मुस्लीम मुला-मुलींच्या शाळांमधील प्रवेशाचे प्रमाण कमी असून, गळतीचे प्रमाण (dropout rate) उच्च आहे, विशेषतः उच्च शिक्षणामध्ये. दर्जेदार शिक्षणाच्या संधींचा अभाव आणि शिक्षण संस्थांपर्यंत पोहोचण्यात येणाऱ्या अडचणी यामुळे त्यांची शैक्षणिक प्रगती खुंटली आहे. मदरशांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या मुलांचे प्रमाण कमी असून, बहुसंख्य मुस्लिम मुले औपचारिक शिक्षण पद्धतीतच आहेत, परंतु त्यांना पुरेसे शैक्षणिक सहाय्य मिळत नाही. "'आर्थिक आणि रोजगाराची समस्या"': शिक्षणाच्या अभावामुळे आणि काही प्रमाणात असलेल्या पूर्वग्रहांमुळे नोकरीच्या संधी मर्यादित होतात. संघटित क्षेत्रात, विशेषतः खाजगी क्षेत्रात, त्यांना योग्य प्रतिनिधित्व मिळत नाही. यामुळे बेरोजगारीचे प्रमाण वाढते आणि आर्थिक स्थैर्य प्राप्त करणे कठीण होते. मुस्लिम समाजात बेरोजगारीचे प्रमाण इतर समाजांच्या तुलनेत जास्त आहे. संघटित क्षेत्रात (organised sector), विशेषतः सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आणि सार्वजनिक उपक्रमांमध्ये (PSUs) मुस्लिम समाजाचे प्रतिनिधित्व अत्यंत कमी आहे. त्यांचा मोठा भाग स्वयंरोजगार, घरगुती कामे आणि असंघटित क्षेत्रात कार्यरत आहे, जिथे त्यांना सामाजिक सुरक्षा आणि चांगल्या कामाच्या संधी मिळत नाहीत. बँकिंग सेवा आणि पतपुरवठा (credit access) मिळण्यात त्यांना अडचणी येतात, ज्यामुळे त्यांना व्यवसाय सुरू करणे किंवा वाढवणे कठीण होते "'सामाजिक आणि पायाभूत सुविधांचा अभाव"' : मुस्लिम वस्ती असलेल्या अनेक भागांमध्ये (विशेषतः शहरी झोपडपट्ट्यांमध्ये) मूलभूत पायाभूत सुविधांचा (उदा. चांगले रस्ते, वीज, पाणी, आरोग्य सेवा) अभाव असतो. यामुळे त्यांच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम होतो आणि विकासाच्या संधी मर्यादित होतात. सामाजिक भेदभावामुळे त्यांना अनेक ठिकाणी घर मिळणे किंवा इतर सुविधा मिळणे कठीण होते. "'१९९० नंतरचा धार्मिक द्वेष आणि त्याचे परिणाम"': बाबरी मशीद विध्वंस आणि त्यानंतरच्या घटनांनंतर समाजात धार्मिक तेढ वाढली. मराठी मुसलमानांनाही या धार्मिक द्वेषाचा सामना करावा लागला. त्यांना 'परके' मानले जाऊ लागले, त्यांच्या देशभक्तीवर संशय घेतला गेला. या धार्मिक द्वेषामुळे त्यांच्या मनात असुरक्षिततेची भावना वाढली आहे. काही उजव्या विचार सरणीच्या संस्था /संघटना आणि राजकीय पक्ष, हे सातत्याने सामाजिक सलोखा बिघडेल अशा प्रकारची भाषणे, प्रचार आणि कार्यक्रम राबवत आहेत<ref>{{Cite web|url=http://scroll.in/article/705283/five-charts-that-puncture-the-bogey-of-muslim-population-growth|title=Five charts that puncture the bogey of Muslim population growth|first=Shoaib|last=Daniyal|website=Scroll.in|accessdate=22 April 2023}}</ref> आणि त्यामुळे मराठी बांधव (सर्व धर्मीय) यांच्यातील एकजूट कमी होत आहे, याचे मराठी मुसलमान समाजास वाईट वाटते. ===उपाय आणि पुढील मार्गक्रमण=== सच्चर कमिटी (उच्चस्तरीय समिती) ने २००६ मध्ये सादर केलेल्या आपल्या अहवालात भारतातील मुस्लिम समाजाच्या सामाजिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक स्थितीवर सखोल अभ्यास करून त्यांच्या मागासलेपणाची अनेक कारणे अधोरेखित केली.<ref name="auto">{{cite web| url=http://indianexpress.com/article/explained/ten-years-after-sachar-report-no-major-change-in-the-condition-of-indias-muslims-4444809/| title= Ten years after Sachar Report| author= Zeeshan Shaikh | work=Indian Express| date= 24 December 2016 | publisher= Indian Express| accessdate= 2015-02-24}}</ref> केंद्र आणि राज्य सरकारच्या विविध विभागांमध्ये, न्यायव्यवस्थेत, पोलीस दलात आणि इतर सार्वजनिक संस्थांमध्ये मुस्लिम समाजाचे प्रतिनिधित्व त्यांच्या लोकसंख्येच्या प्रमाणात खूपच कमी आहे. यामुळे प्रशासकीय निर्णय प्रक्रियेत त्यांचा आवाज ऐकला जात नाही आणि त्यांच्या समस्या योग्य प्रकारे मांडल्या जात नाहीत. काही प्रमाणात असलेल्या सामाजिक भेदभावामुळे आणि सांप्रदायिक दंगलींच्या पार्श्वभूमीवर मुस्लिम समाजात असुरक्षिततेची भावना वाढली आहे, ज्यामुळे त्यांच्यावर नकारात्मक सामाजिक आणि मानसिक परिणाम होतात. मराठी मुसलमान हे महाराष्ट्राच्या मातीचेच आहेत. त्यांचे ऐतिहासिक योगदान, सांस्कृतिक क्षेत्रातील सहभाग आणि त्यांनी जपलेली मराठी अस्मिता ही महाराष्ट्राच्या सर्वसमावेशकतेचे प्रतीक आहे. त्यांना भेडसावणाऱ्या शिक्षण, नोकऱ्या आणि धार्मिक द्वेषाच्या समस्यांवर समाजाने आणि शासनाने एकत्रितपणे लक्ष देणे आवश्यक आहे. त्यांच्या योगदानाला योग्य मान्यता देऊन आणि त्यांच्या समस्यांचे निराकरण करूनच आपण खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्राच्या एकतेला बळकटी देऊ शकतो आणि मराठी मुसलमानांना सन्मानाने जगण्याचा अधिकार प्राप्त करून देऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या विकासात मराठी मुसलमानांचे योगदान नेहमीच महत्त्वाचे राहील आणि त्यांची ओळख ही महाराष्ट्राच्या बहुलतावादी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग म्हणून जपली जावी, हेच अपेक्षित आहे. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी समाज]] 1bsi06bl6rlpgiy126zg3de3b9da2bj 0 73361 2708886 2327792 2026-09-10T02:43:04Z संतोष गोरे 135680 2708886 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' ([[एप्रिल २१]], [[इ.स. १८९१|१८९१]] - [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९४३|१९४३]]) हे [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँकेचे]] दुसरे गव्हर्नर होते. जरी [[ओस्बॉर्न स्मिथ|सर ओस्बॉर्न स्मिथ]] हे भारतीय रिझर्व बँकेचे पहिले गव्हर्नर होते तरी भारतीय नोटांवर स्वाक्षरी करण्याचा पहिला मान {{लेखनाव}} यांना मिळाला. {{लेखनाव}} हे सनदी अधिकारी होते. त्यांच्या योगदानाबद्दल १९३५ साली त्यांना '''सर किताब''' (knighthood) बहाल करण्यात आला. गव्हर्नर पदावर नियुक्ती होण्यापूर्वी ते अर्थ मंत्रालयात अतिरिक्त सचिव म्हणून कार्यरत होते. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धाच्या]] काळात [[चांदी|चांदीची]] टंचाई जाणवू लागल्याने टेलर यांच्या काळात वापरात असलेली चांदीची नाणी बंद करण्यात आली आणि त्याऐवजी इतर हलक्या धातुंची नाणी चलनात आली. {{लेखनाव}} गव्हर्नर पदावर असतांनाच दि. [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९४३]] रोजी त्यांचे निधन झाले. == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] == बाह्य दुवे == * [http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html रिझर्व बँकेच्या संकेतस्थळावरील गव्हर्नरांच्या माहितीचे पान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317050907/http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html |date=2015-03-17 }} {{क्रम| मागील= [[ओस्बॉर्न स्मिथ|सर ओस्बॉर्न स्मिथ]]| यादी=[[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर#गव्हर्नरांची यादी|रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]| पासून=[[जुलै १]], [[इ.स. १९३७|१९३७]]| पर्यंत=[[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९४३|१९४३]]| पुढील=[[चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख|सर चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख]] }} {{DEFAULTSORT:टेलर,जेम्स ब्रेड}} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:इ.स. १८९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९४३ मधील मृत्यू]] aum1v6msfiloevs0eyx9gd002snnixy 0 74528 2708795 2594214 2026-09-09T16:07:07Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2708795 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राजकीय विभाग | नाव =Madras presidency or Presidency of Fort St. George | टोपननाव = म | स्थानिकनाव = मद्रास प्रांत | प्रकार = ब्रिटिश भारतातील प्रांत | ध्वज = British Raj Red Ensign.svg | चिन्ह = Star of the Order of the Star of India (gold).svg | नकाशा = Madras map 1913.jpg | देश = ब्रिटिश भारत | राजधानी = मद्रास(चेन्नई) | भाषा = कन्नड, मल्याळम, मराठी, तेलुगु, तमिळ, ओरिया, इंग्रजी. | स्थापना = इ.स.१६८४ | प्रमाणवेळ = [[यूटीसी+०५:३०]] }} [[चित्र:Madras Prov South 1909.jpg|thumb|right|300px|मद्रास प्रांताचा दक्षिण भाग व लगतच्या त्रावणकोर, म्हैसूर संस्थानांचा नकाशा (इ.स. १९०९)]] [[चित्र:Madras Prov North 1909.jpg|इवलेसे|उजवे|मद्रास प्रांताचा उत्तर भाग]] '''मद्रास प्रांत''' ([[तमिळ]]: சென்னை மாகாணம் ; [[तेलुगू]]: చెన్నపురి సంస్థానము ; [[मल्याळी]]: മദ്രാസ് പ്രസിഡന്‍സി ; [[कन्नड भाषा|कानडी]]: ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿದೆನ್ಚ್ಯ್ ; [[उडिया]]: ମଦ୍ରାସ୍ ପ୍ରେସୋଦେନ୍ଚ୍ଯ ; [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Madras Presidency'') हा ब्रिटिश भारताचा एक भाग होता. याची राजधानी [[मद्रास]] (आताचे ''चेन्नई'') येथे होती.याचे अधिकृत नाव ''प्रेसिडेंसी ऑफ फोर्ट सेंट जॉर्ज'' असे असून याला ''मद्रास प्रेसिडेंसी'' या नावानेही ओळखले जायचे. यात दक्षिण भारतातील [[तमिळनाडू]], उत्तर [[केरळ|केरळातील]] मलबार भाग, [[लक्षद्वीप]], [[आंध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेशातील]] [[रायलसीमा]],(आत्ताच्या तेलंगणातील) हे जिल्हे, [[ओडिशा|ओरिसा राज्यातील]] [[ब्रह्मपूर]], [[गंजम]] जिल्हे तसेच [[कर्नाटक|कर्नाटकाचे]] [[बेळ्ळारी जिल्हा|बेळ्ळारी]], [[दक्षिण कन्नड जिल्हा|दक्षिण कन्नड]] आणि [[उडुपी जिल्हा|उडुपी]] जिल्हे आणि [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[गडचिरोली जिल्हा]](पूर्वीचा [[चंद्रपूर जिल्हा|चांदा जिल्हा]]) सामील होते. == जिल्हे == मद्रास प्रांतातील जिल्हे:- १. दक्षिण कन्नडा २. मलबार ३. निलगिरी ४. कोईम्बतूर ५. मदुराई ६. तिन्नेवेल्ली ७. रामनाथपुरम ८. तंजावर ९. तिरुचिरापल्ली १०. सेलम ११. गुंटूर १२. कृष्णा १३. मद्रास १४. चिंगलपूत १५. चित्तूर १६. चुड्डापह १७. अनंतपुर १८. बेल्लारी १९. कर्नुल २०. नेल्लूर २१. पूर्व गोदावरी २२. पश्चिम गोदावरी २३. दक्षिण अर्कोत २४. उत्तर अर्कोत २५. विशाखापट्टणम २६. गंजम == संस्थाने == मद्रास प्रांतातील संस्थाने:- १. त्रावणकोर २. कोचीन ३. पुद्दुकोट्टी ४. बंगानापल्ले ५. संदूर == हे सुद्धा पहा == * [[ब्रिटिश साम्राज्य]] [[वर्ग:तमिळनाडूचा इतिहास]] [[वर्ग:भारतातील ब्रिटिश राजवट]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतातील प्रांत]] bf0tk0nthe9241ms6dyxf12xg8y6zf8 0 75203 2708887 2327748 2026-09-10T02:43:34Z संतोष गोरे 135680 2708887 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' ([[जुलै १]], [[इ.स. १८८९|१८८९]] - [[डिसेंबर १३]], [[इ.स. १९६९|१९६९]]) हे [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँकेचे]] चौथे गव्हर्नर होते. ते गव्हर्नर पदावर सगळ्यात जास्त काळ होते. गव्हर्नर पदाचा दुसरा कार्यकाळ संपायच्या आधीच तत्कालीन अर्थमंत्र्यांशी मतभेद झाल्याने {{लेखनाव}} ते आपल्या पदावरून दूर झाले. {{लेखनाव}} हे एक सनदी अधिकारी होते. गव्हर्नर पदावर नियुक्ती होण्यापूर्वी त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या पदांवर काम केले होते. त्यांच्या योगदानाबद्दल १९३६ साली त्यांना '''सर किताब''' (knighthood) बहाल करण्यात आला. == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय रिझर्व बँकेच्या गव्हर्नरांची यादी]] == बाह्य दुवे == * [http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html रिझर्व बँकेच्या संकेतस्थळावरील गव्हर्नरांच्या माहितीचे पान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317050907/http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html |date=2015-03-17 }} {{क्रम| मागील= [[चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख|सर चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख]]| यादी=[[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर#गव्हर्नरांची यादी|रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]| पासून=[[जुलै १]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]| पर्यंत=[[जानेवारी १४]], [[इ.स. १९५७|१९५७]]| पुढील=[[के. जी. आंबेगावकर]] }} {{DEFAULTSORT:बेनेगल, रामा राव}} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:इ.स. १८८९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील मृत्यू]] bu0llgxj12li4t8c94z8otsaf4wsfsp 2708898 2708887 2026-09-10T02:50:25Z संतोष गोरे 135680 2708898 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' ([[जुलै १]], [[इ.स. १८८९|१८८९]] - [[डिसेंबर १३]], [[इ.स. १९६९|१९६९]]) हे [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँकेचे]] चौथे गव्हर्नर होते. ते गव्हर्नर पदावर सगळ्यात जास्त काळ होते. गव्हर्नर पदाचा दुसरा कार्यकाळ संपायच्या आधीच तत्कालीन अर्थमंत्र्यांशी मतभेद झाल्याने {{लेखनाव}} ते आपल्या पदावरून दूर झाले. {{लेखनाव}} हे एक सनदी अधिकारी होते. गव्हर्नर पदावर नियुक्ती होण्यापूर्वी त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या पदांवर काम केले होते. त्यांच्या योगदानाबद्दल १९३६ साली त्यांना '''सर किताब''' (knighthood) बहाल करण्यात आला. == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] == बाह्य दुवे == * [http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html रिझर्व बँकेच्या संकेतस्थळावरील गव्हर्नरांच्या माहितीचे पान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317050907/http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html |date=2015-03-17 }} {{क्रम| मागील= [[चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख|सर चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख]]| यादी=[[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर#गव्हर्नरांची यादी|रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]| पासून=[[जुलै १]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]| पर्यंत=[[जानेवारी १४]], [[इ.स. १९५७|१९५७]]| पुढील=[[के. जी. आंबेगावकर]] }} {{DEFAULTSORT:बेनेगल, रामा राव}} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:इ.स. १८८९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील मृत्यू]] bw9kvsmsskrckb97ndhe1c99qak1ow8 0 75447 2708888 2327784 2026-09-10T02:44:05Z संतोष गोरे 135680 2708888 wikitext text/x-wiki '''के.जी. आंबेगावकर''' हे [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँकेचे]] पाचवे गव्हर्नर होते. [[बेनेगल रामा राउ|सर बेनेगल रामा राउ]] यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिल्यावर आंबेगावकर यांना भारतीय रिझर्व बँकेचे हंगामी गव्हर्नर म्हणून नेमण्यात आले. ते गव्हर्नर पदावर ४५ दिवस होते. आंबेगावकर हे एक सनदी अधिकारी होते. गव्हर्नर पदावर येण्यापूर्वी ते वित्त सचिव आणि डेप्युटी गव्हर्नर या पदांवर कार्यरत होते. रिझर्व बँकेच्या एकाही नोटवर {{लेखनाव}} यांची स्वाक्षरी नाही मात्र वित्त सचिव म्हणून एक रुपयाच्या नोटांवर त्यांची स्वाक्षरी आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] == बाह्य दुवे == * [http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html रिझर्व बँकेच्या संकेतस्थळावरील गव्हर्नरांच्या माहितीचे पान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317050907/http://www.rbi.org.in/History/Mis_Governors.html |date=2015-03-17 }} {{क्रम| मागील= [[बेनेगल रामा राउ|सर बेनेगल रामा राउ]]| यादी=[[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर#गव्हर्नरांची यादी|रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]| पासून=[[जानेवारी १४]], [[इ.स. १९५७|१९५७]]| पर्यंत=[[फेब्रुवारी २८]], [[इ.स. १९५७|१९५७]]| पुढील=[[एच. व्ही. आर. अय्यंगार]] }} {{DEFAULTSORT: आंबेगावकर, के. जी.}} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] q8n5bd186jjmtwzg5gn7l80wcaah6i7 0 83138 2708796 2635833 2026-09-09T16:07:30Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2708796 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Bengalpresidency 1858.jpg|thumb|right|300px|बंगाल प्रांताचा नकाशा (इ.स. १८५८)]] '''बंगाल प्रांत''' अथवा '''बंगाल प्रेसिडेन्सी''' ([[बंगाली भाषा|बंगाली]]: বেঙ্গল প্রেসিডেন্সি) ; [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Bengal Presidency''; ) हा [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारताच्या]] पूर्वेकडील प्रांतीय स्वरूपाचा राजकीय विभाग होता. वर्तमान [[भारत|भारतातील]] [[पश्चिम बंगाल]], [[आसाम]], [[बिहार]], [[मेघालय]], [[ओडिशा|ओडिशा]], [[त्रिपुरा]] हे भूप्रदेश, वर्तमान [[बांगलादेश|बांग्लादेश]] यांचा भूप्रदेश बंगाल प्रांतात समाविष्ट होता. * [[इ.स. १८६७]] साली [[शाही वसाहतींचा]] दर्जा मिळण्याच्या आधी [[पेनांग]] व [[सिंगापूर]] या ब्रिटिश वसाहतीदेखील बंगाल प्रांतात मोडत असत. बंगाल प्रांताचे ५ प्रशासकीय विभाग होते. ते विभाग व त्यातील जिल्हे खालीलप्रमाणे- अ] [[बरद्वान विभाग]] आ] प्रेसिडेन्सी (कलकत्ता) विभाग इ] [[ढाका विभाग]] ई] [[राजशाही]] विभाग उ] [[चितागंज]] विभाग [[वर्ग:भारतातील ब्रिटिश राजवट]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतातील प्रांत]] io8fch5jeof5ycgb5qevgxw0qd1vch6 2708802 2708796 2026-09-09T16:15:20Z Dharmadhyaksha 28394 2708802 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[चित्र:Bengalpresidency 1858.jpg|thumb|right|300px|बंगाल प्रांताचा नकाशा (इ.स. १८५८)]] '''बंगाल प्रांत''' अथवा '''बंगाल प्रेसिडेन्सी''' ([[बंगाली भाषा|बंगाली]]: বেঙ্গল প্রেসিডেন্সি) ; [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Bengal Presidency''; ) हा [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारताच्या]] पूर्वेकडील प्रांतीय स्वरूपाचा राजकीय विभाग होता. वर्तमान [[भारत|भारतातील]] [[पश्चिम बंगाल]], [[आसाम]], [[बिहार]], [[मेघालय]], [[ओडिशा|ओडिशा]], [[त्रिपुरा]] हे भूप्रदेश, वर्तमान [[बांगलादेश|बांग्लादेश]] यांचा भूप्रदेश बंगाल प्रांतात समाविष्ट होता. [[इ.स. १८६७]] साली [[शाही वसाहतींचा]] दर्जा मिळण्याच्या आधी [[पेनांग]] व [[सिंगापूर]] या ब्रिटिश वसाहतीदेखील बंगाल प्रांतात मोडत असत. बंगाल प्रांताचे ५ प्रशासकीय विभाग होते. ते विभाग व त्यातील जिल्हे खालीलप्रमाणे- * [[बरद्वान विभाग]] * प्रेसिडेन्सी (कलकत्ता) विभाग * [[ढाका विभाग]] * [[राजशाही]] विभाग * [[चितागंज]] विभाग [[वर्ग:भारतातील ब्रिटिश राजवट]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतातील प्रांत]] 9x8n4kkhjstq5t93k9ekltap80yxpfc 0 94528 2708869 744417 2026-09-10T00:02:22Z Xqbot 6858 Bot: Fixing double redirect from [[एर्नान्दो दि सोतो]] to [[एर्नान्दो दे सोतो]] 2708869 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एर्नान्दो दे सोतो]] nh5w9yhmn1iijs6w3tyexiib4aqckfo 0 95001 2708870 750507 2026-09-10T00:02:27Z Xqbot 6858 Bot: Fixing double redirect from [[एर्नान्दो दि सोतो]] to [[एर्नान्दो दे सोतो]] 2708870 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एर्नान्दो दे सोतो]] nh5w9yhmn1iijs6w3tyexiib4aqckfo 0 127745 2708892 2691958 2026-09-10T02:46:22Z Ziv 169556 ([[c:GR|GR]]) [[File:Benjamin Harrison by Eastman Johnson (1895).jpg]] → [[File:Eastman Johnson - Benjamin Harrison - Google Art Project.jpg]] File replacement. 2708892 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|right|thumb|200 px|अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षाचे अधिकृत चिन्ह]] '''अमेरिकेचा राष्ट्राध्यक्ष''' ({{lang-en|The President of the United States of America}}) हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] देशाचा [[राष्ट्रप्रमुख]] व [[सरकारप्रमुख]] आहे. राष्ट्राध्यक्ष [[अमेरिकेचे सरकार|अमेरिकेच्या सरकारचा]] विशेष पदाधिकारी व सैन्यप्रमुख आहे. [[अमेरिकेचे संविधान|अमेरिकन संविधानाच्या]] दुसऱ्या कलमाने राष्ट्राध्यक्षाला अनेक महत्त्वपूर्ण अधिकार दिले आहेत. संघीय सरकारामधील अनेक उच्च पदांची नियुक्ती ([[अमेरिकेची सेनेट|सेनेटच्या]] संमतीनंतर), [[अमेरिकन काँग्रेस|काँग्रेसने]] मान्य केलेले निर्णय व कायदे न पटल्यास [[नकाराधिकार]], गुन्हेगारांना माफी इत्यादी काही अधिकार राष्ट्राध्यक्ष वापरतो. तसेच देशाची परराष्ट्रधोरणे ठरवणे ही राष्ट्राध्यक्षाची जबाबदारी आहे. सर्वमान्यपणे अमेरिकेचा राष्ट्राध्यक्ष [[जग]]ामधील सर्वात बलाढ्य व महत्त्वपूर्ण व्यक्ती मानला जातो. [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] ह्या अमेरिकेच्या राजधानीमधील [[व्हाइट हाउस]] हे राष्ट्राध्यक्षाचे अधिकृत कार्यालय व निवासस्थान आहे. राष्ट्राध्यक्ष दर चार वर्षांनी होणाऱ्या सार्वत्रिक निवडणुकीमधून निवडला जातो. एक व्यक्ती कमाल दोन वेळा (कमाल ८ वर्षे कार्यकाळ) राष्ट्राध्यक्षपदी राहू शकते. जानेवारी २०२१ मध्ये सत्तेवर आलेले [[जो बायडन]] हे [[विद्यमान]] राष्ट्राध्यक्ष आहेत. ==यादी== ; पक्ष {{legend|#EEEEEE|अपक्ष|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend|#EA9978|संघीय|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend|#008000|डेमोक्रॅटिक-रिपब्लिकन|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend|#3333FF|[[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend|#E3FF2A|व्हिग|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend|#FF3333|[[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]]|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! क्रम<br /> ! colspan="2" | राष्ट्राध्यक्ष ! पदग्रहण ! पद सोडले ! पक्ष ! काळ<br /> ! colspan="2" | उप-राष्ट्राध्यक्ष |- ! rowspan="2" | १ | rowspan="2" | [[File:Gilbert Stuart, George Washington (Lansdowne portrait, 1796).jpg|100px]] | rowspan="2" style="width:16%;"| '''[[जॉर्ज वॉशिंग्टन]]'''<br><small>(1732–1799)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewashington/ |title=Biography of George Washington |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |author=The [[White House]] |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233926/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewashington/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/washington |title=George Washington – no Political Party – 1st President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/gwashington.asp |title=George Washington (February&nbsp;22, 1732 – December&nbsp;14,&nbsp;1799) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=[[American Presidents: Life Portraits]] |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | एप्रिल ३०, 1789 | rowspan="2" | मार्च ४, 1797 | rowspan="2" | अपक्ष | १ <small>(१७८९) | style="background: no party;" rowspan="2" | &nbsp; | rowspan="2" | [[जॉन अ‍ॅडम्स]] |- | २ <small>(१७९२) |- ! style="background: #EA9978;" | २ | [[Image:Adamstrumbull.jpg|100px]] | '''[[जॉन अ‍ॅडम्स]]'''<br><small>(1735–1826)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnadams/ |title=Biography of John Adams |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204220346/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnadams/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/adams |title=John Adams – Federalist Party – 2nd President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=2 |title=John Adams (October&nbsp;30, 1735 – July&nbsp;4,&nbsp;1826) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1797 | मार्च 4, 1801 | संघीय | ३ <small>(१७९६) | style="background: #008000;" | | [[थॉमस जेफरसन]] |- ! rowspan="2" style="background: #008000; color: white" | ३ | rowspan="2" | [[File:Thomas Jefferson by Rembrandt Peale, 1800.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[थॉमस जेफरसन]]'''<br><small>(1743–1826)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/thomasjefferson/ |title=Biography of Thomas Jefferson |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233849/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/thomasjefferson/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/jefferson |title=Thomas Jefferson – Democratic-Republican Party – 3rd President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=3 |title=Thomas Jefferson (April&nbsp;13, 1743 – July&nbsp;4,&nbsp;1826) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | मार्च 4, 1801 | rowspan="2" | मार्च 4, 1809 | rowspan="2" | डेमोक्रॅटिक-रिपब्लिकन | ४ <small>(१८००) | style="background: #008000;" | | [[एरन बर]] |- | ५ <small>(१८०४) | style="background: #008000;" | | जॉर्ज क्लिंटन |- ! rowspan="4" style="background: #008000; color: white" | ४ | rowspan="4" | [[File:James Madison.jpg|100px]] | rowspan="4" | '''[[जेम्स मॅडिसन]]'''<br><small>(1751–1836)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmadison/ |title=Biography of James Madison |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233519/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmadison/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/madison |title=James Madison – Democratic-Republican Party – 4th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=4 |title=James Madison (March&nbsp;16, 1751 – June&nbsp;28,&nbsp;1836) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="4" | मार्च 4, 1809 | rowspan="4" | मार्च 4, 1817 | rowspan="4" | डेमोक्रॅटिक-रिपब्लिकन | rowspan="2" | ६ <small>(१८०८) | style="background: #008000;" | | जॉर्ज क्लिंटन<br /><small>मार्च 4, 1809 – April 20, 1812</small> |- | colspan="2" | ''पद रिकामे''<br /><small>April 20, 1812 – मार्च 4, 1813</small> |- | rowspan="2" | ७ <small>(१८१२) | style="background: #008000;" | |एल्ब्रिज जेरी<br /><small>मार्च 4, 1813 – November 23, 1814</small> |- | colspan="2" |''पद रिकामे''<br /><small>November 23, 1814 – मार्च 4, 1817</small> |- ! rowspan="2" style="background: #008000; color: white" | ५ | rowspan="2" | [[File:jm5.gif|100px]] | rowspan="2" | '''[[जेम्स मनरो]]'''<br><small>(1758–1831)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmonroe/ |title=Biography of James Madison |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233643/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmonroe/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/monroe |title=James Monroe – Democratic-Republican Party – 5th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=5 |title=James Monroe (April&nbsp;28, 1758 – July&nbsp;4,&nbsp;1831) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | मार्च 4, 1817 | rowspan="2" | मार्च 4, 1825 | rowspan="2" | डेमोक्रॅटिक-रिपब्लिकन | ८ <small>(१८१६) | rowspan="2" style="background: #008000;" | | rowspan="2" | [[डॅनियेल टॉम्पकिन्स]] |- | ९ <small>(१८२०) |- ! style="background: #008000; color: white" | ६ | [[File:John Quincy Adams by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | '''[[जॉन क्विन्सी अ‍ॅडम्स]]'''<br><small>(1767–1848)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnquincyadams/ |title=Biography of John Quincy Adams |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233538/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnquincyadams/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/johnqadams |title=John Quincy Adams – Federalist, Democratic-Republican, National Republican, WHIG Party – 6th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=6 |title=John Quincy Adams (July&nbsp;11, 1767 – February&nbsp;23,&nbsp;1848) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1825 | मार्च 4, 1829 | डेमोक्रॅटिक-रिपब्लिकन | १० <small>(१८२४) | style="background: #008000;" | | [[जॉन सी. कॅलहॉन]] |- ! rowspan="3" style="background: #3333FF; color: white" | ७ | rowspan="3" | [[File:Andrew jackson head.jpg|100px]] | rowspan="3" | '''[[अँड्र्यू जॅक्सन]]'''<br><small>(1767–1845)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjackson/ |title=Biography of Andrew Jackson |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233706/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjackson/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/jackson |title=Andrew Jackson – Democratic-Republican Party – 7th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=7 |title=Andrew Jackson (March&nbsp;15, 1767 – June&nbsp;8,&nbsp;1845) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="3" | मार्च 4, 1829 | rowspan="3" | मार्च 4, 1837 | rowspan="3" | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | rowspan="2" | ११ <small>(१८२८) | style="background: #3333FF;" | |[[जॉन सी. कॅलहॉन]]<br /><small>मार्च 4, 1829 – December 28, 1832</small> |- | colspan="2" | ''पद रिकामे''<br /><small> December 28, 1832 – मार्च 4, 1833</small> |- | १२ <small>(१८३२) | style="background: #3333FF;" | | मार्टिन व्हॅन ब्युरेन |- ! style="background: #3333FF; color: white" | ८ | [[File:mb8.gif|100px]] | '''[[मार्टिन व्हॅन ब्युरेन]]'''<br><small>(1782–1862)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/martinvanburen/ |title=Biography of Martin Van Buren |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2013-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622142140/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/martinvanburen |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/vanburen |title=Martin Van Buren – Democratic-Republican, Democratic, and Free Soil Party – 8th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=8 |title=Martin Van Buren (December&nbsp;5, 1782 – July&nbsp;24,&nbsp;1862) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1837 | मार्च 4, 1841 | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | १३ <small>(१८३६) | style="background: #3333FF;" | | रिचर्ड मेन्टर जॉन्सन |- ! style="background: #E3FF2A;" | ९ | [[File:William Henry Harrison by James Reid Lambdin, 1835.jpg|100px]] | '''[[विल्यम हेन्री हॅरिसन]]'''<br><small>(1773–1841)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhenryharrison/ |title=Biography of William Henry Harrison |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233458/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhenryharrison/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/williamhenryharrison |title=William Henry Harrison – WHIG Party – 9th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=9 |title=William Henry Harrison (February&nbsp;9, 1773 – April&nbsp;4,&nbsp;1841) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1841 | एप्रिल 4, 1841<br /> | व्हिग | rowspan="3" | १४ <small>(१८४०) | style="background: #E3FF2A;" | | [[जॉन टायलर]] |- ! rowspan="2" style="background: #E3FF2A;" | १० | rowspan="2" |[[File:WHOportTyler.jpg|100px]] | rowspan="2" |'''[[जॉन टायलर]]'''<br><small>(1790–1862)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johntyler/ |title=Biography of John Tyler |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233544/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johntyler/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/tyler |title=John Tyler – No Party – 10th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=10 |title=John Tyler (March&nbsp;29, 1790 – जानेवारी&nbsp;18,&nbsp;1862) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | एप्रिल 4, 1841 | rowspan="2" | मार्च 4, 1845 | व्हिग<br /><small>April 4, 1841 – September&nbsp;13,&nbsp;1841</small> | rowspan="2" colspan="2" |''पद रिकामे'' |- | अपक्ष<br /><small>सप्तेंबर&nbsp;13,&nbsp;1841 – मार्च 4, 1845</small> |- ! style="background: #3333FF; color: white" | ११ | [[File:James Knox Polk by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | '''[[जेम्स पोक]]'''<br><small>(1795–1849)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamespolk/ |title=Biography of James Polk |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122224735/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamespolk/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/polk |title=James Polk – Democratic Party – 11th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=11 |title=James K. Polk (November&nbsp;2, 1795 – June&nbsp;15,&nbsp;1849) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1845 | मार्च 4, 1849 | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | १५ <small>(१८४४) | style="background: #3333FF;" | | जॉर्ज एम. डॅलस |- ! style="background: #E3FF2A;" | १२ | [[File:Zachary Taylor by Joseph Henry Bush, c1848.jpg|100px]] | '''[[झकॅरी टेलर]]'''<br><small>(1784–1850)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/zacharytaylor/ |title=Biography of Zachary Tyler |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2013-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001011504/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/zacharytaylor |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/taylor |title=Zachary Taylor – WHIG Party – 12th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=12 |title=Zachary Taylor (November&nbsp;24, 1784 – July&nbsp;9,&nbsp;1850) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1849 | जुलै 9, 1850<br /> | व्हिग | rowspan="2" | १६ <small>(१८४८) | style="background: #E3FF2A;" | | [[मिलार्ड फिलमोर]] |- ! style="background: #E3FF2A;" | १३ | [[File:Millard Fillmore by George PA Healy, 1857.jpg|100px]] | '''[[मिलार्ड फिलमोर]]'''<br><small>(1800–1874)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/millardfillmore/ |title=Biography of Millard Fillmore |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122005520/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/millardfillmore/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/fillmore |title=Millard Filmore – WHIG Party – 13th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=13 |title=Millard Fillmore (जानेवारी&nbsp;7, 1800 – March&nbsp;8,&nbsp;1874) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | जुलै 9, 1850 | मार्च 4, 1853 | व्हिग | colspan="2" | ''पद रिकामे'' |- ! rowspan="2" style="background: #3333FF; color: white" | १४ | rowspan="2" | [[File:Franklin Pierce by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[फ्रॅंकलिन पियर्स]]'''<br><small>(1804–1869)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklinpierce/ |title=Biography of Franklin Pierce |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233712/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklinpierce/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/pierce |title=Franklin Pierce – Democratic Party – 14th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=14 |title=Franklin Pierce (November&nbsp;23, 1804 – October&nbsp;8,&nbsp;1869) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | मार्च 4, 1853 | rowspan="2" | मार्च 4, 1857 | rowspan="2" | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | rowspan="2" | १७ <small>(१८५२) | style="background: #3333FF;" | | विल्यम आर. किंग<br /><small>मार्च 4, 1853 – एप्रिल 18, 1853</small> |- | colspan="2" | ''पद रिकामे''<br /><small>एप्रिल 18, 1853 – मार्च 4, 1857</small> |- ! style="background: #3333FF; color: white" | १५ | [[File:JamesBuchanan_crop.jpg|100px]] | '''[[जेम्स ब्यूकॅनन]]'''<br><small>(1791–1868)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesbuchanan/ |title=Biography of James Buchanan |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233655/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesbuchanan/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/buchanan |title=James Buchanan – Democratic Party – 15th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=15 |title=James Buchanan (April&nbsp;23, 1791 – June&nbsp;1,&nbsp;1868) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1857 | मार्च 4, 1861 | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | १८ <small>(१८५६) | style="background: #3333FF;" | | जॉन सी. ब्रेकिनरिज |- ! rowspan="2" style="background: #FF3333; color: white" | १६ | rowspan="2" | [[File:Abraham Lincoln by George Peter Alexander Healy.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[अब्राहम लिंकन]]'''<br><small>(1809–1865)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/abrahamlincoln/ |title=Biography of Abraham Lincoln |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233609/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/abrahamlincoln/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/lincoln |title=Abraham Lincoln – Republic, National Union Party – 16th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=16 |title=Abraham Lincoln (February&nbsp;12, 1809 – April&nbsp;15,&nbsp;1865) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | मार्च 4, 1861 | rowspan="2" | एप्रिल 15, 1865<br /> | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | १९ <small>(१८६०) | style="background: #FF3333;" | | हॅनिबल हॅम्लिन |- | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]]<br /><small>राष्ट्रीय युनियन पक्ष</small> | rowspan="2" | २० <small>(१८६४) | style="background: #3333FF;" | | [[ॲन्ड्‌ऱ्यू जॉन्सन|अँड्र्यू जॉन्सन]] |- ! style="background: #3333FF; color: white" | १७ | [[File:aj17.gif|100px]] | '''[[ॲन्ड्‌ऱ्यू जॉन्सन|अँड्र्यू जॉन्सन]]'''<br><small>(1808–1875)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjohnson/ |title=Biography of Andrew Johnson |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233702/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjohnson/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/andrewjohnson |title=Andrew Johnson – National Union Party – 17th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=17 |title=Andrew Johnson (December&nbsp;29, 1808 – July&nbsp;31,&nbsp;1875) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | एप्रिल 15, 1865 | मार्च 4, 1869 | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]]<br /><small>राष्ट्रीय युनियन पक्ष</small>;<br>अपक्ष | colspan="2" |''पद रिकामे'' |- ! rowspan="3" style="background: #FF3333; color: white" | १८ | rowspan="3" | [[File:Ugrant.jpeg|100px]] | rowspan="3" | '''[[युलिसिस एस. ग्रँट]]'''<br><small>(1822–1885)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ulyssessgrant/ |title=Biography of Ulysses S. Grant |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233733/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ulyssessgrant/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/grant |title=Ulysses S. Grant – National Union Party – 18th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=18 |title=Ulysses S. Grant (April&nbsp;27, 1822 – July&nbsp;23,&nbsp;1885) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="3" | मार्च 4, 1869 | rowspan="3" | मार्च 4, 1877 | rowspan="3" | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | २१ <small>(१८६८) | style="background: #FF3333;" | | शुयलर कोलफॅक्स |- | rowspan="2" | २२ <small>(१८७२) | style="background: #FF3333;" | | हेन्री विल्सन<br /><small>मार्च 4, 1873 –नोव्हेंबर 22, 1875</small> |- | colspan="2" | ''पद रिकामे''<br /><small>November 22, 1875 – मार्च 4, 1877</small> |- ! style="background: #FF3333; color: white" | १९ | [[File:Rhayes.png|100px]] | '''[[रदरफोर्ड बी. हेस]]'''<br><small>(1822–1893)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/rutherfordbhayes/ |title=Biography of Rutherford B. Hayes |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233906/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/rutherfordbhayes/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/hayes |title=Rutherford B. Hayes – Republican Party – 19th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=19 |title=Rutherford B. Hayes (October&nbsp;4, 1822 – जानेवारी&nbsp;17,&nbsp;1893) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1877 | मार्च 4, 1881 | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | २३ <small>(१८७६) | style="background: #FF3333;" | | विल्यम ए. व्हीलर |- ! style="background: #FF3333; color: white" | २० | [[File:James Garfield portrait.jpg|100px]] | '''[[जेम्स गारफील्ड]]'''<br><small>(1831–1881)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesgarfield/ |title=Biography of James Garfield |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233941/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesgarfield/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/garfield |title=James Garfield – Republican Party – 20th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=20 |title=James A. Garfield (November&nbsp;19, 1831 – September&nbsp;19,&nbsp;1881) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1881 | सप्टेंबर 19, 1881 | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | rowspan="2" | २४ <small>(१८८०) | style="background: #FF3333;" | | [[चेस्टर ए. आर्थर]] |- ! style="background: #FF3333; color: white" | २१ | [[File:Chester A Arthur by Daniel Huntington crop.jpeg|100px]] | '''[[चेस्टर ए. आर्थर]]'''<br><small>(1829–1886)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/chesterarthur/ |title=Biography of Chester Arthur |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233930/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/chesterarthur/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/arthur |title=Chester A. Arthur – Republican Party – 21st President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=21 |title=Chester A. Arthur (October&nbsp;5, 1829 – November&nbsp;18,&nbsp;1886) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | सप्टेंबर 19, 1881 | मार्च 4, 1885 | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | colspan="2" | ''पद रिकामे'' |- ! rowspan="2" style="background: #3333FF; color: white" | २२ | rowspan="2" | [[File:Grover Cleveland portrait2.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[ग्रोव्हर क्लीव्हलॅंड]]'''<br><small>(1837–1908)<br><ref name="HIS-grover">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/cleveland |title=Grover Cleveland – Democratic Party – 22nd and 24th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref name="AP=grover">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=22 |title=Grover Cleveland (March&nbsp;18, 1837 – June&nbsp;24,&nbsp;1908) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | मार्च 4, 1885 | rowspan="2" | मार्च 4, 1889 | rowspan="2" | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | rowspan="2" | २५ <small>(१८८४) | style="background: #3333FF;" | | थॉमस ए. हेंड्रिक्स<br /><small>मार्च 4, 1885 – November 25, 1885</small> |- | colspan="2" | ''पद रिकामे''<br /><small>November 25, 1885 – मार्च 4, 1889</small> |- ! style="background: #FF3333; color: white" | २३ | [[File:Eastman Johnson - Benjamin Harrison - Google Art Project.jpg|100px]] | '''[[बेंजामिन हॅरिसन]]'''<br><small>(1833–1901)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/benjaminharrison/ |title=Biography of Benjamin Harrison |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233755/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/benjaminharrison/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/benjaminharrison |title=William Henry Harrison – Whig Party – 23rd President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=23 |title=Benjamin Harrison (August&nbsp;20, 1833 – March&nbsp;13,&nbsp;1901) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1889 | मार्च 4, 1893 | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | २६ <small>(१८८८) | style="background: #FF3333;" | | लिव्हाय पी. मॉर्टन |- ! style="background: #3333FF; color: white" | २४ | [[File:Grover Cleveland portrait2.jpg|100px]] | '''[[ग्रोव्हर क्लीव्हलॅंड]]'''<br><small>(1837–1908)<br><ref name="HIS-grover" /><ref name="AP=grover" /> | मार्च 4, 1893 | मार्च 4, 1897 | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | २७ <small>(१८९२) | style="background: #3333FF;" | | अडलाई स्टीव्हनसन, पहिला |- ! rowspan="3" style="background: #FF3333; color: white" | २५ | rowspan="3" | [[File:Official White House portrait of William McKinley.jpg|100px]] | rowspan="3" | '''[[विल्यम मॅककिन्ली]]'''<br><small>(1843–1901)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williammckinley/ |title=Biography of William McKinley |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233617/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williammckinley/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/mckinley |title=William McKinley – Republican Party – 25th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=24 |title=William McKinley (जानेवारी&nbsp;29, 1843 – September&nbsp;14,&nbsp;1901) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="3" | मार्च 4, 1897 | rowspan="3" | सप्टेंबर 14, 1901<br /> | rowspan="3" | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | rowspan="2" | २८ <small>(१८९६) | style="background: #FF3333;" | | [[गॅरेट हॉबार्ट]]<br /><small>मार्च 4, 1897 – November 21, 1899</small> |- | colspan="2" | ''पद रिकामे''<br /><small>November 21, 1899 – मार्च 4, 1901</small> |- | rowspan="2" | २९ <small>(१९००) | style="background: #FF3333;" | | [[थियोडोर रूझवेल्ट]] |- ! rowspan="2" style="background: #FF3333; color: white" | २६ | rowspan="2" | [[File:John Singer Sargent - Theodore Roosevelt - Google Art Project.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[थियोडोर रूझवेल्ट]]'''<br><small>(1858–1919)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/theodoreroosevelt/ |title=Biography of Theodore Roosevelt |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233759/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/theodoreroosevelt/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/teddyroosevelt |title=Theodore Roosevelt – Republican, Bull Moose Party – 26th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=25 |title=Theodore Roosevelt (October&nbsp;27, 1858 – जानेवारी&nbsp;6,&nbsp;1919) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | सप्टेंबर 14, 1901 | rowspan="2" | मार्च 4, 1909 | rowspan="2" | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | colspan="2" | ''पद रिकामे'' |- | ३० <small>(१९०४) | style="background: #FF3333;" | | चार्ल्स डब्ल्यू. फेरबँक्स |- ! rowspan="2" style="background: #FF3333; color: white" | २७ | rowspan="2" | [[File:Anders Zorn - Portrait of William Howard Taft (1911).jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[विल्यम हॉवर्ड टाफ्ट]]'''<br><small>(1857–1930)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhowardtaft/ |title=Biography of William Howard Taft |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 13, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233911/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhowardtaft/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/taft |title=William Howard Taft – Republican Party – 27th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=26 |title=William Howard Taft (September&nbsp;15, 1857 – March&nbsp;8,&nbsp;1930) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | मार्च 4, 1909 | rowspan="2" | मार्च 4, 1913 | rowspan="2" | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | rowspan="2" | ३१ <small>(१९०८) | style="background: #FF3333;" | | [[जेम्स एस. शेर्मान]]<br /><small>मार्च 4, 1909 – ऑक्टोबर 30, 1912</small> |- | colspan="2" | ''पद रिकामे''<br /><small>ऑक्टोबर 30, 1912 – मार्च 4, 1913</small> |- ! rowspan="2" style="background: #3333FF; color: white" | २८ | rowspan="2" | [[File:Ww28.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[वूड्रो विल्सन]]'''<br><small>(1856–1924)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/woodrowwilson/ |title=Biography of Woodrow Wilson |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 13, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233839/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/woodrowwilson/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/wilson |title=Woodrow Wilson – Democratic Party – 28th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=27 |title=Woodrow Wilson (December&nbsp;28, 1856 – February&nbsp;3,&nbsp;1924) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | मार्च 4, 1913 | rowspan="2" | मार्च 4, 1921 | rowspan="2" | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | ३२ <small>(१९१२) | rowspan="2" style="background: #3333FF;" | | rowspan="2" | थॉमस आर. मार्शल |- | ३३ <small>(१९१६) |- ! style="background: #FF3333; color: white" | २९ | [[File:wh29.gif|100px]] | '''[[वॉरेन हार्डिंग]]'''<br><small>(1865–1923)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/warrenharding/ |title=Biography of Warren G. Harding |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225140136/https://www.whitehouse.gov/about/presidents/warrenharding/%20 |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/wilson |title=Warren Harding – Republican Party – 29th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=28 |title=Warren G. Harding (November&nbsp;2, 1865 – August&nbsp;2,&nbsp;1923) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1921 | ऑगस्ट 2, 1923<br /> | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | rowspan="2" | ३४ <small>(१९२०) | style="background: #FF3333;" | | [[कॅल्विन कूलिज]] |- ! rowspan="2" style="background: #FF3333; color: white" | ३० | rowspan="2" | [[File:Calvin Coolidge.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[कॅल्विन कूलिज]]'''<br><small>(1872–1933)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/calvincoolidge/ |title=Biography of Calvin Coolidge |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 13, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233449/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/calvincoolidge/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/wilson |title=Calvin Coolidge – Republican Party – 30th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=29 |title=Calvin Coolidge (July&nbsp;4, 1872 – जानेवारी&nbsp;5,&nbsp;1933) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | ऑगस्ट 2, 1923 | rowspan="2" | मार्च 4, 1929 | rowspan="2" | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | colspan="2" | ''पद रिकामे'' |- | ३५ <small>(१९२४) | style="background: #FF3333;" | | चार्ल्स जी. डॉज |- ! style="background: #FF3333; color: white" | ३१ | [[File:Herbert Clark Hoover by Greene, 1956.jpg|100px]] | '''[[हर्बर्ट हूवर]]'''<br><small>(1874–1964)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/herberthoover/ |title=Biography of Herbert Hoover |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 13, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2011-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916005426/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/herberthoover |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/wilson |title=Herbert Hoover – Republican Party – 31st President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=30 |title=Herbert Hoover (August&nbsp;10, 1874 – October&nbsp;20,&nbsp;1964) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | मार्च 4, 1929 | मार्च 4, 1933 | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | ३६ <small>(१९२८) | style="background: #FF3333;" | | चार्ल्स कर्टिस |- class="vevent" ! rowspan="4" style="background: #3333FF; color: white" | ३२ | rowspan="4" | [[File:Froosevelt.jpeg|100px]] | rowspan="4" | '''[[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]]'''<br><small>(1882–1945)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklindroosevelt/ |title=Biography of Franklin D. Roosevelt |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 20, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2013-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018145555/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklindroosevelt |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/fdr |title=Franklin D. Roosevelt – Democratic Party – 32nd President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=31 |title=Franklin D. Roosevelt (जानेवारी&nbsp;30, 1882 – April&nbsp;12,&nbsp;1945) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="4" | मार्च 3, 1933 | rowspan="4" | एप्रिल 12, 1945<br /> | rowspan="4" class="category" | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | ३७ <small>(१९३२)</small> | rowspan="2" style="background: #3333FF;" | | rowspan="2" | जॉन नॅन्स गार्नर |- | ३८ <small>(१९३६) |- | ३९ <small>(१९४०) | style="background: #3333FF;" | | [[हेन्री ए. वॉलेस]] |- | rowspan="2" | ४० <small>(१९४४) | style="background: #3333FF;" | | [[हॅरी ट्रुमन]] |- ! rowspan="2" style="background: #3333FF; color: white" | ३३ | rowspan="2" | [[File:HarryTruman.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[हॅरी ट्रुमन]]'''<br><small>(1884–1972)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/harrystruman/ |title=Biography of Harry S Truman |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233649/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/harrystruman/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/fdr |title=Harry S Truman – Democratic Party – 33rd President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=32 |title=Harry S Truman (May&nbsp;8, 1884 – December&nbsp;26,&nbsp;1972) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | एप्रिल 12, 1945 | rowspan="2" | जानेवारी 20, 1953 | rowspan="2" | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | colspan="2" | ''पद रिकामे'' |- | ४१ <small>(१९४८) | style="background: #3333FF;" | | [[आल्बेन बार्कली]] |- ! rowspan="2" style="background: #FF3333; color: white" | ३४ | rowspan="2" | [[File:Dwight D. Eisenhower, official Presidential portrait.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[ड्वाइट डी. आयझेनहॉवर]]'''<br><small>(1890–1969)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/dwightdeisenhower/ |title=Biography of Dwight D. Eisenhower |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233750/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/dwightdeisenhower/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/eisenhower |title=Dwight D. Eisenhower – Democratic Party – 34th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=33 |title=Dwight D. Eisenhower (October&nbsp;14, 1890 – March&nbsp;28,&nbsp;1969) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | जानेवारी 20, 1953 | rowspan="2" | जानेवारी 20, 1961 | rowspan="2" | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | ४२ <small>(१९५२) | rowspan="2" style="background: #FF3333;" | | rowspan="2" | [[रिचर्ड निक्सन]] |- | ४३ <small>(१९५६) |- ! style="background: #3333FF; color: white" | ३५ | [[File:John F Kennedy Official Portrait.jpg|100px]] | '''[[जॉन एफ. केनेडी]]'''<br><small>(1917–1963)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnfkennedy/ |title=Biography of John F. Kennedy |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2013-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621062319/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnfkennedy/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/kennedy |title=John F. Kennedy – Democratic Party – 35th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=34 |title=John F. Kennedy (May&nbsp;29, 1917 – November&nbsp;22,&nbsp;1963) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | जानेवारी 20, 1961 | नोव्हेंबर 22, 1963 | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | rowspan="2" | ४४ <small>(१९६०) | style="background: #3333FF;" | | [[लिंडन बी. जॉन्सन]] |- ! rowspan="2" style="background: #3333FF; color: white" | ३६ | rowspan="2" | [[File:37_Lyndon_Johnson_3x4.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[लिंडन बी. जॉन्सन]]'''<br><small>(1908–1973)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/kennedy |title=Lyndon B. Johnson – Democratic Party – 36th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=35 |title=Lyndon B. Johnson (August&nbsp;27, 1908 – जानेवारी&nbsp;22,&nbsp;1973) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | नोव्हेंबर 22, 1963 | rowspan="2" | जानेवारी 20, 1969 | rowspan="2" | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | colspan="2" | ''पद रिकामे'' |- | ४५ <small>(१९६४) | style="background: #3333FF;" | | [[ह्युबर्ट एच. हम्फ्री]] |- ! rowspan="4" style="background: #FF3333; color: white" | ३७ | rowspan="4" | [[File:Richard Nixon - Presidential portrait.jpg|100px]] | rowspan="4" | '''[[रिचर्ड निक्सन]]'''<br><small>(1913–1994)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/richardnixon/ |title=Richard M. Nixon |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730022127/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/RichardNixon/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/nixon |title=Richard Nixon – Republican Party – 37th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=36 |title=Richard M. Nixon (जानेवारी&nbsp;9, 1913 – April&nbsp;22,&nbsp;1994) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="4" | जानेवारी 20, 1969 | rowspan="4" | ऑगस्ट 9, 1974 | rowspan="4" | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | ४६ <small>(१९६८) | rowspan="2" style="background: #FF3333;" | | rowspan="2" |[[स्पिरो ॲग्न्यू]]<br /><small>जानेवारी 20, 1969 – ऑक्टोबर 10, 1973</small> |- | rowspan="5" | ४७ <small>(१९७२) |- | colspan="2" | ''पद रिकामे''<br /><small>ऑक्टोबर 10, 1973 – डिसेंबर 6, 1973</small> |- | style="background: #FF3333;" | | [[जेराल्ड फोर्ड]]<br /><small>डिसेंबर 6, 1973 – ऑगस्ट 9, 1974</small> |- ! rowspan="2" style="background: #FF3333; color: white;" | ३८ | rowspan="2" | [[File:Gerald_Ford.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[जेराल्ड फोर्ड]]'''<br><small>(1913–2006)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/geraldford/ |title=Biography of Gerald R. Ford |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233716/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/geraldford/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/ford|title=Gerald Ford – Republican Party – 38th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=37 |title=Gerald R. Ford (July&nbsp;14, 1913 – December&nbsp;26,&nbsp;2006) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | ऑगस्ट 9, 1974 | rowspan="2" | जानेवारी 20, 1977 | rowspan="2" | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | colspan="2" | ''पद रिकामे''<br /><small>ऑगस्ट 9, 1974 – डिसेंबर 19, 1974 </small> |- | style="background: #FF3333;" | | [[नेल्सन रॉकेफेलर]]<br /><small>डिसेंबर 19, 1974 – जानेवारी 20, 1977</small> |- ! style="background: #3333FF; color: white;" | ३९ | [[File:James E. Carter - portrait.gif|99px]] | '''[[जिमी कार्टर]]'''<br><small>(1924– )<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jimmycarter |title=Biography of Jimmy Carter |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122234202/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jimmycarter/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/ford|title=Jimmy Carter – Democratic Party – 39th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=38 |title=Jimmy Carter (October&nbsp;1, 1924&nbsp;– ) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | जानेवारी 20, 1977 | जानेवारी 20, 1981 | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | ४८ <small>(१९७६) | style="background: #3333FF;" | | [[वॉल्टर मॉन्डेल]] |- ! rowspan="2" style="background: #FF3333; color: white;" | ४० | rowspan="2" | [[File:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[रॉनल्ड रेगन]]'''<br><small>(1911–2004)<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ronaldreagan/ |title=Biography of Ronald Reagan |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=June 25, 2008 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122181836/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ronaldreagan/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/ford|title=Ronald Reagan – Republican Party – 40th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=39 |title=Ronald Reagan (February&nbsp;6, 1911 – June&nbsp;5,&nbsp;2004) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | जानेवारी 20, 1981 | rowspan="2" | जानेवारी 20, 1989 | rowspan="2" | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | ४९ <small>(१९८०) | rowspan="2" style="background: #FF3333;" | | rowspan="2" | [[जॉर्ज एच.डब्ल्यू. बुश]] |- | ५० <small>(१९८४) |- ! style="background: #FF3333; color: white;" | ४१ | [[File:George H. W. Bush, President of the United States, 1989 official portrait (cropped).jpg|100px]] | '''[[जॉर्ज एच.डब्ल्यू. बुश]]'''<br><small>(1924– )<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgehwbush/ |title=Biography of George Herbert Walker Bush |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122233824/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgehwbush/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/georgebush |title=George H. W. Bush – Republican Party – 41st President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=40 |title=George Bush (June&nbsp;12, 1924&nbsp;– ) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | जानेवारी 20, 1989 | जानेवारी 20, 1993 | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | ५१ <small>(१९८८) | style="background: #FF3333;" | | [[डॅन क्वेल]] |- ! rowspan="2" style="background: #3333FF; color: white;" | ४२ | rowspan="2" | [[File:Bill_Clinton.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[बिल क्लिंटन]]'''<br><small>(1946– )<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamjclinton/ |title=Biography of William J. Clinton |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=मार्च 12, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722104326/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamjclinton/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/billclinton |title=Bill Clinton – Democratic Party – 42nd President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=41 |title=Bill Clinton (August&nbsp;19, 1946&nbsp;– ) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | जानेवारी 20, 1993 | rowspan="2" | जानेवारी 20, 2001 | rowspan="2" | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | ५२ <small>(१९९२) | rowspan="2" style="background: #3333FF;" | | rowspan="2" | [[ॲल गोर]] |- | ५३ <small>(१९९६) |- ! rowspan="2" style="background: #FF3333; color: white;"| ४३ | rowspan="2" | [[File:George-W-Bush.jpeg|100px]] | rowspan="2" | '''[[जॉर्ज डब्ल्यू. बुश]]'''<br><small>(1946– )<br><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewbush/ |title=Biography of President George W. Bush |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |date=February 25, 2007 |संपादक=Whitehouse.gov |archive-date=2009-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626223537/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewbush/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/georgewbush |title=George W. Bush – Republican Party – 43rd President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=42 |title=George W. Bush (July&nbsp;6, 1946&nbsp;– ) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | जानेवारी 20, 2001 | rowspan="2" | जानेवारी 20, 2009 | rowspan="2" | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | ५४ <small>(२०००) | rowspan="2" style="background: #FF3333;" | | rowspan="2" | [[डिक चेनी]] |- | ५५ <small>(२००४) |- ! rowspan="2" style="background: #3333FF; color: white"| ४४ | rowspan="2" | [[File:Official portrait of Barack Obama.jpg|100px]] | rowspan="2" | '''[[बराक ओबामा]]'''<br><small>(1961– )<br><ref name="whouseobama">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.whitehouse.gov/administration/president_obama/|title=President Barack Obama|ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 20, 2009|संपादक=Whitehouse.gov|date=जानेवारी 20, 2009|archive-date=2009-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122102439/http://www.whitehouse.gov/administration/president_obama/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.history.com/presidents/obama |title=Barack Obama – Democratic Party – 44th President – American Presidents |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |संपादक=हिस्टरी चॅनल }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=43 |title=Barack Obama (August&nbsp;4, 1961&nbsp;– ) |ॲक्सेसदिनांक=जानेवारी 12, 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |संपादक=सी-स्पॅन }}</ref> | rowspan="2" | जानेवारी २०, २००९ | rowspan="2" | जानेवारी २०, २०१७ | rowspan="2" | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | ५६ <small>(२००८) | rowspan="2" style="background: #3333FF;" | | rowspan="2" | [[ज्यो बायडेन]] |- | ५६ <small>(२०१६) |- ! style="background: #FF3333; color: white"| ४५ | [[File:Donald_Trump_August_19,_2015_(cropped).jpg|100px]] | '''[[डॉनल्ड ट्रम्प]]'''<br> | जानेवारी २०, २०१७ | विद्यमान | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | ५८ <small>([[२०१६ अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक|२०१६]]) | style="background: #FF3333;" | | [[माइक पेन्स]] |- | ५७ <small>(२०२०) |- ! style="background: #3333FF; color: white"| ४६ | [[File:Joe Biden presidential portrait.jpg|100px]] | '''[[ज्यो बायडेन]]'''<br> | जानेवारी २०, २०२१ | जानेवारी २०, २०२५ | [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक]] | ५८ <small>([[२०२० अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक|२०२०]]) | style="background: #3333FF;" | | [[कमला हॅरिस]] |- ! style="background: #FF3333; color: white"| ४५ | [[File:Donald_Trump_August_19,_2015_(cropped).jpg|100px]] | '''[[डॉनल्ड ट्रम्प]]'''<br> | जानेवारी २०, २०२५ | विद्यमान | [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन]] | ५८ <small>([[२०२४ अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक|२०२४]]) | style="background: #FF3333;" | | [[जेडी व्हान्स]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[जगातील देशांच्या राष्ट्रप्रमुख व सरकारप्रमुखांची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} <references group="n"/> {{अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष}} [[वर्ग:अमेरिकेमधील राजकारण]] t0qowjwd11w5tvyjbmes4ujb1527x90 0 141943 2708866 2707748 2026-09-09T21:16:32Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708866 wikitext text/x-wiki [[चित्र:अंबाजोगाई साहित्य संमेलन.jpg|अल्ट=अंबाजोगाई_साहित्य_संमेलन|इवलेसे|अंबाजोगाई_साहित्य_संमेलन]] [[बीड]] जिल्ह्यातील [[अंबेजोगाई]]च्या [[मराठवाडा साहित्य परिषद]]ेने भरविलेले जाते, या संमेलनाची सुरुवात अमर हबिब (Amar Habib), दगडू लोमटे (Dagadu Lomte),यांच्या पुढाकाराने सुरू झाले आहे. [[अंबाजोगाई]] (Ambajogai) शहाराणे अनेक नामवंत लेखक [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राला]] दिले आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.viveksindhu.com/home/single/latestnews/1733226708|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन पार्श्वभूमीवर ४ डिसेंबर रोजी साहित्यिकांची बैठक|website=www.viveksindhu.com|access-date=2024-12-14}}</ref> ११ व्या स्वागत समितीचे अध्यक्ष ज्येष्ठ पत्रकार [[सुदर्शन रापतवार]] ([[सुदर्शन रापतवार|Sudarshan Rapatwar]])<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.viveksindhu.com/home/single/latestnews/1709980795|title=११ व्या अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाच्या स्वागताध्यक्षपदी सुदर्शन रापतवार यांची निवड|website=www.viveksindhu.com|access-date=2024-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newstoday24.co.in/?p=8409|title=अंबाजोगाई साहित्य संमेलन निमित्ताने व्यक्तिचित्रण लेखन स्पर्धेचे आयोजन. - NEWS 24 TODAY|date=2024-07-18|language=en-US|access-date=2024-12-14}}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhartiyamahitiadhikar.com/news-details.aspx?id=26605|title=नानक साई च्या घुमान साहित्य सभेचे स|website=www.bhartiyamahitiadhikar.com|access-date=2024-12-14}}{{मृत दुवा|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, सचीव प्रा. पंडीत कराड, उपाध्यक्ष सुभाष बाहेती, [[मराठवाडा साहित्य परिषद|मसाप]] शाखा अंबाजोगाई चे मार्गदर्शक अमर हबीब, अध्यक्ष दगडू लोमटे, सचीव गोरख शेंद्रे व दोन्ही समितीच्या पदाधिकाऱ्यांनी केले आहे. == अंबाजोगाई साहित्य संमेलन == * १ ले [[अंबेजोगाई|अंबाजोगाई]] साहित्य संमेलन * २ रे [[अंबेजोगाई|अंबाजोगाई]] साहित्य संमेलन * ३ रे [[अंबेजोगाई|अंबाजोगाई]] साहित्य संमेलन = ४थे [[अंबेजोगाई|अंबाजोगाई]] साहित्य संमेलन : = दि. २३-२४ ऑक्टोबर २०१० या दिवसांत झाले. संमेलनाध्यक्ष बलभीम तरकसे होते = ५वे [[अंबाजोगाई साहित्य संमेलन ]]: = दि.२७-२८ ऑक्टोबर २०१२ या दिवसांत झाले. संमेलनाध्यक्ष-संतोष मोतीराम मुळावकर, याच अंबाजोगाई येथे एकेसाली [[बोली साहित्य संमेलन]] झाले होते. मराठी कवी [[विठ्ठल वाघ]] हे संमेलनाध्यक्ष होते. * ६ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन : * ७ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन : * ८ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन : = ९ वे [[अंबाजोगाई साहित्य संमेलन]] : = १० वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन वर्ष २०२२, १८, १९ व २० ऑगस्ट २०२२ तीन दिवसीय साहित्य संमेलन येथील टी.बी. गिरवलकर अभियांत्रिकी महाविद्यालयात (Girwalkar Engineering College) चित्रकार दिलीप बडे (Chitrkar Dilip Bade) साहित्य नगरीतील सुर्यकांत गरुड विचारपीठावर होणार आहे. संमेलनाचे उद्घाटन १९ ऑगस्ट रोजी दुपारी ४ वाजता मान्यवरांच्या हस्ते होत आहे. या पार्श्वभूमीवर दुपारी ३ वाजता जागर दिंडीचे आयोजन करण्यात आले आहे. जागर दिंडीची सुरुवात ज्येष्ठ नागरिक सौ. कमल बरुरे आणि एस.बी. सैय्यद यांच्या हस्ते करण्यात येणार आहे. जागर दिंडी रमाई आंबेडकर चौक, यशवंतराव चव्हाण चौक, मोरेवाडी मार्गे अभियांत्रिकी महाविद्यालयात पोचणार आहे. या दिंडीचे संयोजन डॉ. उद्धव शिंदे हे करणार आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/beed/sahitya-sammelan-in-ambajogai-from-friday/mh20220818172850704704457|title=Sahitya Sammelan अंबाजोगाईत शुक्रवार पासून साहित्य संमेलन, भरगच्च कार्यक्रमांची मेजवानी|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2022-08-18|website=ETV Bharat News|language=mr|access-date=2024-12-14}}</ref>. = १० वे [[अंबाजोगाई साहित्य संमेलन ]]: = १० वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन वर्ष २०२३ मराठवाडा साहित्य परिषदेच्या अंबाजोगाई शाखेच्यावतीने आयोजित '१० व्या अंबाजोगाई साहित्य संमेलना'च्या<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ambajogaimirror.com/?p=15652|title=रसिकांच्या पाठबळावरच गावचे 10 वे ‘अंबाजोगाई साहित्य संमेलन’|last=Gore|first=Mahadev|date=2022-08-18|website=ambajogai mirror|language=en-US|access-date=2024-12-14}}</ref> अध्यक्षपदी सुप्रसिद्ध, कवी, लेखक प्रा. [[दासू वैद्य]] यांची निवड करण्यात आली आहे. प्रा. वैद्य हे अंबाजोगाईचे सुपुत्र असून [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाच्या]] मराठी विभागाचे प्रमुख आहेत. हे संमेलन येत्या ऑगस्टमध्ये आयोजित करण्यात आले होते. यापूर्वी प्रा. रंगनाथ तिवारी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/marathwada-sahitya-sammelan-in-ambajogai/articleshow/62225696.cms|title=बोलणे म्हणजे जोखीम घेणे|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2024-12-14}}</ref>, [[शैला लोहिया|शैला लोहिया,]] प्रा. रा. द. अरगडे, बलभीम तरकसे, प्राचार्य संतोष मुळावकर, मंदा देशमुख, डॉ. श्रीहरी नागरगोजे, गणपत व्यास<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aksharnama.com/client/article_detail/2211|title=अंबाजोगाई साहित्य संमेलन ही अंबाजोगाईची सांस्कृतिक ओळख आहे!|website=www.aksharnama.com|access-date=2024-12-14}}</ref> व डॉ. कमलाकर कांबळे यांनी या संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषविले आहे. हे १० वे संमेलन आहे. या संमेलनात अनिवासी [[अंबाजोगाई]]<nowiki/>कर लेखक, कवी, कथाकार यांना सहभाग नोंदवला होता<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/beed/dasu-vaidya-elected-as-president-of-10th-ambajogai-sahitya-sammelan-a320/|title=दासू वैद्य यांची १० व्या अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी निवड|last=author/lokmat-news-network|date=2022-02-17|website=Lokmat|language=mr|access-date=2024-12-14}}</ref>. = ११ वे [[अंबाजोगाई साहित्य संमेलन ]]: = ११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन,१४ व १५ डिसेंबर २०२४ रोजी झाले आहे, उद्घाटन प्रसंगी ,नामवंत साहित्यिक उपस्थित राहणार असे प्रतिपादन सुदर्शन रापतवार यांनी पत्रकार परिषदेत दिली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HBED_20241214_3_8|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2024-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zunjarnews.com/latest-news/2807/|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाचे उद्या होणार उद्घाटन, नागरीकांना सहभागी होण्याचे स्वागताध्यक्ष सुदर्शन रापतवार यांचे आवाहन|last=आंबेकर ९४२२९३१४२१|first=दत्तात्रय|date=2024-12-13|website=Zunjar News {{!}} Marathi News Portal in Maharashtra State {{!}} Top News {{!}}|language=en-US|access-date=2024-12-14}}</ref>. मराठवाडा साहित्य परिषद शाखा अंबाजोगाईच्या वतीने येत्या १४ व १५ डिसेंबर रोजी आयोजित करण्यात आलेल्या ११ व्या अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाची तयारी पुर्ण झाली असून या संमेलनास शहर व परिसरातील नागरिकांनी मोठ्या संख्येने सहभागी व्हावे असे आवाहन अधिकाधिक साहित्यिकांनी सहभागी व्हावे याचे आवाहन स्वागताध्यक्ष [[सुदर्शन रापतवार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vijayidarpannews.com/?p=637|title=अंबाजोगाई साहित्य संमेलन लोकाभिमुख व्हावे यासाठी सर्वांनी सहकार्य करावे - विजयी दर्पण न्यूज|date=2024-11-27|language=en-US|access-date=2024-12-14}}{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newstoday24.co.in/?p=8312|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन विविध उपक्रमांचे आयोजन - NEWS 24 TODAY|date=2024-07-09|language=en-US|access-date=2024-12-14|archive-date=2025-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926003346/https://newstoday24.co.in/?p=8312|url-status=dead}}</ref> यांनी केले आहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vastavdarshan.com/?p=2755|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन पार्श्वभूमीवर ४ डिसेंबर रोजी साहित्यिकांची बैठक|website=वास्तव दर्शन|language=en-US|access-date=2024-12-14}}{{मृत दुवा|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HBED_20241215_2_4|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2024-12-15}}</ref>. [[चित्र:सुदर्शन रापतवार.jpg|अल्ट=स्वागताध्यक्ष सुदर्शन रापतवार|इवलेसे|स्वागताध्यक्ष सुदर्शन रापतवार]] = संदर्भ = [[वर्ग:मराठी साहित्य संमेलने]] ni74eatt4tj4i7yd3y570e6e1rva3wm 0 144389 2708773 2189339 2026-09-09T13:30:29Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708773 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = रघुराम राजन | चित्र = [[File:Raghuram Rajan, IMF 69MS040421048l.jpg|200px|thumb|right]] | पद = गव्हर्नर, भारतीय रिजर्व बँक | कार्यकाळ_आरंभ = ४ सप्टेंबर २०१३ | कार्यकाळ_समाप्ती = ४ सप्टेंबर २०१६ | मागील = [[डी. सुब्बाराव|डॉ. डी सुब्बराव]] | पुढील = [[उर्जीत पटेल]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1963|02|03}} | जन्मस्थान = [[भोपाळ]],[[मध्य प्रदेश]] | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पत्नी = राधिका पुरी | शाळा_महाविद्यालय = [[आयआयटी दिल्ली]]<br />[[आयआयएम अहमदाबाद]]<br />एमआयटी स्लोअन स्कूल ऑफ मॅनेजमेंट | व्यवसाय = | धंदा = }} '''रघुराम राजन''' हे अर्थशास्त्रज्ञ आहेत. [[सप्टेंबर ४]], [[इ.स. २०१३]] रोजी त्यांची [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] २३ वे गव्हर्नर म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. राजन भारतीय अर्थ मंत्रालयाचे प्रमुख आर्थिक सल्लागार होते. तसेच २००३ ते २००७ ते [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीचे(IMF) ]] प्रमुख अर्थतज्ज्ञ होते. राजन यांचा जन्म १९६३ साली भोपाळ, मध्यप्रदेश येथे तमिळ कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील भारतीय गुप्तवार्ता केंद्रात वरिष्ठ अधिकारी होते. राजन यांनी ७वी ते १२वी पर्यंतचे शिक्षण दिल्ली पब्लिक स्कूल मध्ये घेतले. त्यांनी १९८५ साली भारतीय प्रौद्योगीकी संस्थान, दिल्ली (आयआयटी) मधून इलेक्ट्रिकल अभियांत्रिकीची पदवी संपादन केली. १९८७ साली राजन यांनी भारतीय प्रबंध संस्थान, अहमदाबाद (आयआयएम) इथून उद्योग व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदविका संपादन केली. १९९१ साली राजन यांनी अमेरिकेतील मॅसाचुसेट्सच्या एमआयटीमधून व्यवस्थापनशास्त्रात पी.एच.डी. केली. [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील जन्म]] [[वर्ग:तमिळ व्यक्ती]] aqvjlfrgufne1qsmt97a8w6om152lmr 10 163025 2708948 2699925 2026-09-10T10:34:06Z Dharmadhyaksha 28394 2708948 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = भारतामधील जिल्हे |title = भारताच्या [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश|राज्यांमधील]] [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|जिल्हे]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = {{flagicon|India|size=64px}} |group1 = राज्य |list1 = * [[आंध्र प्रदेशमधील जिल्हे|आंध्र प्रदेश]] * [[अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे|अरुणाचल प्रदेश]] * [[आसाममधील जिल्हे|आसाम]] * [[बिहारमधील जिल्हे|बिहार]] * [[छत्तीसगढमधील जिल्हे|छत्तीसगढ]] * [[गोव्यामधील जिल्हे|गोवा]] * [[गुजरातमधील जिल्हे|गुजरात]] * [[हरियाणामधील जिल्हे|हरियाणा]] * [[हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे|हिमाचल प्रदेश]] * [[झारखंडमधील जिल्हे|झारखंड]] * [[कर्नाटकमधील जिल्हे|कर्नाटक]] * [[केरळमधील जिल्हे|केरळ]] * [[मध्य प्रदेशमधील जिल्हे|मध्य प्रदेश]] * [[महाराष्ट्रामधील जिल्हे|महाराष्ट्र]] * [[मणिपूरमधील जिल्हे|मणिपूर]] * [[मेघालयमधील जिल्हे|मेघालय]] * [[मिझोरममधील जिल्हे|मिझोरम]] * [[नागालँडमधील जिल्हे|नागालँड]] * [[ओडिशामधील जिल्हे|ओडिशा]] * [[पंजाबमधील जिल्हे|पंजाब]] * [[राजस्थानमधील जिल्हे|राजस्थान]] * [[सिक्कीममधील जिल्हे|सिक्कीम]] * [[तमिळनाडूमधील जिल्हे|तमिळनाडू]] * [[तेलंगणामधील जिल्हे|तेलंगणा]] * [[त्रिपुरामधील जिल्हे|त्रिपुरा]] * [[उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे|उत्तर प्रदेश]] * [[उत्तराखंडमधील जिल्हे|उत्तराखंड]] * [[पश्चिम बंगालमधील जिल्हे|पश्चिम बंगाल]] |group2 = केंद्रशासित प्रदेश |list2 = * [[अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील जिल्हे|अंदमान आणि निकोबार बेटे]] * [[चंदिगढ]] * [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीवमधील जिल्हे|दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]] * [[जम्मू आणि काश्मीरमधील जिल्हे|जम्मू आणि काश्मीर]] * [[दिल्लीमधील जिल्हे|दिल्ली]] * [[लडाखमधील जिल्हे|लडाख]] * [[लक्षद्वीप]] * [[पुडुचेरीमधील जिल्हे|पुडुचेरी]] |group3 = इतर |list3 = * [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश]] * [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग]] * [[भारतातील प्रशासकीय विभागांची यादी]] }} <noinclude> {{collapsible option}} [[वर्ग:भारतीय मार्गक्रमण साचे]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे|*]] </noinclude> l2wzpb09sa4khkw7hv09dgekuc4kkjw 0 164080 2708801 2617522 2026-09-09T16:14:08Z Dharmadhyaksha 28394 2708801 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|वऱ्हाड}} {{माहितीचौकट राजकीय विभाग | नाव = Central provinces and Berar | स्थानिकनाव = मध्य प्रांत आणि वऱ्हाड | प्रकार = ब्रिटिश भारतातील प्रांत | ध्वज = British Raj Red Ensign.svg | चिन्ह = Star of the Order of the Star of India (gold).svg | नकाशा = Central Provs 1909.jpg | देश = ब्रिटिश भारत | राजधानी = नागपूर | भाषा = मराठी,इंग्रजी,हिंदी | स्थापना = इ.स.१८१८ | क्षेत्रफळ = ४,८८,८५० | लोकसंख्या = १,६८,१३,५८४(१९४१) | प्रमाणवेळ = [[यूटीसी+०५:३०]] }} '''मध्य प्रांत आणि वऱ्हाड''' (पूर्ण नाव: सेंट्रल प्रॉव्हिन्स ॲंन्ड बेरार- CP & Berar) हा ब्रिटिश भारतातील एक प्रांत होता. भारत स्वतंत्र झाल्यावर हा प्रांत मध्य प्रदेश या नावाने ओळखला जाऊ लागला. सध्या या प्रांताचा भूभाग हा भारतातील महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड या राज्यांत विभागाला आहे. ब्रिटिश कालीन मध्य प्रांताची राजधानी नागपूर होती. * या प्रांतातला वऱ्हाड हा उपविभाग हा ब्रिटिश सरकारने [[हैदराबाद]]च्या निजामाकडून ५ नोव्हेंबर 1902 साली करारावर सही करून २५ वार्षिक रोखसह कायमचा भाडेतत्त्वावर घेतला होता. लॉर्ड कर्झनने बेरारचे मध्य प्रांतात विलीनीकरण करण्याचा निर्णय घेतला आणि 17 सप्टेंबर 1903 रोजी याची घोषणा करण्यात आली. अशा प्रकारे 30 सप्टेंबर 1903 रोजीच्या रेसिडेन्सी ऑर्डरद्वारे मध्य प्रांत आणि बेरारचा जन्म झाला आणि बेरारचे प्रशासन मुख्य आयुक्तांच्या अधिपत्याखाली आले. 1 ऑक्टोबर 1903 नंतर 'बेरार विभाग' प्रांतांसाठी प्रशासक म्हणून पूर्ण प्रांत आयुक्त-जनरल यांच्या अंतर्गत ठेवण्यात आले. * 24 ऑक्टोबर 1936 रोजी, 'मध्य प्रांत आणि बेरार'च्या विधानसभेच्या स्थापनेसह, बेरारमध्ये पूर्णपणे विलीन झाल्यानंतर मध्य प्रांत 'मध्य प्रांत आणि बेरार' बनले सध्या स्थितीत ''मध्य प्रांत आणि बेरार'' विभागाला विदर्भ म्हणतात. ....(विदर्भ आणि महाराष्ट्र राज्य इतिहास काही संबंध नाही.).... == प्रशासकीय विभाग == मध्य प्रांताचे प्रशासकीय विभाग:- १. जबलपूर विभाग २. नर्मदा विभाग ३. नागपूर विभाग ४. छत्तीसगड विभाग ५. बेरार (वऱ्हाड) विभाग == मध्य प्रांतातील जिल्हे == === अ] जबलपूर विभाग === १. जबलपूर २. सागर ३. दमोह ४. सिवनी ५. मंडला === आ] नर्मदा विभाग === ६. नरसिंगपूर ७. हुशंगाबाद ८. निमाड ९. बैतुल १०. छिंदवाडा === इ] नागपूर विभाग === ११. नागपूर १२. भंडारा १३. चांदा (हल्लीचे चंद्रपूर) १४. वर्धा १५. बालाघाट === ई] छत्तीसगड विभाग === १६. बिलासपूर १७. रायपूर १८. दुर्ग === उ] वऱ्हाड (उप-प्रांत)विभागातील जिल्हे === १९. अमरावती २०. अचलपूर २१. अकोला २२. बुलढाणा २३. वाशीम २४. वणी & २५. पुसदा(संस्थान) (सध्याचा [[यवतमाळ जिल्हा]]) == संस्थाने == मध्य प्रांतातील संस्थाने:- १. [[कालाहंडी संस्थान|कालाहंडी]] २. [[रायगढ संस्थान|रायगढ]] ३. सारंगड ४. पटना ५. सोनेपूर ६. रेराखोल ७. बामरा ८. सक्ती ९. कावर्धा १०. छुईखदान ११. कांकेर १२. खैरागड १३. नांदगाव १४. मकराई १५. बस्तर [[वर्ग:ब्रिटिश भारत]] ijkycy4q3jwqfsyijoi80rdjowwxj6i 0 164112 2708797 2700242 2026-09-09T16:07:48Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2708797 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राजकीय विभाग | नाव = Bombay presidency | स्थानिकनाव = बॉम्बे प्रांत | प्रकार = ब्रिटिश भारताच्या प्रांत | ध्वज = British Raj Red Ensign.svg | चिन्ह = Star of the Order of the Star of India (gold).svg | नकाशा = Bombay Prov 1909.jpg | देश = ब्रिटिश भारत | राजधानी = मुंबई (बॉम्बे) | भाषा = मराठी, कन्नड, गुजराती, सिंधी, उर्दू, इंग्रजी, हिंदी. | स्थापना = इ.स.१६१८ | क्षेत्रफळ = ४,८८,८५० | लोकसंख्या = २,५४,६८,२०९(१९०१) | प्रमाणवेळ = [[यूटीसी+०५:३०]] }} '''बॉम्बे प्रांत''' किंवा '''बॉंबे प्रेसिडेन्सी''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]: ''Bombay Presidency'') हा ब्रिटिश भारताच्या प्रांतीय स्वरूपाचा राजकीय विभाग होता. वर्तमान [[भारतीय प्रजासत्ताक]]ाच्या पश्चिमेकडील [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]]ाचा पश्चिम भाग, वायव्य [[कर्नाटक]] हे भूप्रदेश, वर्तमान [[पाकिस्तान]]ातील [[सिंध]] प्रांत, तसेच वर्तमान [[येमेन]]मधील [[एडन]] या प्रदेशांचा मुंबई प्रांतामध्ये समावेश होता. मुंबई प्रांताची राजधानी मुंबई ही होती. == प्रशासन == मुंबई प्रदेशाचे चार भाग असून त्या प्रत्येकावर एकेक कमिशनर नेमलेला होता. त्यांची मुख्यालये कराची, अहमदाबाद, पुणे आणि बेळगाव येथे होती. प्रत्येक जिल्ह्या प्रमुख अधिकारी हा कलेक्टर असून त्याच्या जोडीला असिस्टंट कलेक्टर आणि डेप्युटी कलेक्टर असत. * प्रत्येक जिल्ह्यात सुमारे ८ तालुके असत, प्रत्येक तालुक्यात १००-२०० गावे असत. ** प्रत्येक गावात पाटील, कुलकर्णी, [[खोत]], तलाठी आणि महार इ. कारभारी असत. ब्रिटिश काळात मुंबई प्रांताचा प्रमुख हा गव्हर्नर असे. या मुंबई प्रांताचे पहिले मुख्यमंत्री बाळ गंगाधर खेर होते. त्यांनी १९३७ ते ऑक्टोबर १९३९ पर्यंत कारभार पहिला. त्यानंतर सुमारे ७ वर्ष गव्हर्नरचे शासन होते. परत ३० मार्च १९४६ ते १५ ऑगस्ट १९४७ पर्यंत [[बाळ गंगाधर खेर]] हेच होते. == प्रशासकीय विभाग == [[चित्र:Bombay Presidency (20th century).png|इवलेसे|उजवे|मुंबई इलाख्याचे मानचित्र]] मुंबई प्रांताचे प्रशासकीय विभाग:- # (उत्तर) किंवा गुजरात # (मध्य) किंवा डेक्कन (दख्खन) # (दक्षिण) किंवा कर्नाटक # सिंध त्यानुसार जिल्हे खालीलप्रमाणे: ==मुंबई प्रांतातील जिल्हे== === अ] गुजरात विभाग === १. मुंबई शहर २. अहमदाबाद ३. भरूच ४. खेडा ५. पंच महाल ६. सुरत ७. ठाणे ८. कुलाबा ९. [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] === आ] दख्खन विभाग === १०. अहमदनगर ११. खान्देश (१९०६ मध्ये दोन जिल्ह्यांत विभाजन) १२. नाशिक १३. पुणे १४. सातारा १५. सोलापूर === इ] कर्नाटक विभाग === १६. बेळगाव १७. विजापूर १८. धारवाड १९. उत्तर कानडा === ई] सिंध विभाग === २०. कराची २१. हैदराबाद २२. शिकारपूर २३. थर आणि पारकर २४. उत्तर सिंध (सिमान्त) == संस्थाने == मुंबई इलाख्यातील संस्थाने - ===डेक्कन स्टेट एजन्सी=== १. [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर]] २. [[अक्कलकोट]] ३. [[औंध संस्थान|औंध]] ४. [[जमखंडी संस्थान|जमखिंडी]] ५. [[जंजिरा संस्थान|जंजिरा]] ६. कुरुंदवाड ([[थोरले]]) ७. कुरुंदवाड(धाकटे) ८. मिरज (थोरले) ९. मिरज ([[धाकटे]]) १०. [[मुधोळ संस्थान|मुधोळ]] ११. [[फलटण संस्थान|फलटण]] १२. [[रामदुर्ग संस्थान|रामदुर्ग]] १३. [[सांगली संस्थान|सांगली]] १४. डफळापूर १५. [[जत संस्थान|जत]] १६. [[सावंतवाडी संस्थान|सावंतवाडी]] १७. सावनूर १८. [[भोर संस्थान|भोर]] == समाजव्यवस्था == [[चित्र:Elphinstone College, Bombay in 1870.jpg|इवलेसे|उजवे|मुंबईतील एलफिस्टन महाविद्यालय]] [[चित्र:Victoria Terminus Bombay.jpg|इवलेसे|उजवे|मुंबईतील विक्टोरिया टर्मिनस म्हणजेच आत्ताचे छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] मुंबई प्रांतात प्रामुख्याने सिंधी, मराठी, गुजराती आणि कन्नड या चार भाषा आणि त्यांच्या उपभाषा बोलल्या जायच्या. मुंबई प्रदेशात एकूण लोकसंख्येत हिंदूंचे प्रमाण अधिक आहे. कानडी भागात बहुतांशी लिंगायत पंथाचे लोक होते. सिंधमध्ये सिंधी व मुसलमान आणि गुजरातमध्ये गुजराती व जैन समाजाचे लोक होते. == स्वातंत्र्योत्तर कालखंड == भारत स्वतंत्र झाल्यावर १९६० सालापर्यंत अनुक्रमे बाळ गंगाधर खेर आणि मोरारजी देसाई हे मुंबई प्रांताचे मुख्यमंत्री होते. त्यानंतर मुंबई प्रांताचे विभाजन झाले आणि महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]] आणि गुजरात राज्याची निर्मिती झाली. स्वातंत्र्यानंतर मुंबई प्रांतातील [[सिंध]] प्रदेश हा पाकिस्तानात समाविष्ट झाला. गुजरात प्रदेश भारताचे एक घटक राज्य बनले. कर्नाटक प्रदेश हा तत्कालीन म्हैसूर राज्याला जोडला गेला. कोकण, खानदेश आणि देश हे प्रदेश आणि मध्य प्रांतातील विदर्भ व वऱ्हाड आणि हैदराबाद संस्थानातील [[मराठवाडा]] यांचे मिळून महाराष्ट्र राज्य निर्माण झाले. == हे सुद्धा पहा == * [[ब्रिटिश साम्राज्य]] * [[बॉम्बे विधानसभा]] [[वर्ग:भारतातील ब्रिटिश राजवट]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील ब्रिटिश राजवट]] [[वर्ग:बॉम्बे प्रांत|*]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतातील प्रांत]] 0y7pmpjkdr2wcl10igybuf21k3wd4yz 0 174834 2708826 2682629 2026-09-09T17:56:33Z ~2026-48913-00 187275 2708826 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट धार्मिक मजकूर | name = हनुमान चालीसा | image = Hanuman Jayanti 15.jpg | caption = | author = [[तुलसीदास]] | title_orig = | religion = [[हिंदू धर्म]] | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = | language = [[अवधी भाषा|अवधी]] | series = | subject = | genre = [[Bhakti]] literature (Devotional poetry) | verses = ४० | website = | publisher = | pub_date = | english_pub_date = | media_type = | pages = | isbn = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = }} '''हनुमान चालीसा''' हे [[अवधी भाषा|अवधी]] भाषेतील [[तुलसीदास|संत तुलसीदास]] रचित हनुमानाचे एक स्तोत्र आहे. या स्तोत्रात ४० कडवी आहेत यामुळे या स्तोत्रास हनुमान चालीसा असे म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=lnnXAAAAMAAJ|title=Goswami Tulsidasji's Devised Sri Sankat Mochan Hanuman Charit Manas: The Holy Lake Containing the Acts of Sri Hanuman|last=Sundd|first=Mishr Harivansh Lal|date=1998|publisher=Aravali Books International|isbn=978-81-86880-31-9|language=en}}</ref> [[तुलसीदास|श्री गोस्वामी तुलसीदास]] यांनी श्री [[हनुमान]] चालीसाची रचना १६ व्या शतकात केली. हनुमान चालीसा ही अवधी भाषेत आहे. हे स्तोत्र दोहा आणि चौपाई स्वरूपातील ४० श्लोकांचे आहे, म्हणून तिला चालीसा असे म्हणतात. == हनुमान चालीसा == अवधी भाषेतील हनुमान चालीसा, मराठी अर्थासह पाहण्यासाठी [[:s:mr:हनुमान चालीसा|'''येथे''']] टिचकी द्यावी. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://devdhun.com/hanuman-chalisa/ हनुमान चालीसा — DevDhun] [[वर्ग:विकिस्रोत]] [[वर्ग:स्तोत्रे]] fbcz6lbp25gywceh6s4hboc0i9p301z 0 175149 2708809 2708333 2026-09-09T16:56:37Z AdvAnantGholam 172574 2708809 wikitext text/x-wiki [[File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|thumb|right|300px|'''बाव नदीवरील पूल''']] '''बाव नदीचा प्रवाह''' संगमेश्वर तालुक्यातील विविध भागांमधून जातो. [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव असून ते बाव नदीच्या परिसराशी संबंधित आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.<ref name="Census-Khadikolvan">{{cite book |author=Directorate of Census Operations, Maharashtra |title=Census of India 2011: Maharashtra, Series 28, Part XII-A, District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs, Government of India |location=Mumbai |year=2014 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824/download/36168/DH_2011_2732_PART_A_DCHB_RATNAGIRI.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> स्थानिक दस्तऐवजीकरणात खडीकोळवण गावाच्या परिसरातून वाहणाऱ्या बाव नदीचा उल्लेख आणि नदीपात्राची छायाचित्रात्मक नोंद आढळते.<ref name="Khadikolvan-Local">{{cite book |last=Gholam |first=Anant Sakharam |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Adv. Anant Sakharam Gholam |date=13 July 2025 |url=https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47 |language=mr |access-date=27 August 2026 }}</ref> === पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप === पावसाळ्यात बाव नदीच्या जलप्रवाहात वाढ होत असल्यामुळे खडीकोळवण परिसरातील नदीपात्र आणि नदीकाठच्या भागांवर तिचा परिणाम होतो. स्थानिक दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदी भरून वाहत असल्याची नोंद आढळते.<ref name="Khadikolvan-Local"/> === स्थानिक जीवनाशी संबंध === बाव नदीचा खडीकोळवण परिसराशी संबंध भौगोलिक तसेच स्थानिक जीवनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह, नदीकाठची शेती आणि स्थानिक दळणवळणावर होणारे परिणाम यांचा संबंध परिसरातील नदी स्थितीशी जोडला जातो. बाव नदीच्या पूरस्थितीचे अधिकृत निरीक्षण निवळी येथील जलमापन केंद्रावर केले जाते. नदीच्या जलपातळीशी आणि पूरस्थितीशी संबंधित सविस्तर माहिती '''जलपातळी व पूरस्थिती''' या विभागात देण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Bav-HFL">{{cite web |title=Flood Forecasting and Monitoring Information: Bav at Niivali, Ratnagiri |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=2021 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/cfcrcwcdfb-14.07.2021-2.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref><ref name="CWC-Hydrological-Network">{{cite report |author=Central Water Commission |title=Hydrological Network Details |publisher=Central Water Commission, Government of India |location=New Delhi |url=https://cwc.gov.in/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्नागिरी जिल्ह्यासाठी Bav River Part-1 आणि Bav River Part-2 असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood">{{cite web |title=Additional Affidavit of Applicant in OA No. 185/2023 |publisher=National Green Tribunal |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/Additional%20Affidavit%20of%20Applicant%20in%20OA%20No.185-2023%20%28page%20nos.713-846%29.pdf |access-date=9 September 2026}}</ref> स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> == जलव्यवस्थापन == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा उपयोग जलपुरवठा योजनेशी संबंधित कामांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. [[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर ''K.T. Weir'' आणि ''Jack-Well'' उभारण्याशी संबंधित कामाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या कामाचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची तसेच संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाल्याची नोंद निर्णयात करण्यात आली आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC">{{cite web |title=Maharashtra Industrial Development Corporation v. M/s. Kolwalkar Gupte Construction |publisher=Bombay High Court |date=18 February 2020 |url=https://indiankanoon.org/doc/192476438/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> === जलसंधारण संरचना === निवळी येथील बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालात करण्यात आली आहे. या अहवालानुसार, बाव नदीवरील निवळी येथील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.<ref name="CAG-Bav-Weir">{{cite report |author=Comptroller and Auditor General of India |title=Report of the Comptroller and Auditor General of India on Public Sector Undertakings, Government of Maharashtra |publisher=Comptroller and Auditor General of India |location=New Delhi |year=2014 |url=https://saiindia.gov.in/uploads/download_audit_report/2014/Maharashtra_Report_2_2014.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या देखभाल व दुरुस्तीची आवश्यकता पुढील काळातही नोंदविण्यात आली आहे. २०२६–२७ या कालावधीसाठी महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाच्या नावाने प्रसिद्ध झालेल्या निविदा नोंदीमध्ये निवळी जलपुरवठा योजनेअंतर्गत बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' येथे ''M.S. needles'' बसविणे व काढणे तसेच इतर विविध कामांचा समावेश असलेल्या वार्षिक देखभाल व दुरुस्ती कामाचा उल्लेख आहे.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026">{{cite web |title=M and R to Nivali Water Supply Scheme — Fixing and Removing M.S. Needles at K.T. Weir on Bav River and Other Miscellaneous Work |publisher=Tender18 |date=7 August 2026 |url=https://tender18.com/tenders-details/16658318 |access-date=27 August 2026 }}</ref> या निविदेची नोंद इतर निविदा-सूची स्रोतांमध्येही महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ, रत्‍नागिरी येथील २०२६–२७ या कालावधीतील वार्षिक देखभाल काम म्हणून करण्यात आली आहे.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026"/><ref name="Nivali-Tender-2026-Alt">{{cite web |title=Maharashtra Industrial Development Corporation Tender — Annual Maintenance Contract for Nivali Water Supply Scheme and Bav River Weir Repairs |publisher=TenderShark |date=August 2026 |url=https://www.tendershark.com/details/maharashtra-tender/maharashtra-industrial-development-corporation/78d9ef14-f02f-460b-8d49-6f20134f1e36 |access-date=27 August 2026 }}</ref> == भौगोलिक स्वरूप == === उगम === बाव नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या परिसरात होतो. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगांतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याची नोंद आहे.<ref name="Bav-Gazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924070623578%29.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> [[मार्लेश्वर]] परिसर हा सह्याद्री पर्वतरांगांतील परिसराचा भाग असून मार्लेश्वरजवळील धारेष्वर धबधब्याचा उल्लेख स्थानिक पर्यटनविषयक नोंदीमध्ये आढळतो.<ref name="Bav-Marleshwar">{{cite web |title=English Movie - Marleshwar Cave Temple |publisher=MahaParyatan |date=7 January 2021 |url=https://mahaparyatan.com/579/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> === प्रवाह === बाव नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील उगमप्रदेशातून पुढे [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातून]] वाहते. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा प्रवाह तुलनेने सुपीक खोऱ्यातून सुमारे ३५ मैल वाहत असल्याची नोंद आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> स्थानिक दस्तऐवजीकरणानुसार बाव नदीचा प्रवाह [[खडीकोळवण]] गावाच्या परिसरातून जातो. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दस्तऐवजीकरणात बाव नदीचे तसेच पावसाळ्यात भरून वाहणाऱ्या नदीपात्राचे छायाचित्र-दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> बाव नदी पुढे [[फणगस]] येथे [[शास्त्री नदी]]च्या डाव्या तीरास मिळते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === शास्त्री नदीमार्गे समुद्राशी संबंध === बाव नदी थेट [[अरबी समुद्र]]ाला मिळत नाही. ती फणगस येथे शास्त्री नदीला मिळते. शास्त्री नदी पुढे [[जयगड]] परिसरातील [[जयगड खाडी]]मार्गे अरबी समुद्राला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचे जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या जलप्रणालीमार्फत समुद्राकडे होते.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="IWAI-Shastri">{{cite report |author=Inland Waterways Authority of India |title=Feasibility Report: Shastri River/Jaigad Creek (NW-91) |publisher=Inland Waterways Authority of India, Ministry of Shipping, Government of India |location=New Delhi |year=2017 |url=https://iwai.nic.in/sites/default/files/2176778028NW-91%20Shastri%20Final%20FSR_0.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र == === नदीची लांबी === बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक स्रोतांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> “आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी, अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि वळणदारपणाचा निर्देशांक (sinuosity index) १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.” आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात नदीच्या अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक (''sinuosity index'') १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Length-GIS">{{cite journal |last=Patil |first=Sardar A. |last2=Narkhede |first2=Deepak S. |last3=Joshi |first3=Suraj |last4=Purohit |first4=Mugdha |last5=Pendharkar |first5=Gauri |last6=Kulkarni |first6=Prajkta |title=Utilizing Geospatial Technology for Assessing Linear Characteristics of the Shastri River Basin Morphometry to Enhance Sustainability in Watershed Management |journal=Journal of the Maharaja Sayajirao University of Baroda |volume=57 |issue=1 (III) |year=2023 |pages=66–73 |url=https://www.researchgate.net/publication/385422999_UTILIZING_GEOSPATIAL_TECHNOLOGY_FOR_ASSESSING_LINEAR_CHARACTERISTICS_OF_THE_SHASTRI_RIVER_BASIN_MORPHOMETRY_TO_ENHANCE_SUSTAINABILITY_IN_WATERSHED_MANAGEMENT |access-date=9 September 2026 }}</ref> ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक GIS अभ्यासातील ७१.०७ किमीची नोंद या वेगवेगळ्या स्रोतांवर आधारित आहेत. या दोन मोजमापांमध्ये वापरलेली मोजणीची पद्धत तसेच नदीच्या प्रवाहाच्या सुरुवातीच्या आणि अंतिम बिंदूंची व्याख्या समान आहे की नाही, याची स्वतंत्र पुष्टी उपलब्ध नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडले जातात. == जलपातळी व पूरस्थिती == === जलमापन केंद्रावरील पूरपातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Flood">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |year=2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन आराखड्यातही बाव नदीसाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर अशी नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Ratnagiri-DDMP"/> === २०२१ मधील पूरस्थिती === केंद्रीय जल आयोगाच्या २३ जुलै २०२१ रोजीच्या दैनिक पूरस्थिती अहवालानुसार, निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.<ref name="CWC-Bav-2021">{{cite web |title=Daily Flood Situation Report |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=23 July 2021 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/dfbcwc23072021_3.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> ही जलपातळी निवळी येथील जलमापन केंद्रासाठी निश्चित करण्यात आलेल्या ११.०० मीटर धोक्याच्या पातळीपेक्षा अधिक होती.<ref name="CWC-Flood"/> २०२१ मधील या उच्च जलपातळीच्या घटनेची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१–२२ च्या वार्षिक अहवालातही करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Annual-2021">{{cite web |title=Annual Report 2021–22 |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/annual-report-21-22.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == खडीकोळवण आणि बाव नदी == [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.<ref name="Census-Khadikolvan"/> खडीकोळवण गावातून बाव नदी वाहत असल्याचे स्थानिक दस्तऐवजीकरणात नमूद करण्यात आले आहे. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दृश्य दस्तऐवजीकरणात ''खडीकोळवण गावातून वाहणारी बाव नदी'' तसेच ''बाव नदी पात्र – भरून वाहणारी नदी'' अशी स्वतंत्र छायाचित्रे समाविष्ट करण्यात आली आहेत.<ref name="Khadikolvan-Local"/> महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी ''Bav River Part-1'' आणि ''Bav River Part-2'' असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याची नोंदही करण्यात आली आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> == ऐतिहासिक संदर्भ == बाव नदीचा उल्लेख रत्‍नागिरी परिसराच्या जुन्या भौगोलिक व प्रशासकीय नोंदींमध्ये आढळतो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगेतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीनुसार बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]ला मिळणाऱ्या प्रमुख नद्यांपैकी एक असून [[फणगस]] येथे तिचा शास्त्री नदीशी संगम होतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवा === ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याची नोंद आढळते. त्यानुसार बाव नदीवर '''वांद्री''' आणि '''पर्चुरी''' येथे फेऱ्या चालत होत्या.<ref name="Bav-Gazetteer"/> बाव नदीवरील फेरीसेवेची ही नोंद नदीचा स्थानिक दळणवळणासाठीही उपयोग होत असल्याचे दर्शविते. तथापि, उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीच्या आधारे या फेरीसेवेची सुरुवात, कालावधी, वापराचा व्याप किंवा ती बंद होण्याचा कालावधी याबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. == जलव्यवस्थापन == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा वापर जलपुरवठा योजनेशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर [[K.T. Weir]] आणि जॅक-वेल उभारण्यासंबंधीची निविदा महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाने काढली होती. ही कामे निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी संबंधित असल्याची नोंद [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाच्या]] २०२० मधील एका निर्णयात करण्यात आली आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> उपलब्ध न्यायालयीन नोंदीनुसार, K.T. Weir आणि जॅक-वेलच्या बांधकामासाठीची निविदा स्वीकारल्यानंतर संबंधित कंत्राटदारास काम देण्यात आले होते. कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी करण्यात आली होती.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> === बाव नदीवरील K.T. Weir === निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या [[भारताचे नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक|नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या]] महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही आढळते. या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाव नदीवरील नेवळी येथील K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> उपलब्ध नोंदींवरून बाव नदीवरील निवळी परिसरातील K.T. Weir ही नदीच्या पाण्याशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत संरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते. तथापि, या संरचनेची विद्यमान कार्यस्थिती, जलसाठवण क्षमता किंवा प्रत्यक्ष जलपुरवठ्याचे प्रमाण याबाबत स्वतंत्र आणि अद्ययावत अधिकृत स्रोत उपलब्ध झाल्याशिवाय त्यासंबंधी अधिक तपशील निश्चितपणे मांडता येत नाही. == जैवविविधता == === मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक नोंदी === बाव नदीचा उल्लेख पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांशी संबंधित वैज्ञानिक नोंदींमध्ये आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील बाव नदीतून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. संबंधित नमुना-संकलनाच्या नोंदीमध्ये स्थान १७°०६′०६.०८″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°३७′१६.११″ पूर्व रेखांश असे दिले आहे.<ref name="Bav-Fish-Study">{{cite journal |last=Katwate |first=Unmesh |last2=Knight |first2=J. D. Marcus |last3=Anoop |first3=V. K. |last4=Raghavan |first4=Rajeev |last5=Dahanukar |first5=Neelesh |title=Three new species of filament barbs of the genus Dawkinsia (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India |journal=Vertebrate Zoology |volume=70 |issue=2 |pages=207–233 |year=2020 |url=https://www.researchgate.net/publication/341251653_Three_new_species_of_filament_barbs_of_the_genus_Dawkinsia_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्रातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या पूर्वीच्या संकलन नोंदींमध्येही संगमेश्वर–मार्लेश्वर मार्गावरील निवे येथील बाव नदीचा नमुना-संकलन स्थळ म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref name="Freshwater-Fishes-Maharashtra">{{cite book |last=Karmakar |first=A. K. |last2=Yadav |first2=B. E. |last3=Bairagi |first3=N. |last4=Das |first4=A. |last5=Banerjee |first5=P. K. |last6=Jadhav |first6=S. S. |chapter=Freshwater fishes |title=Fauna of Maharashtra |series=State Fauna Series |volume=20 |issue=Part 1 |pages=247–367 |publisher=Zoological Survey of India |year=2012 |url=https://www.researchgate.net/publication/281614495_Freshwater_fishes_of_Maharashtra |access-date=27 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक जैवविविधतेच्या संदर्भात === बाव नदी सह्याद्री आणि कोकणातील नदीप्रणालीच्या भौगोलिक परिसरात वाहते. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील नदीप्रणाली मत्स्यजीवांच्या विविधता आणि स्थानिक प्रजातींच्या दृष्टीने वैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या मानल्या जातात. तथापि, प्रादेशिक स्तरावरील जैवविविधतेच्या नोंदीवरून बाव नदीतील सर्व मत्स्यप्रजातींची किंवा तिच्या संपूर्ण जलीय जैवविविधतेची निश्चित सूची तयार करता येत नाही.<ref name="Bav-Fish-Study"/> === संशोधनाच्या मर्यादा === उपलब्ध वैज्ञानिक स्रोतांमध्ये बाव नदीसाठी स्वतंत्र आणि व्यापक मत्स्यजैवविविधता सर्वेक्षणाची स्पष्ट नोंद मर्यादित स्वरूपात उपलब्ध आहे. त्यामुळे नदीतील प्रजातींची एकूण संख्या, स्थानिक प्रजातींचे प्रमाण किंवा संवर्धनाच्या दृष्टीने विशिष्ट प्रजातींची स्थिती याबाबत स्वतंत्र वैज्ञानिक सर्वेक्षणाशिवाय निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नमुना-संकलन नोंदी मात्र बाव नदीतील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक अभ्यासासाठी उपलब्ध असलेल्या स्थानिक पुराव्यांपैकी आहेत.<ref name="Bav-Fish-Study"/><ref name="Freshwater-Fishes-Maharashtra"/> == उपनद्या आणि नदीप्रणाली == === सप्तलिंगी नदी === '''सप्तलिंगी नदी''' ही बाव नदीला मिळणारी उपनदी आहे. सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्याच्या भौगोलिक अभ्यासात तिचा बाव नदीशी संगम होत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात नदीखोऱ्याच्या भूआकृतीविषयक वैशिष्ट्यांचा तसेच नदीप्रवाहाशी संबंधित गाळाचे वहन आणि निक्षेपणाच्या प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-Geomorphology">{{cite journal |last=Thakurdesai |first=Surendra C. |title=Study of Geomorphology of Saptalingi Basin, Maharashtra |journal=Review of Research |volume=8 |issue=8 |date=May 2019 |url=https://oldror.lbp.world/UploadedData/12903.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> सप्तलिंगी नदीच्या नदी-आरोग्यविषयक अभ्यासानुसार, ही पश्चिमवाहिनी नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील हर्पुडे गावाच्या परिसरात उगम पावते. ती सुमारे ३३ किलोमीटर वाहून संगमेश्वर तालुक्यातील टाळे गावाजवळ बाव नदीला मिळते. या नदीचे जलसंकलन क्षेत्र सुमारे २७,६९३ एकर असून तिचा प्रवाह संगमेश्वर तालुक्यातील १७ गावांशी संबंधित असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Saptalingi-River-Health">{{cite report |last=Mahajan |first=Gunwant |title=Aware the Local Stakeholders of the Health of the Saptalingi River in Sangameshwar Block, Ratnagiri District, Maharashtra |publisher=M. S. Swaminathan Research Foundation and Asia-Pacific Network for Global Change Research |year=2023 |url=https://www.apn-gcr.org/wp-content/uploads/2024/09/Appendices-Kumar.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> === नदीखोऱ्याशी संबंध === सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीच्या पर्यावरणीय स्थिती, नदीखोऱ्यातील मानवी वस्ती आणि स्थानिक समुदायांचा नदीशी असलेला संबंध यांचा विचार करण्यात आला आहे. संबंधित अभ्यासात नदीच्या पाण्याचा स्थानिक वापर, भूजल पुनर्भरणाशी संबंधित प्रक्रिया आणि नदीकडून मिळणाऱ्या पर्यावरणीय सेवांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-River-Health"/> सप्तलिंगी नदी बाव नदीला मिळत असल्यामुळे तिचे जलसंकलन क्षेत्र आणि नदीखोऱ्यातील नैसर्गिक व मानवी घटक बाव नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीचा भाग बनतात.<ref name="Saptalingi-Geomorphology"/><ref name="Saptalingi-River-Health"/> == नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र == === नदीची लांबी === बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक अभ्यासांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक १.८६ असा नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Length-GIS"/> ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवरील अभ्यासातील ७१.०७ किमी ही मोजणी वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. या मोजमापांच्या पद्धती तसेच प्रवाहाची सुरुवात आणि समाप्ती निश्चित करण्याची निकष समान आहेत की नाहीत, हे उपलब्ध नोंदींवरून स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात मांडले जातात. === जलसंकलन क्षेत्र === केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे. या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network">{{cite web |title=Hydrological Network Details of Central Water Commission |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/hydrological-network-details-of-cwc.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == जलपातळी व पूरस्थिती == === पूर इशारा व धोक्याची पातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Bav-Level">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=April 2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> === २०२१ मधील सर्वोच्च पूरपातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, २३ जुलै २०२१ रोजी निवळी येथील बाव नदीवर १५.१५५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली. ही नोंद निवळी केंद्रासाठी केंद्रीय जल आयोगाच्या पूरविषयक नोंदीत नमूद असलेल्या सर्वोच्च पूरपातळीशी संबंधित आहे.<ref name="CWC-Bav-Level"/> यापूर्वी केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१ मधील पूरस्थिती नोंदीत निवळी येथील बाव नदीसाठी १२.४६५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली होती. ती ५ ऑगस्ट २०१९ रोजीची असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Bav-HFL-2021">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=April 2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> २०२१ च्या पावसाळ्यात बाव नदीवरील निवळी केंद्र अत्यंत पूरस्थिती अनुभवलेल्या केंद्रांपैकी एक असल्याची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या अहवालात करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Annual-2021"/> == पूररेषा व पूरक्षेत्र == महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या यादीमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यासाठी बाव नदीचे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत. या यादीत अनुक्रमांक १९२ वर ''बाव नदी पार्ट-१, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' आणि अनुक्रमांक १९३ वर ''बाव नदी पार्ट-२, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' अशी नोंद आहे.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> बाव नदीसाठी स्वतंत्र पूररेषा नकाशे उपलब्ध असल्याची ही नोंद संगमेश्वर तालुक्यातील नदीच्या संबंधित भागांचे पूररेषा नकाशीकरण करण्यात आल्याचे दर्शविते.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> === खडीकोळवणच्या संदर्भातील पूररेषा === बाव नदीच्या पूररेषा नकाशांमध्ये ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' असे दोन स्वतंत्र भाग नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> तथापि, अधिकृत सूचीतील नोंदीच्या आधारे खडीकोळवण गावाचा कोणता भाग या दोन नकाशांपैकी कोणत्या नकाशात दर्शविण्यात आला आहे, हे निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे खडीकोळवणमधील विशिष्ट भूभाग, वस्ती किंवा घर पूररेषेत येते अथवा येत नाही, असा निष्कर्ष केवळ नकाशांच्या शीर्षकांवरून काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' या प्रत्यक्ष पूररेषा नकाशांमधील गावांची नावे, नदीमार्ग, भौगोलिक सीमा आणि पूररेषांची स्थानिक स्थिती यांचा स्वतंत्र नकाशीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> == नदीशी संबंधित मानवी जीवन व स्थानिक इतिहास == बाव नदीचा स्थानिक मानवी जीवनाशी संबंध ऐतिहासिक काळापासून दळणवळण आणि जलवाहतुकीच्या माध्यमातून जोडलेला असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या जुन्या भौगोलिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवा === ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' या १८८० मधील गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेऱ्या चालत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीवरून नदीच्या दोन्ही तीरांदरम्यानच्या स्थानिक दळणवळणात बाव नदीचा उपयोग होत असल्याचे दिसून येते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> मात्र उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीमध्ये या फेरीसेवांची सुरुवात, त्यांचा कालावधी किंवा त्या नंतर कधी बंद झाल्या याबाबत सविस्तर माहिती दिलेली नाही. त्यामुळे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीच्या मर्यादेतच या फेरीसेवांचा उल्लेख केला जातो. === नौकानयनाचा संदर्भ === B. K. Apte यांच्या ''A History of the Maratha Navy and Merchantships'' या पुस्तकात बाव नदी ही शास्त्री नदीची उपनदी असून ती लहान होड्यांसाठी नौकानयनयोग्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Apte-Maratha-Navy">{{cite book |last=Apte |first=Bhalchandra Krishna |title=A History of the Maratha Navy and Merchantships |publisher=State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1973 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/A%20HISTORY%20OF%20THE%20MARATHA%20NAVY%20AND%20MERCHANTSHIPS.pdf |access-date=9 September 2026 }}</ref> या नोंदीवरून बाव नदीच्या काही भागांमध्ये लहान नौकांच्या वाहतुकीसाठी अनुकूल परिस्थिती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. तथापि, या नौकानयनाचा कालावधी, व्यापारी वापराचे प्रमाण किंवा नियमित जलवाहतूक व्यवस्थेचा तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद नसल्यामुळे त्याबाबत अधिक व्यापक निष्कर्ष काढणे उचित ठरणार नाही. === शास्त्री नदीच्या जलमार्गाशी संबंध === बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचा प्रवाह शास्त्री नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडला जातो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये बाव नदी फणगस येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> शास्त्री नदीच्या प्रवाहाशी आणि तिच्या जलमार्गाशी संबंधित ऐतिहासिक दळणवळणाच्या नोंदी जुन्या गॅझेटिअरमध्ये आढळतात. बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी असलेल्या संगमामुळे बाव नदीचा संबंध या व्यापक नदीप्रणालीशी भौगोलिकदृष्ट्या जोडला जातो.<ref name="Bav-Gazetteer" /> <ref name="IWAI-Shastri"/> तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे बाव नदीमार्गे थेट सागरी व्यापार किंवा मोठ्या प्रमाणावरील व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक काळातील जलस्रोताचा वापर === आधुनिक काळात बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवरील जलपुरवठा योजनेशी संबंधित K.T. Weir आणि Jack-Well यांचा उल्लेख मुंबई उच्च न्यायालयाच्या एका निर्णयात करण्यात आला आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आली आहे.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा योजना आणि जलसंधारण संरचनांविषयी अधिक माहिती '''[[जलव्यवस्थापन|जलव्यवस्थापन]]''' या विभागात दिली आहे. == जलस्रोत व जलपुरवठा == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयानुसार या कामासाठी निविदा प्रक्रिया राबविण्यात आली होती आणि संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाली होती.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामाचा उल्लेख भारताच्या नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता. या कामाचा आदेश ₹१०.४९ कोटींचा असून तो अंदाजित खर्चापेक्षा २४.६७ टक्के अधिक होता.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> === K.T. Weir ची देखभाल === निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील K.T. Weir च्या देखभाल-दुरुस्तीच्या कामांची नोंद २०२६–२७ या कालावधीसाठीच्या निविदा प्रक्रियेत करण्यात आली आहे. या कामामध्ये K.T. Weir वरील M.S. needles बसविणे व काढणे तसेच इतर अनुषंगिक कामांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. संबंधित कामाची अंदाजित किंमत ₹११.३४ लाख होती.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026"/> उपलब्ध न्यायालयीन, लेखापरीक्षण आणि निविदाविषयक नोंदींवरून निवळी परिसरातील बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत सुविधांच्या उभारणी व देखभालीचे दस्तऐवजीकरण उपलब्ध असल्याचे दिसून येते. == नदीचे आर्थिक व उपजीविकेतील महत्त्व == बाव नदी ज्या [[शास्त्री नदी]] खोऱ्याचा भाग आहे, त्या खोऱ्यातील नदीकाठच्या परिसरात शेती आणि स्थानिक उपजीविकेसाठी नदीजलाचा वापर होत असल्याचे उपलब्ध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. शास्त्री नदी खोऱ्यावरील एका अभ्यासानुसार बाव, सप्तलिंगी, सोनवी आणि इतर नद्यांच्या काठावरील काही गावांमध्ये भाजीपाला शेती केली जाते. या शेतीसाठी नदीतून पारंपरिक पद्धतीने पाणी उचलणे, कालव्यांचा वापर करणे तसेच पंपांच्या साहाय्याने पाणी उपसणे अशा पद्धतींचा वापर केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="Shastri-Basin-Livelihood">{{cite report |title=River Stories from Maharashtra |publisher=South Asia Network on Dams, Rivers and People |url=https://doczz.net/doc/583345/river-stories-from-maharashtra---fishing |access-date=27 August 2026 }}</ref> उपलब्ध अभ्यासानुसार शास्त्री नदी खोऱ्यातील नदीकाठच्या भाजीपाला शेतीतून सुमारे २,२०० कुटुंबांना उत्पन्न मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. तथापि, हा आकडा संपूर्ण शास्त्री नदी खोऱ्याशी संबंधित असून तो केवळ बाव नदीच्या काठावरील कुटुंबांसाठी लागू होत नाही.<ref name="Shastri-Basin-Livelihood"/> === शेती आणि जलस्रोत === महाराष्ट्राच्या भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शेतीचा मोठा भाग पावसावर अवलंबून आहे. जिल्ह्यातील नद्या प्रामुख्याने सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून पश्चिमेकडे वाहतात आणि स्थानिक जलस्रोतांच्या उपलब्धतेशी संबंधित आहेत. भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या जिल्हाविषयक माहितीत बाव नदीचाही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्यांमध्ये उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GSDA-Ratnagiri">{{cite web |title=Ratnagiri District — Geographical Information and Groundwater |publisher=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-ratnagir-district/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदीचा स्थानिक शेती आणि उपजीविकेशी असलेला प्रत्यक्ष संबंध शास्त्री नदी खोऱ्याच्या व्यापक संदर्भात पाहता येतो. तथापि, केवळ बाव नदीच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या शेतीचे क्षेत्रफळ, लाभार्थी कुटुंबांची संख्या किंवा नदीजलावर आधारित विशिष्ट आर्थिक उपक्रमांचा स्वतंत्र परिमाणात्मक तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद करण्यात आलेला नाही. == पर्यावरणीय व जैवविविधतेचे महत्त्व == बाव नदी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नदी असून ती शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंदर्भातील एका अभ्यासात जिल्ह्यातील विविध नद्यांचा विचार करण्यात आला असून त्यामध्ये बाव नदीचाही समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries">{{cite journal |last=Lokhande |first=P. C. |last2=Shirdhankar |first2=M. M. |last3=Chaudhari |first3=K. J. |last4=Sawant |first4=M. S. |title=Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System — A Study in Ratnagiri District |journal=Fishery Technology |volume=54 |issue=2 |year=2017 |pages=86–93 |publisher=Society of Fisheries Technologists (India) |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/73077 |access-date=27 August 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोत स्थानिक गोड्या पाण्यातील परिसंस्थेचा भाग आहेत. मत्स्यसंपत्तीच्या संदर्भात करण्यात आलेल्या भौगोलिक नोंदणीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश झाल्यामुळे या नदीचा जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> === मत्स्यजीव === बाव नदीतील मत्स्यजीवांच्या नोंदींच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांवरील मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासातून नदीच्या मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित जलस्रोत म्हणून तिची भौगोलिक नोंद करण्यात आल्याचे दिसून येते.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून संकलित करण्यात आलेल्या मत्स्य नमुन्यांचाही वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील *Dawkinsia* वंशातील माशांच्या वर्गीकरणासंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीतील नमुना-संकलन स्थळाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Dawkinsia-Bav">{{cite journal |last=Katwate |first=Unmesh |last2=Apte |first2=Deepak |last3=Raghavan |first3=Rajeev |title=Dawkinsia uttara, a new species of filament barb (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India |journal=Vertebrate Zoology |volume=70 |issue=4 |year=2020 |pages=717–730 |url=https://www.researchgate.net/publication/346515808_Dawkinsia_uttara_a_new_species_of_filament_barb_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदी शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या जलप्रवाहाचा पर्यावरणीय संदर्भ व्यापक शास्त्री नदी खोऱ्याशी जोडला जातो. शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीच्या जलमार्गावरील अधिकृत व्यवहार्यता अहवालात बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> == नदीप्रणाली आणि शास्त्री नदीशी संबंध == बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]च्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी व जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालानुसार, शास्त्री नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील प्रचितगड परिसरात होतो आणि ती पुढे [[जयगड]] खाडीमार्गे अरबी समुद्राला मिळते. या अहवालात शास्त्री नदीच्या उपनद्यांमध्ये बाव, गडगडी, गड, आसवी आणि गांदगी या नद्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या अहवालानुसार शास्त्री नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राचे क्षेत्रफळ सुमारे २,१७४ चौ.कि.मी. आहे. नदीची मुख्य धारा उगमापासून समुद्रापर्यंत सुमारे ८० किमी लांबीची असल्याचेही या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. बाव नदीचा प्रवाह या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडलेला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> === शास्त्री नदीशी संगम === ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम आंबा घाटाजवळील [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांमध्ये होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यानुसार बाव नदी सुमारे ३५ मैल वाहून [[फणगस]] येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक जलमार्गविषयक नोंदींमध्येही बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्यामुळे बाव नदीचे अंतिम जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या माध्यमातून पुढे जयगड खाडीमार्गे अरबी समुद्राकडे होते.<ref name="IWAI-Shastri"/> === जलप्रवाहाची दिशा आणि नदीखोरे === बाव नदी आणि शास्त्री नदीची नदीप्रणाली सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील पश्चिमवाहिनी जलप्रवाहांच्या व्यापक भौगोलिक व्यवस्थेशी संबंधित आहे. शास्त्री नदीचे जलसंकलन क्षेत्र रत्‍नागिरी जिल्ह्यात असून बाव नदी ही त्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> == नदीवरील वाहतूक आणि फेरीसेवा == बाव नदीशी संबंधित नदीपार दळणवळणाच्या ऐतिहासिक नोंदी ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये आढळतात. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले असून, तिच्या प्रवाहाशी संबंधित वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === फेरीसेवा === ऐतिहासिक गॅझेटिअरच्या नोंदीनुसार बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेरीसेवा अस्तित्वात होती.<ref name="Bav-Gazetteer"/> या फेरीस्थळांच्या उल्लेखावरून बाव नदी नदीपार दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. तथापि, फेरीसेवेचा कालावधी, तिचा वापर करणाऱ्या लोकांची संख्या किंवा या सेवांची समाप्ती यासंबंधीचा तपशील स्वतंत्र स्रोतांशिवाय निश्चितपणे सांगता येत नाही. === लहान होड्यांशी संबंधित जलवाहतूक === गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीच्या काही भागांच्या जलवाहतुकीच्या स्थितीबाबत उल्लेख आढळतो. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार नदीच्या प्रवाहातील उथळपणामुळे जलवाहतुकीवर मर्यादा येत होत्या.<ref name="Bav-Gazetteer"/> मात्र उपलब्ध नोंदीच्या आधारे बाव नदीमार्गे मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. नदीवरील जलवाहतुकीचे स्वरूप आणि तिचा प्रत्यक्ष ऐतिहासिक वापर याबाबत अधिक तपशीलासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक स्रोतांची आवश्यकता आहे. === पर्चुरी येथील नदीपूल === आधुनिक काळात पर्चुरी परिसरातील नदीपार दळणवळणासाठी बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान असून त्याची लांबी १८४ मीटर आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge">{{cite web |title=Bav Parchuri River Bridge |publisher=Banka Infracon |url=https://www.bankainfracon.com/projects/bav-parchuri-river-bridge |access-date=27 August 2026 }}</ref> पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळाच्या परिसरात आधुनिक काळात नदीपार दळणवळणासाठी पुलाची सुविधा उपलब्ध झाल्याने या परिसरातील वाहतूक व्यवस्थेच्या स्वरूपात झालेला बदल दिसून येतो. == नदीवरील पूल आणि आधुनिक दळणवळण == बाव नदी ओलांडण्यासाठी आधुनिक काळात कायमस्वरूपी रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्यात आल्या आहेत. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक काळातील प्रकल्पविषयक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये नदीवरील पुलांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === पर्चुरी–कोलांबे पूल === संगमेश्वर तालुक्यातील पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक ४८ (MDR-48) वरील असून तो संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> उपलब्ध प्रकल्पविषयक माहितीनुसार पुलाची एकूण लांबी १८४ मीटर आहे. त्यामध्ये प्रत्येकी ३० मीटर लांबीचे चार स्पॅन आणि ६४ मीटर लांबीची आरसीसी बॉक्स सेल रचना समाविष्ट आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> पुलाच्या पायाभरणीसाठी पाइल फाउंडेशनचा वापर करण्यात आला असून अधिरचनेत पीएससी 'टी' बीम आणि स्लॅब प्रकारच्या संरचनेचा वापर करण्यात आल्याचे प्रकल्पविषयक नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवेच्या संदर्भात === ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> तथापि, ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये नमूद केलेले पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळ आणि आधुनिक काळातील पर्चुरी–कोलांबे दरम्यानील बाव नदीवरील पुलाचे अचूक स्थान एकच होते, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीचा उल्लेख आढळतो, तर उपलब्ध आधुनिक प्रकल्प नोंदीमध्ये पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलाचा उल्लेख आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> दोन्ही नोंदींमध्ये पर्चुरी या ठिकाणाचा उल्लेख असला तरी, ऐतिहासिक फेरीघाट आणि आधुनिक पुलाची अचूक नकाशीय स्थिती, त्यांचे परस्पर अंतर किंवा एकाच नदीपार मार्गाच्या ऐतिहासिक सातत्याचा स्पष्ट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळत नाही. त्यामुळे आधुनिक पुलाला पूर्वीच्या पर्चुरी फेरीस्थळाचा थेट उत्तराधिकारी किंवा त्याच अचूक ठिकाणी उभारलेली संरचना मानणे उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> == कोकण रेल्वे आणि बाव नदी == बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी संगमाच्या व्यापक परिसरातून कोकण रेल्वेचा मार्ग जातो. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालातील नदीमार्गाच्या नकाशांमध्ये शास्त्री नदीच्या प्रवाहासह रेल्वेमार्ग, रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांची नोंद करण्यात आली आहे. संबंधित नकाशांमध्ये ''Railway Bridge'', ''Railway Line'' आणि ''Bav River'' असे स्वतंत्र भौगोलिक घटक दर्शविण्यात आले आहेत.<ref name="IWAI-Shastri"/> कोकण रेल्वे मार्ग हा कोकण किनारपट्टीवरील अनेक नद्या, दऱ्या आणि डोंगराळ प्रदेशांमधून जातो. कोकण रेल्वे महामंडळाच्या अधिकृत माहितीनुसार हा रेल्वेमार्ग महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक या तीन राज्यांमधून जातो.<ref name="Konkan-Railway-Official">{{cite web |title=Introduction |publisher=Konkan Railway Corporation Limited, Ministry of Railways, Government of India |url=https://www.konkanrailway.com/en/introduction |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदी आणि कोकण रेल्वे यांचा संबंध शास्त्री नदीच्या संगमाच्या परिसरातील भौगोलिक व दळणवळणविषयक रचनेच्या संदर्भात पाहता येतो. तथापि, उपलब्ध IWAI नकाशांमध्ये ''Bav River'' आणि ''Railway Bridge'' या नोंदी एकाच नकाशीय परिसरात दर्शविल्या असल्या तरी, संबंधित रेल्वे पूल बाव नदीच्या नेमक्या संगमस्थळावर आहे किंवा बाव नदीवरीलच आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही.<ref name="IWAI-Shastri"/> त्यामुळे बाव नदीच्या संगमाच्या परिसरातील रेल्वेमार्ग आणि रेल्वे पायाभूत सुविधांचा उल्लेख भौगोलिक संबंधाच्या स्वरूपात करता येतो; मात्र संबंधित रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांच्यातील अचूक संरचनात्मक किंवा स्थानिक संबंध निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र रेल्वे अभियांत्रिकी नकाशा, सर्वेक्षण नोंद किंवा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत आवश्यक आहे. == नदी आणि खडीकोळवणचे स्थानिक जीवन == [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. ग्रामपंचायतीच्या उपलब्ध माहितीनुसार गावाची स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावाची लोकसंख्या ३४४ आणि कुटुंबांची संख्या १५३ आहे. गावाचे क्षेत्रफळ १,७३४ हेक्टर असल्याची नोंद ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर करण्यात आली आहे.<ref name="Khadikolvan-GramPanchayat">{{cite web |title=खडीकोळवण ग्रामपंचायत |publisher=ग्रामपंचायत खडीकोळवण, संगमेश्वर, रत्नागिरी |url=https://gpkhadikolvan.com/ |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> बाव नदी खडीकोळवणच्या परिसरातून वाहते. खडीकोळवणविषयीच्या स्थानिक दस्तऐवजीकरणात गावाच्या परिसरातील बाव नदी तसेच पावसाळ्यातील नदीपात्राची छायाचित्रे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref name="Khadikolvan-Local"/> === पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप === पावसाळ्यात बाव नदीच्या प्रवाहात वाढ होऊन नदीपात्र भरून वाहत असल्याचे स्थानिक छायाचित्र-दस्तऐवजीकरणात दिसून येते.<ref name="Khadikolvan-Local"/> बाव नदीच्या पूरस्थितीचे जलवैज्ञानिक निरीक्षण निवळी येथील केंद्रीय जल आयोगाच्या जलमापन केंद्रावर करण्यात येते. या केंद्रासाठी ९.४० मीटर इशारा पातळी आणि ११.०० मीटर धोक्याची पातळी निश्चित करण्यात आली आहे. २३ जुलै २०२१ रोजी या केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.<ref name="CWC-Bav-HFL"/><ref name="Ratnagiri-DDMP"/> ही जलपातळी नोंद निवळी येथील जलमापन केंद्राशी संबंधित असल्यामुळे ती खडीकोळवण गावातील जलपातळीचे थेट मापन मानता येत नाही. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण नदीप्रणालीतील पावसाळ्यातील वाढलेल्या प्रवाहाच्या संदर्भात या नोंदी महत्त्वाच्या आहेत.<ref name="CWC-Bav-HFL"/> === शेती आणि पूरस्थिती === बाव नदीला आलेल्या पुरामुळे संगमेश्वर तालुक्यातील नदीकाठच्या भागांतील शेतीवर परिणाम झाल्याच्या घटना वृत्तस्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आल्या आहेत. जुलै २०२३ मध्ये बाव नदीला पूर आल्यामुळे नदीकाठच्या भागातील भातशेती पाण्याखाली गेल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Bav-Flood-2023">{{cite news |title=किनाऱ्यावरील हजारो एकर भातशेती पाण्याखाली |work=अॅग्रोवन |date=28 July 2023 |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/thousands-of-acres-of-paddy-fields-on-the-coast-under-water |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> ऑगस्ट २०२२ मध्येही मुसळधार पावसाच्या काळात संगमेश्वर तालुक्यातील बाव नदी दुथडी भरून वाहत असल्याची आणि नदीकाठच्या परिसरावर पूरस्थितीचा परिणाम झाल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Bav-Flood-2022">{{cite news |title=रत्नागिरी जिल्ह्याला पावसानं झोडपलं, संगमेश्वर तालुक्यातील भातशेती पाण्याखाली |work=ABP माझा |date=9 August 2022 |url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/maharashtra-marathi-news-breaking-news-live-updates-9-august-2022-today-tuesday-marathi-headlines-mumbai-news-national-politics-news-1088076/amp |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> === स्थानिक पायाभूत सुविधांवरील परिणाम === खडीकोळवण गावात मुसळधार पावसाच्या काळात स्थानिक पायाभूत सुविधांवर परिणाम झाल्याच्या घटनांचीही नोंद आहे. जुलै २०२६ मध्ये गावातील रस्त्याच्या कडेला मातीची धूप होऊन रस्ता खचल्याची आणि त्यामुळे वाहतूक व सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण झाल्याची वृत्तनोंद करण्यात आली होती.<ref name="Khadikolvan-Road-2026">{{cite news |title=संगमेश्वर तालुक्यातील खडीकोळवण गावातील रस्ता खचला; अपघाताचा धोका वाढला |work=सामना |date=9 July 2026 |url=https://www.saamana.com/road-collapses-in-khadikolvan-village-sangameshwar-taluka-risk-of-accidents-increases/ |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> मात्र, या रस्त्याच्या नुकसानीचे थेट कारण बाव नदीची पूरस्थिती होती, असा निष्कर्ष संबंधित वृत्तनोंदीच्या आधारे स्वतंत्रपणे काढता येत नाही. त्यामुळे या घटनेचा उल्लेख खडीकोळवण परिसरातील पावसाळ्यातील पायाभूत सुविधांवरील परिणामाच्या संदर्भातच करणे योग्य आहे.<ref name="Khadikolvan-Road-2026"/> === स्थानिक जीवनाशी संबंध === उपलब्ध स्थानिक, प्रशासकीय आणि वृत्तस्रोतांवरून बाव नदीचा खडीकोळवणच्या परिसराशी भौगोलिक संबंध असल्याचे दिसून येते. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह आणि संगमेश्वर तालुक्यात नोंदविण्यात आलेल्या पूरस्थितीच्या घटनांचा नदीकाठच्या शेती व स्थानिक परिसरावर परिणाम होऊ शकतो. तथापि, खडीकोळवण गावातील विशिष्ट वस्ती, घरे किंवा शेतीवरील परिणाम स्वतंत्र स्थानिक किंवा प्रशासकीय स्रोतांद्वारे स्पष्टपणे सिद्ध झाल्याशिवाय त्याबाबत विशिष्ट निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Khadikolvan-Local"/><ref name="Bav-Flood-2023"/><ref name="Bav-Flood-2022"/> == नदीचा इतिहास व बदलता मानवी वापर == बाव नदीचा मानवी वापर ऐतिहासिक काळापासून स्थानिक दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो. नदीच्या काही भागात लहान होड्यांच्या वापरासंबंधीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक काळात बाव नदीवरील नदीपार दळणवळणासाठी कायमस्वरूपी पुलांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलासंबंधीची आधुनिक प्रकल्प नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> बाव नदीचा आधुनिक काळातील आणखी एक उपयोग जलस्रोत म्हणून करण्यात आला आहे. निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची नोंद उपलब्ध न्यायालयीन व प्रशासकीय स्रोतांमध्ये आढळते.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/><ref name="CAG-Bav-Weir"/> अशा प्रकारे उपलब्ध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये बाव नदीशी संबंधित मानवी वापराचे विविध स्वरूप दिसून येते. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नदीपार फेरीसेवा आणि स्थानिक जलवाहतुकीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक स्रोतांमध्ये नदीवरील पूल आणि जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/><ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> == पर्यावरणीय स्थिती आणि संवर्धन == बाव नदीचे खोरे सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील भौगोलिक प्रदेशाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून प्रामुख्याने पश्चिमेकडे वाहतात. जिल्ह्याचा सह्याद्रीलगतचा भाग डोंगराळ असून या प्रदेशात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते.<ref name="GSDA-Ratnagiri"/> === जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय संदर्भ === केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक नोंदीनुसार निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे.<ref name="CWC-Hydro">{{cite web |title=Hydrological Network Details of Central Water Commission |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/hydrological-network-details-of-cwc.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> त्यामुळे नदीचा पर्यावरणीय अभ्यास केवळ मुख्य नदीपात्रापुरता मर्यादित न राहता तिच्या जलसंकलन क्षेत्रातील भूआकृती, पर्जन्यमान, वनप्रदेश आणि उपनद्यांच्या व्यापक संदर्भात केला जातो. बाव नदीच्या नदीप्रणालीतील सप्तलिंगी नदीसारख्या उपनद्यांचे खोरेही या व्यापक पर्यावरणीय व्यवस्थेचा भाग आहे. सप्तलिंगी नदीच्या नदीखोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीखोऱ्यातील भूआकृती, गाळवहन, मानवी वस्ती आणि नदीशी संबंधित पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-Geomorphology"/><ref name="Saptalingi-River-Health"/> === कुंडी खोरे आणि जैवविविधता === बाव नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राशी संबंधित कुंडी खोऱ्यातील जैवविविधतेवर स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. उपलब्ध अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुंडी खोऱ्यातील फुलपाखरांच्या विविधतेची नोंद करण्यात आली असून त्याचा अभ्यास जानेवारी २०२१ ते डिसेंबर २०२२ या कालावधीत करण्यात आला आहे.<ref name="Kundi-Biodiversity">{{cite journal |title=Butterfly Diversity in Kundi Valley, Dist. Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=नियतकालिकाचे अचूक नाव |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/388870157_Butterfly_Diversity_in_Kundi_Valley_Dist_Ratnagiri_Maharashtra_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> कुंडी खोऱ्याशी संबंधित जैवविविधतेच्या नोंदी बाव नदीच्या व्यापक जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरतात. तथापि, कुंडी खोऱ्यात नोंदविलेल्या सर्व जैवविविधता घटकांचा थेट संबंध संपूर्ण बाव नदीपात्राशी आहे, असा निष्कर्ष स्वतंत्र नदीकेंद्रित अभ्यासाशिवाय काढता येत नाही. === नदी आणि जलपरिसंस्था === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासात जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोतांचे दूरसंवेदन आणि भौगोलिक माहिती प्रणालीच्या साहाय्याने दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील माशांच्या वर्गीकरणविषयक वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. या अभ्यासात बाव नदी नमुना-संकलनाच्या स्थानांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="Dawkinsia-Bav"/> === संवर्धन आणि संशोधनाची आवश्यकता === उपलब्ध वैज्ञानिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये बाव नदीचे जलसंकलन क्षेत्र, नदीप्रणाली, मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित नोंदी, पूरस्थिती आणि निवडक जैवविविधता घटकांचा उल्लेख आढळतो. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण जलपरिसंस्थेचा समग्र अभ्यास—ज्यामध्ये जलगुणवत्ता, मत्स्यजीव, इतर जलचर, नदीकाठची वनस्पती, गाळवहन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा एकत्रित विचार केला जाईल—असा स्वतंत्र आणि व्यापक अभ्यास उपलब्ध स्रोतांमध्ये मर्यादित प्रमाणात दिसून येतो. त्यामुळे बाव नदीच्या पर्यावरणीय स्थितीबाबत उपलब्ध माहिती प्रामुख्याने निवडक वैज्ञानिक अभ्यास, जलवैज्ञानिक नोंदी आणि जिल्हास्तरीय पर्यावरणीय माहितीतून समोर येते. नदीच्या संवर्धनाशी संबंधित अधिक व्यापक निष्कर्षांसाठी नदीकेंद्रित पर्यावरणीय संशोधन आणि दीर्घकालीन निरीक्षण आवश्यक ठरू शकते. == नदीवरील जलमापन आणि वैज्ञानिक निरीक्षण == बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक निरीक्षणासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे केंद्रीय जल आयोगाचे निरीक्षण केंद्र आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीमध्ये या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद असून ते पश्चिमवाहिनी नद्यांच्या ''Tapi to Tadri'' नदीखोऱ्याच्या वर्गीकरणात समाविष्ट करण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> === निवळी जलमापन केंद्र === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राची सुरुवात १२ जुलै १९९४ रोजी झाली. केंद्राचे स्थान १७°०४′०९″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°२७′००″ पूर्व रेखांश असे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> === वैज्ञानिक निरीक्षण === निवळी येथील केंद्राच्या माध्यमातून बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक स्थितीशी संबंधित निरीक्षण केले जाते. केंद्रीय जल आयोगाच्या देशव्यापी जलवैज्ञानिक निरीक्षण जाळ्यातील अशा केंद्रांद्वारे प्रमुख नद्या आणि त्यांच्या उपनद्यांशी संबंधित जलवैज्ञानिक माहितीचे निरीक्षण आणि संकलन केले जाते.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पूल File:LONG VIEW OF BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पुलाचे दूरवरून दिसणारे दृश्य File:River in maharashtra, A view from running Train.jpg|महाराष्ट्रातील नदीचे दृश्य File:Surya River Kasa Kh Maharashtra India.jpg|सूर्या नदी File:Vashishti RiverI near Chiplun Maharashtra , India MG 1639.jpg|चिपळूणजवळील वाशिष्ठी नदी File:Vashishti river as seen from the Parshuram ghats.jpg|परशुराम घाटातून दिसणारी वाशिष्ठी नदी File:River Savitri in Konkan.jpg|सावित्री नदी </gallery> == हेही पहा == * [[शास्त्री नदी]] * [[संगमेश्वर तालुका]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://cwc.gov.in/ केंद्रीय जल आयोग] * [https://wrd.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227081934/https://wrd.maharashtra.gov.in/ |date=2021-12-27 }} {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या]] 6ibkcldwcr5mgcqmtsn9gapu7jnj5o2 2708810 2708809 2026-09-09T16:56:40Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2708810 wikitext text/x-wiki [[File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|thumb|right|300px|'''बाव नदीवरील पूल''']] '''बाव नदीचा प्रवाह''' संगमेश्वर तालुक्यातील विविध भागांमधून जातो. [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव असून ते बाव नदीच्या परिसराशी संबंधित आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.<ref name="Census-Khadikolvan">{{cite book |author=Directorate of Census Operations, Maharashtra |title=Census of India 2011: Maharashtra, Series 28, Part XII-A, District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs, Government of India |location=Mumbai |year=2014 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824/download/36168/DH_2011_2732_PART_A_DCHB_RATNAGIRI.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> स्थानिक दस्तऐवजीकरणात खडीकोळवण गावाच्या परिसरातून वाहणाऱ्या बाव नदीचा उल्लेख आणि नदीपात्राची छायाचित्रात्मक नोंद आढळते.<ref name="Khadikolvan-Local">{{cite book |last=Gholam |first=Anant Sakharam |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Adv. Anant Sakharam Gholam |date=13 July 2025 |url=https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47 |language=mr |access-date=27 August 2026 }}</ref> === पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप === पावसाळ्यात बाव नदीच्या जलप्रवाहात वाढ होत असल्यामुळे खडीकोळवण परिसरातील नदीपात्र आणि नदीकाठच्या भागांवर तिचा परिणाम होतो. स्थानिक दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदी भरून वाहत असल्याची नोंद आढळते.<ref name="Khadikolvan-Local"/> === स्थानिक जीवनाशी संबंध === बाव नदीचा खडीकोळवण परिसराशी संबंध भौगोलिक तसेच स्थानिक जीवनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह, नदीकाठची शेती आणि स्थानिक दळणवळणावर होणारे परिणाम यांचा संबंध परिसरातील नदी स्थितीशी जोडला जातो. बाव नदीच्या पूरस्थितीचे अधिकृत निरीक्षण निवळी येथील जलमापन केंद्रावर केले जाते. नदीच्या जलपातळीशी आणि पूरस्थितीशी संबंधित सविस्तर माहिती '''जलपातळी व पूरस्थिती''' या विभागात देण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Bav-HFL">{{cite web |title=Flood Forecasting and Monitoring Information: Bav at Niivali, Ratnagiri |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=2021 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/cfcrcwcdfb-14.07.2021-2.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref><ref name="CWC-Hydrological-Network">{{cite report |author=Central Water Commission |title=Hydrological Network Details |publisher=Central Water Commission, Government of India |location=New Delhi |url=https://cwc.gov.in/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी Bav River Part-1 आणि Bav River Part-2 असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood">{{cite web |title=Additional Affidavit of Applicant in OA No. 185/2023 |publisher=National Green Tribunal |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/Additional%20Affidavit%20of%20Applicant%20in%20OA%20No.185-2023%20%28page%20nos.713-846%29.pdf |access-date=9 September 2026}}</ref> स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> == जलव्यवस्थापन == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा उपयोग जलपुरवठा योजनेशी संबंधित कामांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. [[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर ''K.T. Weir'' आणि ''Jack-Well'' उभारण्याशी संबंधित कामाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या कामाचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची तसेच संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाल्याची नोंद निर्णयात करण्यात आली आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC">{{cite web |title=Maharashtra Industrial Development Corporation v. M/s. Kolwalkar Gupte Construction |publisher=Bombay High Court |date=18 February 2020 |url=https://indiankanoon.org/doc/192476438/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> === जलसंधारण संरचना === निवळी येथील बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालात करण्यात आली आहे. या अहवालानुसार, बाव नदीवरील निवळी येथील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.<ref name="CAG-Bav-Weir">{{cite report |author=Comptroller and Auditor General of India |title=Report of the Comptroller and Auditor General of India on Public Sector Undertakings, Government of Maharashtra |publisher=Comptroller and Auditor General of India |location=New Delhi |year=2014 |url=https://saiindia.gov.in/uploads/download_audit_report/2014/Maharashtra_Report_2_2014.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या देखभाल व दुरुस्तीची आवश्यकता पुढील काळातही नोंदविण्यात आली आहे. २०२६–२७ या कालावधीसाठी महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाच्या नावाने प्रसिद्ध झालेल्या निविदा नोंदीमध्ये निवळी जलपुरवठा योजनेअंतर्गत बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' येथे ''M.S. needles'' बसविणे व काढणे तसेच इतर विविध कामांचा समावेश असलेल्या वार्षिक देखभाल व दुरुस्ती कामाचा उल्लेख आहे.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026">{{cite web |title=M and R to Nivali Water Supply Scheme — Fixing and Removing M.S. Needles at K.T. Weir on Bav River and Other Miscellaneous Work |publisher=Tender18 |date=7 August 2026 |url=https://tender18.com/tenders-details/16658318 |access-date=27 August 2026 }}</ref> या निविदेची नोंद इतर निविदा-सूची स्रोतांमध्येही महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ, रत्‍नागिरी येथील २०२६–२७ या कालावधीतील वार्षिक देखभाल काम म्हणून करण्यात आली आहे.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026"/><ref name="Nivali-Tender-2026-Alt">{{cite web |title=Maharashtra Industrial Development Corporation Tender — Annual Maintenance Contract for Nivali Water Supply Scheme and Bav River Weir Repairs |publisher=TenderShark |date=August 2026 |url=https://www.tendershark.com/details/maharashtra-tender/maharashtra-industrial-development-corporation/78d9ef14-f02f-460b-8d49-6f20134f1e36 |access-date=27 August 2026 }}</ref> == भौगोलिक स्वरूप == === उगम === बाव नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या परिसरात होतो. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगांतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याची नोंद आहे.<ref name="Bav-Gazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924070623578%29.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> [[मार्लेश्वर]] परिसर हा सह्याद्री पर्वतरांगांतील परिसराचा भाग असून मार्लेश्वरजवळील धारेष्वर धबधब्याचा उल्लेख स्थानिक पर्यटनविषयक नोंदीमध्ये आढळतो.<ref name="Bav-Marleshwar">{{cite web |title=English Movie - Marleshwar Cave Temple |publisher=MahaParyatan |date=7 January 2021 |url=https://mahaparyatan.com/579/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> === प्रवाह === बाव नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील उगमप्रदेशातून पुढे [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातून]] वाहते. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा प्रवाह तुलनेने सुपीक खोऱ्यातून सुमारे ३५ मैल वाहत असल्याची नोंद आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> स्थानिक दस्तऐवजीकरणानुसार बाव नदीचा प्रवाह [[खडीकोळवण]] गावाच्या परिसरातून जातो. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दस्तऐवजीकरणात बाव नदीचे तसेच पावसाळ्यात भरून वाहणाऱ्या नदीपात्राचे छायाचित्र-दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> बाव नदी पुढे [[फणगस]] येथे [[शास्त्री नदी]]च्या डाव्या तीरास मिळते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === शास्त्री नदीमार्गे समुद्राशी संबंध === बाव नदी थेट [[अरबी समुद्र]]ाला मिळत नाही. ती फणगस येथे शास्त्री नदीला मिळते. शास्त्री नदी पुढे [[जयगड]] परिसरातील [[जयगड खाडी]]मार्गे अरबी समुद्राला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचे जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या जलप्रणालीमार्फत समुद्राकडे होते.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="IWAI-Shastri">{{cite report |author=Inland Waterways Authority of India |title=Feasibility Report: Shastri River/Jaigad Creek (NW-91) |publisher=Inland Waterways Authority of India, Ministry of Shipping, Government of India |location=New Delhi |year=2017 |url=https://iwai.nic.in/sites/default/files/2176778028NW-91%20Shastri%20Final%20FSR_0.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र == === नदीची लांबी === बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक स्रोतांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> “आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी, अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि वळणदारपणाचा निर्देशांक (sinuosity index) १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.” आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात नदीच्या अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक (''sinuosity index'') १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Length-GIS">{{cite journal |last=Patil |first=Sardar A. |last2=Narkhede |first2=Deepak S. |last3=Joshi |first3=Suraj |last4=Purohit |first4=Mugdha |last5=Pendharkar |first5=Gauri |last6=Kulkarni |first6=Prajkta |title=Utilizing Geospatial Technology for Assessing Linear Characteristics of the Shastri River Basin Morphometry to Enhance Sustainability in Watershed Management |journal=Journal of the Maharaja Sayajirao University of Baroda |volume=57 |issue=1 (III) |year=2023 |pages=66–73 |url=https://www.researchgate.net/publication/385422999_UTILIZING_GEOSPATIAL_TECHNOLOGY_FOR_ASSESSING_LINEAR_CHARACTERISTICS_OF_THE_SHASTRI_RIVER_BASIN_MORPHOMETRY_TO_ENHANCE_SUSTAINABILITY_IN_WATERSHED_MANAGEMENT |access-date=9 September 2026 }}</ref> ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक GIS अभ्यासातील ७१.०७ किमीची नोंद या वेगवेगळ्या स्रोतांवर आधारित आहेत. या दोन मोजमापांमध्ये वापरलेली मोजणीची पद्धत तसेच नदीच्या प्रवाहाच्या सुरुवातीच्या आणि अंतिम बिंदूंची व्याख्या समान आहे की नाही, याची स्वतंत्र पुष्टी उपलब्ध नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडले जातात. == जलपातळी व पूरस्थिती == === जलमापन केंद्रावरील पूरपातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Flood">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |year=2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन आराखड्यातही बाव नदीसाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर अशी नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Ratnagiri-DDMP"/> === २०२१ मधील पूरस्थिती === केंद्रीय जल आयोगाच्या २३ जुलै २०२१ रोजीच्या दैनिक पूरस्थिती अहवालानुसार, निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.<ref name="CWC-Bav-2021">{{cite web |title=Daily Flood Situation Report |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=23 July 2021 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/dfbcwc23072021_3.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> ही जलपातळी निवळी येथील जलमापन केंद्रासाठी निश्चित करण्यात आलेल्या ११.०० मीटर धोक्याच्या पातळीपेक्षा अधिक होती.<ref name="CWC-Flood"/> २०२१ मधील या उच्च जलपातळीच्या घटनेची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१–२२ च्या वार्षिक अहवालातही करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Annual-2021">{{cite web |title=Annual Report 2021–22 |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/annual-report-21-22.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == खडीकोळवण आणि बाव नदी == [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.<ref name="Census-Khadikolvan"/> खडीकोळवण गावातून बाव नदी वाहत असल्याचे स्थानिक दस्तऐवजीकरणात नमूद करण्यात आले आहे. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दृश्य दस्तऐवजीकरणात ''खडीकोळवण गावातून वाहणारी बाव नदी'' तसेच ''बाव नदी पात्र – भरून वाहणारी नदी'' अशी स्वतंत्र छायाचित्रे समाविष्ट करण्यात आली आहेत.<ref name="Khadikolvan-Local"/> महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी ''Bav River Part-1'' आणि ''Bav River Part-2'' असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याची नोंदही करण्यात आली आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> == ऐतिहासिक संदर्भ == बाव नदीचा उल्लेख रत्‍नागिरी परिसराच्या जुन्या भौगोलिक व प्रशासकीय नोंदींमध्ये आढळतो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगेतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीनुसार बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]ला मिळणाऱ्या प्रमुख नद्यांपैकी एक असून [[फणगस]] येथे तिचा शास्त्री नदीशी संगम होतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवा === ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याची नोंद आढळते. त्यानुसार बाव नदीवर '''वांद्री''' आणि '''पर्चुरी''' येथे फेऱ्या चालत होत्या.<ref name="Bav-Gazetteer"/> बाव नदीवरील फेरीसेवेची ही नोंद नदीचा स्थानिक दळणवळणासाठीही उपयोग होत असल्याचे दर्शविते. तथापि, उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीच्या आधारे या फेरीसेवेची सुरुवात, कालावधी, वापराचा व्याप किंवा ती बंद होण्याचा कालावधी याबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. == जलव्यवस्थापन == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा वापर जलपुरवठा योजनेशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर [[K.T. Weir]] आणि जॅक-वेल उभारण्यासंबंधीची निविदा महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाने काढली होती. ही कामे निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी संबंधित असल्याची नोंद [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाच्या]] २०२० मधील एका निर्णयात करण्यात आली आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> उपलब्ध न्यायालयीन नोंदीनुसार, K.T. Weir आणि जॅक-वेलच्या बांधकामासाठीची निविदा स्वीकारल्यानंतर संबंधित कंत्राटदारास काम देण्यात आले होते. कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी करण्यात आली होती.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> === बाव नदीवरील K.T. Weir === निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या [[भारताचे नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक|नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या]] महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही आढळते. या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाव नदीवरील नेवळी येथील K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> उपलब्ध नोंदींवरून बाव नदीवरील निवळी परिसरातील K.T. Weir ही नदीच्या पाण्याशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत संरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते. तथापि, या संरचनेची विद्यमान कार्यस्थिती, जलसाठवण क्षमता किंवा प्रत्यक्ष जलपुरवठ्याचे प्रमाण याबाबत स्वतंत्र आणि अद्ययावत अधिकृत स्रोत उपलब्ध झाल्याशिवाय त्यासंबंधी अधिक तपशील निश्चितपणे मांडता येत नाही. == जैवविविधता == === मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक नोंदी === बाव नदीचा उल्लेख पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांशी संबंधित वैज्ञानिक नोंदींमध्ये आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील बाव नदीतून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. संबंधित नमुना-संकलनाच्या नोंदीमध्ये स्थान १७°०६′०६.०८″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°३७′१६.११″ पूर्व रेखांश असे दिले आहे.<ref name="Bav-Fish-Study">{{cite journal |last=Katwate |first=Unmesh |last2=Knight |first2=J. D. Marcus |last3=Anoop |first3=V. K. |last4=Raghavan |first4=Rajeev |last5=Dahanukar |first5=Neelesh |title=Three new species of filament barbs of the genus Dawkinsia (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India |journal=Vertebrate Zoology |volume=70 |issue=2 |pages=207–233 |year=2020 |url=https://www.researchgate.net/publication/341251653_Three_new_species_of_filament_barbs_of_the_genus_Dawkinsia_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्रातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या पूर्वीच्या संकलन नोंदींमध्येही संगमेश्वर–मार्लेश्वर मार्गावरील निवे येथील बाव नदीचा नमुना-संकलन स्थळ म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref name="Freshwater-Fishes-Maharashtra">{{cite book |last=Karmakar |first=A. K. |last2=Yadav |first2=B. E. |last3=Bairagi |first3=N. |last4=Das |first4=A. |last5=Banerjee |first5=P. K. |last6=Jadhav |first6=S. S. |chapter=Freshwater fishes |title=Fauna of Maharashtra |series=State Fauna Series |volume=20 |issue=Part 1 |pages=247–367 |publisher=Zoological Survey of India |year=2012 |url=https://www.researchgate.net/publication/281614495_Freshwater_fishes_of_Maharashtra |access-date=27 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक जैवविविधतेच्या संदर्भात === बाव नदी सह्याद्री आणि कोकणातील नदीप्रणालीच्या भौगोलिक परिसरात वाहते. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील नदीप्रणाली मत्स्यजीवांच्या विविधता आणि स्थानिक प्रजातींच्या दृष्टीने वैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या मानल्या जातात. तथापि, प्रादेशिक स्तरावरील जैवविविधतेच्या नोंदीवरून बाव नदीतील सर्व मत्स्यप्रजातींची किंवा तिच्या संपूर्ण जलीय जैवविविधतेची निश्चित सूची तयार करता येत नाही.<ref name="Bav-Fish-Study"/> === संशोधनाच्या मर्यादा === उपलब्ध वैज्ञानिक स्रोतांमध्ये बाव नदीसाठी स्वतंत्र आणि व्यापक मत्स्यजैवविविधता सर्वेक्षणाची स्पष्ट नोंद मर्यादित स्वरूपात उपलब्ध आहे. त्यामुळे नदीतील प्रजातींची एकूण संख्या, स्थानिक प्रजातींचे प्रमाण किंवा संवर्धनाच्या दृष्टीने विशिष्ट प्रजातींची स्थिती याबाबत स्वतंत्र वैज्ञानिक सर्वेक्षणाशिवाय निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नमुना-संकलन नोंदी मात्र बाव नदीतील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक अभ्यासासाठी उपलब्ध असलेल्या स्थानिक पुराव्यांपैकी आहेत.<ref name="Bav-Fish-Study"/><ref name="Freshwater-Fishes-Maharashtra"/> == उपनद्या आणि नदीप्रणाली == === सप्तलिंगी नदी === '''सप्तलिंगी नदी''' ही बाव नदीला मिळणारी उपनदी आहे. सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्याच्या भौगोलिक अभ्यासात तिचा बाव नदीशी संगम होत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात नदीखोऱ्याच्या भूआकृतीविषयक वैशिष्ट्यांचा तसेच नदीप्रवाहाशी संबंधित गाळाचे वहन आणि निक्षेपणाच्या प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-Geomorphology">{{cite journal |last=Thakurdesai |first=Surendra C. |title=Study of Geomorphology of Saptalingi Basin, Maharashtra |journal=Review of Research |volume=8 |issue=8 |date=May 2019 |url=https://oldror.lbp.world/UploadedData/12903.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> सप्तलिंगी नदीच्या नदी-आरोग्यविषयक अभ्यासानुसार, ही पश्चिमवाहिनी नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील हर्पुडे गावाच्या परिसरात उगम पावते. ती सुमारे ३३ किलोमीटर वाहून संगमेश्वर तालुक्यातील टाळे गावाजवळ बाव नदीला मिळते. या नदीचे जलसंकलन क्षेत्र सुमारे २७,६९३ एकर असून तिचा प्रवाह संगमेश्वर तालुक्यातील १७ गावांशी संबंधित असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Saptalingi-River-Health">{{cite report |last=Mahajan |first=Gunwant |title=Aware the Local Stakeholders of the Health of the Saptalingi River in Sangameshwar Block, Ratnagiri District, Maharashtra |publisher=M. S. Swaminathan Research Foundation and Asia-Pacific Network for Global Change Research |year=2023 |url=https://www.apn-gcr.org/wp-content/uploads/2024/09/Appendices-Kumar.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> === नदीखोऱ्याशी संबंध === सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीच्या पर्यावरणीय स्थिती, नदीखोऱ्यातील मानवी वस्ती आणि स्थानिक समुदायांचा नदीशी असलेला संबंध यांचा विचार करण्यात आला आहे. संबंधित अभ्यासात नदीच्या पाण्याचा स्थानिक वापर, भूजल पुनर्भरणाशी संबंधित प्रक्रिया आणि नदीकडून मिळणाऱ्या पर्यावरणीय सेवांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-River-Health"/> सप्तलिंगी नदी बाव नदीला मिळत असल्यामुळे तिचे जलसंकलन क्षेत्र आणि नदीखोऱ्यातील नैसर्गिक व मानवी घटक बाव नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीचा भाग बनतात.<ref name="Saptalingi-Geomorphology"/><ref name="Saptalingi-River-Health"/> == नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र == === नदीची लांबी === बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक अभ्यासांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक १.८६ असा नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Length-GIS"/> ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवरील अभ्यासातील ७१.०७ किमी ही मोजणी वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. या मोजमापांच्या पद्धती तसेच प्रवाहाची सुरुवात आणि समाप्ती निश्चित करण्याची निकष समान आहेत की नाहीत, हे उपलब्ध नोंदींवरून स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात मांडले जातात. === जलसंकलन क्षेत्र === केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे. या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network">{{cite web |title=Hydrological Network Details of Central Water Commission |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/hydrological-network-details-of-cwc.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == जलपातळी व पूरस्थिती == === पूर इशारा व धोक्याची पातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Bav-Level">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=April 2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> === २०२१ मधील सर्वोच्च पूरपातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, २३ जुलै २०२१ रोजी निवळी येथील बाव नदीवर १५.१५५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली. ही नोंद निवळी केंद्रासाठी केंद्रीय जल आयोगाच्या पूरविषयक नोंदीत नमूद असलेल्या सर्वोच्च पूरपातळीशी संबंधित आहे.<ref name="CWC-Bav-Level"/> यापूर्वी केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१ मधील पूरस्थिती नोंदीत निवळी येथील बाव नदीसाठी १२.४६५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली होती. ती ५ ऑगस्ट २०१९ रोजीची असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Bav-HFL-2021">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=April 2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> २०२१ च्या पावसाळ्यात बाव नदीवरील निवळी केंद्र अत्यंत पूरस्थिती अनुभवलेल्या केंद्रांपैकी एक असल्याची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या अहवालात करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Annual-2021"/> == पूररेषा व पूरक्षेत्र == महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या यादीमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यासाठी बाव नदीचे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत. या यादीत अनुक्रमांक १९२ वर ''बाव नदी पार्ट-१, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' आणि अनुक्रमांक १९३ वर ''बाव नदी पार्ट-२, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' अशी नोंद आहे.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> बाव नदीसाठी स्वतंत्र पूररेषा नकाशे उपलब्ध असल्याची ही नोंद संगमेश्वर तालुक्यातील नदीच्या संबंधित भागांचे पूररेषा नकाशीकरण करण्यात आल्याचे दर्शविते.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> === खडीकोळवणच्या संदर्भातील पूररेषा === बाव नदीच्या पूररेषा नकाशांमध्ये ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' असे दोन स्वतंत्र भाग नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> तथापि, अधिकृत सूचीतील नोंदीच्या आधारे खडीकोळवण गावाचा कोणता भाग या दोन नकाशांपैकी कोणत्या नकाशात दर्शविण्यात आला आहे, हे निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे खडीकोळवणमधील विशिष्ट भूभाग, वस्ती किंवा घर पूररेषेत येते अथवा येत नाही, असा निष्कर्ष केवळ नकाशांच्या शीर्षकांवरून काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' या प्रत्यक्ष पूररेषा नकाशांमधील गावांची नावे, नदीमार्ग, भौगोलिक सीमा आणि पूररेषांची स्थानिक स्थिती यांचा स्वतंत्र नकाशीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> == नदीशी संबंधित मानवी जीवन व स्थानिक इतिहास == बाव नदीचा स्थानिक मानवी जीवनाशी संबंध ऐतिहासिक काळापासून दळणवळण आणि जलवाहतुकीच्या माध्यमातून जोडलेला असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या जुन्या भौगोलिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवा === ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' या १८८० मधील गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेऱ्या चालत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीवरून नदीच्या दोन्ही तीरांदरम्यानच्या स्थानिक दळणवळणात बाव नदीचा उपयोग होत असल्याचे दिसून येते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> मात्र उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीमध्ये या फेरीसेवांची सुरुवात, त्यांचा कालावधी किंवा त्या नंतर कधी बंद झाल्या याबाबत सविस्तर माहिती दिलेली नाही. त्यामुळे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीच्या मर्यादेतच या फेरीसेवांचा उल्लेख केला जातो. === नौकानयनाचा संदर्भ === B. K. Apte यांच्या ''A History of the Maratha Navy and Merchantships'' या पुस्तकात बाव नदी ही शास्त्री नदीची उपनदी असून ती लहान होड्यांसाठी नौकानयनयोग्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Apte-Maratha-Navy">{{cite book |last=Apte |first=Bhalchandra Krishna |title=A History of the Maratha Navy and Merchantships |publisher=State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1973 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/A%20HISTORY%20OF%20THE%20MARATHA%20NAVY%20AND%20MERCHANTSHIPS.pdf |access-date=9 September 2026 }}</ref> या नोंदीवरून बाव नदीच्या काही भागांमध्ये लहान नौकांच्या वाहतुकीसाठी अनुकूल परिस्थिती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. तथापि, या नौकानयनाचा कालावधी, व्यापारी वापराचे प्रमाण किंवा नियमित जलवाहतूक व्यवस्थेचा तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद नसल्यामुळे त्याबाबत अधिक व्यापक निष्कर्ष काढणे उचित ठरणार नाही. === शास्त्री नदीच्या जलमार्गाशी संबंध === बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचा प्रवाह शास्त्री नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडला जातो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये बाव नदी फणगस येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> शास्त्री नदीच्या प्रवाहाशी आणि तिच्या जलमार्गाशी संबंधित ऐतिहासिक दळणवळणाच्या नोंदी जुन्या गॅझेटिअरमध्ये आढळतात. बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी असलेल्या संगमामुळे बाव नदीचा संबंध या व्यापक नदीप्रणालीशी भौगोलिकदृष्ट्या जोडला जातो.<ref name="Bav-Gazetteer" /> <ref name="IWAI-Shastri"/> तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे बाव नदीमार्गे थेट सागरी व्यापार किंवा मोठ्या प्रमाणावरील व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक काळातील जलस्रोताचा वापर === आधुनिक काळात बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवरील जलपुरवठा योजनेशी संबंधित K.T. Weir आणि Jack-Well यांचा उल्लेख मुंबई उच्च न्यायालयाच्या एका निर्णयात करण्यात आला आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आली आहे.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा योजना आणि जलसंधारण संरचनांविषयी अधिक माहिती '''[[जलव्यवस्थापन|जलव्यवस्थापन]]''' या विभागात दिली आहे. == जलस्रोत व जलपुरवठा == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयानुसार या कामासाठी निविदा प्रक्रिया राबविण्यात आली होती आणि संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाली होती.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामाचा उल्लेख भारताच्या नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता. या कामाचा आदेश ₹१०.४९ कोटींचा असून तो अंदाजित खर्चापेक्षा २४.६७ टक्के अधिक होता.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> === K.T. Weir ची देखभाल === निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील K.T. Weir च्या देखभाल-दुरुस्तीच्या कामांची नोंद २०२६–२७ या कालावधीसाठीच्या निविदा प्रक्रियेत करण्यात आली आहे. या कामामध्ये K.T. Weir वरील M.S. needles बसविणे व काढणे तसेच इतर अनुषंगिक कामांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. संबंधित कामाची अंदाजित किंमत ₹११.३४ लाख होती.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026"/> उपलब्ध न्यायालयीन, लेखापरीक्षण आणि निविदाविषयक नोंदींवरून निवळी परिसरातील बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत सुविधांच्या उभारणी व देखभालीचे दस्तऐवजीकरण उपलब्ध असल्याचे दिसून येते. == नदीचे आर्थिक व उपजीविकेतील महत्त्व == बाव नदी ज्या [[शास्त्री नदी]] खोऱ्याचा भाग आहे, त्या खोऱ्यातील नदीकाठच्या परिसरात शेती आणि स्थानिक उपजीविकेसाठी नदीजलाचा वापर होत असल्याचे उपलब्ध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. शास्त्री नदी खोऱ्यावरील एका अभ्यासानुसार बाव, सप्तलिंगी, सोनवी आणि इतर नद्यांच्या काठावरील काही गावांमध्ये भाजीपाला शेती केली जाते. या शेतीसाठी नदीतून पारंपरिक पद्धतीने पाणी उचलणे, कालव्यांचा वापर करणे तसेच पंपांच्या साहाय्याने पाणी उपसणे अशा पद्धतींचा वापर केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="Shastri-Basin-Livelihood">{{cite report |title=River Stories from Maharashtra |publisher=South Asia Network on Dams, Rivers and People |url=https://doczz.net/doc/583345/river-stories-from-maharashtra---fishing |access-date=27 August 2026 }}</ref> उपलब्ध अभ्यासानुसार शास्त्री नदी खोऱ्यातील नदीकाठच्या भाजीपाला शेतीतून सुमारे २,२०० कुटुंबांना उत्पन्न मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. तथापि, हा आकडा संपूर्ण शास्त्री नदी खोऱ्याशी संबंधित असून तो केवळ बाव नदीच्या काठावरील कुटुंबांसाठी लागू होत नाही.<ref name="Shastri-Basin-Livelihood"/> === शेती आणि जलस्रोत === महाराष्ट्राच्या भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शेतीचा मोठा भाग पावसावर अवलंबून आहे. जिल्ह्यातील नद्या प्रामुख्याने सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून पश्चिमेकडे वाहतात आणि स्थानिक जलस्रोतांच्या उपलब्धतेशी संबंधित आहेत. भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या जिल्हाविषयक माहितीत बाव नदीचाही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्यांमध्ये उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GSDA-Ratnagiri">{{cite web |title=Ratnagiri District — Geographical Information and Groundwater |publisher=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-ratnagir-district/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदीचा स्थानिक शेती आणि उपजीविकेशी असलेला प्रत्यक्ष संबंध शास्त्री नदी खोऱ्याच्या व्यापक संदर्भात पाहता येतो. तथापि, केवळ बाव नदीच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या शेतीचे क्षेत्रफळ, लाभार्थी कुटुंबांची संख्या किंवा नदीजलावर आधारित विशिष्ट आर्थिक उपक्रमांचा स्वतंत्र परिमाणात्मक तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद करण्यात आलेला नाही. == पर्यावरणीय व जैवविविधतेचे महत्त्व == बाव नदी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नदी असून ती शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंदर्भातील एका अभ्यासात जिल्ह्यातील विविध नद्यांचा विचार करण्यात आला असून त्यामध्ये बाव नदीचाही समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries">{{cite journal |last=Lokhande |first=P. C. |last2=Shirdhankar |first2=M. M. |last3=Chaudhari |first3=K. J. |last4=Sawant |first4=M. S. |title=Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System — A Study in Ratnagiri District |journal=Fishery Technology |volume=54 |issue=2 |year=2017 |pages=86–93 |publisher=Society of Fisheries Technologists (India) |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/73077 |access-date=27 August 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोत स्थानिक गोड्या पाण्यातील परिसंस्थेचा भाग आहेत. मत्स्यसंपत्तीच्या संदर्भात करण्यात आलेल्या भौगोलिक नोंदणीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश झाल्यामुळे या नदीचा जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> === मत्स्यजीव === बाव नदीतील मत्स्यजीवांच्या नोंदींच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांवरील मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासातून नदीच्या मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित जलस्रोत म्हणून तिची भौगोलिक नोंद करण्यात आल्याचे दिसून येते.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून संकलित करण्यात आलेल्या मत्स्य नमुन्यांचाही वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील *Dawkinsia* वंशातील माशांच्या वर्गीकरणासंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीतील नमुना-संकलन स्थळाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Dawkinsia-Bav">{{cite journal |last=Katwate |first=Unmesh |last2=Apte |first2=Deepak |last3=Raghavan |first3=Rajeev |title=Dawkinsia uttara, a new species of filament barb (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India |journal=Vertebrate Zoology |volume=70 |issue=4 |year=2020 |pages=717–730 |url=https://www.researchgate.net/publication/346515808_Dawkinsia_uttara_a_new_species_of_filament_barb_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदी शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या जलप्रवाहाचा पर्यावरणीय संदर्भ व्यापक शास्त्री नदी खोऱ्याशी जोडला जातो. शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीच्या जलमार्गावरील अधिकृत व्यवहार्यता अहवालात बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> == नदीप्रणाली आणि शास्त्री नदीशी संबंध == बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]च्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी व जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालानुसार, शास्त्री नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील प्रचितगड परिसरात होतो आणि ती पुढे [[जयगड]] खाडीमार्गे अरबी समुद्राला मिळते. या अहवालात शास्त्री नदीच्या उपनद्यांमध्ये बाव, गडगडी, गड, आसवी आणि गांदगी या नद्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या अहवालानुसार शास्त्री नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राचे क्षेत्रफळ सुमारे २,१७४ चौ.कि.मी. आहे. नदीची मुख्य धारा उगमापासून समुद्रापर्यंत सुमारे ८० किमी लांबीची असल्याचेही या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. बाव नदीचा प्रवाह या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडलेला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> === शास्त्री नदीशी संगम === ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम आंबा घाटाजवळील [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांमध्ये होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यानुसार बाव नदी सुमारे ३५ मैल वाहून [[फणगस]] येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक जलमार्गविषयक नोंदींमध्येही बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्यामुळे बाव नदीचे अंतिम जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या माध्यमातून पुढे जयगड खाडीमार्गे अरबी समुद्राकडे होते.<ref name="IWAI-Shastri"/> === जलप्रवाहाची दिशा आणि नदीखोरे === बाव नदी आणि शास्त्री नदीची नदीप्रणाली सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील पश्चिमवाहिनी जलप्रवाहांच्या व्यापक भौगोलिक व्यवस्थेशी संबंधित आहे. शास्त्री नदीचे जलसंकलन क्षेत्र रत्‍नागिरी जिल्ह्यात असून बाव नदी ही त्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> == नदीवरील वाहतूक आणि फेरीसेवा == बाव नदीशी संबंधित नदीपार दळणवळणाच्या ऐतिहासिक नोंदी ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये आढळतात. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले असून, तिच्या प्रवाहाशी संबंधित वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === फेरीसेवा === ऐतिहासिक गॅझेटिअरच्या नोंदीनुसार बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेरीसेवा अस्तित्वात होती.<ref name="Bav-Gazetteer"/> या फेरीस्थळांच्या उल्लेखावरून बाव नदी नदीपार दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. तथापि, फेरीसेवेचा कालावधी, तिचा वापर करणाऱ्या लोकांची संख्या किंवा या सेवांची समाप्ती यासंबंधीचा तपशील स्वतंत्र स्रोतांशिवाय निश्चितपणे सांगता येत नाही. === लहान होड्यांशी संबंधित जलवाहतूक === गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीच्या काही भागांच्या जलवाहतुकीच्या स्थितीबाबत उल्लेख आढळतो. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार नदीच्या प्रवाहातील उथळपणामुळे जलवाहतुकीवर मर्यादा येत होत्या.<ref name="Bav-Gazetteer"/> मात्र उपलब्ध नोंदीच्या आधारे बाव नदीमार्गे मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. नदीवरील जलवाहतुकीचे स्वरूप आणि तिचा प्रत्यक्ष ऐतिहासिक वापर याबाबत अधिक तपशीलासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक स्रोतांची आवश्यकता आहे. === पर्चुरी येथील नदीपूल === आधुनिक काळात पर्चुरी परिसरातील नदीपार दळणवळणासाठी बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान असून त्याची लांबी १८४ मीटर आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge">{{cite web |title=Bav Parchuri River Bridge |publisher=Banka Infracon |url=https://www.bankainfracon.com/projects/bav-parchuri-river-bridge |access-date=27 August 2026 }}</ref> पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळाच्या परिसरात आधुनिक काळात नदीपार दळणवळणासाठी पुलाची सुविधा उपलब्ध झाल्याने या परिसरातील वाहतूक व्यवस्थेच्या स्वरूपात झालेला बदल दिसून येतो. == नदीवरील पूल आणि आधुनिक दळणवळण == बाव नदी ओलांडण्यासाठी आधुनिक काळात कायमस्वरूपी रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्यात आल्या आहेत. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक काळातील प्रकल्पविषयक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये नदीवरील पुलांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === पर्चुरी–कोलांबे पूल === संगमेश्वर तालुक्यातील पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक ४८ (MDR-48) वरील असून तो संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> उपलब्ध प्रकल्पविषयक माहितीनुसार पुलाची एकूण लांबी १८४ मीटर आहे. त्यामध्ये प्रत्येकी ३० मीटर लांबीचे चार स्पॅन आणि ६४ मीटर लांबीची आरसीसी बॉक्स सेल रचना समाविष्ट आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> पुलाच्या पायाभरणीसाठी पाइल फाउंडेशनचा वापर करण्यात आला असून अधिरचनेत पीएससी 'टी' बीम आणि स्लॅब प्रकारच्या संरचनेचा वापर करण्यात आल्याचे प्रकल्पविषयक नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवेच्या संदर्भात === ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> तथापि, ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये नमूद केलेले पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळ आणि आधुनिक काळातील पर्चुरी–कोलांबे दरम्यानील बाव नदीवरील पुलाचे अचूक स्थान एकच होते, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीचा उल्लेख आढळतो, तर उपलब्ध आधुनिक प्रकल्प नोंदीमध्ये पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलाचा उल्लेख आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> दोन्ही नोंदींमध्ये पर्चुरी या ठिकाणाचा उल्लेख असला तरी, ऐतिहासिक फेरीघाट आणि आधुनिक पुलाची अचूक नकाशीय स्थिती, त्यांचे परस्पर अंतर किंवा एकाच नदीपार मार्गाच्या ऐतिहासिक सातत्याचा स्पष्ट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळत नाही. त्यामुळे आधुनिक पुलाला पूर्वीच्या पर्चुरी फेरीस्थळाचा थेट उत्तराधिकारी किंवा त्याच अचूक ठिकाणी उभारलेली संरचना मानणे उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> == कोकण रेल्वे आणि बाव नदी == बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी संगमाच्या व्यापक परिसरातून कोकण रेल्वेचा मार्ग जातो. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालातील नदीमार्गाच्या नकाशांमध्ये शास्त्री नदीच्या प्रवाहासह रेल्वेमार्ग, रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांची नोंद करण्यात आली आहे. संबंधित नकाशांमध्ये ''Railway Bridge'', ''Railway Line'' आणि ''Bav River'' असे स्वतंत्र भौगोलिक घटक दर्शविण्यात आले आहेत.<ref name="IWAI-Shastri"/> कोकण रेल्वे मार्ग हा कोकण किनारपट्टीवरील अनेक नद्या, दऱ्या आणि डोंगराळ प्रदेशांमधून जातो. कोकण रेल्वे महामंडळाच्या अधिकृत माहितीनुसार हा रेल्वेमार्ग महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक या तीन राज्यांमधून जातो.<ref name="Konkan-Railway-Official">{{cite web |title=Introduction |publisher=Konkan Railway Corporation Limited, Ministry of Railways, Government of India |url=https://www.konkanrailway.com/en/introduction |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदी आणि कोकण रेल्वे यांचा संबंध शास्त्री नदीच्या संगमाच्या परिसरातील भौगोलिक व दळणवळणविषयक रचनेच्या संदर्भात पाहता येतो. तथापि, उपलब्ध IWAI नकाशांमध्ये ''Bav River'' आणि ''Railway Bridge'' या नोंदी एकाच नकाशीय परिसरात दर्शविल्या असल्या तरी, संबंधित रेल्वे पूल बाव नदीच्या नेमक्या संगमस्थळावर आहे किंवा बाव नदीवरीलच आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही.<ref name="IWAI-Shastri"/> त्यामुळे बाव नदीच्या संगमाच्या परिसरातील रेल्वेमार्ग आणि रेल्वे पायाभूत सुविधांचा उल्लेख भौगोलिक संबंधाच्या स्वरूपात करता येतो; मात्र संबंधित रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांच्यातील अचूक संरचनात्मक किंवा स्थानिक संबंध निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र रेल्वे अभियांत्रिकी नकाशा, सर्वेक्षण नोंद किंवा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत आवश्यक आहे. == नदी आणि खडीकोळवणचे स्थानिक जीवन == [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. ग्रामपंचायतीच्या उपलब्ध माहितीनुसार गावाची स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावाची लोकसंख्या ३४४ आणि कुटुंबांची संख्या १५३ आहे. गावाचे क्षेत्रफळ १,७३४ हेक्टर असल्याची नोंद ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर करण्यात आली आहे.<ref name="Khadikolvan-GramPanchayat">{{cite web |title=खडीकोळवण ग्रामपंचायत |publisher=ग्रामपंचायत खडीकोळवण, संगमेश्वर, रत्नागिरी |url=https://gpkhadikolvan.com/ |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> बाव नदी खडीकोळवणच्या परिसरातून वाहते. खडीकोळवणविषयीच्या स्थानिक दस्तऐवजीकरणात गावाच्या परिसरातील बाव नदी तसेच पावसाळ्यातील नदीपात्राची छायाचित्रे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref name="Khadikolvan-Local"/> === पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप === पावसाळ्यात बाव नदीच्या प्रवाहात वाढ होऊन नदीपात्र भरून वाहत असल्याचे स्थानिक छायाचित्र-दस्तऐवजीकरणात दिसून येते.<ref name="Khadikolvan-Local"/> बाव नदीच्या पूरस्थितीचे जलवैज्ञानिक निरीक्षण निवळी येथील केंद्रीय जल आयोगाच्या जलमापन केंद्रावर करण्यात येते. या केंद्रासाठी ९.४० मीटर इशारा पातळी आणि ११.०० मीटर धोक्याची पातळी निश्चित करण्यात आली आहे. २३ जुलै २०२१ रोजी या केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.<ref name="CWC-Bav-HFL"/><ref name="Ratnagiri-DDMP"/> ही जलपातळी नोंद निवळी येथील जलमापन केंद्राशी संबंधित असल्यामुळे ती खडीकोळवण गावातील जलपातळीचे थेट मापन मानता येत नाही. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण नदीप्रणालीतील पावसाळ्यातील वाढलेल्या प्रवाहाच्या संदर्भात या नोंदी महत्त्वाच्या आहेत.<ref name="CWC-Bav-HFL"/> === शेती आणि पूरस्थिती === बाव नदीला आलेल्या पुरामुळे संगमेश्वर तालुक्यातील नदीकाठच्या भागांतील शेतीवर परिणाम झाल्याच्या घटना वृत्तस्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आल्या आहेत. जुलै २०२३ मध्ये बाव नदीला पूर आल्यामुळे नदीकाठच्या भागातील भातशेती पाण्याखाली गेल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Bav-Flood-2023">{{cite news |title=किनाऱ्यावरील हजारो एकर भातशेती पाण्याखाली |work=अॅग्रोवन |date=28 July 2023 |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/thousands-of-acres-of-paddy-fields-on-the-coast-under-water |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> ऑगस्ट २०२२ मध्येही मुसळधार पावसाच्या काळात संगमेश्वर तालुक्यातील बाव नदी दुथडी भरून वाहत असल्याची आणि नदीकाठच्या परिसरावर पूरस्थितीचा परिणाम झाल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Bav-Flood-2022">{{cite news |title=रत्नागिरी जिल्ह्याला पावसानं झोडपलं, संगमेश्वर तालुक्यातील भातशेती पाण्याखाली |work=ABP माझा |date=9 August 2022 |url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/maharashtra-marathi-news-breaking-news-live-updates-9-august-2022-today-tuesday-marathi-headlines-mumbai-news-national-politics-news-1088076/amp |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> === स्थानिक पायाभूत सुविधांवरील परिणाम === खडीकोळवण गावात मुसळधार पावसाच्या काळात स्थानिक पायाभूत सुविधांवर परिणाम झाल्याच्या घटनांचीही नोंद आहे. जुलै २०२६ मध्ये गावातील रस्त्याच्या कडेला मातीची धूप होऊन रस्ता खचल्याची आणि त्यामुळे वाहतूक व सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण झाल्याची वृत्तनोंद करण्यात आली होती.<ref name="Khadikolvan-Road-2026">{{cite news |title=संगमेश्वर तालुक्यातील खडीकोळवण गावातील रस्ता खचला; अपघाताचा धोका वाढला |work=सामना |date=9 July 2026 |url=https://www.saamana.com/road-collapses-in-khadikolvan-village-sangameshwar-taluka-risk-of-accidents-increases/ |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> मात्र, या रस्त्याच्या नुकसानीचे थेट कारण बाव नदीची पूरस्थिती होती, असा निष्कर्ष संबंधित वृत्तनोंदीच्या आधारे स्वतंत्रपणे काढता येत नाही. त्यामुळे या घटनेचा उल्लेख खडीकोळवण परिसरातील पावसाळ्यातील पायाभूत सुविधांवरील परिणामाच्या संदर्भातच करणे योग्य आहे.<ref name="Khadikolvan-Road-2026"/> === स्थानिक जीवनाशी संबंध === उपलब्ध स्थानिक, प्रशासकीय आणि वृत्तस्रोतांवरून बाव नदीचा खडीकोळवणच्या परिसराशी भौगोलिक संबंध असल्याचे दिसून येते. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह आणि संगमेश्वर तालुक्यात नोंदविण्यात आलेल्या पूरस्थितीच्या घटनांचा नदीकाठच्या शेती व स्थानिक परिसरावर परिणाम होऊ शकतो. तथापि, खडीकोळवण गावातील विशिष्ट वस्ती, घरे किंवा शेतीवरील परिणाम स्वतंत्र स्थानिक किंवा प्रशासकीय स्रोतांद्वारे स्पष्टपणे सिद्ध झाल्याशिवाय त्याबाबत विशिष्ट निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Khadikolvan-Local"/><ref name="Bav-Flood-2023"/><ref name="Bav-Flood-2022"/> == नदीचा इतिहास व बदलता मानवी वापर == बाव नदीचा मानवी वापर ऐतिहासिक काळापासून स्थानिक दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो. नदीच्या काही भागात लहान होड्यांच्या वापरासंबंधीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक काळात बाव नदीवरील नदीपार दळणवळणासाठी कायमस्वरूपी पुलांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलासंबंधीची आधुनिक प्रकल्प नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> बाव नदीचा आधुनिक काळातील आणखी एक उपयोग जलस्रोत म्हणून करण्यात आला आहे. निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची नोंद उपलब्ध न्यायालयीन व प्रशासकीय स्रोतांमध्ये आढळते.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/><ref name="CAG-Bav-Weir"/> अशा प्रकारे उपलब्ध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये बाव नदीशी संबंधित मानवी वापराचे विविध स्वरूप दिसून येते. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नदीपार फेरीसेवा आणि स्थानिक जलवाहतुकीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक स्रोतांमध्ये नदीवरील पूल आणि जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/><ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> == पर्यावरणीय स्थिती आणि संवर्धन == बाव नदीचे खोरे सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील भौगोलिक प्रदेशाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून प्रामुख्याने पश्चिमेकडे वाहतात. जिल्ह्याचा सह्याद्रीलगतचा भाग डोंगराळ असून या प्रदेशात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते.<ref name="GSDA-Ratnagiri"/> === जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय संदर्भ === केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक नोंदीनुसार निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे.<ref name="CWC-Hydro">{{cite web |title=Hydrological Network Details of Central Water Commission |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/hydrological-network-details-of-cwc.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> त्यामुळे नदीचा पर्यावरणीय अभ्यास केवळ मुख्य नदीपात्रापुरता मर्यादित न राहता तिच्या जलसंकलन क्षेत्रातील भूआकृती, पर्जन्यमान, वनप्रदेश आणि उपनद्यांच्या व्यापक संदर्भात केला जातो. बाव नदीच्या नदीप्रणालीतील सप्तलिंगी नदीसारख्या उपनद्यांचे खोरेही या व्यापक पर्यावरणीय व्यवस्थेचा भाग आहे. सप्तलिंगी नदीच्या नदीखोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीखोऱ्यातील भूआकृती, गाळवहन, मानवी वस्ती आणि नदीशी संबंधित पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-Geomorphology"/><ref name="Saptalingi-River-Health"/> === कुंडी खोरे आणि जैवविविधता === बाव नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राशी संबंधित कुंडी खोऱ्यातील जैवविविधतेवर स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. उपलब्ध अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुंडी खोऱ्यातील फुलपाखरांच्या विविधतेची नोंद करण्यात आली असून त्याचा अभ्यास जानेवारी २०२१ ते डिसेंबर २०२२ या कालावधीत करण्यात आला आहे.<ref name="Kundi-Biodiversity">{{cite journal |title=Butterfly Diversity in Kundi Valley, Dist. Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=नियतकालिकाचे अचूक नाव |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/388870157_Butterfly_Diversity_in_Kundi_Valley_Dist_Ratnagiri_Maharashtra_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> कुंडी खोऱ्याशी संबंधित जैवविविधतेच्या नोंदी बाव नदीच्या व्यापक जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरतात. तथापि, कुंडी खोऱ्यात नोंदविलेल्या सर्व जैवविविधता घटकांचा थेट संबंध संपूर्ण बाव नदीपात्राशी आहे, असा निष्कर्ष स्वतंत्र नदीकेंद्रित अभ्यासाशिवाय काढता येत नाही. === नदी आणि जलपरिसंस्था === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासात जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोतांचे दूरसंवेदन आणि भौगोलिक माहिती प्रणालीच्या साहाय्याने दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील माशांच्या वर्गीकरणविषयक वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. या अभ्यासात बाव नदी नमुना-संकलनाच्या स्थानांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="Dawkinsia-Bav"/> === संवर्धन आणि संशोधनाची आवश्यकता === उपलब्ध वैज्ञानिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये बाव नदीचे जलसंकलन क्षेत्र, नदीप्रणाली, मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित नोंदी, पूरस्थिती आणि निवडक जैवविविधता घटकांचा उल्लेख आढळतो. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण जलपरिसंस्थेचा समग्र अभ्यास—ज्यामध्ये जलगुणवत्ता, मत्स्यजीव, इतर जलचर, नदीकाठची वनस्पती, गाळवहन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा एकत्रित विचार केला जाईल—असा स्वतंत्र आणि व्यापक अभ्यास उपलब्ध स्रोतांमध्ये मर्यादित प्रमाणात दिसून येतो. त्यामुळे बाव नदीच्या पर्यावरणीय स्थितीबाबत उपलब्ध माहिती प्रामुख्याने निवडक वैज्ञानिक अभ्यास, जलवैज्ञानिक नोंदी आणि जिल्हास्तरीय पर्यावरणीय माहितीतून समोर येते. नदीच्या संवर्धनाशी संबंधित अधिक व्यापक निष्कर्षांसाठी नदीकेंद्रित पर्यावरणीय संशोधन आणि दीर्घकालीन निरीक्षण आवश्यक ठरू शकते. == नदीवरील जलमापन आणि वैज्ञानिक निरीक्षण == बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक निरीक्षणासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे केंद्रीय जल आयोगाचे निरीक्षण केंद्र आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीमध्ये या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद असून ते पश्चिमवाहिनी नद्यांच्या ''Tapi to Tadri'' नदीखोऱ्याच्या वर्गीकरणात समाविष्ट करण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> === निवळी जलमापन केंद्र === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राची सुरुवात १२ जुलै १९९४ रोजी झाली. केंद्राचे स्थान १७°०४′०९″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°२७′००″ पूर्व रेखांश असे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> === वैज्ञानिक निरीक्षण === निवळी येथील केंद्राच्या माध्यमातून बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक स्थितीशी संबंधित निरीक्षण केले जाते. केंद्रीय जल आयोगाच्या देशव्यापी जलवैज्ञानिक निरीक्षण जाळ्यातील अशा केंद्रांद्वारे प्रमुख नद्या आणि त्यांच्या उपनद्यांशी संबंधित जलवैज्ञानिक माहितीचे निरीक्षण आणि संकलन केले जाते.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पूल File:LONG VIEW OF BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पुलाचे दूरवरून दिसणारे दृश्य File:River in maharashtra, A view from running Train.jpg|महाराष्ट्रातील नदीचे दृश्य File:Surya River Kasa Kh Maharashtra India.jpg|सूर्या नदी File:Vashishti RiverI near Chiplun Maharashtra , India MG 1639.jpg|चिपळूणजवळील वाशिष्ठी नदी File:Vashishti river as seen from the Parshuram ghats.jpg|परशुराम घाटातून दिसणारी वाशिष्ठी नदी File:River Savitri in Konkan.jpg|सावित्री नदी </gallery> == हेही पहा == * [[शास्त्री नदी]] * [[संगमेश्वर तालुका]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://cwc.gov.in/ केंद्रीय जल आयोग] * [https://wrd.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227081934/https://wrd.maharashtra.gov.in/ |date=2021-12-27 }} {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या]] dbolgngm2g5jn9frphxlsf34o58t3j3 2708811 2708810 2026-09-09T16:59:08Z AdvAnantGholam 172574 2708811 wikitext text/x-wiki [[File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|thumb|right|300px|'''बाव नदीवरील पूल''']] '''बाव नदीचा प्रवाह''' संगमेश्वर तालुक्यातील विविध भागांमधून जातो. [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव असून ते बाव नदीच्या परिसराशी संबंधित आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.<ref name="Census-Khadikolvan">{{cite book |author=Directorate of Census Operations, Maharashtra |title=Census of India 2011: Maharashtra, Series 28, Part XII-A, District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs, Government of India |location=Mumbai |year=2014 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824/download/36168/DH_2011_2732_PART_A_DCHB_RATNAGIRI.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> स्थानिक दस्तऐवजीकरणात खडीकोळवण गावाच्या परिसरातून वाहणाऱ्या बाव नदीचा उल्लेख आणि नदीपात्राची छायाचित्रात्मक नोंद आढळते.<ref name="Khadikolvan-Local">{{cite book |last=Gholam |first=Anant Sakharam |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Adv. Anant Sakharam Gholam |date=13 July 2025 |url=https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47 |language=mr |access-date=27 August 2026 }}</ref> === पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप === पावसाळ्यात बाव नदीच्या जलप्रवाहात वाढ होत असल्यामुळे खडीकोळवण परिसरातील नदीपात्र आणि नदीकाठच्या भागांवर तिचा परिणाम होतो. स्थानिक दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदी भरून वाहत असल्याची नोंद आढळते.<ref name="Khadikolvan-Local"/> === स्थानिक जीवनाशी संबंध === बाव नदीचा खडीकोळवण परिसराशी संबंध भौगोलिक तसेच स्थानिक जीवनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह, नदीकाठची शेती आणि स्थानिक दळणवळणावर होणारे परिणाम यांचा संबंध परिसरातील नदी स्थितीशी जोडला जातो. बाव नदीच्या पूरस्थितीचे अधिकृत निरीक्षण निवळी येथील जलमापन केंद्रावर केले जाते. नदीच्या जलपातळीशी आणि पूरस्थितीशी संबंधित सविस्तर माहिती '''जलपातळी व पूरस्थिती''' या विभागात देण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Bav-HFL">{{cite web |title=Flood Forecasting and Monitoring Information: Bav at Niivali, Ratnagiri |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=2021 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/cfcrcwcdfb-14.07.2021-2.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref><ref name="CWC-Hydrological-Network">{{cite report |author=Central Water Commission |title=Hydrological Network Details |publisher=Central Water Commission, Government of India |location=New Delhi |url=https://cwc.gov.in/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी Bav River Part-1 आणि Bav River Part-2 असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood">{{cite web |title=Additional Affidavit of Applicant in OA No. 185/2023 |publisher=National Green Tribunal |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/Additional%20Affidavit%20of%20Applicant%20in%20OA%20No.185-2023%20%28page%20nos.713-846%29.pdf |access-date=9 September 2026}}</ref> स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> == जलव्यवस्थापन == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा उपयोग जलपुरवठा योजनेशी संबंधित कामांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. [[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर ''K.T. Weir'' आणि ''Jack-Well'' उभारण्याशी संबंधित कामाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या कामाचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची तसेच संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाल्याची नोंद निर्णयात करण्यात आली आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC">{{cite web |title=Maharashtra Industrial Development Corporation v. M/s. Kolwalkar Gupte Construction |publisher=Bombay High Court |date=18 February 2020 |url=https://indiankanoon.org/doc/192476438/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> === जलसंधारण संरचना === निवळी येथील बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालात करण्यात आली आहे. या अहवालानुसार, बाव नदीवरील निवळी येथील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.<ref name="CAG-Bav-Weir">{{cite report |author=Comptroller and Auditor General of India |title=Report of the Comptroller and Auditor General of India on Public Sector Undertakings, Government of Maharashtra |publisher=Comptroller and Auditor General of India |location=New Delhi |year=2014 |url=https://saiindia.gov.in/uploads/download_audit_report/2014/Maharashtra_Report_2_2014.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या देखभाल व दुरुस्तीची आवश्यकता पुढील काळातही नोंदविण्यात आली आहे. २०२६–२७ या कालावधीसाठी महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाच्या नावाने प्रसिद्ध झालेल्या निविदा नोंदीमध्ये निवळी जलपुरवठा योजनेअंतर्गत बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' येथे ''M.S. needles'' बसविणे व काढणे तसेच इतर विविध कामांचा समावेश असलेल्या वार्षिक देखभाल व दुरुस्ती कामाचा उल्लेख आहे.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026">{{cite web |title=M and R to Nivali Water Supply Scheme — Fixing and Removing M.S. Needles at K.T. Weir on Bav River and Other Miscellaneous Work |publisher=Tender18 |date=7 August 2026 |url=https://tender18.com/tenders-details/16658318 |access-date=27 August 2026 }}</ref> या निविदेची नोंद इतर निविदा-सूची स्रोतांमध्येही महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ, रत्‍नागिरी येथील २०२६–२७ या कालावधीतील वार्षिक देखभाल काम म्हणून करण्यात आली आहे.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026"/><ref name="Nivali-Tender-2026-Alt">{{cite web |title=Maharashtra Industrial Development Corporation Tender — Annual Maintenance Contract for Nivali Water Supply Scheme and Bav River Weir Repairs |publisher=TenderShark |date=August 2026 |url=https://www.tendershark.com/details/maharashtra-tender/maharashtra-industrial-development-corporation/78d9ef14-f02f-460b-8d49-6f20134f1e36 |access-date=27 August 2026 }}</ref> == भौगोलिक स्वरूप == === उगम === बाव नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या परिसरात होतो. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगांतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याची नोंद आहे.<ref name="Bav-Gazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924070623578%29.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> [[मार्लेश्वर]] परिसर हा सह्याद्री पर्वतरांगांतील परिसराचा भाग असून मार्लेश्वरजवळील धारेष्वर धबधब्याचा उल्लेख स्थानिक पर्यटनविषयक नोंदीमध्ये आढळतो.<ref name="Bav-Marleshwar">{{cite web |title=English Movie - Marleshwar Cave Temple |publisher=MahaParyatan |date=7 January 2021 |url=https://mahaparyatan.com/579/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> === प्रवाह === बाव नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील उगमप्रदेशातून पुढे [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातून]] वाहते. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा प्रवाह तुलनेने सुपीक खोऱ्यातून सुमारे ३५ मैल वाहत असल्याची नोंद आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> स्थानिक दस्तऐवजीकरणानुसार बाव नदीचा प्रवाह [[खडीकोळवण]] गावाच्या परिसरातून जातो. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दस्तऐवजीकरणात बाव नदीचे तसेच पावसाळ्यात भरून वाहणाऱ्या नदीपात्राचे छायाचित्र-दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> बाव नदी पुढे [[फणगस]] येथे [[शास्त्री नदी]]च्या डाव्या तीरास मिळते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === शास्त्री नदीमार्गे समुद्राशी संबंध === बाव नदी थेट [[अरबी समुद्र]]ाला मिळत नाही. ती फणगस येथे शास्त्री नदीला मिळते. शास्त्री नदी पुढे [[जयगड]] परिसरातील [[जयगड खाडी]]मार्गे अरबी समुद्राला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचे जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या जलप्रणालीमार्फत समुद्राकडे होते.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="IWAI-Shastri">{{cite report |author=Inland Waterways Authority of India |title=Feasibility Report: Shastri River/Jaigad Creek (NW-91) |publisher=Inland Waterways Authority of India, Ministry of Shipping, Government of India |location=New Delhi |year=2017 |url=https://iwai.nic.in/sites/default/files/2176778028NW-91%20Shastri%20Final%20FSR_0.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र == === नदीची लांबी === बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक स्रोतांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> “आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी, अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि वळणदारपणाचा निर्देशांक (sinuosity index) १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.” आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात नदीच्या अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक (''sinuosity index'') १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Length-GIS">{{cite journal |last=Patil |first=Sardar A. |last2=Narkhede |first2=Deepak S. |last3=Joshi |first3=Suraj |last4=Purohit |first4=Mugdha |last5=Pendharkar |first5=Gauri |last6=Kulkarni |first6=Prajkta |title=Utilizing Geospatial Technology for Assessing Linear Characteristics of the Shastri River Basin Morphometry to Enhance Sustainability in Watershed Management |journal=Journal of the Maharaja Sayajirao University of Baroda |volume=57 |issue=1 (III) |year=2023 |pages=66–73 |url=https://www.researchgate.net/publication/385422999_UTILIZING_GEOSPATIAL_TECHNOLOGY_FOR_ASSESSING_LINEAR_CHARACTERISTICS_OF_THE_SHASTRI_RIVER_BASIN_MORPHOMETRY_TO_ENHANCE_SUSTAINABILITY_IN_WATERSHED_MANAGEMENT |access-date=9 September 2026 }}</ref> ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक GIS अभ्यासातील ७१.०७ किमीची नोंद या वेगवेगळ्या स्रोतांवर आधारित आहेत. या दोन मोजमापांमध्ये वापरलेली मोजणीची पद्धत तसेच नदीच्या प्रवाहाच्या सुरुवातीच्या आणि अंतिम बिंदूंची व्याख्या समान आहे की नाही, याची स्वतंत्र पुष्टी उपलब्ध नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडले जातात. == जलपातळी व पूरस्थिती == === जलमापन केंद्रावरील पूरपातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Flood">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |year=2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन आराखड्यातही बाव नदीसाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर अशी नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Ratnagiri-DDMP">{{cite report |author=District Disaster Management Authority, Ratnagiri |title=District Disaster Management Plan 2023–24: District Ratnagiri |publisher=Collector Office, Ratnagiri, Government of Maharashtra |location=Ratnagiri |year=2023 |url=https://divcomkonkan.gov.in/frontend/pdf/disaster/DDMP-Ratngiri-2023-24.pdf |access-date=9 September 2026 }}</ref> === २०२१ मधील पूरस्थिती === केंद्रीय जल आयोगाच्या २३ जुलै २०२१ रोजीच्या दैनिक पूरस्थिती अहवालानुसार, निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.<ref name="CWC-Bav-2021">{{cite web |title=Daily Flood Situation Report |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=23 July 2021 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/dfbcwc23072021_3.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> ही जलपातळी निवळी येथील जलमापन केंद्रासाठी निश्चित करण्यात आलेल्या ११.०० मीटर धोक्याच्या पातळीपेक्षा अधिक होती.<ref name="CWC-Flood"/> २०२१ मधील या उच्च जलपातळीच्या घटनेची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१–२२ च्या वार्षिक अहवालातही करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Annual-2021">{{cite web |title=Annual Report 2021–22 |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/annual-report-21-22.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == खडीकोळवण आणि बाव नदी == [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.<ref name="Census-Khadikolvan"/> खडीकोळवण गावातून बाव नदी वाहत असल्याचे स्थानिक दस्तऐवजीकरणात नमूद करण्यात आले आहे. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दृश्य दस्तऐवजीकरणात ''खडीकोळवण गावातून वाहणारी बाव नदी'' तसेच ''बाव नदी पात्र – भरून वाहणारी नदी'' अशी स्वतंत्र छायाचित्रे समाविष्ट करण्यात आली आहेत.<ref name="Khadikolvan-Local"/> महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी ''Bav River Part-1'' आणि ''Bav River Part-2'' असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याची नोंदही करण्यात आली आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> == ऐतिहासिक संदर्भ == बाव नदीचा उल्लेख रत्‍नागिरी परिसराच्या जुन्या भौगोलिक व प्रशासकीय नोंदींमध्ये आढळतो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगेतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीनुसार बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]ला मिळणाऱ्या प्रमुख नद्यांपैकी एक असून [[फणगस]] येथे तिचा शास्त्री नदीशी संगम होतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवा === ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याची नोंद आढळते. त्यानुसार बाव नदीवर '''वांद्री''' आणि '''पर्चुरी''' येथे फेऱ्या चालत होत्या.<ref name="Bav-Gazetteer"/> बाव नदीवरील फेरीसेवेची ही नोंद नदीचा स्थानिक दळणवळणासाठीही उपयोग होत असल्याचे दर्शविते. तथापि, उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीच्या आधारे या फेरीसेवेची सुरुवात, कालावधी, वापराचा व्याप किंवा ती बंद होण्याचा कालावधी याबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. == जलव्यवस्थापन == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा वापर जलपुरवठा योजनेशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर [[K.T. Weir]] आणि जॅक-वेल उभारण्यासंबंधीची निविदा महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाने काढली होती. ही कामे निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी संबंधित असल्याची नोंद [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाच्या]] २०२० मधील एका निर्णयात करण्यात आली आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> उपलब्ध न्यायालयीन नोंदीनुसार, K.T. Weir आणि जॅक-वेलच्या बांधकामासाठीची निविदा स्वीकारल्यानंतर संबंधित कंत्राटदारास काम देण्यात आले होते. कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी करण्यात आली होती.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> === बाव नदीवरील K.T. Weir === निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या [[भारताचे नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक|नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या]] महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही आढळते. या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाव नदीवरील नेवळी येथील K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> उपलब्ध नोंदींवरून बाव नदीवरील निवळी परिसरातील K.T. Weir ही नदीच्या पाण्याशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत संरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते. तथापि, या संरचनेची विद्यमान कार्यस्थिती, जलसाठवण क्षमता किंवा प्रत्यक्ष जलपुरवठ्याचे प्रमाण याबाबत स्वतंत्र आणि अद्ययावत अधिकृत स्रोत उपलब्ध झाल्याशिवाय त्यासंबंधी अधिक तपशील निश्चितपणे मांडता येत नाही. == जैवविविधता == === मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक नोंदी === बाव नदीचा उल्लेख पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांशी संबंधित वैज्ञानिक नोंदींमध्ये आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील बाव नदीतून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. संबंधित नमुना-संकलनाच्या नोंदीमध्ये स्थान १७°०६′०६.०८″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°३७′१६.११″ पूर्व रेखांश असे दिले आहे.<ref name="Bav-Fish-Study">{{cite journal |last=Katwate |first=Unmesh |last2=Knight |first2=J. D. Marcus |last3=Anoop |first3=V. K. |last4=Raghavan |first4=Rajeev |last5=Dahanukar |first5=Neelesh |title=Three new species of filament barbs of the genus Dawkinsia (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India |journal=Vertebrate Zoology |volume=70 |issue=2 |pages=207–233 |year=2020 |url=https://www.researchgate.net/publication/341251653_Three_new_species_of_filament_barbs_of_the_genus_Dawkinsia_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्रातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या पूर्वीच्या संकलन नोंदींमध्येही संगमेश्वर–मार्लेश्वर मार्गावरील निवे येथील बाव नदीचा नमुना-संकलन स्थळ म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref name="Freshwater-Fishes-Maharashtra">{{cite book |last=Karmakar |first=A. K. |last2=Yadav |first2=B. E. |last3=Bairagi |first3=N. |last4=Das |first4=A. |last5=Banerjee |first5=P. K. |last6=Jadhav |first6=S. S. |chapter=Freshwater fishes |title=Fauna of Maharashtra |series=State Fauna Series |volume=20 |issue=Part 1 |pages=247–367 |publisher=Zoological Survey of India |year=2012 |url=https://www.researchgate.net/publication/281614495_Freshwater_fishes_of_Maharashtra |access-date=27 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक जैवविविधतेच्या संदर्भात === बाव नदी सह्याद्री आणि कोकणातील नदीप्रणालीच्या भौगोलिक परिसरात वाहते. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील नदीप्रणाली मत्स्यजीवांच्या विविधता आणि स्थानिक प्रजातींच्या दृष्टीने वैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या मानल्या जातात. तथापि, प्रादेशिक स्तरावरील जैवविविधतेच्या नोंदीवरून बाव नदीतील सर्व मत्स्यप्रजातींची किंवा तिच्या संपूर्ण जलीय जैवविविधतेची निश्चित सूची तयार करता येत नाही.<ref name="Bav-Fish-Study"/> === संशोधनाच्या मर्यादा === उपलब्ध वैज्ञानिक स्रोतांमध्ये बाव नदीसाठी स्वतंत्र आणि व्यापक मत्स्यजैवविविधता सर्वेक्षणाची स्पष्ट नोंद मर्यादित स्वरूपात उपलब्ध आहे. त्यामुळे नदीतील प्रजातींची एकूण संख्या, स्थानिक प्रजातींचे प्रमाण किंवा संवर्धनाच्या दृष्टीने विशिष्ट प्रजातींची स्थिती याबाबत स्वतंत्र वैज्ञानिक सर्वेक्षणाशिवाय निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नमुना-संकलन नोंदी मात्र बाव नदीतील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक अभ्यासासाठी उपलब्ध असलेल्या स्थानिक पुराव्यांपैकी आहेत.<ref name="Bav-Fish-Study"/><ref name="Freshwater-Fishes-Maharashtra"/> == उपनद्या आणि नदीप्रणाली == === सप्तलिंगी नदी === '''सप्तलिंगी नदी''' ही बाव नदीला मिळणारी उपनदी आहे. सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्याच्या भौगोलिक अभ्यासात तिचा बाव नदीशी संगम होत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात नदीखोऱ्याच्या भूआकृतीविषयक वैशिष्ट्यांचा तसेच नदीप्रवाहाशी संबंधित गाळाचे वहन आणि निक्षेपणाच्या प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-Geomorphology">{{cite journal |last=Thakurdesai |first=Surendra C. |title=Study of Geomorphology of Saptalingi Basin, Maharashtra |journal=Review of Research |volume=8 |issue=8 |date=May 2019 |url=https://oldror.lbp.world/UploadedData/12903.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> सप्तलिंगी नदीच्या नदी-आरोग्यविषयक अभ्यासानुसार, ही पश्चिमवाहिनी नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील हर्पुडे गावाच्या परिसरात उगम पावते. ती सुमारे ३३ किलोमीटर वाहून संगमेश्वर तालुक्यातील टाळे गावाजवळ बाव नदीला मिळते. या नदीचे जलसंकलन क्षेत्र सुमारे २७,६९३ एकर असून तिचा प्रवाह संगमेश्वर तालुक्यातील १७ गावांशी संबंधित असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Saptalingi-River-Health">{{cite report |last=Mahajan |first=Gunwant |title=Aware the Local Stakeholders of the Health of the Saptalingi River in Sangameshwar Block, Ratnagiri District, Maharashtra |publisher=M. S. Swaminathan Research Foundation and Asia-Pacific Network for Global Change Research |year=2023 |url=https://www.apn-gcr.org/wp-content/uploads/2024/09/Appendices-Kumar.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> === नदीखोऱ्याशी संबंध === सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीच्या पर्यावरणीय स्थिती, नदीखोऱ्यातील मानवी वस्ती आणि स्थानिक समुदायांचा नदीशी असलेला संबंध यांचा विचार करण्यात आला आहे. संबंधित अभ्यासात नदीच्या पाण्याचा स्थानिक वापर, भूजल पुनर्भरणाशी संबंधित प्रक्रिया आणि नदीकडून मिळणाऱ्या पर्यावरणीय सेवांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-River-Health"/> सप्तलिंगी नदी बाव नदीला मिळत असल्यामुळे तिचे जलसंकलन क्षेत्र आणि नदीखोऱ्यातील नैसर्गिक व मानवी घटक बाव नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीचा भाग बनतात.<ref name="Saptalingi-Geomorphology"/><ref name="Saptalingi-River-Health"/> == नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र == === नदीची लांबी === बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक अभ्यासांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक १.८६ असा नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Length-GIS"/> ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवरील अभ्यासातील ७१.०७ किमी ही मोजणी वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. या मोजमापांच्या पद्धती तसेच प्रवाहाची सुरुवात आणि समाप्ती निश्चित करण्याची निकष समान आहेत की नाहीत, हे उपलब्ध नोंदींवरून स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात मांडले जातात. === जलसंकलन क्षेत्र === केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे. या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network">{{cite web |title=Hydrological Network Details of Central Water Commission |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/hydrological-network-details-of-cwc.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == जलपातळी व पूरस्थिती == === पूर इशारा व धोक्याची पातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Bav-Level">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=April 2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> === २०२१ मधील सर्वोच्च पूरपातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, २३ जुलै २०२१ रोजी निवळी येथील बाव नदीवर १५.१५५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली. ही नोंद निवळी केंद्रासाठी केंद्रीय जल आयोगाच्या पूरविषयक नोंदीत नमूद असलेल्या सर्वोच्च पूरपातळीशी संबंधित आहे.<ref name="CWC-Bav-Level"/> यापूर्वी केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१ मधील पूरस्थिती नोंदीत निवळी येथील बाव नदीसाठी १२.४६५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली होती. ती ५ ऑगस्ट २०१९ रोजीची असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Bav-HFL-2021">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=April 2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> २०२१ च्या पावसाळ्यात बाव नदीवरील निवळी केंद्र अत्यंत पूरस्थिती अनुभवलेल्या केंद्रांपैकी एक असल्याची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या अहवालात करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Annual-2021"/> == पूररेषा व पूरक्षेत्र == महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या यादीमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यासाठी बाव नदीचे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत. या यादीत अनुक्रमांक १९२ वर ''बाव नदी पार्ट-१, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' आणि अनुक्रमांक १९३ वर ''बाव नदी पार्ट-२, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' अशी नोंद आहे.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> बाव नदीसाठी स्वतंत्र पूररेषा नकाशे उपलब्ध असल्याची ही नोंद संगमेश्वर तालुक्यातील नदीच्या संबंधित भागांचे पूररेषा नकाशीकरण करण्यात आल्याचे दर्शविते.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> === खडीकोळवणच्या संदर्भातील पूररेषा === बाव नदीच्या पूररेषा नकाशांमध्ये ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' असे दोन स्वतंत्र भाग नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> तथापि, अधिकृत सूचीतील नोंदीच्या आधारे खडीकोळवण गावाचा कोणता भाग या दोन नकाशांपैकी कोणत्या नकाशात दर्शविण्यात आला आहे, हे निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे खडीकोळवणमधील विशिष्ट भूभाग, वस्ती किंवा घर पूररेषेत येते अथवा येत नाही, असा निष्कर्ष केवळ नकाशांच्या शीर्षकांवरून काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' या प्रत्यक्ष पूररेषा नकाशांमधील गावांची नावे, नदीमार्ग, भौगोलिक सीमा आणि पूररेषांची स्थानिक स्थिती यांचा स्वतंत्र नकाशीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> == नदीशी संबंधित मानवी जीवन व स्थानिक इतिहास == बाव नदीचा स्थानिक मानवी जीवनाशी संबंध ऐतिहासिक काळापासून दळणवळण आणि जलवाहतुकीच्या माध्यमातून जोडलेला असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या जुन्या भौगोलिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवा === ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' या १८८० मधील गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेऱ्या चालत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीवरून नदीच्या दोन्ही तीरांदरम्यानच्या स्थानिक दळणवळणात बाव नदीचा उपयोग होत असल्याचे दिसून येते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> मात्र उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीमध्ये या फेरीसेवांची सुरुवात, त्यांचा कालावधी किंवा त्या नंतर कधी बंद झाल्या याबाबत सविस्तर माहिती दिलेली नाही. त्यामुळे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीच्या मर्यादेतच या फेरीसेवांचा उल्लेख केला जातो. === नौकानयनाचा संदर्भ === B. K. Apte यांच्या ''A History of the Maratha Navy and Merchantships'' या पुस्तकात बाव नदी ही शास्त्री नदीची उपनदी असून ती लहान होड्यांसाठी नौकानयनयोग्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Apte-Maratha-Navy">{{cite book |last=Apte |first=Bhalchandra Krishna |title=A History of the Maratha Navy and Merchantships |publisher=State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1973 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/A%20HISTORY%20OF%20THE%20MARATHA%20NAVY%20AND%20MERCHANTSHIPS.pdf |access-date=9 September 2026 }}</ref> या नोंदीवरून बाव नदीच्या काही भागांमध्ये लहान नौकांच्या वाहतुकीसाठी अनुकूल परिस्थिती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. तथापि, या नौकानयनाचा कालावधी, व्यापारी वापराचे प्रमाण किंवा नियमित जलवाहतूक व्यवस्थेचा तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद नसल्यामुळे त्याबाबत अधिक व्यापक निष्कर्ष काढणे उचित ठरणार नाही. === शास्त्री नदीच्या जलमार्गाशी संबंध === बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचा प्रवाह शास्त्री नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडला जातो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये बाव नदी फणगस येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> शास्त्री नदीच्या प्रवाहाशी आणि तिच्या जलमार्गाशी संबंधित ऐतिहासिक दळणवळणाच्या नोंदी जुन्या गॅझेटिअरमध्ये आढळतात. बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी असलेल्या संगमामुळे बाव नदीचा संबंध या व्यापक नदीप्रणालीशी भौगोलिकदृष्ट्या जोडला जातो.<ref name="Bav-Gazetteer" /> <ref name="IWAI-Shastri"/> तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे बाव नदीमार्गे थेट सागरी व्यापार किंवा मोठ्या प्रमाणावरील व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक काळातील जलस्रोताचा वापर === आधुनिक काळात बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवरील जलपुरवठा योजनेशी संबंधित K.T. Weir आणि Jack-Well यांचा उल्लेख मुंबई उच्च न्यायालयाच्या एका निर्णयात करण्यात आला आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आली आहे.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा योजना आणि जलसंधारण संरचनांविषयी अधिक माहिती '''[[जलव्यवस्थापन|जलव्यवस्थापन]]''' या विभागात दिली आहे. == जलस्रोत व जलपुरवठा == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयानुसार या कामासाठी निविदा प्रक्रिया राबविण्यात आली होती आणि संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाली होती.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामाचा उल्लेख भारताच्या नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता. या कामाचा आदेश ₹१०.४९ कोटींचा असून तो अंदाजित खर्चापेक्षा २४.६७ टक्के अधिक होता.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> === K.T. Weir ची देखभाल === निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील K.T. Weir च्या देखभाल-दुरुस्तीच्या कामांची नोंद २०२६–२७ या कालावधीसाठीच्या निविदा प्रक्रियेत करण्यात आली आहे. या कामामध्ये K.T. Weir वरील M.S. needles बसविणे व काढणे तसेच इतर अनुषंगिक कामांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. संबंधित कामाची अंदाजित किंमत ₹११.३४ लाख होती.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026"/> उपलब्ध न्यायालयीन, लेखापरीक्षण आणि निविदाविषयक नोंदींवरून निवळी परिसरातील बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत सुविधांच्या उभारणी व देखभालीचे दस्तऐवजीकरण उपलब्ध असल्याचे दिसून येते. == नदीचे आर्थिक व उपजीविकेतील महत्त्व == बाव नदी ज्या [[शास्त्री नदी]] खोऱ्याचा भाग आहे, त्या खोऱ्यातील नदीकाठच्या परिसरात शेती आणि स्थानिक उपजीविकेसाठी नदीजलाचा वापर होत असल्याचे उपलब्ध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. शास्त्री नदी खोऱ्यावरील एका अभ्यासानुसार बाव, सप्तलिंगी, सोनवी आणि इतर नद्यांच्या काठावरील काही गावांमध्ये भाजीपाला शेती केली जाते. या शेतीसाठी नदीतून पारंपरिक पद्धतीने पाणी उचलणे, कालव्यांचा वापर करणे तसेच पंपांच्या साहाय्याने पाणी उपसणे अशा पद्धतींचा वापर केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="Shastri-Basin-Livelihood">{{cite report |title=River Stories from Maharashtra |publisher=South Asia Network on Dams, Rivers and People |url=https://doczz.net/doc/583345/river-stories-from-maharashtra---fishing |access-date=27 August 2026 }}</ref> उपलब्ध अभ्यासानुसार शास्त्री नदी खोऱ्यातील नदीकाठच्या भाजीपाला शेतीतून सुमारे २,२०० कुटुंबांना उत्पन्न मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. तथापि, हा आकडा संपूर्ण शास्त्री नदी खोऱ्याशी संबंधित असून तो केवळ बाव नदीच्या काठावरील कुटुंबांसाठी लागू होत नाही.<ref name="Shastri-Basin-Livelihood"/> === शेती आणि जलस्रोत === महाराष्ट्राच्या भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शेतीचा मोठा भाग पावसावर अवलंबून आहे. जिल्ह्यातील नद्या प्रामुख्याने सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून पश्चिमेकडे वाहतात आणि स्थानिक जलस्रोतांच्या उपलब्धतेशी संबंधित आहेत. भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या जिल्हाविषयक माहितीत बाव नदीचाही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्यांमध्ये उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GSDA-Ratnagiri">{{cite web |title=Ratnagiri District — Geographical Information and Groundwater |publisher=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-ratnagir-district/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदीचा स्थानिक शेती आणि उपजीविकेशी असलेला प्रत्यक्ष संबंध शास्त्री नदी खोऱ्याच्या व्यापक संदर्भात पाहता येतो. तथापि, केवळ बाव नदीच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या शेतीचे क्षेत्रफळ, लाभार्थी कुटुंबांची संख्या किंवा नदीजलावर आधारित विशिष्ट आर्थिक उपक्रमांचा स्वतंत्र परिमाणात्मक तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद करण्यात आलेला नाही. == पर्यावरणीय व जैवविविधतेचे महत्त्व == बाव नदी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नदी असून ती शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंदर्भातील एका अभ्यासात जिल्ह्यातील विविध नद्यांचा विचार करण्यात आला असून त्यामध्ये बाव नदीचाही समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries">{{cite journal |last=Lokhande |first=P. C. |last2=Shirdhankar |first2=M. M. |last3=Chaudhari |first3=K. J. |last4=Sawant |first4=M. S. |title=Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System — A Study in Ratnagiri District |journal=Fishery Technology |volume=54 |issue=2 |year=2017 |pages=86–93 |publisher=Society of Fisheries Technologists (India) |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/73077 |access-date=27 August 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोत स्थानिक गोड्या पाण्यातील परिसंस्थेचा भाग आहेत. मत्स्यसंपत्तीच्या संदर्भात करण्यात आलेल्या भौगोलिक नोंदणीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश झाल्यामुळे या नदीचा जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> === मत्स्यजीव === बाव नदीतील मत्स्यजीवांच्या नोंदींच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांवरील मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासातून नदीच्या मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित जलस्रोत म्हणून तिची भौगोलिक नोंद करण्यात आल्याचे दिसून येते.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून संकलित करण्यात आलेल्या मत्स्य नमुन्यांचाही वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील *Dawkinsia* वंशातील माशांच्या वर्गीकरणासंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीतील नमुना-संकलन स्थळाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Dawkinsia-Bav">{{cite journal |last=Katwate |first=Unmesh |last2=Apte |first2=Deepak |last3=Raghavan |first3=Rajeev |title=Dawkinsia uttara, a new species of filament barb (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India |journal=Vertebrate Zoology |volume=70 |issue=4 |year=2020 |pages=717–730 |url=https://www.researchgate.net/publication/346515808_Dawkinsia_uttara_a_new_species_of_filament_barb_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदी शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या जलप्रवाहाचा पर्यावरणीय संदर्भ व्यापक शास्त्री नदी खोऱ्याशी जोडला जातो. शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीच्या जलमार्गावरील अधिकृत व्यवहार्यता अहवालात बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> == नदीप्रणाली आणि शास्त्री नदीशी संबंध == बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]च्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी व जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालानुसार, शास्त्री नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील प्रचितगड परिसरात होतो आणि ती पुढे [[जयगड]] खाडीमार्गे अरबी समुद्राला मिळते. या अहवालात शास्त्री नदीच्या उपनद्यांमध्ये बाव, गडगडी, गड, आसवी आणि गांदगी या नद्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या अहवालानुसार शास्त्री नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राचे क्षेत्रफळ सुमारे २,१७४ चौ.कि.मी. आहे. नदीची मुख्य धारा उगमापासून समुद्रापर्यंत सुमारे ८० किमी लांबीची असल्याचेही या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. बाव नदीचा प्रवाह या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडलेला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> === शास्त्री नदीशी संगम === ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम आंबा घाटाजवळील [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांमध्ये होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यानुसार बाव नदी सुमारे ३५ मैल वाहून [[फणगस]] येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक जलमार्गविषयक नोंदींमध्येही बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्यामुळे बाव नदीचे अंतिम जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या माध्यमातून पुढे जयगड खाडीमार्गे अरबी समुद्राकडे होते.<ref name="IWAI-Shastri"/> === जलप्रवाहाची दिशा आणि नदीखोरे === बाव नदी आणि शास्त्री नदीची नदीप्रणाली सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील पश्चिमवाहिनी जलप्रवाहांच्या व्यापक भौगोलिक व्यवस्थेशी संबंधित आहे. शास्त्री नदीचे जलसंकलन क्षेत्र रत्‍नागिरी जिल्ह्यात असून बाव नदी ही त्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> == नदीवरील वाहतूक आणि फेरीसेवा == बाव नदीशी संबंधित नदीपार दळणवळणाच्या ऐतिहासिक नोंदी ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये आढळतात. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले असून, तिच्या प्रवाहाशी संबंधित वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === फेरीसेवा === ऐतिहासिक गॅझेटिअरच्या नोंदीनुसार बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेरीसेवा अस्तित्वात होती.<ref name="Bav-Gazetteer"/> या फेरीस्थळांच्या उल्लेखावरून बाव नदी नदीपार दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. तथापि, फेरीसेवेचा कालावधी, तिचा वापर करणाऱ्या लोकांची संख्या किंवा या सेवांची समाप्ती यासंबंधीचा तपशील स्वतंत्र स्रोतांशिवाय निश्चितपणे सांगता येत नाही. === लहान होड्यांशी संबंधित जलवाहतूक === गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीच्या काही भागांच्या जलवाहतुकीच्या स्थितीबाबत उल्लेख आढळतो. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार नदीच्या प्रवाहातील उथळपणामुळे जलवाहतुकीवर मर्यादा येत होत्या.<ref name="Bav-Gazetteer"/> मात्र उपलब्ध नोंदीच्या आधारे बाव नदीमार्गे मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. नदीवरील जलवाहतुकीचे स्वरूप आणि तिचा प्रत्यक्ष ऐतिहासिक वापर याबाबत अधिक तपशीलासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक स्रोतांची आवश्यकता आहे. === पर्चुरी येथील नदीपूल === आधुनिक काळात पर्चुरी परिसरातील नदीपार दळणवळणासाठी बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान असून त्याची लांबी १८४ मीटर आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge">{{cite web |title=Bav Parchuri River Bridge |publisher=Banka Infracon |url=https://www.bankainfracon.com/projects/bav-parchuri-river-bridge |access-date=27 August 2026 }}</ref> पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळाच्या परिसरात आधुनिक काळात नदीपार दळणवळणासाठी पुलाची सुविधा उपलब्ध झाल्याने या परिसरातील वाहतूक व्यवस्थेच्या स्वरूपात झालेला बदल दिसून येतो. == नदीवरील पूल आणि आधुनिक दळणवळण == बाव नदी ओलांडण्यासाठी आधुनिक काळात कायमस्वरूपी रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्यात आल्या आहेत. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक काळातील प्रकल्पविषयक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये नदीवरील पुलांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === पर्चुरी–कोलांबे पूल === संगमेश्वर तालुक्यातील पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक ४८ (MDR-48) वरील असून तो संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> उपलब्ध प्रकल्पविषयक माहितीनुसार पुलाची एकूण लांबी १८४ मीटर आहे. त्यामध्ये प्रत्येकी ३० मीटर लांबीचे चार स्पॅन आणि ६४ मीटर लांबीची आरसीसी बॉक्स सेल रचना समाविष्ट आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> पुलाच्या पायाभरणीसाठी पाइल फाउंडेशनचा वापर करण्यात आला असून अधिरचनेत पीएससी 'टी' बीम आणि स्लॅब प्रकारच्या संरचनेचा वापर करण्यात आल्याचे प्रकल्पविषयक नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवेच्या संदर्भात === ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> तथापि, ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये नमूद केलेले पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळ आणि आधुनिक काळातील पर्चुरी–कोलांबे दरम्यानील बाव नदीवरील पुलाचे अचूक स्थान एकच होते, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीचा उल्लेख आढळतो, तर उपलब्ध आधुनिक प्रकल्प नोंदीमध्ये पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलाचा उल्लेख आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> दोन्ही नोंदींमध्ये पर्चुरी या ठिकाणाचा उल्लेख असला तरी, ऐतिहासिक फेरीघाट आणि आधुनिक पुलाची अचूक नकाशीय स्थिती, त्यांचे परस्पर अंतर किंवा एकाच नदीपार मार्गाच्या ऐतिहासिक सातत्याचा स्पष्ट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळत नाही. त्यामुळे आधुनिक पुलाला पूर्वीच्या पर्चुरी फेरीस्थळाचा थेट उत्तराधिकारी किंवा त्याच अचूक ठिकाणी उभारलेली संरचना मानणे उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> == कोकण रेल्वे आणि बाव नदी == बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी संगमाच्या व्यापक परिसरातून कोकण रेल्वेचा मार्ग जातो. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालातील नदीमार्गाच्या नकाशांमध्ये शास्त्री नदीच्या प्रवाहासह रेल्वेमार्ग, रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांची नोंद करण्यात आली आहे. संबंधित नकाशांमध्ये ''Railway Bridge'', ''Railway Line'' आणि ''Bav River'' असे स्वतंत्र भौगोलिक घटक दर्शविण्यात आले आहेत.<ref name="IWAI-Shastri"/> कोकण रेल्वे मार्ग हा कोकण किनारपट्टीवरील अनेक नद्या, दऱ्या आणि डोंगराळ प्रदेशांमधून जातो. कोकण रेल्वे महामंडळाच्या अधिकृत माहितीनुसार हा रेल्वेमार्ग महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक या तीन राज्यांमधून जातो.<ref name="Konkan-Railway-Official">{{cite web |title=Introduction |publisher=Konkan Railway Corporation Limited, Ministry of Railways, Government of India |url=https://www.konkanrailway.com/en/introduction |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदी आणि कोकण रेल्वे यांचा संबंध शास्त्री नदीच्या संगमाच्या परिसरातील भौगोलिक व दळणवळणविषयक रचनेच्या संदर्भात पाहता येतो. तथापि, उपलब्ध IWAI नकाशांमध्ये ''Bav River'' आणि ''Railway Bridge'' या नोंदी एकाच नकाशीय परिसरात दर्शविल्या असल्या तरी, संबंधित रेल्वे पूल बाव नदीच्या नेमक्या संगमस्थळावर आहे किंवा बाव नदीवरीलच आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही.<ref name="IWAI-Shastri"/> त्यामुळे बाव नदीच्या संगमाच्या परिसरातील रेल्वेमार्ग आणि रेल्वे पायाभूत सुविधांचा उल्लेख भौगोलिक संबंधाच्या स्वरूपात करता येतो; मात्र संबंधित रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांच्यातील अचूक संरचनात्मक किंवा स्थानिक संबंध निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र रेल्वे अभियांत्रिकी नकाशा, सर्वेक्षण नोंद किंवा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत आवश्यक आहे. == नदी आणि खडीकोळवणचे स्थानिक जीवन == [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. ग्रामपंचायतीच्या उपलब्ध माहितीनुसार गावाची स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावाची लोकसंख्या ३४४ आणि कुटुंबांची संख्या १५३ आहे. गावाचे क्षेत्रफळ १,७३४ हेक्टर असल्याची नोंद ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर करण्यात आली आहे.<ref name="Khadikolvan-GramPanchayat">{{cite web |title=खडीकोळवण ग्रामपंचायत |publisher=ग्रामपंचायत खडीकोळवण, संगमेश्वर, रत्नागिरी |url=https://gpkhadikolvan.com/ |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> बाव नदी खडीकोळवणच्या परिसरातून वाहते. खडीकोळवणविषयीच्या स्थानिक दस्तऐवजीकरणात गावाच्या परिसरातील बाव नदी तसेच पावसाळ्यातील नदीपात्राची छायाचित्रे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref name="Khadikolvan-Local"/> === पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप === पावसाळ्यात बाव नदीच्या प्रवाहात वाढ होऊन नदीपात्र भरून वाहत असल्याचे स्थानिक छायाचित्र-दस्तऐवजीकरणात दिसून येते.<ref name="Khadikolvan-Local"/> बाव नदीच्या पूरस्थितीचे जलवैज्ञानिक निरीक्षण निवळी येथील केंद्रीय जल आयोगाच्या जलमापन केंद्रावर करण्यात येते. या केंद्रासाठी ९.४० मीटर इशारा पातळी आणि ११.०० मीटर धोक्याची पातळी निश्चित करण्यात आली आहे. २३ जुलै २०२१ रोजी या केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.<ref name="CWC-Bav-HFL"/><ref name="Ratnagiri-DDMP"/> ही जलपातळी नोंद निवळी येथील जलमापन केंद्राशी संबंधित असल्यामुळे ती खडीकोळवण गावातील जलपातळीचे थेट मापन मानता येत नाही. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण नदीप्रणालीतील पावसाळ्यातील वाढलेल्या प्रवाहाच्या संदर्भात या नोंदी महत्त्वाच्या आहेत.<ref name="CWC-Bav-HFL"/> === शेती आणि पूरस्थिती === बाव नदीला आलेल्या पुरामुळे संगमेश्वर तालुक्यातील नदीकाठच्या भागांतील शेतीवर परिणाम झाल्याच्या घटना वृत्तस्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आल्या आहेत. जुलै २०२३ मध्ये बाव नदीला पूर आल्यामुळे नदीकाठच्या भागातील भातशेती पाण्याखाली गेल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Bav-Flood-2023">{{cite news |title=किनाऱ्यावरील हजारो एकर भातशेती पाण्याखाली |work=अॅग्रोवन |date=28 July 2023 |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/thousands-of-acres-of-paddy-fields-on-the-coast-under-water |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> ऑगस्ट २०२२ मध्येही मुसळधार पावसाच्या काळात संगमेश्वर तालुक्यातील बाव नदी दुथडी भरून वाहत असल्याची आणि नदीकाठच्या परिसरावर पूरस्थितीचा परिणाम झाल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Bav-Flood-2022">{{cite news |title=रत्नागिरी जिल्ह्याला पावसानं झोडपलं, संगमेश्वर तालुक्यातील भातशेती पाण्याखाली |work=ABP माझा |date=9 August 2022 |url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/maharashtra-marathi-news-breaking-news-live-updates-9-august-2022-today-tuesday-marathi-headlines-mumbai-news-national-politics-news-1088076/amp |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> === स्थानिक पायाभूत सुविधांवरील परिणाम === खडीकोळवण गावात मुसळधार पावसाच्या काळात स्थानिक पायाभूत सुविधांवर परिणाम झाल्याच्या घटनांचीही नोंद आहे. जुलै २०२६ मध्ये गावातील रस्त्याच्या कडेला मातीची धूप होऊन रस्ता खचल्याची आणि त्यामुळे वाहतूक व सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण झाल्याची वृत्तनोंद करण्यात आली होती.<ref name="Khadikolvan-Road-2026">{{cite news |title=संगमेश्वर तालुक्यातील खडीकोळवण गावातील रस्ता खचला; अपघाताचा धोका वाढला |work=सामना |date=9 July 2026 |url=https://www.saamana.com/road-collapses-in-khadikolvan-village-sangameshwar-taluka-risk-of-accidents-increases/ |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> मात्र, या रस्त्याच्या नुकसानीचे थेट कारण बाव नदीची पूरस्थिती होती, असा निष्कर्ष संबंधित वृत्तनोंदीच्या आधारे स्वतंत्रपणे काढता येत नाही. त्यामुळे या घटनेचा उल्लेख खडीकोळवण परिसरातील पावसाळ्यातील पायाभूत सुविधांवरील परिणामाच्या संदर्भातच करणे योग्य आहे.<ref name="Khadikolvan-Road-2026"/> === स्थानिक जीवनाशी संबंध === उपलब्ध स्थानिक, प्रशासकीय आणि वृत्तस्रोतांवरून बाव नदीचा खडीकोळवणच्या परिसराशी भौगोलिक संबंध असल्याचे दिसून येते. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह आणि संगमेश्वर तालुक्यात नोंदविण्यात आलेल्या पूरस्थितीच्या घटनांचा नदीकाठच्या शेती व स्थानिक परिसरावर परिणाम होऊ शकतो. तथापि, खडीकोळवण गावातील विशिष्ट वस्ती, घरे किंवा शेतीवरील परिणाम स्वतंत्र स्थानिक किंवा प्रशासकीय स्रोतांद्वारे स्पष्टपणे सिद्ध झाल्याशिवाय त्याबाबत विशिष्ट निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Khadikolvan-Local"/><ref name="Bav-Flood-2023"/><ref name="Bav-Flood-2022"/> == नदीचा इतिहास व बदलता मानवी वापर == बाव नदीचा मानवी वापर ऐतिहासिक काळापासून स्थानिक दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो. नदीच्या काही भागात लहान होड्यांच्या वापरासंबंधीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक काळात बाव नदीवरील नदीपार दळणवळणासाठी कायमस्वरूपी पुलांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलासंबंधीची आधुनिक प्रकल्प नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> बाव नदीचा आधुनिक काळातील आणखी एक उपयोग जलस्रोत म्हणून करण्यात आला आहे. निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची नोंद उपलब्ध न्यायालयीन व प्रशासकीय स्रोतांमध्ये आढळते.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/><ref name="CAG-Bav-Weir"/> अशा प्रकारे उपलब्ध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये बाव नदीशी संबंधित मानवी वापराचे विविध स्वरूप दिसून येते. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नदीपार फेरीसेवा आणि स्थानिक जलवाहतुकीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक स्रोतांमध्ये नदीवरील पूल आणि जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/><ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> == पर्यावरणीय स्थिती आणि संवर्धन == बाव नदीचे खोरे सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील भौगोलिक प्रदेशाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून प्रामुख्याने पश्चिमेकडे वाहतात. जिल्ह्याचा सह्याद्रीलगतचा भाग डोंगराळ असून या प्रदेशात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते.<ref name="GSDA-Ratnagiri"/> === जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय संदर्भ === केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक नोंदीनुसार निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे.<ref name="CWC-Hydro">{{cite web |title=Hydrological Network Details of Central Water Commission |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/hydrological-network-details-of-cwc.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> त्यामुळे नदीचा पर्यावरणीय अभ्यास केवळ मुख्य नदीपात्रापुरता मर्यादित न राहता तिच्या जलसंकलन क्षेत्रातील भूआकृती, पर्जन्यमान, वनप्रदेश आणि उपनद्यांच्या व्यापक संदर्भात केला जातो. बाव नदीच्या नदीप्रणालीतील सप्तलिंगी नदीसारख्या उपनद्यांचे खोरेही या व्यापक पर्यावरणीय व्यवस्थेचा भाग आहे. सप्तलिंगी नदीच्या नदीखोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीखोऱ्यातील भूआकृती, गाळवहन, मानवी वस्ती आणि नदीशी संबंधित पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-Geomorphology"/><ref name="Saptalingi-River-Health"/> === कुंडी खोरे आणि जैवविविधता === बाव नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राशी संबंधित कुंडी खोऱ्यातील जैवविविधतेवर स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. उपलब्ध अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुंडी खोऱ्यातील फुलपाखरांच्या विविधतेची नोंद करण्यात आली असून त्याचा अभ्यास जानेवारी २०२१ ते डिसेंबर २०२२ या कालावधीत करण्यात आला आहे.<ref name="Kundi-Biodiversity">{{cite journal |title=Butterfly Diversity in Kundi Valley, Dist. Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=नियतकालिकाचे अचूक नाव |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/388870157_Butterfly_Diversity_in_Kundi_Valley_Dist_Ratnagiri_Maharashtra_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> कुंडी खोऱ्याशी संबंधित जैवविविधतेच्या नोंदी बाव नदीच्या व्यापक जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरतात. तथापि, कुंडी खोऱ्यात नोंदविलेल्या सर्व जैवविविधता घटकांचा थेट संबंध संपूर्ण बाव नदीपात्राशी आहे, असा निष्कर्ष स्वतंत्र नदीकेंद्रित अभ्यासाशिवाय काढता येत नाही. === नदी आणि जलपरिसंस्था === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासात जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोतांचे दूरसंवेदन आणि भौगोलिक माहिती प्रणालीच्या साहाय्याने दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील माशांच्या वर्गीकरणविषयक वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. या अभ्यासात बाव नदी नमुना-संकलनाच्या स्थानांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="Dawkinsia-Bav"/> === संवर्धन आणि संशोधनाची आवश्यकता === उपलब्ध वैज्ञानिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये बाव नदीचे जलसंकलन क्षेत्र, नदीप्रणाली, मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित नोंदी, पूरस्थिती आणि निवडक जैवविविधता घटकांचा उल्लेख आढळतो. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण जलपरिसंस्थेचा समग्र अभ्यास—ज्यामध्ये जलगुणवत्ता, मत्स्यजीव, इतर जलचर, नदीकाठची वनस्पती, गाळवहन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा एकत्रित विचार केला जाईल—असा स्वतंत्र आणि व्यापक अभ्यास उपलब्ध स्रोतांमध्ये मर्यादित प्रमाणात दिसून येतो. त्यामुळे बाव नदीच्या पर्यावरणीय स्थितीबाबत उपलब्ध माहिती प्रामुख्याने निवडक वैज्ञानिक अभ्यास, जलवैज्ञानिक नोंदी आणि जिल्हास्तरीय पर्यावरणीय माहितीतून समोर येते. नदीच्या संवर्धनाशी संबंधित अधिक व्यापक निष्कर्षांसाठी नदीकेंद्रित पर्यावरणीय संशोधन आणि दीर्घकालीन निरीक्षण आवश्यक ठरू शकते. == नदीवरील जलमापन आणि वैज्ञानिक निरीक्षण == बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक निरीक्षणासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे केंद्रीय जल आयोगाचे निरीक्षण केंद्र आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीमध्ये या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद असून ते पश्चिमवाहिनी नद्यांच्या ''Tapi to Tadri'' नदीखोऱ्याच्या वर्गीकरणात समाविष्ट करण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> === निवळी जलमापन केंद्र === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राची सुरुवात १२ जुलै १९९४ रोजी झाली. केंद्राचे स्थान १७°०४′०९″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°२७′००″ पूर्व रेखांश असे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> === वैज्ञानिक निरीक्षण === निवळी येथील केंद्राच्या माध्यमातून बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक स्थितीशी संबंधित निरीक्षण केले जाते. केंद्रीय जल आयोगाच्या देशव्यापी जलवैज्ञानिक निरीक्षण जाळ्यातील अशा केंद्रांद्वारे प्रमुख नद्या आणि त्यांच्या उपनद्यांशी संबंधित जलवैज्ञानिक माहितीचे निरीक्षण आणि संकलन केले जाते.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पूल File:LONG VIEW OF BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पुलाचे दूरवरून दिसणारे दृश्य File:River in maharashtra, A view from running Train.jpg|महाराष्ट्रातील नदीचे दृश्य File:Surya River Kasa Kh Maharashtra India.jpg|सूर्या नदी File:Vashishti RiverI near Chiplun Maharashtra , India MG 1639.jpg|चिपळूणजवळील वाशिष्ठी नदी File:Vashishti river as seen from the Parshuram ghats.jpg|परशुराम घाटातून दिसणारी वाशिष्ठी नदी File:River Savitri in Konkan.jpg|सावित्री नदी </gallery> == हेही पहा == * [[शास्त्री नदी]] * [[संगमेश्वर तालुका]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://cwc.gov.in/ केंद्रीय जल आयोग] * [https://wrd.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227081934/https://wrd.maharashtra.gov.in/ |date=2021-12-27 }} {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या]] fhvfxy0ln6to2dpf3nrqc6bjqkf2g33 2708812 2708811 2026-09-09T17:01:23Z AdvAnantGholam 172574 2708812 wikitext text/x-wiki [[File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|thumb|right|300px|'''बाव नदीवरील पूल''']] '''बाव नदीचा प्रवाह''' संगमेश्वर तालुक्यातील विविध भागांमधून जातो. [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव असून ते बाव नदीच्या परिसराशी संबंधित आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.<ref name="Census-Khadikolvan">{{cite book |author=Directorate of Census Operations, Maharashtra |title=Census of India 2011: Maharashtra, Series 28, Part XII-A, District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs, Government of India |location=Mumbai |year=2014 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824/download/36168/DH_2011_2732_PART_A_DCHB_RATNAGIRI.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> स्थानिक दस्तऐवजीकरणात खडीकोळवण गावाच्या परिसरातून वाहणाऱ्या बाव नदीचा उल्लेख आणि नदीपात्राची छायाचित्रात्मक नोंद आढळते.<ref name="Khadikolvan-Local">{{cite book |last=Gholam |first=Anant Sakharam |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Adv. Anant Sakharam Gholam |date=13 July 2025 |url=https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47 |language=mr |access-date=27 August 2026 }}</ref> === पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप === पावसाळ्यात बाव नदीच्या जलप्रवाहात वाढ होत असल्यामुळे खडीकोळवण परिसरातील नदीपात्र आणि नदीकाठच्या भागांवर तिचा परिणाम होतो. स्थानिक दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदी भरून वाहत असल्याची नोंद आढळते.<ref name="Khadikolvan-Local"/> === स्थानिक जीवनाशी संबंध === बाव नदीचा खडीकोळवण परिसराशी संबंध भौगोलिक तसेच स्थानिक जीवनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह, नदीकाठची शेती आणि स्थानिक दळणवळणावर होणारे परिणाम यांचा संबंध परिसरातील नदी स्थितीशी जोडला जातो. बाव नदीच्या पूरस्थितीचे अधिकृत निरीक्षण निवळी येथील जलमापन केंद्रावर केले जाते. नदीच्या जलपातळीशी आणि पूरस्थितीशी संबंधित सविस्तर माहिती '''जलपातळी व पूरस्थिती''' या विभागात देण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Bav-HFL">{{cite web |title=Flood Forecasting and Monitoring Information: Bav at Niivali, Ratnagiri |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=2021 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/cfcrcwcdfb-14.07.2021-2.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref><ref name="CWC-Hydrological-Network">{{cite report |author=Central Water Commission |title=Hydrological Network Details |publisher=Central Water Commission, Government of India |location=New Delhi |url=https://cwc.gov.in/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी Bav River Part-1 आणि Bav River Part-2 असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood">{{cite web |title=Additional Affidavit of Applicant in OA No. 185/2023 |publisher=National Green Tribunal |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/Additional%20Affidavit%20of%20Applicant%20in%20OA%20No.185-2023%20%28page%20nos.713-846%29.pdf |access-date=9 September 2026}}</ref> स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> == जलव्यवस्थापन == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा उपयोग जलपुरवठा योजनेशी संबंधित कामांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. [[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर ''K.T. Weir'' आणि ''Jack-Well'' उभारण्याशी संबंधित कामाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या कामाचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची तसेच संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाल्याची नोंद निर्णयात करण्यात आली आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC">{{cite web |title=Maharashtra Industrial Development Corporation v. M/s. Kolwalkar Gupte Construction |publisher=Bombay High Court |date=18 February 2020 |url=https://indiankanoon.org/doc/192476438/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> === जलसंधारण संरचना === निवळी येथील बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालात करण्यात आली आहे. या अहवालानुसार, बाव नदीवरील निवळी येथील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.<ref name="CAG-Bav-Weir">{{cite report |author=Comptroller and Auditor General of India |title=Report of the Comptroller and Auditor General of India on Public Sector Undertakings, Government of Maharashtra |publisher=Comptroller and Auditor General of India |location=New Delhi |year=2014 |url=https://saiindia.gov.in/uploads/download_audit_report/2014/Maharashtra_Report_2_2014.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या देखभाल व दुरुस्तीची आवश्यकता पुढील काळातही नोंदविण्यात आली आहे. २०२६–२७ या कालावधीसाठी महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाच्या नावाने प्रसिद्ध झालेल्या निविदा नोंदीमध्ये निवळी जलपुरवठा योजनेअंतर्गत बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' येथे ''M.S. needles'' बसविणे व काढणे तसेच इतर विविध कामांचा समावेश असलेल्या वार्षिक देखभाल व दुरुस्ती कामाचा उल्लेख आहे.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026">{{cite web |title=M and R to Nivali Water Supply Scheme — Fixing and Removing M.S. Needles at K.T. Weir on Bav River and Other Miscellaneous Work |publisher=Tender18 |date=7 August 2026 |url=https://tender18.com/tenders-details/16658318 |access-date=27 August 2026 }}</ref> या निविदेची नोंद इतर निविदा-सूची स्रोतांमध्येही महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ, रत्‍नागिरी येथील २०२६–२७ या कालावधीतील वार्षिक देखभाल काम म्हणून करण्यात आली आहे.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026"/><ref name="Nivali-Tender-2026-Alt">{{cite web |title=Maharashtra Industrial Development Corporation Tender — Annual Maintenance Contract for Nivali Water Supply Scheme and Bav River Weir Repairs |publisher=TenderShark |date=August 2026 |url=https://www.tendershark.com/details/maharashtra-tender/maharashtra-industrial-development-corporation/78d9ef14-f02f-460b-8d49-6f20134f1e36 |access-date=27 August 2026 }}</ref> == भौगोलिक स्वरूप == === उगम === बाव नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या परिसरात होतो. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगांतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याची नोंद आहे.<ref name="Bav-Gazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924070623578%29.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> [[मार्लेश्वर]] परिसर हा सह्याद्री पर्वतरांगांतील परिसराचा भाग असून मार्लेश्वरजवळील धारेष्वर धबधब्याचा उल्लेख स्थानिक पर्यटनविषयक नोंदीमध्ये आढळतो.<ref name="Bav-Marleshwar">{{cite web |title=English Movie - Marleshwar Cave Temple |publisher=MahaParyatan |date=7 January 2021 |url=https://mahaparyatan.com/579/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> === प्रवाह === बाव नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील उगमप्रदेशातून पुढे [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातून]] वाहते. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा प्रवाह तुलनेने सुपीक खोऱ्यातून सुमारे ३५ मैल वाहत असल्याची नोंद आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> स्थानिक दस्तऐवजीकरणानुसार बाव नदीचा प्रवाह [[खडीकोळवण]] गावाच्या परिसरातून जातो. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दस्तऐवजीकरणात बाव नदीचे तसेच पावसाळ्यात भरून वाहणाऱ्या नदीपात्राचे छायाचित्र-दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> बाव नदी पुढे [[फणगस]] येथे [[शास्त्री नदी]]च्या डाव्या तीरास मिळते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === शास्त्री नदीमार्गे समुद्राशी संबंध === बाव नदी थेट [[अरबी समुद्र]]ाला मिळत नाही. ती फणगस येथे शास्त्री नदीला मिळते. शास्त्री नदी पुढे [[जयगड]] परिसरातील [[जयगड खाडी]]मार्गे अरबी समुद्राला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचे जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या जलप्रणालीमार्फत समुद्राकडे होते.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="IWAI-Shastri">{{cite report |author=Inland Waterways Authority of India |title=Feasibility Report: Shastri River/Jaigad Creek (NW-91) |publisher=Inland Waterways Authority of India, Ministry of Shipping, Government of India |location=New Delhi |year=2017 |url=https://iwai.nic.in/sites/default/files/2176778028NW-91%20Shastri%20Final%20FSR_0.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र == === नदीची लांबी === बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक स्रोतांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> “आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी, अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि वळणदारपणाचा निर्देशांक (sinuosity index) १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.” आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात नदीच्या अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक (''sinuosity index'') १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Length-GIS">{{cite journal |last=Patil |first=Sardar A. |last2=Narkhede |first2=Deepak S. |last3=Joshi |first3=Suraj |last4=Purohit |first4=Mugdha |last5=Pendharkar |first5=Gauri |last6=Kulkarni |first6=Prajkta |title=Utilizing Geospatial Technology for Assessing Linear Characteristics of the Shastri River Basin Morphometry to Enhance Sustainability in Watershed Management |journal=Journal of the Maharaja Sayajirao University of Baroda |volume=57 |issue=1 (III) |year=2023 |pages=66–73 |url=https://www.researchgate.net/publication/385422999_UTILIZING_GEOSPATIAL_TECHNOLOGY_FOR_ASSESSING_LINEAR_CHARACTERISTICS_OF_THE_SHASTRI_RIVER_BASIN_MORPHOMETRY_TO_ENHANCE_SUSTAINABILITY_IN_WATERSHED_MANAGEMENT |access-date=9 September 2026 }}</ref> ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक GIS अभ्यासातील ७१.०७ किमीची नोंद या वेगवेगळ्या स्रोतांवर आधारित आहेत. या दोन मोजमापांमध्ये वापरलेली मोजणीची पद्धत तसेच नदीच्या प्रवाहाच्या सुरुवातीच्या आणि अंतिम बिंदूंची व्याख्या समान आहे की नाही, याची स्वतंत्र पुष्टी उपलब्ध नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडले जातात. == जलपातळी व पूरस्थिती == === जलमापन केंद्रावरील पूरपातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Flood">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |year=2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन आराखड्यातही बाव नदीसाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर अशी नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Ratnagiri-DDMP">{{cite report |author=District Disaster Management Authority, Ratnagiri |title=District Disaster Management Plan 2023–24: District Ratnagiri |publisher=Collector Office, Ratnagiri, Government of Maharashtra |location=Ratnagiri |year=2023 |url=https://divcomkonkan.gov.in/frontend/pdf/disaster/DDMP-Ratngiri-2023-24.pdf |access-date=9 September 2026 }}</ref> === २०२१ मधील पूरस्थिती === केंद्रीय जल आयोगाच्या २३ जुलै २०२१ रोजीच्या दैनिक पूरस्थिती अहवालानुसार, निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.<ref name="CWC-Bav-2021">{{cite web |title=Daily Flood Situation Report |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=23 July 2021 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/dfbcwc23072021_3.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> ही जलपातळी निवळी येथील जलमापन केंद्रासाठी निश्चित करण्यात आलेल्या ११.०० मीटर धोक्याच्या पातळीपेक्षा अधिक होती.<ref name="CWC-Flood"/> २०२१ मधील या उच्च जलपातळीच्या घटनेची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१–२२ च्या वार्षिक अहवालातही करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Annual-2021">{{cite web |title=Annual Report 2021–22 |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/annual-report-21-22.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == खडीकोळवण आणि बाव नदी == [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.<ref name="Census-Khadikolvan"/> खडीकोळवण गावातून बाव नदी वाहत असल्याचे स्थानिक दस्तऐवजीकरणात नमूद करण्यात आले आहे. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दृश्य दस्तऐवजीकरणात ''खडीकोळवण गावातून वाहणारी बाव नदी'' तसेच ''बाव नदी पात्र – भरून वाहणारी नदी'' अशी स्वतंत्र छायाचित्रे समाविष्ट करण्यात आली आहेत.<ref name="Khadikolvan-Local"/> महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी ''Bav River Part-1'' आणि ''Bav River Part-2'' असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याची नोंदही करण्यात आली आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> == ऐतिहासिक संदर्भ == बाव नदीचा उल्लेख रत्‍नागिरी परिसराच्या जुन्या भौगोलिक व प्रशासकीय नोंदींमध्ये आढळतो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगेतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीनुसार बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]ला मिळणाऱ्या प्रमुख नद्यांपैकी एक असून [[फणगस]] येथे तिचा शास्त्री नदीशी संगम होतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवा === ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याची नोंद आढळते. त्यानुसार बाव नदीवर '''वांद्री''' आणि '''पर्चुरी''' येथे फेऱ्या चालत होत्या.<ref name="Bav-Gazetteer"/> बाव नदीवरील फेरीसेवेची ही नोंद नदीचा स्थानिक दळणवळणासाठीही उपयोग होत असल्याचे दर्शविते. तथापि, उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीच्या आधारे या फेरीसेवेची सुरुवात, कालावधी, वापराचा व्याप किंवा ती बंद होण्याचा कालावधी याबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. == जलव्यवस्थापन == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा वापर जलपुरवठा योजनेशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर [[K.T. Weir]] आणि जॅक-वेल उभारण्यासंबंधीची निविदा महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाने काढली होती. ही कामे निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी संबंधित असल्याची नोंद [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाच्या]] २०२० मधील एका निर्णयात करण्यात आली आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> उपलब्ध न्यायालयीन नोंदीनुसार, K.T. Weir आणि जॅक-वेलच्या बांधकामासाठीची निविदा स्वीकारल्यानंतर संबंधित कंत्राटदारास काम देण्यात आले होते. कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी करण्यात आली होती.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> === बाव नदीवरील K.T. Weir === निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या [[भारताचे नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक|नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या]] महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही आढळते. या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाव नदीवरील नेवळी येथील K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> उपलब्ध नोंदींवरून बाव नदीवरील निवळी परिसरातील K.T. Weir ही नदीच्या पाण्याशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत संरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते. तथापि, या संरचनेची विद्यमान कार्यस्थिती, जलसाठवण क्षमता किंवा प्रत्यक्ष जलपुरवठ्याचे प्रमाण याबाबत स्वतंत्र आणि अद्ययावत अधिकृत स्रोत उपलब्ध झाल्याशिवाय त्यासंबंधी अधिक तपशील निश्चितपणे मांडता येत नाही. == जैवविविधता == === मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक नोंदी === बाव नदीचा उल्लेख पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांशी संबंधित वैज्ञानिक नोंदींमध्ये आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील बाव नदीतून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. संबंधित नमुना-संकलनाच्या नोंदीमध्ये स्थान १७°०६′०६.०८″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°३७′१६.११″ पूर्व रेखांश असे दिले आहे.<ref name="Bav-Fish-Study">{{cite journal |last=Katwate |first=Unmesh |last2=Knight |first2=J. D. Marcus |last3=Anoop |first3=V. K. |last4=Raghavan |first4=Rajeev |last5=Dahanukar |first5=Neelesh |title=Three new species of filament barbs of the genus Dawkinsia (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India |journal=Vertebrate Zoology |volume=70 |issue=2 |pages=207–233 |year=2020 |url=https://www.researchgate.net/publication/341251653_Three_new_species_of_filament_barbs_of_the_genus_Dawkinsia_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्रातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या पूर्वीच्या संकलन नोंदींमध्येही संगमेश्वर–मार्लेश्वर मार्गावरील निवे येथील बाव नदीचा नमुना-संकलन स्थळ म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref name="Freshwater-Fishes-Maharashtra">{{cite book |last=Karmakar |first=A. K. |last2=Yadav |first2=B. E. |last3=Bairagi |first3=N. |last4=Das |first4=A. |last5=Banerjee |first5=P. K. |last6=Jadhav |first6=S. S. |chapter=Freshwater fishes |title=Fauna of Maharashtra |series=State Fauna Series |volume=20 |issue=Part 1 |pages=247–367 |publisher=Zoological Survey of India |year=2012 |url=https://www.researchgate.net/publication/281614495_Freshwater_fishes_of_Maharashtra |access-date=27 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक जैवविविधतेच्या संदर्भात === बाव नदी सह्याद्री आणि कोकणातील नदीप्रणालीच्या भौगोलिक परिसरात वाहते. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील नदीप्रणाली मत्स्यजीवांच्या विविधता आणि स्थानिक प्रजातींच्या दृष्टीने वैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या मानल्या जातात. तथापि, प्रादेशिक स्तरावरील जैवविविधतेच्या नोंदीवरून बाव नदीतील सर्व मत्स्यप्रजातींची किंवा तिच्या संपूर्ण जलीय जैवविविधतेची निश्चित सूची तयार करता येत नाही.<ref name="Bav-Fish-Study"/> === संशोधनाच्या मर्यादा === उपलब्ध वैज्ञानिक स्रोतांमध्ये बाव नदीसाठी स्वतंत्र आणि व्यापक मत्स्यजैवविविधता सर्वेक्षणाची स्पष्ट नोंद मर्यादित स्वरूपात उपलब्ध आहे. त्यामुळे नदीतील प्रजातींची एकूण संख्या, स्थानिक प्रजातींचे प्रमाण किंवा संवर्धनाच्या दृष्टीने विशिष्ट प्रजातींची स्थिती याबाबत स्वतंत्र वैज्ञानिक सर्वेक्षणाशिवाय निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नमुना-संकलन नोंदी मात्र बाव नदीतील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक अभ्यासासाठी उपलब्ध असलेल्या स्थानिक पुराव्यांपैकी आहेत.<ref name="Bav-Fish-Study"/><ref name="Freshwater-Fishes-Maharashtra"/> == उपनद्या आणि नदीप्रणाली == === सप्तलिंगी नदी === '''सप्तलिंगी नदी''' ही बाव नदीला मिळणारी उपनदी आहे. सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्याच्या भौगोलिक अभ्यासात तिचा बाव नदीशी संगम होत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात नदीखोऱ्याच्या भूआकृतीविषयक वैशिष्ट्यांचा तसेच नदीप्रवाहाशी संबंधित गाळाचे वहन आणि निक्षेपणाच्या प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-Geomorphology">{{cite journal |last=Thakurdesai |first=Surendra C. |title=Study of Geomorphology of Saptalingi Basin, Maharashtra |journal=Review of Research |volume=8 |issue=8 |date=May 2019 |url=https://oldror.lbp.world/UploadedData/12903.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> सप्तलिंगी नदीच्या नदी-आरोग्यविषयक अभ्यासानुसार, ही पश्चिमवाहिनी नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील हर्पुडे गावाच्या परिसरात उगम पावते. ती सुमारे ३३ किलोमीटर वाहून संगमेश्वर तालुक्यातील टाळे गावाजवळ बाव नदीला मिळते. या नदीचे जलसंकलन क्षेत्र सुमारे २७,६९३ एकर असून तिचा प्रवाह संगमेश्वर तालुक्यातील १७ गावांशी संबंधित असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Saptalingi-River-Health">{{cite report |last=Mahajan |first=Gunwant |title=Aware the Local Stakeholders of the Health of the Saptalingi River in Sangameshwar Block, Ratnagiri District, Maharashtra |publisher=M. S. Swaminathan Research Foundation and Asia-Pacific Network for Global Change Research |year=2023 |url=https://www.apn-gcr.org/wp-content/uploads/2024/09/Appendices-Kumar.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> === नदीखोऱ्याशी संबंध === सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीच्या पर्यावरणीय स्थिती, नदीखोऱ्यातील मानवी वस्ती आणि स्थानिक समुदायांचा नदीशी असलेला संबंध यांचा विचार करण्यात आला आहे. संबंधित अभ्यासात नदीच्या पाण्याचा स्थानिक वापर, भूजल पुनर्भरणाशी संबंधित प्रक्रिया आणि नदीकडून मिळणाऱ्या पर्यावरणीय सेवांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-River-Health"/> सप्तलिंगी नदी बाव नदीला मिळत असल्यामुळे तिचे जलसंकलन क्षेत्र आणि नदीखोऱ्यातील नैसर्गिक व मानवी घटक बाव नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीचा भाग बनतात.<ref name="Saptalingi-Geomorphology"/><ref name="Saptalingi-River-Health"/> == नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र == === नदीची लांबी === बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक अभ्यासांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक १.८६ असा नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Length-GIS"/> ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवरील अभ्यासातील ७१.०७ किमी ही मोजणी वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. या मोजमापांच्या पद्धती तसेच प्रवाहाची सुरुवात आणि समाप्ती निश्चित करण्याची निकष समान आहेत की नाहीत, हे उपलब्ध नोंदींवरून स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात मांडले जातात. === जलसंकलन क्षेत्र === केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे. या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> == जलपातळी व पूरस्थिती == === पूर इशारा व धोक्याची पातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Bav-Level">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=April 2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> === २०२१ मधील सर्वोच्च पूरपातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, २३ जुलै २०२१ रोजी निवळी येथील बाव नदीवर १५.१५५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली. ही नोंद निवळी केंद्रासाठी केंद्रीय जल आयोगाच्या पूरविषयक नोंदीत नमूद असलेल्या सर्वोच्च पूरपातळीशी संबंधित आहे.<ref name="CWC-Bav-Level"/> यापूर्वी केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१ मधील पूरस्थिती नोंदीत निवळी येथील बाव नदीसाठी १२.४६५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली होती. ती ५ ऑगस्ट २०१९ रोजीची असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Bav-HFL-2021">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=April 2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> २०२१ च्या पावसाळ्यात बाव नदीवरील निवळी केंद्र अत्यंत पूरस्थिती अनुभवलेल्या केंद्रांपैकी एक असल्याची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या अहवालात करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Annual-2021"/> == पूररेषा व पूरक्षेत्र == महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या यादीमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यासाठी बाव नदीचे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत. या यादीत अनुक्रमांक १९२ वर ''बाव नदी पार्ट-१, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' आणि अनुक्रमांक १९३ वर ''बाव नदी पार्ट-२, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' अशी नोंद आहे.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> बाव नदीसाठी स्वतंत्र पूररेषा नकाशे उपलब्ध असल्याची ही नोंद संगमेश्वर तालुक्यातील नदीच्या संबंधित भागांचे पूररेषा नकाशीकरण करण्यात आल्याचे दर्शविते.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> === खडीकोळवणच्या संदर्भातील पूररेषा === बाव नदीच्या पूररेषा नकाशांमध्ये ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' असे दोन स्वतंत्र भाग नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> तथापि, अधिकृत सूचीतील नोंदीच्या आधारे खडीकोळवण गावाचा कोणता भाग या दोन नकाशांपैकी कोणत्या नकाशात दर्शविण्यात आला आहे, हे निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे खडीकोळवणमधील विशिष्ट भूभाग, वस्ती किंवा घर पूररेषेत येते अथवा येत नाही, असा निष्कर्ष केवळ नकाशांच्या शीर्षकांवरून काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' या प्रत्यक्ष पूररेषा नकाशांमधील गावांची नावे, नदीमार्ग, भौगोलिक सीमा आणि पूररेषांची स्थानिक स्थिती यांचा स्वतंत्र नकाशीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> == नदीशी संबंधित मानवी जीवन व स्थानिक इतिहास == बाव नदीचा स्थानिक मानवी जीवनाशी संबंध ऐतिहासिक काळापासून दळणवळण आणि जलवाहतुकीच्या माध्यमातून जोडलेला असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या जुन्या भौगोलिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवा === ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' या १८८० मधील गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेऱ्या चालत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीवरून नदीच्या दोन्ही तीरांदरम्यानच्या स्थानिक दळणवळणात बाव नदीचा उपयोग होत असल्याचे दिसून येते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> मात्र उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीमध्ये या फेरीसेवांची सुरुवात, त्यांचा कालावधी किंवा त्या नंतर कधी बंद झाल्या याबाबत सविस्तर माहिती दिलेली नाही. त्यामुळे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीच्या मर्यादेतच या फेरीसेवांचा उल्लेख केला जातो. === नौकानयनाचा संदर्भ === B. K. Apte यांच्या ''A History of the Maratha Navy and Merchantships'' या पुस्तकात बाव नदी ही शास्त्री नदीची उपनदी असून ती लहान होड्यांसाठी नौकानयनयोग्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Apte-Maratha-Navy">{{cite book |last=Apte |first=Bhalchandra Krishna |title=A History of the Maratha Navy and Merchantships |publisher=State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1973 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/A%20HISTORY%20OF%20THE%20MARATHA%20NAVY%20AND%20MERCHANTSHIPS.pdf |access-date=9 September 2026 }}</ref> या नोंदीवरून बाव नदीच्या काही भागांमध्ये लहान नौकांच्या वाहतुकीसाठी अनुकूल परिस्थिती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. तथापि, या नौकानयनाचा कालावधी, व्यापारी वापराचे प्रमाण किंवा नियमित जलवाहतूक व्यवस्थेचा तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद नसल्यामुळे त्याबाबत अधिक व्यापक निष्कर्ष काढणे उचित ठरणार नाही. === शास्त्री नदीच्या जलमार्गाशी संबंध === बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचा प्रवाह शास्त्री नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडला जातो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये बाव नदी फणगस येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> शास्त्री नदीच्या प्रवाहाशी आणि तिच्या जलमार्गाशी संबंधित ऐतिहासिक दळणवळणाच्या नोंदी जुन्या गॅझेटिअरमध्ये आढळतात. बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी असलेल्या संगमामुळे बाव नदीचा संबंध या व्यापक नदीप्रणालीशी भौगोलिकदृष्ट्या जोडला जातो.<ref name="Bav-Gazetteer" /> <ref name="IWAI-Shastri"/> तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे बाव नदीमार्गे थेट सागरी व्यापार किंवा मोठ्या प्रमाणावरील व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक काळातील जलस्रोताचा वापर === आधुनिक काळात बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवरील जलपुरवठा योजनेशी संबंधित K.T. Weir आणि Jack-Well यांचा उल्लेख मुंबई उच्च न्यायालयाच्या एका निर्णयात करण्यात आला आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आली आहे.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा योजना आणि जलसंधारण संरचनांविषयी अधिक माहिती '''[[जलव्यवस्थापन|जलव्यवस्थापन]]''' या विभागात दिली आहे. == जलस्रोत व जलपुरवठा == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयानुसार या कामासाठी निविदा प्रक्रिया राबविण्यात आली होती आणि संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाली होती.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामाचा उल्लेख भारताच्या नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता. या कामाचा आदेश ₹१०.४९ कोटींचा असून तो अंदाजित खर्चापेक्षा २४.६७ टक्के अधिक होता.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> === K.T. Weir ची देखभाल === निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील K.T. Weir च्या देखभाल-दुरुस्तीच्या कामांची नोंद २०२६–२७ या कालावधीसाठीच्या निविदा प्रक्रियेत करण्यात आली आहे. या कामामध्ये K.T. Weir वरील M.S. needles बसविणे व काढणे तसेच इतर अनुषंगिक कामांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. संबंधित कामाची अंदाजित किंमत ₹११.३४ लाख होती.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026"/> उपलब्ध न्यायालयीन, लेखापरीक्षण आणि निविदाविषयक नोंदींवरून निवळी परिसरातील बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत सुविधांच्या उभारणी व देखभालीचे दस्तऐवजीकरण उपलब्ध असल्याचे दिसून येते. == नदीचे आर्थिक व उपजीविकेतील महत्त्व == बाव नदी ज्या [[शास्त्री नदी]] खोऱ्याचा भाग आहे, त्या खोऱ्यातील नदीकाठच्या परिसरात शेती आणि स्थानिक उपजीविकेसाठी नदीजलाचा वापर होत असल्याचे उपलब्ध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. शास्त्री नदी खोऱ्यावरील एका अभ्यासानुसार बाव, सप्तलिंगी, सोनवी आणि इतर नद्यांच्या काठावरील काही गावांमध्ये भाजीपाला शेती केली जाते. या शेतीसाठी नदीतून पारंपरिक पद्धतीने पाणी उचलणे, कालव्यांचा वापर करणे तसेच पंपांच्या साहाय्याने पाणी उपसणे अशा पद्धतींचा वापर केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="Shastri-Basin-Livelihood">{{cite report |title=River Stories from Maharashtra |publisher=South Asia Network on Dams, Rivers and People |url=https://doczz.net/doc/583345/river-stories-from-maharashtra---fishing |access-date=27 August 2026 }}</ref> उपलब्ध अभ्यासानुसार शास्त्री नदी खोऱ्यातील नदीकाठच्या भाजीपाला शेतीतून सुमारे २,२०० कुटुंबांना उत्पन्न मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. तथापि, हा आकडा संपूर्ण शास्त्री नदी खोऱ्याशी संबंधित असून तो केवळ बाव नदीच्या काठावरील कुटुंबांसाठी लागू होत नाही.<ref name="Shastri-Basin-Livelihood"/> === शेती आणि जलस्रोत === महाराष्ट्राच्या भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शेतीचा मोठा भाग पावसावर अवलंबून आहे. जिल्ह्यातील नद्या प्रामुख्याने सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून पश्चिमेकडे वाहतात आणि स्थानिक जलस्रोतांच्या उपलब्धतेशी संबंधित आहेत. भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या जिल्हाविषयक माहितीत बाव नदीचाही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्यांमध्ये उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GSDA-Ratnagiri">{{cite web |title=Ratnagiri District — Geographical Information and Groundwater |publisher=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-ratnagir-district/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदीचा स्थानिक शेती आणि उपजीविकेशी असलेला प्रत्यक्ष संबंध शास्त्री नदी खोऱ्याच्या व्यापक संदर्भात पाहता येतो. तथापि, केवळ बाव नदीच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या शेतीचे क्षेत्रफळ, लाभार्थी कुटुंबांची संख्या किंवा नदीजलावर आधारित विशिष्ट आर्थिक उपक्रमांचा स्वतंत्र परिमाणात्मक तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद करण्यात आलेला नाही. == पर्यावरणीय व जैवविविधतेचे महत्त्व == बाव नदी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नदी असून ती शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंदर्भातील एका अभ्यासात जिल्ह्यातील विविध नद्यांचा विचार करण्यात आला असून त्यामध्ये बाव नदीचाही समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries">{{cite journal |last=Lokhande |first=P. C. |last2=Shirdhankar |first2=M. M. |last3=Chaudhari |first3=K. J. |last4=Sawant |first4=M. S. |title=Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System — A Study in Ratnagiri District |journal=Fishery Technology |volume=54 |issue=2 |year=2017 |pages=86–93 |publisher=Society of Fisheries Technologists (India) |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/73077 |access-date=27 August 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोत स्थानिक गोड्या पाण्यातील परिसंस्थेचा भाग आहेत. मत्स्यसंपत्तीच्या संदर्भात करण्यात आलेल्या भौगोलिक नोंदणीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश झाल्यामुळे या नदीचा जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> === मत्स्यजीव === बाव नदीतील मत्स्यजीवांच्या नोंदींच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांवरील मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासातून नदीच्या मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित जलस्रोत म्हणून तिची भौगोलिक नोंद करण्यात आल्याचे दिसून येते.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून संकलित करण्यात आलेल्या मत्स्य नमुन्यांचाही वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील *Dawkinsia* वंशातील माशांच्या वर्गीकरणासंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीतील नमुना-संकलन स्थळाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Dawkinsia-Bav">{{cite journal |last=Katwate |first=Unmesh |last2=Apte |first2=Deepak |last3=Raghavan |first3=Rajeev |title=Dawkinsia uttara, a new species of filament barb (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India |journal=Vertebrate Zoology |volume=70 |issue=4 |year=2020 |pages=717–730 |url=https://www.researchgate.net/publication/346515808_Dawkinsia_uttara_a_new_species_of_filament_barb_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदी शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या जलप्रवाहाचा पर्यावरणीय संदर्भ व्यापक शास्त्री नदी खोऱ्याशी जोडला जातो. शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीच्या जलमार्गावरील अधिकृत व्यवहार्यता अहवालात बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> == नदीप्रणाली आणि शास्त्री नदीशी संबंध == बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]च्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी व जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालानुसार, शास्त्री नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील प्रचितगड परिसरात होतो आणि ती पुढे [[जयगड]] खाडीमार्गे अरबी समुद्राला मिळते. या अहवालात शास्त्री नदीच्या उपनद्यांमध्ये बाव, गडगडी, गड, आसवी आणि गांदगी या नद्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या अहवालानुसार शास्त्री नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राचे क्षेत्रफळ सुमारे २,१७४ चौ.कि.मी. आहे. नदीची मुख्य धारा उगमापासून समुद्रापर्यंत सुमारे ८० किमी लांबीची असल्याचेही या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. बाव नदीचा प्रवाह या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडलेला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> === शास्त्री नदीशी संगम === ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम आंबा घाटाजवळील [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांमध्ये होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यानुसार बाव नदी सुमारे ३५ मैल वाहून [[फणगस]] येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक जलमार्गविषयक नोंदींमध्येही बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्यामुळे बाव नदीचे अंतिम जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या माध्यमातून पुढे जयगड खाडीमार्गे अरबी समुद्राकडे होते.<ref name="IWAI-Shastri"/> === जलप्रवाहाची दिशा आणि नदीखोरे === बाव नदी आणि शास्त्री नदीची नदीप्रणाली सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील पश्चिमवाहिनी जलप्रवाहांच्या व्यापक भौगोलिक व्यवस्थेशी संबंधित आहे. शास्त्री नदीचे जलसंकलन क्षेत्र रत्‍नागिरी जिल्ह्यात असून बाव नदी ही त्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> == नदीवरील वाहतूक आणि फेरीसेवा == बाव नदीशी संबंधित नदीपार दळणवळणाच्या ऐतिहासिक नोंदी ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये आढळतात. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले असून, तिच्या प्रवाहाशी संबंधित वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === फेरीसेवा === ऐतिहासिक गॅझेटिअरच्या नोंदीनुसार बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेरीसेवा अस्तित्वात होती.<ref name="Bav-Gazetteer"/> या फेरीस्थळांच्या उल्लेखावरून बाव नदी नदीपार दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. तथापि, फेरीसेवेचा कालावधी, तिचा वापर करणाऱ्या लोकांची संख्या किंवा या सेवांची समाप्ती यासंबंधीचा तपशील स्वतंत्र स्रोतांशिवाय निश्चितपणे सांगता येत नाही. === लहान होड्यांशी संबंधित जलवाहतूक === गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीच्या काही भागांच्या जलवाहतुकीच्या स्थितीबाबत उल्लेख आढळतो. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार नदीच्या प्रवाहातील उथळपणामुळे जलवाहतुकीवर मर्यादा येत होत्या.<ref name="Bav-Gazetteer"/> मात्र उपलब्ध नोंदीच्या आधारे बाव नदीमार्गे मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. नदीवरील जलवाहतुकीचे स्वरूप आणि तिचा प्रत्यक्ष ऐतिहासिक वापर याबाबत अधिक तपशीलासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक स्रोतांची आवश्यकता आहे. === पर्चुरी येथील नदीपूल === आधुनिक काळात पर्चुरी परिसरातील नदीपार दळणवळणासाठी बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान असून त्याची लांबी १८४ मीटर आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge">{{cite web |title=Bav Parchuri River Bridge |publisher=Banka Infracon |url=https://www.bankainfracon.com/projects/bav-parchuri-river-bridge |access-date=27 August 2026 }}</ref> पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळाच्या परिसरात आधुनिक काळात नदीपार दळणवळणासाठी पुलाची सुविधा उपलब्ध झाल्याने या परिसरातील वाहतूक व्यवस्थेच्या स्वरूपात झालेला बदल दिसून येतो. == नदीवरील पूल आणि आधुनिक दळणवळण == बाव नदी ओलांडण्यासाठी आधुनिक काळात कायमस्वरूपी रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्यात आल्या आहेत. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक काळातील प्रकल्पविषयक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये नदीवरील पुलांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === पर्चुरी–कोलांबे पूल === संगमेश्वर तालुक्यातील पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक ४८ (MDR-48) वरील असून तो संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> उपलब्ध प्रकल्पविषयक माहितीनुसार पुलाची एकूण लांबी १८४ मीटर आहे. त्यामध्ये प्रत्येकी ३० मीटर लांबीचे चार स्पॅन आणि ६४ मीटर लांबीची आरसीसी बॉक्स सेल रचना समाविष्ट आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> पुलाच्या पायाभरणीसाठी पाइल फाउंडेशनचा वापर करण्यात आला असून अधिरचनेत पीएससी 'टी' बीम आणि स्लॅब प्रकारच्या संरचनेचा वापर करण्यात आल्याचे प्रकल्पविषयक नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवेच्या संदर्भात === ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> तथापि, ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये नमूद केलेले पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळ आणि आधुनिक काळातील पर्चुरी–कोलांबे दरम्यानील बाव नदीवरील पुलाचे अचूक स्थान एकच होते, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीचा उल्लेख आढळतो, तर उपलब्ध आधुनिक प्रकल्प नोंदीमध्ये पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलाचा उल्लेख आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> दोन्ही नोंदींमध्ये पर्चुरी या ठिकाणाचा उल्लेख असला तरी, ऐतिहासिक फेरीघाट आणि आधुनिक पुलाची अचूक नकाशीय स्थिती, त्यांचे परस्पर अंतर किंवा एकाच नदीपार मार्गाच्या ऐतिहासिक सातत्याचा स्पष्ट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळत नाही. त्यामुळे आधुनिक पुलाला पूर्वीच्या पर्चुरी फेरीस्थळाचा थेट उत्तराधिकारी किंवा त्याच अचूक ठिकाणी उभारलेली संरचना मानणे उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> == कोकण रेल्वे आणि बाव नदी == बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी संगमाच्या व्यापक परिसरातून कोकण रेल्वेचा मार्ग जातो. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालातील नदीमार्गाच्या नकाशांमध्ये शास्त्री नदीच्या प्रवाहासह रेल्वेमार्ग, रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांची नोंद करण्यात आली आहे. संबंधित नकाशांमध्ये ''Railway Bridge'', ''Railway Line'' आणि ''Bav River'' असे स्वतंत्र भौगोलिक घटक दर्शविण्यात आले आहेत.<ref name="IWAI-Shastri"/> कोकण रेल्वे मार्ग हा कोकण किनारपट्टीवरील अनेक नद्या, दऱ्या आणि डोंगराळ प्रदेशांमधून जातो. कोकण रेल्वे महामंडळाच्या अधिकृत माहितीनुसार हा रेल्वेमार्ग महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक या तीन राज्यांमधून जातो.<ref name="Konkan-Railway-Official">{{cite web |title=Introduction |publisher=Konkan Railway Corporation Limited, Ministry of Railways, Government of India |url=https://www.konkanrailway.com/en/introduction |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदी आणि कोकण रेल्वे यांचा संबंध शास्त्री नदीच्या संगमाच्या परिसरातील भौगोलिक व दळणवळणविषयक रचनेच्या संदर्भात पाहता येतो. तथापि, उपलब्ध IWAI नकाशांमध्ये ''Bav River'' आणि ''Railway Bridge'' या नोंदी एकाच नकाशीय परिसरात दर्शविल्या असल्या तरी, संबंधित रेल्वे पूल बाव नदीच्या नेमक्या संगमस्थळावर आहे किंवा बाव नदीवरीलच आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही.<ref name="IWAI-Shastri"/> त्यामुळे बाव नदीच्या संगमाच्या परिसरातील रेल्वेमार्ग आणि रेल्वे पायाभूत सुविधांचा उल्लेख भौगोलिक संबंधाच्या स्वरूपात करता येतो; मात्र संबंधित रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांच्यातील अचूक संरचनात्मक किंवा स्थानिक संबंध निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र रेल्वे अभियांत्रिकी नकाशा, सर्वेक्षण नोंद किंवा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत आवश्यक आहे. == नदी आणि खडीकोळवणचे स्थानिक जीवन == [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. ग्रामपंचायतीच्या उपलब्ध माहितीनुसार गावाची स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावाची लोकसंख्या ३४४ आणि कुटुंबांची संख्या १५३ आहे. गावाचे क्षेत्रफळ १,७३४ हेक्टर असल्याची नोंद ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर करण्यात आली आहे.<ref name="Khadikolvan-GramPanchayat">{{cite web |title=खडीकोळवण ग्रामपंचायत |publisher=ग्रामपंचायत खडीकोळवण, संगमेश्वर, रत्नागिरी |url=https://gpkhadikolvan.com/ |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> बाव नदी खडीकोळवणच्या परिसरातून वाहते. खडीकोळवणविषयीच्या स्थानिक दस्तऐवजीकरणात गावाच्या परिसरातील बाव नदी तसेच पावसाळ्यातील नदीपात्राची छायाचित्रे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref name="Khadikolvan-Local"/> === पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप === पावसाळ्यात बाव नदीच्या प्रवाहात वाढ होऊन नदीपात्र भरून वाहत असल्याचे स्थानिक छायाचित्र-दस्तऐवजीकरणात दिसून येते.<ref name="Khadikolvan-Local"/> बाव नदीच्या पूरस्थितीचे जलवैज्ञानिक निरीक्षण निवळी येथील केंद्रीय जल आयोगाच्या जलमापन केंद्रावर करण्यात येते. या केंद्रासाठी ९.४० मीटर इशारा पातळी आणि ११.०० मीटर धोक्याची पातळी निश्चित करण्यात आली आहे. २३ जुलै २०२१ रोजी या केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.<ref name="CWC-Bav-HFL"/><ref name="Ratnagiri-DDMP"/> ही जलपातळी नोंद निवळी येथील जलमापन केंद्राशी संबंधित असल्यामुळे ती खडीकोळवण गावातील जलपातळीचे थेट मापन मानता येत नाही. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण नदीप्रणालीतील पावसाळ्यातील वाढलेल्या प्रवाहाच्या संदर्भात या नोंदी महत्त्वाच्या आहेत.<ref name="CWC-Bav-HFL"/> === शेती आणि पूरस्थिती === बाव नदीला आलेल्या पुरामुळे संगमेश्वर तालुक्यातील नदीकाठच्या भागांतील शेतीवर परिणाम झाल्याच्या घटना वृत्तस्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आल्या आहेत. जुलै २०२३ मध्ये बाव नदीला पूर आल्यामुळे नदीकाठच्या भागातील भातशेती पाण्याखाली गेल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Bav-Flood-2023">{{cite news |title=किनाऱ्यावरील हजारो एकर भातशेती पाण्याखाली |work=अॅग्रोवन |date=28 July 2023 |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/thousands-of-acres-of-paddy-fields-on-the-coast-under-water |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> ऑगस्ट २०२२ मध्येही मुसळधार पावसाच्या काळात संगमेश्वर तालुक्यातील बाव नदी दुथडी भरून वाहत असल्याची आणि नदीकाठच्या परिसरावर पूरस्थितीचा परिणाम झाल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Bav-Flood-2022">{{cite news |title=रत्नागिरी जिल्ह्याला पावसानं झोडपलं, संगमेश्वर तालुक्यातील भातशेती पाण्याखाली |work=ABP माझा |date=9 August 2022 |url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/maharashtra-marathi-news-breaking-news-live-updates-9-august-2022-today-tuesday-marathi-headlines-mumbai-news-national-politics-news-1088076/amp |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> === स्थानिक पायाभूत सुविधांवरील परिणाम === खडीकोळवण गावात मुसळधार पावसाच्या काळात स्थानिक पायाभूत सुविधांवर परिणाम झाल्याच्या घटनांचीही नोंद आहे. जुलै २०२६ मध्ये गावातील रस्त्याच्या कडेला मातीची धूप होऊन रस्ता खचल्याची आणि त्यामुळे वाहतूक व सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण झाल्याची वृत्तनोंद करण्यात आली होती.<ref name="Khadikolvan-Road-2026">{{cite news |title=संगमेश्वर तालुक्यातील खडीकोळवण गावातील रस्ता खचला; अपघाताचा धोका वाढला |work=सामना |date=9 July 2026 |url=https://www.saamana.com/road-collapses-in-khadikolvan-village-sangameshwar-taluka-risk-of-accidents-increases/ |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> मात्र, या रस्त्याच्या नुकसानीचे थेट कारण बाव नदीची पूरस्थिती होती, असा निष्कर्ष संबंधित वृत्तनोंदीच्या आधारे स्वतंत्रपणे काढता येत नाही. त्यामुळे या घटनेचा उल्लेख खडीकोळवण परिसरातील पावसाळ्यातील पायाभूत सुविधांवरील परिणामाच्या संदर्भातच करणे योग्य आहे.<ref name="Khadikolvan-Road-2026"/> === स्थानिक जीवनाशी संबंध === उपलब्ध स्थानिक, प्रशासकीय आणि वृत्तस्रोतांवरून बाव नदीचा खडीकोळवणच्या परिसराशी भौगोलिक संबंध असल्याचे दिसून येते. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह आणि संगमेश्वर तालुक्यात नोंदविण्यात आलेल्या पूरस्थितीच्या घटनांचा नदीकाठच्या शेती व स्थानिक परिसरावर परिणाम होऊ शकतो. तथापि, खडीकोळवण गावातील विशिष्ट वस्ती, घरे किंवा शेतीवरील परिणाम स्वतंत्र स्थानिक किंवा प्रशासकीय स्रोतांद्वारे स्पष्टपणे सिद्ध झाल्याशिवाय त्याबाबत विशिष्ट निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Khadikolvan-Local"/><ref name="Bav-Flood-2023"/><ref name="Bav-Flood-2022"/> == नदीचा इतिहास व बदलता मानवी वापर == बाव नदीचा मानवी वापर ऐतिहासिक काळापासून स्थानिक दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो. नदीच्या काही भागात लहान होड्यांच्या वापरासंबंधीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक काळात बाव नदीवरील नदीपार दळणवळणासाठी कायमस्वरूपी पुलांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलासंबंधीची आधुनिक प्रकल्प नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> बाव नदीचा आधुनिक काळातील आणखी एक उपयोग जलस्रोत म्हणून करण्यात आला आहे. निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची नोंद उपलब्ध न्यायालयीन व प्रशासकीय स्रोतांमध्ये आढळते.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/><ref name="CAG-Bav-Weir"/> अशा प्रकारे उपलब्ध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये बाव नदीशी संबंधित मानवी वापराचे विविध स्वरूप दिसून येते. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नदीपार फेरीसेवा आणि स्थानिक जलवाहतुकीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक स्रोतांमध्ये नदीवरील पूल आणि जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/><ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> == पर्यावरणीय स्थिती आणि संवर्धन == बाव नदीचे खोरे सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील भौगोलिक प्रदेशाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून प्रामुख्याने पश्चिमेकडे वाहतात. जिल्ह्याचा सह्याद्रीलगतचा भाग डोंगराळ असून या प्रदेशात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते.<ref name="GSDA-Ratnagiri"/> === जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय संदर्भ === केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक नोंदीनुसार निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे.<ref name="CWC-Hydro">{{cite web |title=Hydrological Network Details of Central Water Commission |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/hydrological-network-details-of-cwc.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> त्यामुळे नदीचा पर्यावरणीय अभ्यास केवळ मुख्य नदीपात्रापुरता मर्यादित न राहता तिच्या जलसंकलन क्षेत्रातील भूआकृती, पर्जन्यमान, वनप्रदेश आणि उपनद्यांच्या व्यापक संदर्भात केला जातो. बाव नदीच्या नदीप्रणालीतील सप्तलिंगी नदीसारख्या उपनद्यांचे खोरेही या व्यापक पर्यावरणीय व्यवस्थेचा भाग आहे. सप्तलिंगी नदीच्या नदीखोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीखोऱ्यातील भूआकृती, गाळवहन, मानवी वस्ती आणि नदीशी संबंधित पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-Geomorphology"/><ref name="Saptalingi-River-Health"/> === कुंडी खोरे आणि जैवविविधता === बाव नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राशी संबंधित कुंडी खोऱ्यातील जैवविविधतेवर स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. उपलब्ध अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुंडी खोऱ्यातील फुलपाखरांच्या विविधतेची नोंद करण्यात आली असून त्याचा अभ्यास जानेवारी २०२१ ते डिसेंबर २०२२ या कालावधीत करण्यात आला आहे.<ref name="Kundi-Biodiversity">{{cite journal |title=Butterfly Diversity in Kundi Valley, Dist. Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=नियतकालिकाचे अचूक नाव |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/388870157_Butterfly_Diversity_in_Kundi_Valley_Dist_Ratnagiri_Maharashtra_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> कुंडी खोऱ्याशी संबंधित जैवविविधतेच्या नोंदी बाव नदीच्या व्यापक जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरतात. तथापि, कुंडी खोऱ्यात नोंदविलेल्या सर्व जैवविविधता घटकांचा थेट संबंध संपूर्ण बाव नदीपात्राशी आहे, असा निष्कर्ष स्वतंत्र नदीकेंद्रित अभ्यासाशिवाय काढता येत नाही. === नदी आणि जलपरिसंस्था === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासात जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोतांचे दूरसंवेदन आणि भौगोलिक माहिती प्रणालीच्या साहाय्याने दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील माशांच्या वर्गीकरणविषयक वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. या अभ्यासात बाव नदी नमुना-संकलनाच्या स्थानांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="Dawkinsia-Bav"/> === संवर्धन आणि संशोधनाची आवश्यकता === उपलब्ध वैज्ञानिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये बाव नदीचे जलसंकलन क्षेत्र, नदीप्रणाली, मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित नोंदी, पूरस्थिती आणि निवडक जैवविविधता घटकांचा उल्लेख आढळतो. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण जलपरिसंस्थेचा समग्र अभ्यास—ज्यामध्ये जलगुणवत्ता, मत्स्यजीव, इतर जलचर, नदीकाठची वनस्पती, गाळवहन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा एकत्रित विचार केला जाईल—असा स्वतंत्र आणि व्यापक अभ्यास उपलब्ध स्रोतांमध्ये मर्यादित प्रमाणात दिसून येतो. त्यामुळे बाव नदीच्या पर्यावरणीय स्थितीबाबत उपलब्ध माहिती प्रामुख्याने निवडक वैज्ञानिक अभ्यास, जलवैज्ञानिक नोंदी आणि जिल्हास्तरीय पर्यावरणीय माहितीतून समोर येते. नदीच्या संवर्धनाशी संबंधित अधिक व्यापक निष्कर्षांसाठी नदीकेंद्रित पर्यावरणीय संशोधन आणि दीर्घकालीन निरीक्षण आवश्यक ठरू शकते. == नदीवरील जलमापन आणि वैज्ञानिक निरीक्षण == बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक निरीक्षणासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे केंद्रीय जल आयोगाचे निरीक्षण केंद्र आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीमध्ये या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद असून ते पश्चिमवाहिनी नद्यांच्या ''Tapi to Tadri'' नदीखोऱ्याच्या वर्गीकरणात समाविष्ट करण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> === निवळी जलमापन केंद्र === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राची सुरुवात १२ जुलै १९९४ रोजी झाली. केंद्राचे स्थान १७°०४′०९″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°२७′००″ पूर्व रेखांश असे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> === वैज्ञानिक निरीक्षण === निवळी येथील केंद्राच्या माध्यमातून बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक स्थितीशी संबंधित निरीक्षण केले जाते. केंद्रीय जल आयोगाच्या देशव्यापी जलवैज्ञानिक निरीक्षण जाळ्यातील अशा केंद्रांद्वारे प्रमुख नद्या आणि त्यांच्या उपनद्यांशी संबंधित जलवैज्ञानिक माहितीचे निरीक्षण आणि संकलन केले जाते.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पूल File:LONG VIEW OF BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पुलाचे दूरवरून दिसणारे दृश्य File:River in maharashtra, A view from running Train.jpg|महाराष्ट्रातील नदीचे दृश्य File:Surya River Kasa Kh Maharashtra India.jpg|सूर्या नदी File:Vashishti RiverI near Chiplun Maharashtra , India MG 1639.jpg|चिपळूणजवळील वाशिष्ठी नदी File:Vashishti river as seen from the Parshuram ghats.jpg|परशुराम घाटातून दिसणारी वाशिष्ठी नदी File:River Savitri in Konkan.jpg|सावित्री नदी </gallery> == हेही पहा == * [[शास्त्री नदी]] * [[संगमेश्वर तालुका]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://cwc.gov.in/ केंद्रीय जल आयोग] * [https://wrd.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227081934/https://wrd.maharashtra.gov.in/ |date=2021-12-27 }} {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या]] kqv5me52hljya7uxy42edyxkl5qeyy6 2708911 2708812 2026-09-10T04:48:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708911 wikitext text/x-wiki [[File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|thumb|right|300px|'''बाव नदीवरील पूल''']] '''बाव नदीचा प्रवाह''' संगमेश्वर तालुक्यातील विविध भागांमधून जातो. [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव असून ते बाव नदीच्या परिसराशी संबंधित आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.<ref name="Census-Khadikolvan">{{cite book |author=Directorate of Census Operations, Maharashtra |title=Census of India 2011: Maharashtra, Series 28, Part XII-A, District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs, Government of India |location=Mumbai |year=2014 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824/download/36168/DH_2011_2732_PART_A_DCHB_RATNAGIRI.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> स्थानिक दस्तऐवजीकरणात खडीकोळवण गावाच्या परिसरातून वाहणाऱ्या बाव नदीचा उल्लेख आणि नदीपात्राची छायाचित्रात्मक नोंद आढळते.<ref name="Khadikolvan-Local">{{cite book |last=Gholam |first=Anant Sakharam |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Adv. Anant Sakharam Gholam |date=13 July 2025 |url=https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47 |language=mr |access-date=27 August 2026 }}</ref> === पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप === पावसाळ्यात बाव नदीच्या जलप्रवाहात वाढ होत असल्यामुळे खडीकोळवण परिसरातील नदीपात्र आणि नदीकाठच्या भागांवर तिचा परिणाम होतो. स्थानिक दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदी भरून वाहत असल्याची नोंद आढळते.<ref name="Khadikolvan-Local"/> === स्थानिक जीवनाशी संबंध === बाव नदीचा खडीकोळवण परिसराशी संबंध भौगोलिक तसेच स्थानिक जीवनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह, नदीकाठची शेती आणि स्थानिक दळणवळणावर होणारे परिणाम यांचा संबंध परिसरातील नदी स्थितीशी जोडला जातो. बाव नदीच्या पूरस्थितीचे अधिकृत निरीक्षण निवळी येथील जलमापन केंद्रावर केले जाते. नदीच्या जलपातळीशी आणि पूरस्थितीशी संबंधित सविस्तर माहिती '''जलपातळी व पूरस्थिती''' या विभागात देण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Bav-HFL">{{cite web |title=Flood Forecasting and Monitoring Information: Bav at Niivali, Ratnagiri |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=2021 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/cfcrcwcdfb-14.07.2021-2.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref><ref name="CWC-Hydrological-Network">{{cite report |author=Central Water Commission |title=Hydrological Network Details |publisher=Central Water Commission, Government of India |location=New Delhi |url=https://cwc.gov.in/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी Bav River Part-1 आणि Bav River Part-2 असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood">{{cite web |title=Additional Affidavit of Applicant in OA No. 185/2023 |publisher=National Green Tribunal |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/Additional%20Affidavit%20of%20Applicant%20in%20OA%20No.185-2023%20%28page%20nos.713-846%29.pdf |access-date=9 September 2026}}</ref> स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> == जलव्यवस्थापन == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा उपयोग जलपुरवठा योजनेशी संबंधित कामांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. [[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर ''K.T. Weir'' आणि ''Jack-Well'' उभारण्याशी संबंधित कामाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या कामाचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची तसेच संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाल्याची नोंद निर्णयात करण्यात आली आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC">{{cite web |title=Maharashtra Industrial Development Corporation v. M/s. Kolwalkar Gupte Construction |publisher=Bombay High Court |date=18 February 2020 |url=https://indiankanoon.org/doc/192476438/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> === जलसंधारण संरचना === निवळी येथील बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालात करण्यात आली आहे. या अहवालानुसार, बाव नदीवरील निवळी येथील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.<ref name="CAG-Bav-Weir">{{cite report |author=Comptroller and Auditor General of India |title=Report of the Comptroller and Auditor General of India on Public Sector Undertakings, Government of Maharashtra |publisher=Comptroller and Auditor General of India |location=New Delhi |year=2014 |url=https://saiindia.gov.in/uploads/download_audit_report/2014/Maharashtra_Report_2_2014.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या देखभाल व दुरुस्तीची आवश्यकता पुढील काळातही नोंदविण्यात आली आहे. २०२६–२७ या कालावधीसाठी महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाच्या नावाने प्रसिद्ध झालेल्या निविदा नोंदीमध्ये निवळी जलपुरवठा योजनेअंतर्गत बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' येथे ''M.S. needles'' बसविणे व काढणे तसेच इतर विविध कामांचा समावेश असलेल्या वार्षिक देखभाल व दुरुस्ती कामाचा उल्लेख आहे.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026">{{cite web |title=M and R to Nivali Water Supply Scheme — Fixing and Removing M.S. Needles at K.T. Weir on Bav River and Other Miscellaneous Work |publisher=Tender18 |date=7 August 2026 |url=https://tender18.com/tenders-details/16658318 |access-date=27 August 2026 }}</ref> या निविदेची नोंद इतर निविदा-सूची स्रोतांमध्येही महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ, रत्‍नागिरी येथील २०२६–२७ या कालावधीतील वार्षिक देखभाल काम म्हणून करण्यात आली आहे.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026"/><ref name="Nivali-Tender-2026-Alt">{{cite web |title=Maharashtra Industrial Development Corporation Tender — Annual Maintenance Contract for Nivali Water Supply Scheme and Bav River Weir Repairs |publisher=TenderShark |date=August 2026 |url=https://www.tendershark.com/details/maharashtra-tender/maharashtra-industrial-development-corporation/78d9ef14-f02f-460b-8d49-6f20134f1e36 |access-date=27 August 2026 }}</ref> == भौगोलिक स्वरूप == === उगम === बाव नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या परिसरात होतो. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगांतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याची नोंद आहे.<ref name="Bav-Gazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924070623578%29.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> [[मार्लेश्वर]] परिसर हा सह्याद्री पर्वतरांगांतील परिसराचा भाग असून मार्लेश्वरजवळील धारेष्वर धबधब्याचा उल्लेख स्थानिक पर्यटनविषयक नोंदीमध्ये आढळतो.<ref name="Bav-Marleshwar">{{cite web |title=English Movie - Marleshwar Cave Temple |publisher=MahaParyatan |date=7 January 2021 |url=https://mahaparyatan.com/579/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> === प्रवाह === बाव नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील उगमप्रदेशातून पुढे [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातून]] वाहते. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा प्रवाह तुलनेने सुपीक खोऱ्यातून सुमारे ३५ मैल वाहत असल्याची नोंद आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> स्थानिक दस्तऐवजीकरणानुसार बाव नदीचा प्रवाह [[खडीकोळवण]] गावाच्या परिसरातून जातो. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दस्तऐवजीकरणात बाव नदीचे तसेच पावसाळ्यात भरून वाहणाऱ्या नदीपात्राचे छायाचित्र-दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> बाव नदी पुढे [[फणगस]] येथे [[शास्त्री नदी]]च्या डाव्या तीरास मिळते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === शास्त्री नदीमार्गे समुद्राशी संबंध === बाव नदी थेट [[अरबी समुद्र]]ाला मिळत नाही. ती फणगस येथे शास्त्री नदीला मिळते. शास्त्री नदी पुढे [[जयगड]] परिसरातील [[जयगड खाडी]]मार्गे अरबी समुद्राला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचे जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या जलप्रणालीमार्फत समुद्राकडे होते.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="IWAI-Shastri">{{cite report |author=Inland Waterways Authority of India |title=Feasibility Report: Shastri River/Jaigad Creek (NW-91) |publisher=Inland Waterways Authority of India, Ministry of Shipping, Government of India |location=New Delhi |year=2017 |url=https://iwai.nic.in/sites/default/files/2176778028NW-91%20Shastri%20Final%20FSR_0.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र == === नदीची लांबी === बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक स्रोतांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> “आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी, अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि वळणदारपणाचा निर्देशांक (sinuosity index) १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.” आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात नदीच्या अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक (''sinuosity index'') १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Length-GIS">{{cite journal |last=Patil |first=Sardar A. |last2=Narkhede |first2=Deepak S. |last3=Joshi |first3=Suraj |last4=Purohit |first4=Mugdha |last5=Pendharkar |first5=Gauri |last6=Kulkarni |first6=Prajkta |title=Utilizing Geospatial Technology for Assessing Linear Characteristics of the Shastri River Basin Morphometry to Enhance Sustainability in Watershed Management |journal=Journal of the Maharaja Sayajirao University of Baroda |volume=57 |issue=1 (III) |year=2023 |pages=66–73 |url=https://www.researchgate.net/publication/385422999_UTILIZING_GEOSPATIAL_TECHNOLOGY_FOR_ASSESSING_LINEAR_CHARACTERISTICS_OF_THE_SHASTRI_RIVER_BASIN_MORPHOMETRY_TO_ENHANCE_SUSTAINABILITY_IN_WATERSHED_MANAGEMENT |access-date=9 September 2026 }}</ref> ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक GIS अभ्यासातील ७१.०७ किमीची नोंद या वेगवेगळ्या स्रोतांवर आधारित आहेत. या दोन मोजमापांमध्ये वापरलेली मोजणीची पद्धत तसेच नदीच्या प्रवाहाच्या सुरुवातीच्या आणि अंतिम बिंदूंची व्याख्या समान आहे की नाही, याची स्वतंत्र पुष्टी उपलब्ध नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडले जातात. == जलपातळी व पूरस्थिती == === जलमापन केंद्रावरील पूरपातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Flood">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |year=2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन आराखड्यातही बाव नदीसाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर अशी नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Ratnagiri-DDMP">{{cite report |author=District Disaster Management Authority, Ratnagiri |title=District Disaster Management Plan 2023–24: District Ratnagiri |publisher=Collector Office, Ratnagiri, Government of Maharashtra |location=Ratnagiri |year=2023 |url=https://divcomkonkan.gov.in/frontend/pdf/disaster/DDMP-Ratngiri-2023-24.pdf |access-date=9 September 2026 |archive-date=2025-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427203733/https://divcomkonkan.gov.in/frontend/pdf/disaster/DDMP-Ratngiri-2023-24.pdf |url-status=dead }}</ref> === २०२१ मधील पूरस्थिती === केंद्रीय जल आयोगाच्या २३ जुलै २०२१ रोजीच्या दैनिक पूरस्थिती अहवालानुसार, निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.<ref name="CWC-Bav-2021">{{cite web |title=Daily Flood Situation Report |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=23 July 2021 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/dfbcwc23072021_3.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> ही जलपातळी निवळी येथील जलमापन केंद्रासाठी निश्चित करण्यात आलेल्या ११.०० मीटर धोक्याच्या पातळीपेक्षा अधिक होती.<ref name="CWC-Flood"/> २०२१ मधील या उच्च जलपातळीच्या घटनेची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१–२२ च्या वार्षिक अहवालातही करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Annual-2021">{{cite web |title=Annual Report 2021–22 |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/annual-report-21-22.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> == खडीकोळवण आणि बाव नदी == [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.<ref name="Census-Khadikolvan"/> खडीकोळवण गावातून बाव नदी वाहत असल्याचे स्थानिक दस्तऐवजीकरणात नमूद करण्यात आले आहे. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दृश्य दस्तऐवजीकरणात ''खडीकोळवण गावातून वाहणारी बाव नदी'' तसेच ''बाव नदी पात्र – भरून वाहणारी नदी'' अशी स्वतंत्र छायाचित्रे समाविष्ट करण्यात आली आहेत.<ref name="Khadikolvan-Local"/> महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी ''Bav River Part-1'' आणि ''Bav River Part-2'' असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याची नोंदही करण्यात आली आहे.<ref name="Khadikolvan-Local"/> == ऐतिहासिक संदर्भ == बाव नदीचा उल्लेख रत्‍नागिरी परिसराच्या जुन्या भौगोलिक व प्रशासकीय नोंदींमध्ये आढळतो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगेतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीनुसार बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]ला मिळणाऱ्या प्रमुख नद्यांपैकी एक असून [[फणगस]] येथे तिचा शास्त्री नदीशी संगम होतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवा === ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याची नोंद आढळते. त्यानुसार बाव नदीवर '''वांद्री''' आणि '''पर्चुरी''' येथे फेऱ्या चालत होत्या.<ref name="Bav-Gazetteer"/> बाव नदीवरील फेरीसेवेची ही नोंद नदीचा स्थानिक दळणवळणासाठीही उपयोग होत असल्याचे दर्शविते. तथापि, उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीच्या आधारे या फेरीसेवेची सुरुवात, कालावधी, वापराचा व्याप किंवा ती बंद होण्याचा कालावधी याबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. == जलव्यवस्थापन == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा वापर जलपुरवठा योजनेशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर [[K.T. Weir]] आणि जॅक-वेल उभारण्यासंबंधीची निविदा महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाने काढली होती. ही कामे निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी संबंधित असल्याची नोंद [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाच्या]] २०२० मधील एका निर्णयात करण्यात आली आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> उपलब्ध न्यायालयीन नोंदीनुसार, K.T. Weir आणि जॅक-वेलच्या बांधकामासाठीची निविदा स्वीकारल्यानंतर संबंधित कंत्राटदारास काम देण्यात आले होते. कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी करण्यात आली होती.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> === बाव नदीवरील K.T. Weir === निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या [[भारताचे नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक|नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या]] महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही आढळते. या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाव नदीवरील नेवळी येथील K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> उपलब्ध नोंदींवरून बाव नदीवरील निवळी परिसरातील K.T. Weir ही नदीच्या पाण्याशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत संरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते. तथापि, या संरचनेची विद्यमान कार्यस्थिती, जलसाठवण क्षमता किंवा प्रत्यक्ष जलपुरवठ्याचे प्रमाण याबाबत स्वतंत्र आणि अद्ययावत अधिकृत स्रोत उपलब्ध झाल्याशिवाय त्यासंबंधी अधिक तपशील निश्चितपणे मांडता येत नाही. == जैवविविधता == === मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक नोंदी === बाव नदीचा उल्लेख पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांशी संबंधित वैज्ञानिक नोंदींमध्ये आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील बाव नदीतून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. संबंधित नमुना-संकलनाच्या नोंदीमध्ये स्थान १७°०६′०६.०८″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°३७′१६.११″ पूर्व रेखांश असे दिले आहे.<ref name="Bav-Fish-Study">{{cite journal |last=Katwate |first=Unmesh |last2=Knight |first2=J. D. Marcus |last3=Anoop |first3=V. K. |last4=Raghavan |first4=Rajeev |last5=Dahanukar |first5=Neelesh |title=Three new species of filament barbs of the genus Dawkinsia (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India |journal=Vertebrate Zoology |volume=70 |issue=2 |pages=207–233 |year=2020 |url=https://www.researchgate.net/publication/341251653_Three_new_species_of_filament_barbs_of_the_genus_Dawkinsia_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्रातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या पूर्वीच्या संकलन नोंदींमध्येही संगमेश्वर–मार्लेश्वर मार्गावरील निवे येथील बाव नदीचा नमुना-संकलन स्थळ म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref name="Freshwater-Fishes-Maharashtra">{{cite book |last=Karmakar |first=A. K. |last2=Yadav |first2=B. E. |last3=Bairagi |first3=N. |last4=Das |first4=A. |last5=Banerjee |first5=P. K. |last6=Jadhav |first6=S. S. |chapter=Freshwater fishes |title=Fauna of Maharashtra |series=State Fauna Series |volume=20 |issue=Part 1 |pages=247–367 |publisher=Zoological Survey of India |year=2012 |url=https://www.researchgate.net/publication/281614495_Freshwater_fishes_of_Maharashtra |access-date=27 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक जैवविविधतेच्या संदर्भात === बाव नदी सह्याद्री आणि कोकणातील नदीप्रणालीच्या भौगोलिक परिसरात वाहते. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील नदीप्रणाली मत्स्यजीवांच्या विविधता आणि स्थानिक प्रजातींच्या दृष्टीने वैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या मानल्या जातात. तथापि, प्रादेशिक स्तरावरील जैवविविधतेच्या नोंदीवरून बाव नदीतील सर्व मत्स्यप्रजातींची किंवा तिच्या संपूर्ण जलीय जैवविविधतेची निश्चित सूची तयार करता येत नाही.<ref name="Bav-Fish-Study"/> === संशोधनाच्या मर्यादा === उपलब्ध वैज्ञानिक स्रोतांमध्ये बाव नदीसाठी स्वतंत्र आणि व्यापक मत्स्यजैवविविधता सर्वेक्षणाची स्पष्ट नोंद मर्यादित स्वरूपात उपलब्ध आहे. त्यामुळे नदीतील प्रजातींची एकूण संख्या, स्थानिक प्रजातींचे प्रमाण किंवा संवर्धनाच्या दृष्टीने विशिष्ट प्रजातींची स्थिती याबाबत स्वतंत्र वैज्ञानिक सर्वेक्षणाशिवाय निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नमुना-संकलन नोंदी मात्र बाव नदीतील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक अभ्यासासाठी उपलब्ध असलेल्या स्थानिक पुराव्यांपैकी आहेत.<ref name="Bav-Fish-Study"/><ref name="Freshwater-Fishes-Maharashtra"/> == उपनद्या आणि नदीप्रणाली == === सप्तलिंगी नदी === '''सप्तलिंगी नदी''' ही बाव नदीला मिळणारी उपनदी आहे. सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्याच्या भौगोलिक अभ्यासात तिचा बाव नदीशी संगम होत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात नदीखोऱ्याच्या भूआकृतीविषयक वैशिष्ट्यांचा तसेच नदीप्रवाहाशी संबंधित गाळाचे वहन आणि निक्षेपणाच्या प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-Geomorphology">{{cite journal |last=Thakurdesai |first=Surendra C. |title=Study of Geomorphology of Saptalingi Basin, Maharashtra |journal=Review of Research |volume=8 |issue=8 |date=May 2019 |url=https://oldror.lbp.world/UploadedData/12903.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> सप्तलिंगी नदीच्या नदी-आरोग्यविषयक अभ्यासानुसार, ही पश्चिमवाहिनी नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील हर्पुडे गावाच्या परिसरात उगम पावते. ती सुमारे ३३ किलोमीटर वाहून संगमेश्वर तालुक्यातील टाळे गावाजवळ बाव नदीला मिळते. या नदीचे जलसंकलन क्षेत्र सुमारे २७,६९३ एकर असून तिचा प्रवाह संगमेश्वर तालुक्यातील १७ गावांशी संबंधित असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Saptalingi-River-Health">{{cite report |last=Mahajan |first=Gunwant |title=Aware the Local Stakeholders of the Health of the Saptalingi River in Sangameshwar Block, Ratnagiri District, Maharashtra |publisher=M. S. Swaminathan Research Foundation and Asia-Pacific Network for Global Change Research |year=2023 |url=https://www.apn-gcr.org/wp-content/uploads/2024/09/Appendices-Kumar.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> === नदीखोऱ्याशी संबंध === सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीच्या पर्यावरणीय स्थिती, नदीखोऱ्यातील मानवी वस्ती आणि स्थानिक समुदायांचा नदीशी असलेला संबंध यांचा विचार करण्यात आला आहे. संबंधित अभ्यासात नदीच्या पाण्याचा स्थानिक वापर, भूजल पुनर्भरणाशी संबंधित प्रक्रिया आणि नदीकडून मिळणाऱ्या पर्यावरणीय सेवांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-River-Health"/> सप्तलिंगी नदी बाव नदीला मिळत असल्यामुळे तिचे जलसंकलन क्षेत्र आणि नदीखोऱ्यातील नैसर्गिक व मानवी घटक बाव नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीचा भाग बनतात.<ref name="Saptalingi-Geomorphology"/><ref name="Saptalingi-River-Health"/> == नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र == === नदीची लांबी === बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक अभ्यासांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक १.८६ असा नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Length-GIS"/> ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवरील अभ्यासातील ७१.०७ किमी ही मोजणी वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. या मोजमापांच्या पद्धती तसेच प्रवाहाची सुरुवात आणि समाप्ती निश्चित करण्याची निकष समान आहेत की नाहीत, हे उपलब्ध नोंदींवरून स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात मांडले जातात. === जलसंकलन क्षेत्र === केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे. या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> == जलपातळी व पूरस्थिती == === पूर इशारा व धोक्याची पातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Bav-Level">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=April 2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> === २०२१ मधील सर्वोच्च पूरपातळी === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, २३ जुलै २०२१ रोजी निवळी येथील बाव नदीवर १५.१५५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली. ही नोंद निवळी केंद्रासाठी केंद्रीय जल आयोगाच्या पूरविषयक नोंदीत नमूद असलेल्या सर्वोच्च पूरपातळीशी संबंधित आहे.<ref name="CWC-Bav-Level"/> यापूर्वी केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१ मधील पूरस्थिती नोंदीत निवळी येथील बाव नदीसाठी १२.४६५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली होती. ती ५ ऑगस्ट २०१९ रोजीची असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Bav-HFL-2021">{{cite web |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting |publisher=Central Water Commission, Government of India |date=April 2025 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> २०२१ च्या पावसाळ्यात बाव नदीवरील निवळी केंद्र अत्यंत पूरस्थिती अनुभवलेल्या केंद्रांपैकी एक असल्याची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या अहवालात करण्यात आली आहे.<ref name="CWC-Annual-2021"/> == पूररेषा व पूरक्षेत्र == महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या यादीमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यासाठी बाव नदीचे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत. या यादीत अनुक्रमांक १९२ वर ''बाव नदी पार्ट-१, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' आणि अनुक्रमांक १९३ वर ''बाव नदी पार्ट-२, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' अशी नोंद आहे.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> बाव नदीसाठी स्वतंत्र पूररेषा नकाशे उपलब्ध असल्याची ही नोंद संगमेश्वर तालुक्यातील नदीच्या संबंधित भागांचे पूररेषा नकाशीकरण करण्यात आल्याचे दर्शविते.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> === खडीकोळवणच्या संदर्भातील पूररेषा === बाव नदीच्या पूररेषा नकाशांमध्ये ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' असे दोन स्वतंत्र भाग नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> तथापि, अधिकृत सूचीतील नोंदीच्या आधारे खडीकोळवण गावाचा कोणता भाग या दोन नकाशांपैकी कोणत्या नकाशात दर्शविण्यात आला आहे, हे निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे खडीकोळवणमधील विशिष्ट भूभाग, वस्ती किंवा घर पूररेषेत येते अथवा येत नाही, असा निष्कर्ष केवळ नकाशांच्या शीर्षकांवरून काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' या प्रत्यक्ष पूररेषा नकाशांमधील गावांची नावे, नदीमार्ग, भौगोलिक सीमा आणि पूररेषांची स्थानिक स्थिती यांचा स्वतंत्र नकाशीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="WRD-Bav-Flood"/> == नदीशी संबंधित मानवी जीवन व स्थानिक इतिहास == बाव नदीचा स्थानिक मानवी जीवनाशी संबंध ऐतिहासिक काळापासून दळणवळण आणि जलवाहतुकीच्या माध्यमातून जोडलेला असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या जुन्या भौगोलिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवा === ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' या १८८० मधील गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेऱ्या चालत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीवरून नदीच्या दोन्ही तीरांदरम्यानच्या स्थानिक दळणवळणात बाव नदीचा उपयोग होत असल्याचे दिसून येते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> मात्र उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीमध्ये या फेरीसेवांची सुरुवात, त्यांचा कालावधी किंवा त्या नंतर कधी बंद झाल्या याबाबत सविस्तर माहिती दिलेली नाही. त्यामुळे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीच्या मर्यादेतच या फेरीसेवांचा उल्लेख केला जातो. === नौकानयनाचा संदर्भ === B. K. Apte यांच्या ''A History of the Maratha Navy and Merchantships'' या पुस्तकात बाव नदी ही शास्त्री नदीची उपनदी असून ती लहान होड्यांसाठी नौकानयनयोग्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Apte-Maratha-Navy">{{cite book |last=Apte |first=Bhalchandra Krishna |title=A History of the Maratha Navy and Merchantships |publisher=State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1973 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/A%20HISTORY%20OF%20THE%20MARATHA%20NAVY%20AND%20MERCHANTSHIPS.pdf |access-date=9 September 2026 |archive-date=2025-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219014929/https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/A%20HISTORY%20OF%20THE%20MARATHA%20NAVY%20AND%20MERCHANTSHIPS.pdf |url-status=dead }}</ref> या नोंदीवरून बाव नदीच्या काही भागांमध्ये लहान नौकांच्या वाहतुकीसाठी अनुकूल परिस्थिती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. तथापि, या नौकानयनाचा कालावधी, व्यापारी वापराचे प्रमाण किंवा नियमित जलवाहतूक व्यवस्थेचा तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद नसल्यामुळे त्याबाबत अधिक व्यापक निष्कर्ष काढणे उचित ठरणार नाही. === शास्त्री नदीच्या जलमार्गाशी संबंध === बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचा प्रवाह शास्त्री नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडला जातो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये बाव नदी फणगस येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> शास्त्री नदीच्या प्रवाहाशी आणि तिच्या जलमार्गाशी संबंधित ऐतिहासिक दळणवळणाच्या नोंदी जुन्या गॅझेटिअरमध्ये आढळतात. बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी असलेल्या संगमामुळे बाव नदीचा संबंध या व्यापक नदीप्रणालीशी भौगोलिकदृष्ट्या जोडला जातो.<ref name="Bav-Gazetteer" /> <ref name="IWAI-Shastri"/> तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे बाव नदीमार्गे थेट सागरी व्यापार किंवा मोठ्या प्रमाणावरील व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक काळातील जलस्रोताचा वापर === आधुनिक काळात बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवरील जलपुरवठा योजनेशी संबंधित K.T. Weir आणि Jack-Well यांचा उल्लेख मुंबई उच्च न्यायालयाच्या एका निर्णयात करण्यात आला आहे.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आली आहे.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा योजना आणि जलसंधारण संरचनांविषयी अधिक माहिती '''[[जलव्यवस्थापन|जलव्यवस्थापन]]''' या विभागात दिली आहे. == जलस्रोत व जलपुरवठा == === निवळी जलपुरवठा योजना === बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयानुसार या कामासाठी निविदा प्रक्रिया राबविण्यात आली होती आणि संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाली होती.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामाचा उल्लेख भारताच्या नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता. या कामाचा आदेश ₹१०.४९ कोटींचा असून तो अंदाजित खर्चापेक्षा २४.६७ टक्के अधिक होता.<ref name="CAG-Bav-Weir"/> === K.T. Weir ची देखभाल === निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील K.T. Weir च्या देखभाल-दुरुस्तीच्या कामांची नोंद २०२६–२७ या कालावधीसाठीच्या निविदा प्रक्रियेत करण्यात आली आहे. या कामामध्ये K.T. Weir वरील M.S. needles बसविणे व काढणे तसेच इतर अनुषंगिक कामांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. संबंधित कामाची अंदाजित किंमत ₹११.३४ लाख होती.<ref name="MIDC-Nivali-Weir-2026"/> उपलब्ध न्यायालयीन, लेखापरीक्षण आणि निविदाविषयक नोंदींवरून निवळी परिसरातील बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत सुविधांच्या उभारणी व देखभालीचे दस्तऐवजीकरण उपलब्ध असल्याचे दिसून येते. == नदीचे आर्थिक व उपजीविकेतील महत्त्व == बाव नदी ज्या [[शास्त्री नदी]] खोऱ्याचा भाग आहे, त्या खोऱ्यातील नदीकाठच्या परिसरात शेती आणि स्थानिक उपजीविकेसाठी नदीजलाचा वापर होत असल्याचे उपलब्ध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. शास्त्री नदी खोऱ्यावरील एका अभ्यासानुसार बाव, सप्तलिंगी, सोनवी आणि इतर नद्यांच्या काठावरील काही गावांमध्ये भाजीपाला शेती केली जाते. या शेतीसाठी नदीतून पारंपरिक पद्धतीने पाणी उचलणे, कालव्यांचा वापर करणे तसेच पंपांच्या साहाय्याने पाणी उपसणे अशा पद्धतींचा वापर केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="Shastri-Basin-Livelihood">{{cite report |title=River Stories from Maharashtra |publisher=South Asia Network on Dams, Rivers and People |url=https://doczz.net/doc/583345/river-stories-from-maharashtra---fishing |access-date=27 August 2026 }}</ref> उपलब्ध अभ्यासानुसार शास्त्री नदी खोऱ्यातील नदीकाठच्या भाजीपाला शेतीतून सुमारे २,२०० कुटुंबांना उत्पन्न मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. तथापि, हा आकडा संपूर्ण शास्त्री नदी खोऱ्याशी संबंधित असून तो केवळ बाव नदीच्या काठावरील कुटुंबांसाठी लागू होत नाही.<ref name="Shastri-Basin-Livelihood"/> === शेती आणि जलस्रोत === महाराष्ट्राच्या भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शेतीचा मोठा भाग पावसावर अवलंबून आहे. जिल्ह्यातील नद्या प्रामुख्याने सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून पश्चिमेकडे वाहतात आणि स्थानिक जलस्रोतांच्या उपलब्धतेशी संबंधित आहेत. भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या जिल्हाविषयक माहितीत बाव नदीचाही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्यांमध्ये उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GSDA-Ratnagiri">{{cite web |title=Ratnagiri District — Geographical Information and Groundwater |publisher=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-ratnagir-district/ |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदीचा स्थानिक शेती आणि उपजीविकेशी असलेला प्रत्यक्ष संबंध शास्त्री नदी खोऱ्याच्या व्यापक संदर्भात पाहता येतो. तथापि, केवळ बाव नदीच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या शेतीचे क्षेत्रफळ, लाभार्थी कुटुंबांची संख्या किंवा नदीजलावर आधारित विशिष्ट आर्थिक उपक्रमांचा स्वतंत्र परिमाणात्मक तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद करण्यात आलेला नाही. == पर्यावरणीय व जैवविविधतेचे महत्त्व == बाव नदी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नदी असून ती शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंदर्भातील एका अभ्यासात जिल्ह्यातील विविध नद्यांचा विचार करण्यात आला असून त्यामध्ये बाव नदीचाही समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries">{{cite journal |last=Lokhande |first=P. C. |last2=Shirdhankar |first2=M. M. |last3=Chaudhari |first3=K. J. |last4=Sawant |first4=M. S. |title=Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System — A Study in Ratnagiri District |journal=Fishery Technology |volume=54 |issue=2 |year=2017 |pages=86–93 |publisher=Society of Fisheries Technologists (India) |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/73077 |access-date=27 August 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोत स्थानिक गोड्या पाण्यातील परिसंस्थेचा भाग आहेत. मत्स्यसंपत्तीच्या संदर्भात करण्यात आलेल्या भौगोलिक नोंदणीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश झाल्यामुळे या नदीचा जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> === मत्स्यजीव === बाव नदीतील मत्स्यजीवांच्या नोंदींच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांवरील मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासातून नदीच्या मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित जलस्रोत म्हणून तिची भौगोलिक नोंद करण्यात आल्याचे दिसून येते.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून संकलित करण्यात आलेल्या मत्स्य नमुन्यांचाही वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील *Dawkinsia* वंशातील माशांच्या वर्गीकरणासंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीतील नमुना-संकलन स्थळाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Dawkinsia-Bav">{{cite journal |last=Katwate |first=Unmesh |last2=Apte |first2=Deepak |last3=Raghavan |first3=Rajeev |title=Dawkinsia uttara, a new species of filament barb (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India |journal=Vertebrate Zoology |volume=70 |issue=4 |year=2020 |pages=717–730 |url=https://www.researchgate.net/publication/346515808_Dawkinsia_uttara_a_new_species_of_filament_barb_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदी शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या जलप्रवाहाचा पर्यावरणीय संदर्भ व्यापक शास्त्री नदी खोऱ्याशी जोडला जातो. शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीच्या जलमार्गावरील अधिकृत व्यवहार्यता अहवालात बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> == नदीप्रणाली आणि शास्त्री नदीशी संबंध == बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]च्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी व जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालानुसार, शास्त्री नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील प्रचितगड परिसरात होतो आणि ती पुढे [[जयगड]] खाडीमार्गे अरबी समुद्राला मिळते. या अहवालात शास्त्री नदीच्या उपनद्यांमध्ये बाव, गडगडी, गड, आसवी आणि गांदगी या नद्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या अहवालानुसार शास्त्री नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राचे क्षेत्रफळ सुमारे २,१७४ चौ.कि.मी. आहे. नदीची मुख्य धारा उगमापासून समुद्रापर्यंत सुमारे ८० किमी लांबीची असल्याचेही या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. बाव नदीचा प्रवाह या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडलेला आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> === शास्त्री नदीशी संगम === ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम आंबा घाटाजवळील [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांमध्ये होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यानुसार बाव नदी सुमारे ३५ मैल वाहून [[फणगस]] येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळते.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक जलमार्गविषयक नोंदींमध्येही बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्यामुळे बाव नदीचे अंतिम जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या माध्यमातून पुढे जयगड खाडीमार्गे अरबी समुद्राकडे होते.<ref name="IWAI-Shastri"/> === जलप्रवाहाची दिशा आणि नदीखोरे === बाव नदी आणि शास्त्री नदीची नदीप्रणाली सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील पश्चिमवाहिनी जलप्रवाहांच्या व्यापक भौगोलिक व्यवस्थेशी संबंधित आहे. शास्त्री नदीचे जलसंकलन क्षेत्र रत्‍नागिरी जिल्ह्यात असून बाव नदी ही त्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे.<ref name="IWAI-Shastri"/> == नदीवरील वाहतूक आणि फेरीसेवा == बाव नदीशी संबंधित नदीपार दळणवळणाच्या ऐतिहासिक नोंदी ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये आढळतात. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले असून, तिच्या प्रवाहाशी संबंधित वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === फेरीसेवा === ऐतिहासिक गॅझेटिअरच्या नोंदीनुसार बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेरीसेवा अस्तित्वात होती.<ref name="Bav-Gazetteer"/> या फेरीस्थळांच्या उल्लेखावरून बाव नदी नदीपार दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. तथापि, फेरीसेवेचा कालावधी, तिचा वापर करणाऱ्या लोकांची संख्या किंवा या सेवांची समाप्ती यासंबंधीचा तपशील स्वतंत्र स्रोतांशिवाय निश्चितपणे सांगता येत नाही. === लहान होड्यांशी संबंधित जलवाहतूक === गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीच्या काही भागांच्या जलवाहतुकीच्या स्थितीबाबत उल्लेख आढळतो. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार नदीच्या प्रवाहातील उथळपणामुळे जलवाहतुकीवर मर्यादा येत होत्या.<ref name="Bav-Gazetteer"/> मात्र उपलब्ध नोंदीच्या आधारे बाव नदीमार्गे मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. नदीवरील जलवाहतुकीचे स्वरूप आणि तिचा प्रत्यक्ष ऐतिहासिक वापर याबाबत अधिक तपशीलासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक स्रोतांची आवश्यकता आहे. === पर्चुरी येथील नदीपूल === आधुनिक काळात पर्चुरी परिसरातील नदीपार दळणवळणासाठी बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान असून त्याची लांबी १८४ मीटर आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge">{{cite web |title=Bav Parchuri River Bridge |publisher=Banka Infracon |url=https://www.bankainfracon.com/projects/bav-parchuri-river-bridge |access-date=27 August 2026 }}</ref> पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळाच्या परिसरात आधुनिक काळात नदीपार दळणवळणासाठी पुलाची सुविधा उपलब्ध झाल्याने या परिसरातील वाहतूक व्यवस्थेच्या स्वरूपात झालेला बदल दिसून येतो. == नदीवरील पूल आणि आधुनिक दळणवळण == बाव नदी ओलांडण्यासाठी आधुनिक काळात कायमस्वरूपी रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्यात आल्या आहेत. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक काळातील प्रकल्पविषयक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये नदीवरील पुलांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> === पर्चुरी–कोलांबे पूल === संगमेश्वर तालुक्यातील पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक ४८ (MDR-48) वरील असून तो संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> उपलब्ध प्रकल्पविषयक माहितीनुसार पुलाची एकूण लांबी १८४ मीटर आहे. त्यामध्ये प्रत्येकी ३० मीटर लांबीचे चार स्पॅन आणि ६४ मीटर लांबीची आरसीसी बॉक्स सेल रचना समाविष्ट आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> पुलाच्या पायाभरणीसाठी पाइल फाउंडेशनचा वापर करण्यात आला असून अधिरचनेत पीएससी 'टी' बीम आणि स्लॅब प्रकारच्या संरचनेचा वापर करण्यात आल्याचे प्रकल्पविषयक नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> === ऐतिहासिक फेरीसेवेच्या संदर्भात === ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Bav-Gazetteer"/> तथापि, ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये नमूद केलेले पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळ आणि आधुनिक काळातील पर्चुरी–कोलांबे दरम्यानील बाव नदीवरील पुलाचे अचूक स्थान एकच होते, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीचा उल्लेख आढळतो, तर उपलब्ध आधुनिक प्रकल्प नोंदीमध्ये पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलाचा उल्लेख आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> दोन्ही नोंदींमध्ये पर्चुरी या ठिकाणाचा उल्लेख असला तरी, ऐतिहासिक फेरीघाट आणि आधुनिक पुलाची अचूक नकाशीय स्थिती, त्यांचे परस्पर अंतर किंवा एकाच नदीपार मार्गाच्या ऐतिहासिक सातत्याचा स्पष्ट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळत नाही. त्यामुळे आधुनिक पुलाला पूर्वीच्या पर्चुरी फेरीस्थळाचा थेट उत्तराधिकारी किंवा त्याच अचूक ठिकाणी उभारलेली संरचना मानणे उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> == कोकण रेल्वे आणि बाव नदी == बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी संगमाच्या व्यापक परिसरातून कोकण रेल्वेचा मार्ग जातो. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालातील नदीमार्गाच्या नकाशांमध्ये शास्त्री नदीच्या प्रवाहासह रेल्वेमार्ग, रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांची नोंद करण्यात आली आहे. संबंधित नकाशांमध्ये ''Railway Bridge'', ''Railway Line'' आणि ''Bav River'' असे स्वतंत्र भौगोलिक घटक दर्शविण्यात आले आहेत.<ref name="IWAI-Shastri"/> कोकण रेल्वे मार्ग हा कोकण किनारपट्टीवरील अनेक नद्या, दऱ्या आणि डोंगराळ प्रदेशांमधून जातो. कोकण रेल्वे महामंडळाच्या अधिकृत माहितीनुसार हा रेल्वेमार्ग महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक या तीन राज्यांमधून जातो.<ref name="Konkan-Railway-Official">{{cite web |title=Introduction |publisher=Konkan Railway Corporation Limited, Ministry of Railways, Government of India |url=https://www.konkanrailway.com/en/introduction |access-date=27 August 2026 }}</ref> बाव नदी आणि कोकण रेल्वे यांचा संबंध शास्त्री नदीच्या संगमाच्या परिसरातील भौगोलिक व दळणवळणविषयक रचनेच्या संदर्भात पाहता येतो. तथापि, उपलब्ध IWAI नकाशांमध्ये ''Bav River'' आणि ''Railway Bridge'' या नोंदी एकाच नकाशीय परिसरात दर्शविल्या असल्या तरी, संबंधित रेल्वे पूल बाव नदीच्या नेमक्या संगमस्थळावर आहे किंवा बाव नदीवरीलच आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही.<ref name="IWAI-Shastri"/> त्यामुळे बाव नदीच्या संगमाच्या परिसरातील रेल्वेमार्ग आणि रेल्वे पायाभूत सुविधांचा उल्लेख भौगोलिक संबंधाच्या स्वरूपात करता येतो; मात्र संबंधित रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांच्यातील अचूक संरचनात्मक किंवा स्थानिक संबंध निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र रेल्वे अभियांत्रिकी नकाशा, सर्वेक्षण नोंद किंवा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत आवश्यक आहे. == नदी आणि खडीकोळवणचे स्थानिक जीवन == [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. ग्रामपंचायतीच्या उपलब्ध माहितीनुसार गावाची स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावाची लोकसंख्या ३४४ आणि कुटुंबांची संख्या १५३ आहे. गावाचे क्षेत्रफळ १,७३४ हेक्टर असल्याची नोंद ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर करण्यात आली आहे.<ref name="Khadikolvan-GramPanchayat">{{cite web |title=खडीकोळवण ग्रामपंचायत |publisher=ग्रामपंचायत खडीकोळवण, संगमेश्वर, रत्नागिरी |url=https://gpkhadikolvan.com/ |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> बाव नदी खडीकोळवणच्या परिसरातून वाहते. खडीकोळवणविषयीच्या स्थानिक दस्तऐवजीकरणात गावाच्या परिसरातील बाव नदी तसेच पावसाळ्यातील नदीपात्राची छायाचित्रे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref name="Khadikolvan-Local"/> === पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप === पावसाळ्यात बाव नदीच्या प्रवाहात वाढ होऊन नदीपात्र भरून वाहत असल्याचे स्थानिक छायाचित्र-दस्तऐवजीकरणात दिसून येते.<ref name="Khadikolvan-Local"/> बाव नदीच्या पूरस्थितीचे जलवैज्ञानिक निरीक्षण निवळी येथील केंद्रीय जल आयोगाच्या जलमापन केंद्रावर करण्यात येते. या केंद्रासाठी ९.४० मीटर इशारा पातळी आणि ११.०० मीटर धोक्याची पातळी निश्चित करण्यात आली आहे. २३ जुलै २०२१ रोजी या केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.<ref name="CWC-Bav-HFL"/><ref name="Ratnagiri-DDMP"/> ही जलपातळी नोंद निवळी येथील जलमापन केंद्राशी संबंधित असल्यामुळे ती खडीकोळवण गावातील जलपातळीचे थेट मापन मानता येत नाही. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण नदीप्रणालीतील पावसाळ्यातील वाढलेल्या प्रवाहाच्या संदर्भात या नोंदी महत्त्वाच्या आहेत.<ref name="CWC-Bav-HFL"/> === शेती आणि पूरस्थिती === बाव नदीला आलेल्या पुरामुळे संगमेश्वर तालुक्यातील नदीकाठच्या भागांतील शेतीवर परिणाम झाल्याच्या घटना वृत्तस्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आल्या आहेत. जुलै २०२३ मध्ये बाव नदीला पूर आल्यामुळे नदीकाठच्या भागातील भातशेती पाण्याखाली गेल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Bav-Flood-2023">{{cite news |title=किनाऱ्यावरील हजारो एकर भातशेती पाण्याखाली |work=अॅग्रोवन |date=28 July 2023 |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/thousands-of-acres-of-paddy-fields-on-the-coast-under-water |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> ऑगस्ट २०२२ मध्येही मुसळधार पावसाच्या काळात संगमेश्वर तालुक्यातील बाव नदी दुथडी भरून वाहत असल्याची आणि नदीकाठच्या परिसरावर पूरस्थितीचा परिणाम झाल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Bav-Flood-2022">{{cite news |title=रत्नागिरी जिल्ह्याला पावसानं झोडपलं, संगमेश्वर तालुक्यातील भातशेती पाण्याखाली |work=ABP माझा |date=9 August 2022 |url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/maharashtra-marathi-news-breaking-news-live-updates-9-august-2022-today-tuesday-marathi-headlines-mumbai-news-national-politics-news-1088076/amp |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> === स्थानिक पायाभूत सुविधांवरील परिणाम === खडीकोळवण गावात मुसळधार पावसाच्या काळात स्थानिक पायाभूत सुविधांवर परिणाम झाल्याच्या घटनांचीही नोंद आहे. जुलै २०२६ मध्ये गावातील रस्त्याच्या कडेला मातीची धूप होऊन रस्ता खचल्याची आणि त्यामुळे वाहतूक व सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण झाल्याची वृत्तनोंद करण्यात आली होती.<ref name="Khadikolvan-Road-2026">{{cite news |title=संगमेश्वर तालुक्यातील खडीकोळवण गावातील रस्ता खचला; अपघाताचा धोका वाढला |work=सामना |date=9 July 2026 |url=https://www.saamana.com/road-collapses-in-khadikolvan-village-sangameshwar-taluka-risk-of-accidents-increases/ |access-date=27 August 2026 |language=mr }}</ref> मात्र, या रस्त्याच्या नुकसानीचे थेट कारण बाव नदीची पूरस्थिती होती, असा निष्कर्ष संबंधित वृत्तनोंदीच्या आधारे स्वतंत्रपणे काढता येत नाही. त्यामुळे या घटनेचा उल्लेख खडीकोळवण परिसरातील पावसाळ्यातील पायाभूत सुविधांवरील परिणामाच्या संदर्भातच करणे योग्य आहे.<ref name="Khadikolvan-Road-2026"/> === स्थानिक जीवनाशी संबंध === उपलब्ध स्थानिक, प्रशासकीय आणि वृत्तस्रोतांवरून बाव नदीचा खडीकोळवणच्या परिसराशी भौगोलिक संबंध असल्याचे दिसून येते. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह आणि संगमेश्वर तालुक्यात नोंदविण्यात आलेल्या पूरस्थितीच्या घटनांचा नदीकाठच्या शेती व स्थानिक परिसरावर परिणाम होऊ शकतो. तथापि, खडीकोळवण गावातील विशिष्ट वस्ती, घरे किंवा शेतीवरील परिणाम स्वतंत्र स्थानिक किंवा प्रशासकीय स्रोतांद्वारे स्पष्टपणे सिद्ध झाल्याशिवाय त्याबाबत विशिष्ट निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Khadikolvan-Local"/><ref name="Bav-Flood-2023"/><ref name="Bav-Flood-2022"/> == नदीचा इतिहास व बदलता मानवी वापर == बाव नदीचा मानवी वापर ऐतिहासिक काळापासून स्थानिक दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो. नदीच्या काही भागात लहान होड्यांच्या वापरासंबंधीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/> आधुनिक काळात बाव नदीवरील नदीपार दळणवळणासाठी कायमस्वरूपी पुलांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलासंबंधीची आधुनिक प्रकल्प नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/> बाव नदीचा आधुनिक काळातील आणखी एक उपयोग जलस्रोत म्हणून करण्यात आला आहे. निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची नोंद उपलब्ध न्यायालयीन व प्रशासकीय स्रोतांमध्ये आढळते.<ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/><ref name="CAG-Bav-Weir"/> अशा प्रकारे उपलब्ध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये बाव नदीशी संबंधित मानवी वापराचे विविध स्वरूप दिसून येते. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नदीपार फेरीसेवा आणि स्थानिक जलवाहतुकीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक स्रोतांमध्ये नदीवरील पूल आणि जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="Bav-Gazetteer"/><ref name="Bav-Parchuri-Bridge"/><ref name="Nivali-Water-Supply-HC"/> == पर्यावरणीय स्थिती आणि संवर्धन == बाव नदीचे खोरे सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील भौगोलिक प्रदेशाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून प्रामुख्याने पश्चिमेकडे वाहतात. जिल्ह्याचा सह्याद्रीलगतचा भाग डोंगराळ असून या प्रदेशात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते.<ref name="GSDA-Ratnagiri"/> === जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय संदर्भ === केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक नोंदीनुसार निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे.<ref name="CWC-Hydro">{{cite web |title=Hydrological Network Details of Central Water Commission |publisher=Central Water Commission, Government of India |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/hydrological-network-details-of-cwc.pdf |access-date=27 August 2026 }}</ref> त्यामुळे नदीचा पर्यावरणीय अभ्यास केवळ मुख्य नदीपात्रापुरता मर्यादित न राहता तिच्या जलसंकलन क्षेत्रातील भूआकृती, पर्जन्यमान, वनप्रदेश आणि उपनद्यांच्या व्यापक संदर्भात केला जातो. बाव नदीच्या नदीप्रणालीतील सप्तलिंगी नदीसारख्या उपनद्यांचे खोरेही या व्यापक पर्यावरणीय व्यवस्थेचा भाग आहे. सप्तलिंगी नदीच्या नदीखोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीखोऱ्यातील भूआकृती, गाळवहन, मानवी वस्ती आणि नदीशी संबंधित पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Saptalingi-Geomorphology"/><ref name="Saptalingi-River-Health"/> === कुंडी खोरे आणि जैवविविधता === बाव नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राशी संबंधित कुंडी खोऱ्यातील जैवविविधतेवर स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. उपलब्ध अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुंडी खोऱ्यातील फुलपाखरांच्या विविधतेची नोंद करण्यात आली असून त्याचा अभ्यास जानेवारी २०२१ ते डिसेंबर २०२२ या कालावधीत करण्यात आला आहे.<ref name="Kundi-Biodiversity">{{cite journal |title=Butterfly Diversity in Kundi Valley, Dist. Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=नियतकालिकाचे अचूक नाव |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/388870157_Butterfly_Diversity_in_Kundi_Valley_Dist_Ratnagiri_Maharashtra_India |access-date=27 August 2026 }}</ref> कुंडी खोऱ्याशी संबंधित जैवविविधतेच्या नोंदी बाव नदीच्या व्यापक जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरतात. तथापि, कुंडी खोऱ्यात नोंदविलेल्या सर्व जैवविविधता घटकांचा थेट संबंध संपूर्ण बाव नदीपात्राशी आहे, असा निष्कर्ष स्वतंत्र नदीकेंद्रित अभ्यासाशिवाय काढता येत नाही. === नदी आणि जलपरिसंस्था === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासात जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोतांचे दूरसंवेदन आणि भौगोलिक माहिती प्रणालीच्या साहाय्याने दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ICAR-Bav-Fisheries"/> बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील माशांच्या वर्गीकरणविषयक वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. या अभ्यासात बाव नदी नमुना-संकलनाच्या स्थानांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="Dawkinsia-Bav"/> === संवर्धन आणि संशोधनाची आवश्यकता === उपलब्ध वैज्ञानिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये बाव नदीचे जलसंकलन क्षेत्र, नदीप्रणाली, मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित नोंदी, पूरस्थिती आणि निवडक जैवविविधता घटकांचा उल्लेख आढळतो. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण जलपरिसंस्थेचा समग्र अभ्यास—ज्यामध्ये जलगुणवत्ता, मत्स्यजीव, इतर जलचर, नदीकाठची वनस्पती, गाळवहन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा एकत्रित विचार केला जाईल—असा स्वतंत्र आणि व्यापक अभ्यास उपलब्ध स्रोतांमध्ये मर्यादित प्रमाणात दिसून येतो. त्यामुळे बाव नदीच्या पर्यावरणीय स्थितीबाबत उपलब्ध माहिती प्रामुख्याने निवडक वैज्ञानिक अभ्यास, जलवैज्ञानिक नोंदी आणि जिल्हास्तरीय पर्यावरणीय माहितीतून समोर येते. नदीच्या संवर्धनाशी संबंधित अधिक व्यापक निष्कर्षांसाठी नदीकेंद्रित पर्यावरणीय संशोधन आणि दीर्घकालीन निरीक्षण आवश्यक ठरू शकते. == नदीवरील जलमापन आणि वैज्ञानिक निरीक्षण == बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक निरीक्षणासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे केंद्रीय जल आयोगाचे निरीक्षण केंद्र आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीमध्ये या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद असून ते पश्चिमवाहिनी नद्यांच्या ''Tapi to Tadri'' नदीखोऱ्याच्या वर्गीकरणात समाविष्ट करण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> === निवळी जलमापन केंद्र === केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राची सुरुवात १२ जुलै १९९४ रोजी झाली. केंद्राचे स्थान १७°०४′०९″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°२७′००″ पूर्व रेखांश असे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> === वैज्ञानिक निरीक्षण === निवळी येथील केंद्राच्या माध्यमातून बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक स्थितीशी संबंधित निरीक्षण केले जाते. केंद्रीय जल आयोगाच्या देशव्यापी जलवैज्ञानिक निरीक्षण जाळ्यातील अशा केंद्रांद्वारे प्रमुख नद्या आणि त्यांच्या उपनद्यांशी संबंधित जलवैज्ञानिक माहितीचे निरीक्षण आणि संकलन केले जाते.<ref name="CWC-Hydrological-Network"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पूल File:LONG VIEW OF BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पुलाचे दूरवरून दिसणारे दृश्य File:River in maharashtra, A view from running Train.jpg|महाराष्ट्रातील नदीचे दृश्य File:Surya River Kasa Kh Maharashtra India.jpg|सूर्या नदी File:Vashishti RiverI near Chiplun Maharashtra , India MG 1639.jpg|चिपळूणजवळील वाशिष्ठी नदी File:Vashishti river as seen from the Parshuram ghats.jpg|परशुराम घाटातून दिसणारी वाशिष्ठी नदी File:River Savitri in Konkan.jpg|सावित्री नदी </gallery> == हेही पहा == * [[शास्त्री नदी]] * [[संगमेश्वर तालुका]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://cwc.gov.in/ केंद्रीय जल आयोग] * [https://wrd.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227081934/https://wrd.maharashtra.gov.in/ |date=2021-12-27 }} {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या]] lje6siv9u89ybr3l79ge9895327fpxw 0 177382 2708871 1335808 2026-09-10T00:02:32Z Xqbot 6858 Bot: Fixing double redirect from [[एर्नान्दो दि सोतो]] to [[एर्नान्दो दे सोतो]] 2708871 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एर्नान्दो दे सोतो]] nh5w9yhmn1iijs6w3tyexiib4aqckfo 0 185832 2708900 2703753 2026-09-10T02:54:04Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708900 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = एर आइसलॅंड | चित्र = | चित्र_आकारमान = २०० px | IATA = NY | ICAO = FXI | callsign = FAXI | स्थापना = १९९५ | सुरुवात = | बंद = | विमानतळ = [[रेक्याविक विमानतळ]] | मुख्य_शहरे = | फ्रिकवंट_फ्लायर = | एलायंस = | उपकंपन्या = | विमान संख्या = ८ | गंतव्यस्थाने = १३ | मुख्य कंपनी = [[आइसलॅंडएर]] | ब्रीदवाक्य = | मुख्यालय = [[रेक्याविक]], [[आइसलॅंड]] | मुख्य व्यक्ती = | संकेतस्थळ = }} [[चित्र:Air Iceland F50 TF-JMM.jpg|250 px|इवलेसे|एर आइसलॅंडचे फोक्कर ५० विमान]] '''एर आइसलॅंड''' ([[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]: Flugfélag Íslands) ही [[आइसलॅंड]] देशामधील एक प्रादेशिक [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. आइसलॅंडच्या [[रेक्याविक]] शहरात तिचे मुख्य कार्यालय आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.airiceland.is/|प्रकाशक= एरआइसलॅंड .ईज|अ‍ॅक्सेसदिनांक=०७-१०-१५|title= एर आइसलॅंड |भाषा=इंग्लिश}}</ref> ही त्यांची नियमित सेवा स्थानिक स्थळांना पुरविते तसेच ग्रीनलंड आणि फारोए बेटावर देते. एर [[आइसलॅंड]]चे मुख्य केंद्र रेय्क्जाविक विमानतळ आणि अकुरेयरी विमानतळ आहेत.<ref name="flt">{{स्रोत बातमी |दुवा=https://en.wikipedia.org/wiki/Flight_International|प्रकाशक= फ्लाईट इनटरनॉशनल |अ‍ॅक्सेसदिनांक=०७-१०-१५|title=डिरेक्टरी-वर्ल्ड एरलाईन |भाषा=इंग्लिश}}</ref> आइस लॅंडर हा हिचा सहाय्यक संघ आहे. == इतिहास == त्र्यग्ग्वि हेलगासोन (नोरौर्फ्लुग) यांनी अकुरेयरी येथे ही एर लाइन सुरू केली. १-५-१९७५ रोजी फ्लूग्फेलग नोरौर्लंड्स म्हणून अधिकृत रित्या नोंदणी झाली होती. सन १९९७ मध्ये स्थानिक [[आइसलॅंडएर]] आणि नॉरलॅंड एर (फ्लूग्फेलग नोरौर्लंड्स) यांचे एकत्रीकरण झाले आणि चालू घडीला एर आइसलॅंड या नावाने ती अस्तित्वात आली. ती मार्च २००७ पासून २२६ कर्मचाऱ्यांसह आइसलॅंड एर संघाच्या मालकीची झाली.<ref name="flt"/> == ताफा == [[File:Air Iceland (Flugfélag Íslands) TF-FXI De Havilland Canada DHC-8-400 Dash 8Q Reykjavik Airport (RKV BIRK) (52700962786).jpg|thumb|आइसलँडएरच्या रंगात रंगवलेले फ्लुगफेलॉग इसलँड्सचे डॅश ८–४०० विमान]] फेब्रुवारी २०२५ च्या सुमारास फ्लुगफेलॉग इसलँड्सच्या ताफ्यात खालील विमानांचा समावेश होता. ही सगळी विमाने आता [[आइसलँडएर]] नावाखाली सेवारत आहेत:<ref>{{cite journal |title=Global Airline Guide 2019 (Part One) |journal=Airliner World |volume=October 2019 |page=15}}</ref> {| class="wikitable" style="width:auto; margin:auto; border-collapse:collapse; text-align:center" |+ एर आइसलँड कनेक्टचा ताफा |- ! विमान !! सेवेत !! ऑर्डर !! प्रवासी !! नोंदी |- |[[डी हॅविलँड कॅनडा डॅश ८#Series 200|डी हॅविलँड कॅनडा डॅश ८-२००]] |३ |— |३७ |आइसलँडएरच्या रंगात (livery). |- |[[डी हॅविलँड कॅनडा डॅश ८#Series 400|डी हॅविलँड कॅनडा डॅश ८-४००]] |३ |— |७४ |आइसलँडएरच्या रंगात (livery). |- !एकूण !! ६ !! — !! colspan=2| |} गंतव्यस्थानांपैकी, ग्रीनलँडमधील बहुतेक आणि आइसलँडमधील काही धावपट्ट्यांची लांबी १,१०० मीटरपेक्षा कमी आहे. अशा धावपट्ट्यांसाठी एर आइसलँड कनेक्टकडे असलेले क्यू२०० हे एकमेव विमान सुसंगत आहे. त्यांच्या निवृत्त ताफ्यात [[फॉकर ५०]] विमानांचा समावेश आहे.<ref>{{cite news|author1=Milla Ósk Magnúsdóttir|title=Sögu Fokker vélanna hjá FÍ lýkur|url=http://www.ruv.is/frett/sogu-fokker-velanna-hja-fi-lykur|access-date=3 March 2018|work=[[RÚV]]|date=21 April 2017|language=is}}</ref><ref>{{cite news|author1=Birgir Þór Harðarson|title=Flugfélagið selur allar Fokker-vélarnar|url=https://kjarninn.is/frettir/2017-04-21-flugfelagid-selur-allar-fokker-velarnar/|access-date=3 March 2018|work=[[Kjarninn]]|date=21 April 2017|language=is}}</ref> == गंतव्यस्थाने == [[File:Air Iceland Connect - Dash 8-200 - TF FXG (Quintin Soloviev).png|thumb|[[नूक विमानतळ|नूक विमानतळावर]] एर आइसलँड कनेक्टचे डॅश ८–२०० विमान]] मार्च २०२१ मध्ये [[आइसलँडएर]]मध्ये विलीन होण्यापूर्वी एर आइसलँड कनेक्टची गंतव्यस्थाने. {| class="wikitable sortable" style="width:auto; margin:0.5em auto; text-align:center" |- ! देश !! शहर !! विमानतळ !! नोंदी |- | rowspan="6" |[[ग्रीनलँड]] |[[इलुलिसात]] |[[इलुलिसात विमानतळ]] | मोसमी |- |[[काँगरलुसुआक]] |[[काँगरलुसुआक विमानतळ]] | बंद |- |[[कुलुसुक]] |[[कुलुसुक विमानतळ]] | |- |[[नार्सार्सुआक]] |[[नार्सार्सुआक विमानतळ]] | मोसमी |- |नेर्लेरिट इनात |[[नेर्लेरिट इनात विमानतळ]] | बंद |- |[[नूक]] |[[नूक विमानतळ]] | |- | rowspan="12" |[[आइसलँड]] |[[अकुरेरी]] |[[अकुरेरी विमानतळ]] | |- |[[एगिल्सस्तादिर]] |[[एगिल्सस्तादिर विमानतळ]] | |- |[[ग्रिमसे विमानतळ|ग्रिमसे]] |[[ग्रिमसे विमानतळ]] | बंद |- |[[हुसाविक]] |[[हुसाविक विमानतळ]] | बंद |- |[[हॉफन]] |[[हॉर्नफ्योर्दुर विमानतळ]] | बंद |- |[[इसाफ्योर्दुर]] |[[इसाफ्योर्दुर विमानतळ]] | |- |[[रौफारहॉफन]] |[[रौफारहॉफन विमानतळ]] | बंद |- |rowspan="2"|[[रेक्याविक]] |[[केफ्लाविक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | |- style="background:lightpink" |[[रेक्याविक विमानतळ]] | मुख्य ठाणे |- |[[वेस्तमानैयर]] |[[वेस्तमानैयर विमानतळ]] | बंद |- |[[व्होपनाफ्योर्दुर]] |[[व्होपनाफ्योर्दुर विमानतळ]] | बंद |- |[[थॉर्शॉफन]] |[[थॉर्शॉफन विमानतळ]] | बंद |- |rowspan="2"|[[युनायटेड किंगडम]] |[[अ‍ॅबर्डीन]] |[[अ‍ॅबर्डीन विमानतळ]] | बंद |- |[[बेल्फास्ट]] |[[जॉर्ज बेस्ट बेल्फास्ट सिटी विमानतळ]] | बंद |} === कोडशेर करार === एर आइसलँड कनेक्टचे [[अटलांटिक एरवेझ]]द्वारे संचालित [[फेरो बेटे|फेरो बेटांच्या]] फ्लाइट्सवर, तसेच [[नॉर्लँडएर]]द्वारे संचालित [[ग्रिमसे]], [[थॉर्शॉफन]], [[व्होपनाफ्योर्दुर]] आणि [[नेर्लेरिट इनात विमानतळ]] सेवांवर [[कोडशेर करार]] होते. == दुर्घटना आणि अपघात == * २९-५-१९४७ रोजी एर आइसलॅंड C-४७ A TF-ISI हेओइन्स्फ्जोरौर, वायईटीएचई वाईट हवामानामुळे धडकले आणि २५ विमान प्रवासी ठार झाले. आइसलॅंड एरसाठी ही घटना सर्वात वाईट होती. * १४-४-१९६३ रोजी एर आइसलॅंड विककेर्स विस्कौंट TF-ISU हे हृमफक्षी नावाने ओळखले जाणारे विमान विमानतळापासून १० मैल अंतरावरील फोर्नेबू येथील नेसोया येथील लोकवसाहतीत धडकले. ८ प्रवासी आणि ४ सहायक कर्मचारी — हे सर्वजण त्यात आपले जीव गमावले. अपघाती मृत्यू या स्वरूपात त्याची नोंद झाली. * ४-३-२०११ रोजी डॅश ८ TF-JMB हे विमान नूक विमानतळावर उतरत असताना त्याला एक पक्षी धडकला. त्यामुळे ते विमान धावपट्टीवरून बाजूला घसरले आणि विमानाचे उजवे चाक तुटले. विमानातील सर्व ३१ व्यक्ती विनादुखापत सुरक्षित होत्या. तरीसुद्धा ते विमान आइसलॅंड एरने बाद केले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा = https://www.planespotters.net/airline/Flugfelag-Islands |प्रकाशक = प्लेनस्पॉटर्स.नेट |अ‍ॅक्सेसदिनांक = ०७-१०-१५ |title = एर आइसलॅंड फ्लीट लिस्ट |भाषा = इंग्लिश |archive-date = 2018-06-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180624234348/https://www.planespotters.net/airline/Flugfelag-Islands |url-status = dead }}</ref> == बाह्य दुवे == *[http://www.airiceland.is/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{कॉमन्स|Air Iceland|एर आइसलॅंड}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आइसलँडमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील निर्मिती]] ntehdq0c15v57wsq6dnnq0hf22waz9t 0 188696 2708800 2362229 2026-09-09T16:12:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708800 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = सौदिया | चित्र = | चित्र_आकारमान = | IATA = SV | ICAO = SVA | callsign = SAUDIA | स्थापना = १९४५ | बंद = | विमानतळ = [[रियाध]] - [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]<br />[[दम्मम]] - [[किंग फहाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]<br />[[जेद्दाह]] - [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]<br />[[मदिना]] | मुख्य_शहरे = | फ्रिकवंट_फ्लायर = ''अल-फुर्सान'' | एलायंस = [[स्कायटीम]] | उपकंपन्या = | विमान संख्या = १५३ | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = | मुख्यालय = [[जेद्दाह]], [[सौदी अरेबिया]] | मुख्य व्यक्ती = | संकेतस्थळ = http://www.saudiairlines.com |लोगो=}} [[चित्र:Saudi Arabian Airlines Boeing 747-300, HZ-AIT, SIN 3.jpg|250 px|[[सिंगापूर चांगी विमानतळ]]ावर थांबलेले सौदियाचे [[बोईंग ७४७]]|इवलेसे]] [[चित्र:Saudi Arabian Boeing 777 aircraft at Mumbai airport.jpg|[[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर थांबलेले सौदी अरेबियनचे [[बोइंग ७७७]] विमान|250 px|इवलेसे]] '''सौदी अरेबियन एरलाइन्स''' किंवा '''सौदिया''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: الخطوط الجوية العربية السعودية) ही [[सौदी अरेबिया]] देशाची राष्ट्रीय विमान वाहतूक कंपनी आहे. १९४५ साली स्थापन झालेल्या सौदियाचे मुख्यालय [[जेद्दा]] येथे असून तिच्या ताफ्यामध्ये १५३ विमाने आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.planespotters.net/airline/Saudi-Arabian-Airlines|title=सौदी अरेबियन एरलाइन्स - उड्डाण करणारे विमानाचे तपशील आणि इतिहास|प्रकाशक=प्लेनस्पोत्तेर्स.नेट|दिनांक=१० फेब्रुवारी २०१६|प्राप्त दिनांक=|accessdate=2023-03-15|archive-date=2019-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201080902/https://www.planespotters.net/airline/Saudi-Arabian-Airlines|url-status=dead}}</ref> सध्या सौदियामार्फत जगातील ८० शहरांमध्ये प्रवासी व माल वाहतूकसेवा पुरवली जाते. सौदिया अरेबियन एर लाइन ही स्वतंत्र झेंडाधारी मुख्य ठिकाण जेद्दा असणारी विमान सेवा आहे. ही एर लाइन मुख्यतः जेद्दा-किंग अब्दुलजीज अंतरराष्ट्रीय विमानातळावरून (JED) चालविली जाते. रियाध-किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (RUH), आणि दमन-किंग फाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (DMM) ही याची इतर मुख्य केद्रे आहेत. कंपनीने २८ नोव्हेंबर १९९९ रोजी न्यू दमन हा विमानतळ व्यावसायिक तत्त्वावर चालविण्यासाठी घेतला.. त्यानंतर देहरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हा लष्करी विमानतळ म्हणून उपयोगात आणला. मध्य पूर्व देशांत मोठ्या प्रमाणात महसूल प्राप्त होण्याच्या दृष्टीने एमिरेटस आणि कतार एरवेझ नंतर या एरवेझचा तिसरा क्रमांक लागतो. मध्य पूर्व, आफ्रिका, आशिया, युरोप आणि उत्तर अमेरिका या देशांचा समावेश असणाऱ्या १२० ठिकाणी ही एर लाइन देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय नियमित सेवा देणारी एर लाइन आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.cleartrip.com/flight-booking/saudi-arabian-air-airlines.html|title=सौदी एरलाइन्स वाहतूक मार्ग|प्रकाशक=क्लिअरट्रिप.कॉम|दिनांक=१० फेब्रुवारी २०१६|प्राप्त दिनांक=|accessdate=2016-02-10|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233845/http://www.cleartrip.com/flight-booking/saudi-arabian-air-airlines.html|url-status=dead}}</ref> रमझान आणि हज यात्रेच्या वेळी सरकारसाठी देशी आणि आंतरराष्ट्रीय विमान सेवा पुरवली जाते.. सौदिया एर लाइन ही अरब एर प्रवासी संघटनेची सभासद आहे. या एरलाइनने स्काय टीम एर लाइन्स बरोबर २९ मे २०१२ रोजी हितैक्य साधले..<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.skyteam.com/About-us/Our-members/Saudia/|title=सौदीएरलाइन्स-कोडशेअर करार|प्रकाशक=स्काईटीम.कॉम|दिनांक=१० फेब्रुवारी २०१६|प्राप्त दिनांक=|accessdate=2016-02-10|archive-date=2016-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207042212/http://www.skyteam.com/About-us/Our-members/Saudia/|url-status=dead}}</ref> ==इतिहास== जेव्हा सन १९४५ मध्ये अमेरिकेचे अध्यक्ष रुझवेल्ट यांनी डग्लस DC-3 हे विमान भेट म्हणून किंग अब्दुल अजीज इब्न सौद यांना दिले, तेव्हा या राष्ट्राचा नागरी विमान सेवा क्रमाक्रमाने चालू करण्याच्या विकासाचा मार्ग खुला झाला. सप्टेंबर १९४५मध्ये स्वतंत्र झेंडाधारी सौदियाची सौदी अरेबियन एर लाइन अस्तित्वात आली. ही सौदी सरकारचे पूर्ण मालकीची लष्करी मंत्रालयाच्या अधिकारात ट्रान्स वर्ल्ड एर लाइन्सशी व्यवस्थापकीय कराराने चालणारी विमान सेवा झाली. सुरुवातीपासूनच शहराला अतिशय जवळ असणारे जेद्दा-कांडार विमानतळ झेंडाधारी केंद्र झाले आहे. पॅलेस्टाइन येथील लिड्डा (सध्याच्या इस्राइलचे लोड – बेन-गुरियन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ) ब्रिटिश मन डेट हे हजच्या यात्रेकरूंना तत्पर सेवा देत आहे. ह्या एर लाइनने जेद्दा–रियाध-होफुफ-देहरान या मार्गावर DC 3 ही पांच विमाने मार्च १९४७मध्ये चालू केली त्याचबरोबर जेद्दा आणि कैरो ही सेवाही त्याच महिन्यात चालू केली. सन १९४८ च्या सुरुवातीला दमास्कस आणि बैरूत विमान सेवा सुरू झाली. सन १९४८नंतर सन २०११ पर्यंत या विमान कंपनीने विमान सेवा देण्यात खूपच प्रगती केली. सन २०१२ च्या शेवटी शेवटी सौदिया विमान कंपनीने ६४ विमाने विकत घेतली. त्यांत ५ बोईंग आणि ५८ एर बसचा समावेश होता. सन २०१५मध्ये आणखी ८ बोईंग 787-9 विमाने सामील होणार होती. सौदियाची इतर वेगवेगळी विमाने खालील प्रकारची आहेत. * ६ बीचक्राफ्ट बोनांझा (प्रशिक्षण) * २ डॅसाॅल्ट फाल्कन 900 (सरकारी सेवा) * २ डॅसाॅल्ट फाल्कन, 7X (सरकारी) * ६ गल्फ स्ट्रीम IV (सरकारी वापर) * ६ हाॅकर 400 x p (सरकारी वापर) कांही लष्करी सी-130 विमानेसुद्धा सौदिया रंगाने रंगवून रोयल सौदी एर फोर्सच्या मदतीने त्यांचा उड्डाणासाठी वापर केला जातो. ==कायदेशीर सहभाग== या विमान कंपनीने एरोफ्लोट, एर युरोप, एर फ्रान्स, अलितालिया, गल्फ एर, केन्या एरवेझ, कोरियन एर, कुवेत एरवेझ, मिडल ईस्ट एरलाइन्स, श्रीलंकन एर लाइन्स यांच्याशी विमान सेवेचा कायदेशीर करार केलेला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.arabnews.com/code-sharing-gives-saudia-passengers-more-options|title=कोड शेअरिंग करार सौदी एरलाइन्सच्या प्रवाशांना अधिक पर्याय देते |प्रकाशक=अरबन्यूज.कॉम |दिनांक=२८जून २०१२| प्राप्त दिनांक=}}</ref> ==विमानांचा ताफा== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''प्रवासी विमाने'''<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.saudiairlines.com/portal/site/saudiairlines/menuitem.d9a467d070ca6c65173ff63dc8f034a0/?vgnextoid=fdab9f6412852110VgnVCM1000008c0f430aRCRD|title=सौदीएरलाइन्सचा विमान ताफा|प्रकाशक=सौदीएरलाइन्स.कॉम |दिनांक=१० फेब्रुवारी २०१६| प्राप्त दिनांक=}}</ref> |- ! rowspan="2" style="width:125px;" | विमान ! rowspan="2" style="width:60px;" | वापरात ! rowspan="2" style="width:35px;" | ऑर्डर ! colspan="4" class="unsortable" | प्रवासी क्षमता |- ! style="width:25px;" | <abbr title="फर्स्ट क्लास">F</abbr> ! style="width:25px;" | <abbr title="बिझनेस क्लास">C</abbr> ! style="width:25px;" | <abbr title="इकॉनॉमी क्लास">Y</abbr> ! style="width:30px;" | एकूण |- |rowspan="2" |एरबस ए-३२०-२०० |rowspan="2" |३५ |rowspan="2" |&mdash; |० |१२ |१३२ |१४४ |- |० |२० |९६ |११६ |- |एरबस ए-३२०|एरबस ए-३२१-२०० |१५ |&mdash; |० |२० |१४५ |१६५ |- |एरबस ए-३३०-२०० |३ | |० | | | |- |एरबस ए-३३०-३०० |१६ | |० |३६ |२६२ |२९८ |- |[[बोईंग ७४७]] |१६ |&mdash; |० |३२ |४०२ |४३४ |- |rowspan="२" |[[बोईंग ७७७]]-२०० ईआर |rowspan="२" |२३ |rowspan="२" |&mdash; |२४ |३८ |१७० |२३२ |- |० |१४ |३२७ |३४१ |- |rowspan="२" |[[बोईंग ७७७]]-३०० ईआर |rowspan="२" |१२ |rowspan="२" |८ |२४ |३६ |२४५ |३०५ |- |० |३० |३८३ |४१३ |- |[[बोईंग ७८७]] |&mdash; |१६ |colspan="४" class="unsortable" |ठरायचे आहे |- |एम्ब्रेयर ई-१७० |१५ |&mdash; |० |६ |६० |६६ |} ==विमानातील सेवा== सौदी अरेबियन एरलाइन्सच्या विमानांमधून ''अहलाण व सहलण'' (नमस्कार आणि स्वागत) हे मासिक उपलब्ध असते. इस्लामी नियमांनुसार विमानांतून मद्य आणि वराहमांस (पोर्क) दिले जात नाही. [[एरबस ए३३०-३००]] आणि [[बोईंग ७७७-३००]] प्रकारच्या विमानांतून वायफायद्वारे महाजाल सेवा उपलब्ध आहेत. काही विमानात प्रवाशांसाठी प्रार्थनेची सोयही केलेली आहे. ==घटना आणि अपघात== * २५ सप्टेंबर १९५९ : [[डग्लस डीसी-४]] एचझेड-एएफ हे विमान उड्डाण घेता घेता वैमानिकाच्या चुकीमुळे पडले. ६७ प्रवाशी आणि ५ कर्मचारी यातून वाचले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%AB%E0%A5%AF%E0%A5%A6%E0%A5%AF%E0%A5%A8%E0%A5%AB-%E0%A5%A6|title=सौदी एर लाइन्स विमानाच्या अपघातांचे वर्णन|प्रकाशक=अरबन्यूज.कॉम|दिनांक=२५सप्टेंबर १९५९|प्राप्त दिनांक=|accessdate=2016-11-09|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509005159/https://aviation-safety.net/database/record.php?id=%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%AB%E0%A5%AF%E0%A5%A6%E0%A5%AF%E0%A5%A8%E0%A5%AB-%E0%A5%A6|url-status=dead}}</ref> * ९ फेब्रुवारी १९६८ : [[डग्लस सी-४७]] हे दुरुस्ती करताना मोडले. * १० नोव्हेंबर १९७० : [[डग्लस डीसी-३]] [[जॉर्डन]]हून [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळाकडे]] जाणारे विमानाचे अम्मान नागरी विमान तळावर अपहरण झाले आणि त्याला [[सिरीया]]तील [[दमास्कस विमानतळ|दमास्कस विमानतळाकडे]] नेले. * ११ जुलै १९७२ : डग्लस सी-४७बी प्रकारच्या विमानाला ताबुक विमानतळावर अपघात झाला. * १९ ऑगस्ट १९८० : [[लॉकहीड एल-१०११]]-२०० ट्रायस्टार ७६३ प्रकारचे विमान [[रियाध विमानतळ|रियाध विमानतळावर]] आगीत भस्मसात झाले. त्यावेळी ३१२ लोक ठार झाले. * १२ नोव्हेंबर १९९६ : [[बोईंग ७४७-१००]]बी प्रकारचे विमान [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नवी दिल्लीपासून]] [[दहरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दहरानला]] चाललेले असताना [[कझाखस्तान एरलाइन्स]]च्या [[इल्युशिन आयएल-७६]] प्रकारच्या विमानाशी दिल्लीपासून कांही अंतरावरील [[चरखी दादरी]] या गावाजवळ आदळले. या विमानातील ३१२ प्रवासी आणि कझाखस्तान एरलाइन्सच्या विमानातील ३७ प्रवासी असे एकूण ३४९ प्रवासी ठार झाले. * २३ ऑगस्ट २००१ : [[क्वालालंपूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुआलालम्पूर]] येथे बोइंग ७४७-३०० चे नाक मोडले. कोणीही जखमी झाले नाही. * ५ जानेवारी २०१४ : भाड्याने घेतलेले [[बोइंग ७६७]] हे [[मदिना]]च्या [[प्रिन्स मोहम्मद बिन अब्दुलजिज विमानतळ|प्रिन्स मोहम्मद बिन अब्दुलजिज विमानतळावर]] जबरदस्तीने उतरविले. तेथे त्याची चाके मोडल्याने २९ लोक जखमी झाले. * ५ ऑगस्ट २०१४ : [[मनिला]] ते [[रियाध]] मार्गावरील बोइंग ७४७-४०० प्रकारचे विमान मनिलातील [[निनॉय ॲक्विनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निनॉय ॲक्विनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून]] उड्डाण करताना घसरले. कोणीही जखमी झाले नाही. {{स्कायटीम}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सौदी अरेबियामधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:स्कायटीम]] jgoossbqeqyfv9twd1pv1f3ayn0xkwa 0 191388 2708777 2675718 2026-09-09T14:42:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708777 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ | name = सिॲटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | nativename = Seattle-Tacoma International Airport | nativename-a = | nativename-r = | image = Port of Seattle Logo.svg | image-width = <!-- if less than 200 --> | caption = | image2 = Aerial KSEA May 2012.JPG | image2-width = <!-- if less than 200 --> | caption2 = | IATA = SEA | ICAO = KSEA | FAA = SEA | TC = | LID = | GPS = | WMO = | type = सार्वजनिक | owner-oper = [[पोर्ट ऑफ सिॲटल]] | owner = | operator = | city-served = [[सिॲटल]], [[टॅकोमा]], [[वॉशिंग्टन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] | location = | hub = [[अलास्का एरलाइन्स]], [[डेल्टा एरलाइन्स]] | built = <!-- military airports --> | used = <!-- military airports --> | commander = <!-- military airports --> | occupants = <!-- military airports --> | metric-elev = | elevation-f = | elevation-m = | coordinates = | website = | metric-rwy = | r1-number = | r1-length-f = | r1-length-m = | r1-surface = <!-- up to r8 --> | h1-number = | h1-length-f = | h1-length-m = | h1-surface = <!-- up to h12 --> | stat-year = | stat1-header = | stat1-data = <!-- up to stat4 --> | footnotes = }} '''सिॲटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|SEA|KSEA|SEA}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[वॉशिंग्टन राज्य|वॉशिंग्टन राज्यातील]] [[सिॲटल]] शहरात असलेला विमानतळ आहे. वायव्य अमेरिकेतील सगळ्यात मोठ्या या विमानतळावरून उत्तर अमेरिकेतील प्रमुख शहरे तसेच [[आशिया]] आणि [[युरोप]]मधील मोठ्या शहरांना थेट विमानसेवा उपलब्ध आहे. याला '''सीटॅक''' या नावानेही ओळखतात. येथून [[उत्तर अमेरिका|उत्तर अमेरिकेतील]] सगळ्या मोठ्या शहरांना तसेच [[युरोप]], [[मध्यपूर्व]] आणि [[आशिया]]मधील बव्हंश मोठ्या शहरांना थेट विमानसेवा आहे. हा विमानतळ [[अलास्का एरलाइन्स]] आणि तिची उपकंपनी [[होरायझन एर]] यांचे मुख्य ठाणे असून [[डेल्टा एरलाइन्स]]चा मोठा तळ आहे. डेल्टा एरलाइन्स येथून अमेरिकेशिवाय युरोप आणि आशियाला थेट विमानसेवा पुरविते. ==विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने== ===प्रवासी=== {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी | ३स्तंभमथळा = Refs | 3rdcolunsortable=yes <!-- --> | [[एर लिंगस]] | [[डब्लिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डब्लिन]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html|title=Timetables|publisher=Aer Lingus}}</ref> <!-- --> | [[एरोमेक्सिको]] | [[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिो सिटी]] | <ref name="AeroméxicoRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Flight Schedule|url=https://booking.aeromexico.com/SSW2010/D5DE/flightSchedulePage.html?_ga=1.18768702.686413547.1491325115|accessdate=24 March 2018|archive-date=2017-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406022455/https://booking.aeromexico.com/SSW2010/D5DE/flightSchedulePage.html?_ga=1.18768702.686413547.1491325115|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[एर कॅनडा]] | [[टोराँटो-पीयरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोराँटो-पीयरसन]] | <ref name="Air Canada Flight Schedules">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aircanada.com/ca/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html|title=Flight Schedules|publisher=Air Canada}}</ref> <!-- --> | [[एर कॅनडा एक्सप्रेस]] | [[व्हँकूवर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हँकूवर]]<br />'''मोसमी:''' [[कॅलगारी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅलगारी]] | <ref name="Air Canada Flight Schedules"/> <!-- --> | [[एर फ्रांस]] | [[चार्ल्स दि गॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पॅरिस-चार्ल्स दि गॉल]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.airfrance.ca/CA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do|title=Air France flight schedule|publisher=Air France}}</ref> <!-- --> | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[आल्बुकर्की आंतरराष्ट्रीय सनपोर्ट|आल्बुकर्की]], [[टेड स्टीवन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]], [[हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]], [[बाल्टिमोर-वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[बेलिंगहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलिंगहॅम]], [[बिलिंग्स लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बिलिंग्स]], [[बॉइझी विमानतळ|बॉइझी]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[गॅलाटिन फील्ड विमानतळ|बोझमन]], [[बॉब होप विमानतळ|बरबँक]], [[कॅलगारी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅलगारी]], [[चार्ल्सटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्सटन (दकॅ)]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ]], [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]], {{वितसंकेत|DEN}}, [[डीट्रॉइट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डीट्रॉइट]], [[एडमंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एडमंटन]], [[युजीन विमानतळ|युजीन]], [[फेरबँक्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फेरबँक्स]], [[फोर्ट-लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[फ्रेस्नो योसेमिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फ्रेस्नो]], [[ग्रेट फॉल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रेट फॉल्स]], [[हेलेना प्रादेशिक विमानतळ|हेलेना]], [[होनोलुलु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|होनोलुलु]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन-आंतरखंडीय]], [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]], [[जुनू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जुनू]], [[काहुलुइ विमानतळ|काहुलुइ]], [[कोना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैलुआ-कोनाकॅलिस्पेल]], [[ग्लेशियर पार्क आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅलिस्पेल]], [[केलोव्ना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केलोव्ना]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[केचिकान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केचिकान]], [[मॅककॅरन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगास]], [[लिहुए विमानतळ|लिहुए]], [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]], [[रोग व्हॅली-मेडफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेडफोर्ड]], [[जनरल मिचेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिलवॉकी]], [[मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[मिसूला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिसूला]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लिअन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लिअन्स]], [[जेएफके आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]], [[न्यूअर्क-लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूअर्क]], [[ओकलंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओकलंड]], [[विल रॉजर्स जागतिक विमानतळ|ओक्लाहोमा सिटी]], [[एपली एरफील्ड|ओमाहा]], [[ऑन्टॅरियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑन्टॅरियो]], [[जॉन वेन विमानतळ|ऑरेंज काउंटी]], [[ओरलँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलँडो]], [[पाम स्प्रिंग्ज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पाम स्प्रिंग्ज]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स-स्काय हार्बर]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.post-gazette.com/business/development/2017/11/15/Pittsburgh-airport-Seattle-nonstop-flight-bolsters-bid-Amazon-HQ2-second-headquarters/stories/201711150185|title=Pittsburgh airport lands nonstop Seattle flight, bolstering its Amazon HQ2 bid|publisher=}}</ref> [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओ)]], [[पुलमन-मॉस्को प्रादेशिक विमानतळ|पुलमन]], [[रॅली-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅली-ड्युरॅम]], [[रॉबर्ट्स फील्ड|रेडमंड-बेंड]], [[रीनो-टाहो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रीनो-टाहो]], [[साक्रामेंटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साक्रामेंटो]], [[सेंट लुइस लँबर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुइस]], {{वितसंकेत|SLC}}, [[सान अँटोनियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान अँटोनियो]], [[सान डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान डियेगो]], [[सान फ्रांसिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान फ्रांसिस्को]], [[सान होजे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे (कॅ)]], [[सान लुइस ओबिस्पो काउंटी प्रादेशिक विमानतळ|सान लुइस ओबिस्पो]], [[सांता बार्बरा म्युनिसिपल विमानतळ|सांता बार्बरा]], [[चार्ल्स एम. शुल्त्झ-सोनोमा काउंटी विमानतळ|सांता रोसा (कॅ)]], [[सिट्का रॉकी गुतिएरेझ विमानतळ|सिट्का]], [[फ्रीडमन मेमोरिलय विमानतळ|सन व्हॅली]], [[स्पोकेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|स्पोकेन]], [[टॅम्पा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टॅम्पा]], [[ट्राय-सिटीझ विमानतळ (वॉशिंग्टन)|ट्राय-सिटीझ (वॉ)]], [[तुसॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तुसॉन]], [[व्हँकूवर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हँकूवर]], [[व्हिक्टोरिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हिक्टोरिया]], [[वाला वाला प्रादेशिक विमानतळ|वाला वाला]], [[वॉशिंग्टन डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन-डलेस]], [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन-राष्ट्रीय]], [[पांगबॉर्न मेमोरियल विमानतळ|वेनाच्ची]], [[विचिटा ड्वाइट डी. आयझेनहोवर राष्ट्रीय विमानतळ|विचिटा]], [[याकिमा एर टर्मिनल|याकिमा]]<br />'''मोसमी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[यांपा व्हॅली विमानतळ|हेटन-स्टीमबोट स्प्रिंग्ज]], [[गुस्तावो दियाझ ओर्दाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्तो व्हायार्ता]], [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे देल काबो]] | <ref name="AlaskaRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Flight Timetable|url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|accessdate=24 March 2018}}</ref> <!-- --> | [[ऑल निप्पॉन एरवेझ]] | [[नरिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोक्यो-नरिता]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Timetables [International Routes]|url=https://www.ana.co.jp/en/us/book-plan/airinfo/timetable/international/|accessdate=24 March 2018}}</ref> <!-- --> | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[शार्लट-डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स-स्काय हार्बरr]] | <ref name="AmericanRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Flight schedules and notifications|url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|accessdate=24 March 2018}}</ref> <!-- --> | [[अमेरिकन ईगल (विमानवाहतूक कंपनी)|अमेरिकन ईगल]] | [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]] | <ref name="AmericanRoutes"/> <!-- --> | [[एशियाना एरलाइन्स]] | [[सोल-इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोल-इंचॉन]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Routes of Service|url=http://us.flyasiana.com/C/en/homepage.do?menuId=001012000000000&menuType=CMS|accessdate=24 March 2018|archive-date=2018-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317232749/http://us.flyasiana.com/C/en/homepage.do?menuId=001012000000000&menuType=CMS|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[ब्रिटिश एरवेझ]] | {{वितसंकेत|LHR}} | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=British Airways - Timetables|url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_us|accessdate=24 March 2018}}</ref> <!-- --> | [[कॅथे पॅसिफिक]] | [[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाँग काँग]] (१ एप्रिल २०१९ पासून)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://news.cathaypacific.com/cathay-pacific-announces-nonstop-service-from-seattle-to-hong-kong |title=संग्रहित प्रत |access-date=2018-08-29 |archive-date=2018-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914135656/https://news.cathaypacific.com/cathay-pacific-announces-nonstop-service-from-seattle-to-hong-kong |url-status=dead }}</ref> | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/cathay-pacific-announces-nonstop-service-from-seattle-to-hong-kong-300683346.html|title=Cathay Pacific announces nonstop service from Seattle to Hong Kong|publisher=Cathay Pacific Airlines|date=July 18, 2018|accessdate=July 18, 2018}}</ref> <!-- --> | [[काँडोर फ्लुगडीन्स्ट|काँडोर]] | [[फ्रांकफुर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]] | <ref name="CondorRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Timetable|url=https://www.condor.com/eu/book-plan/flight/timetable.jsp|accessdate=24 March 2018}}</ref> <!-- --> | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]], [[टेड स्टीवन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]], [[हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]], [[बीजिंग राजधानी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बीजिंग राजधानी]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], {{वितसंकेत|DEN}}, [[डीट्रॉइट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डीट्रॉइट]], [[फेरबँक्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फेरबँक्स]], [[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाँग काँग]] (२ ऑक्टोबर, २०१८ पर्यंत),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/279127/delta-ends-seattle-hong-kong-service-in-oct-2018/|title=Delta ends Seattle – Hong Kong service in Oct 2018|publisher=Routesonline|date=June 15, 2018|accessdate=June 15, 2018}}</ref><ref>https://news.delta.com/delta-add-seattle-osaka-service-partnership-korean-air-2019</ref> [[होनोलुलु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|होनोलुलु]], [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]], [[काहुलुइ विमानतळ|काहुलुइ]], [[कोना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैलुआ-कोना]], [[मॅककॅरन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगास]], [[लिहुए Airport|लिहुए]], [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]], [[मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]], [[ओरलँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलँडो]], [[कन्साई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओसाका–कन्साई]] (१ एप्रिल, २०१९ पासून),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/279478/delta-resumes-seattle-osaka-service-from-april-2019/|title=Delta resumes Seattle – Osaka service from April 2019|publisher=routesonline|accessdate=9 July 2018}}</ref> [[चार्ल्स दि गॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पॅरिस-चार्ल्स दि गॉल]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स-स्काय हार्बर]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओ)]], [[रॅले–ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले–ड्युरॅम]], {{वितसंकेत|SLC}}, [[सान डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान डियेगो]], [[सान फ्रांसिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान फ्रांसिस्को]], [[स्पोकेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|स्पोकेन]], [[सोल-इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोल-इंचॉन]], [[शांघाय-पुडाँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शांघाय-पुडाँग]], [[नरिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोक्यो-नरिता]], [[वॉशिंग्टन-डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन-डलेस]]<br />'''मोसमी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[सिनसिनाटी-नॉर्दर्न केंटकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिनसिनाटी]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[जुनू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जुनू]], [[जनरल मिचेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिलवॉकी]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लिअन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लिअन्स]], [[पाम स्प्रिंग्ज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पाम स्प्रिंग्ज]], [[गुस्तावो दियाझ ओर्दाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्तो व्हायार्ता]], [[लोस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे देल काबो]], [[तुसॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तुसॉन]], [[व्हँकूवर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हँकूवर]] | <ref name="DeltaRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=FLIGHT SCHEDULES|url=https://www.delta.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action|accessdate=24 March 2018}}</ref> <!-- --> | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[बॉइझी विमानतळ|बॉइझी]], [[कॅलगारी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅलगारी]], [[एडमंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एडमंटन]], [[युजीन विमानतळ|युजीन]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[रोग व्हॅली-मेडफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेडफोर्ड]], [[जॉन वेन विमानतळ|ऑरेंज काउंटी]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स-स्काय हार्बर]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओ)]], [[रेडमंड म्युनिसिपल विमानतळ|रेडमंड-बेंड]], [[साक्रामेंटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साक्रामेंटो]], {{वितसंकेत|SLC}}, [[सान होजे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे]], [[स्पोकेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|स्पोकेन]], [[ट्राय-सिटीझ विमानतळ (वॉ)|ट्राय-सिटीझ (वॉ)]], [[व्हँकूवर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हँकूवर]], [[व्हिक्टोरिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हिक्टोरिया]]<br />'''मोसमी:''' [[बोझमन यलोस्टोन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बोझमन]], [[फेरबँक्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फेरबँक्स]], [[जॅक्सन होल विमानतळ|जॅक्सन होल]], [[केचिकेन विमानतळ|केचिकेन]], [[जनरल मिचेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिलवॉकी]], [[पाम स्प्रिंग्ज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पाम स्प्रिंग्ज]], [[सान डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान डियेगो]], [[सान फ्रांसिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान फ्रांसिस्को]], [[सिट्का विमानतळ|सिट्का]], [[फ्रीडमन मेमोरियल विमानतळ|सन व्हॅली]]| <ref name="DeltaRoutes"/> <!-- --> | [[एमिरेट्स]] | [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई–आंतरराष्ट्रीय]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.emirates.com/ca/english/destinations_offers/timetables/flightschedule.aspx|title=Flight Schedules|publisher=Emirates}}</ref> <!-- --> | [[युरोविंग्ज]] | '''मोसमी:''' [[कोलोन बॉन विमानतळ|कोलोन-बॉन]] (२७ ऑक्टोबर, २०१८ पर्यंत)<ref>[http://www.aero.de/news-28497/Eurowings-verlegt-Langstrecken-nach-Duesseldorf.html aero.de - "Eurowings moves A330 from Cologne to Düsseldorf"] (German) February 1, 2018</ref> | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Our flight schedule - Eurowings|url=https://www.eurowings.com/us/information/flight-schedule.html|accessdate=24 March 2018|archive-date=2017-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124001559/https://www.eurowings.com/us/information/flight-schedule.html|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[एव्हा एर]] | [[तैपै-ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तैपै-ताओयुआन]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://booking.evaair.com/flyeva/EVA/B2C/flight-schedules.aspx|title=Timetables and Downlaods|publisher=EVA Air|access-date=2018-08-29|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029003207/https://booking.evaair.com/flyeva/EVA/B2C/flight-schedules.aspx|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | {{वितसंकेत|DEN}}<br />'''मोसमी:''' [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]], [[क्लीव्हलँड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलँड]], [[कॉलोराडो स्प्रिंग्ज विमानतळ|कॉलोराडो स्प्रिंग्ज]] | <ref name="FrontierRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Frontier|url=https://www.flyfrontier.com|accessdate=24 March 2018}}</ref> <!-- --> | [[हैनान एरलाइन्स]] | [[बीजिंग राजधानी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बीजिगं राजधानी]], [[शांघाय पुडाँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शांघाय-पुडाँग]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://www.hainanairlines.com/HUPortal/dyn/portal/DisplayPage?COUNTRY_SITE=INT&SITE=CBHZCBHZ&LANGUAGE=GB&PAGE=TITA |title=Flight Schedule|publisher=Hainan Airlines}}</ref> <!-- --> | [[हवाईयन एरलाइन्स]] | [[होनोलुलु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|होनोलुलु]], [[काहुलुइ विमानतळ|काहुलुइ]] | <ref name="HawaiianRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Destinations|url=https://www.hawaiianairlines.com/destinations|access-date=March 24, 2018}}</ref> <!-- --> | [[आइसलँडएर]] | [[केफ्लाविक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रेक्याविक-केफ्लाविक]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.icelandair.ca/information/travel-guide/timetable/|title=Flight Schedule|publisher=Icelandair|access-date=2018-08-29|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116064841/http://www.icelandair.ca/information/travel-guide/timetable/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[जेटब्लू एरलाइन्स]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[लाँग बीच विमानतळ|लाँग बीच]], [[जेएफके आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]]<br />'''मोसमी:''' [[टेड स्टीवन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]] | <ref name="JetBlueRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=JetBlue Airlines Timetable|url=https://b6.innosked.com/(S(ke2am3wxgiegj0zs1pxotirq))/default.aspx|accessdate=24 March 2018|archive-date=2013-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130713064749/http://b6.innosked.com/(S(52udsaj2thvywnmtihsndo55))/default.aspx|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[कोरियन एर]] | [[सोल-इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोल-इंचॉन]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.koreanair.com/global/en/booking/schedule-flight.html#schedule|title=Flight Status and Schedules|publisher=Korean Air|access-date=2018-08-29|archive-date=2018-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628234008/https://www.koreanair.com/global/en/booking/schedule-flight.html#schedule|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[लुफ्तांसा]] | [[फ्रांकफुर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lufthansa.com/ca/en/Online-timetable|title=Timetable - Lufthansa Canada|publisher=Lufthansa|access-date=2018-08-29|archive-date=2017-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109191434/http://www.lufthansa.com/ca/en/Online-timetable|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | {{nowrap|[[नॉर्वेजियन एर शटल]]}} | '''मोसमी:''' [[गॅटविक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लंडन-गॅटविक]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Norwegian Air Shuttle Destinations|url=https://www.norwegian.com/us/destinations/|accessdate=March 24, 2018}}</ref> <!-- --> | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–मिडवे]], [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]], {{वितसंकेत|DEN}}, [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[मॅककॅरन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगास]], [[ओकलंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओकलंड]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स-स्काय हार्बर]], [[साक्रामेंटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साक्रामेंटो]], [[सेंट लुइस लँबर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुइस]], [[सान डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान डियेगो]], [[सान होजे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे]]<br />'''मोसमी:''' [[बाल्टिमोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन-हॉबी]], [[जनरल मिचेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिलवॉकी]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]]| <ref name="SouthwestRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Check Flight Schedules|url=https://www.southwest.com/air/flight-schedules/index.html|accessdate=24 March 2018}}</ref> <!-- --> | [[स्पिरिट एरलाइन्स]] | [[मॅककॅरन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगास]]<br />'''मोसमी:''' [[बाल्टिमोर-वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | <ref name="SpiritRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत| title=Where We Fly| url=https://www.spirit.com/RouteMaps.aspx| publisher=Spirit Airlines| accessdate=24 March 2018| archive-date=2017-12-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20171223042503/https://www.spirit.com/routemaps.aspx| url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[सन कंट्री एरलाइन्स]] | [[मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]<br />'''मोसमी:''' [[टेड स्टीवन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]] | <ref name="SunCountryRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Sun Country Airlines|url=http://sy.fltmaps.com/en|accessdate=March 24, 2018|archive-date=2017-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014053109/http://sy.fltmaps.com/en|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | {{nowrap|[[थॉमस कूक एरलाइन्स]]}} | '''मोसमी:''' [[मँचेस्टर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मँचेस्टर]] | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Timetable - Thomas Cook Airlines|url=https://www.thomascookairlines.com/en/book-plan/flight/timetable.jsp|accessdate=24 March 2018|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143743/https://www.thomascookairlines.com/en/book-plan/flight/timetable.jsp|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], {{वितसंकेत|DEN}}, [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन-आंतरखंडीय]], [[न्यूअर्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूअर्क]], [[सान फ्रांसिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान फ्रांसिस्को]], [[वॉशिंग्टन-डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन-डलेस]]<br />'''मोसमी:''' [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]] | <ref name="UnitedRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Timetable|url=https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx|accessdate=24 March 2018|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128165254/https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]] | <ref name="UnitedRoutes"/> <!-- --> | [[व्हर्जिन एरलाइन्स]] | {{वितसंकेत|LHR}} | <ref name="VirginAtlanticRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Interactive flight map|url=http://vs.fltmaps.com/en/gb|accessdate=24 March 2018|archive-date=2018-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424150818/http://vs.fltmaps.com/en/gb|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[व्होलारिस]] | [[ग्वादालाहारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्वादालाहारा]] | <ref name="VolarisRoutes">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Volaris Flight Schedule|url=http://cms.volaris.com/en/travel-with-volaris/flight-information/complete-timetable-of-our-flights/|accessdate=24 March 2018|archive-date=2017-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151536/http://cms.volaris.com/en/travel-with-volaris/flight-information/complete-timetable-of-our-flights/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[श्यामेनएर]] | [[शेंझेन बाओआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शेंझेन]]| <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Flight Status - XiamenAir|url=https://www.xiamenair.com/en-us/flightstatus.html?active=2|accessdate=24 March 2018}}</ref> <!-- --> }} == सार्वजनिक वाहतूक == [[चित्र:Orca Link Light Rail ticket.jpg|200px|इवलेसे|उजवे|लिंक लाइट रेलचे तिकिट]] सिॲटल–टॅकोमा विमानतळापासून सिॲटल शहरापर्यंत [[लिंक लाइट रेल]] ही रेल्वेसेवा उपलब्ध आहे. येथून वेस्टलेक सेंटर आणि पुढे [[वॉशिंग्टन विद्यापीठ|वॉशिंग्टन विद्यापीठापर्यंत]] दर १० मिनिटांनी गाड्या धावतात. == संदर्भ आणि नोंदी == [[वर्ग:सिअ‍ॅटल|विमानतळ]] [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:किंग काउंटी (वॉशिंग्टन)]] p2tsogs95mqmey31d4sdm4iqlg748a7 0 229183 2708783 2588573 2026-09-09T15:21:46Z शेख शफी बोल्डेकर 187269 /* */ 2708783 wikitext text/x-wiki {{बदल|small=शेख शफी बोल्डेकर यांचे संपूर्ण नाव शेख शफी शेख जानी हे आहे.त्यांचा जन्म १३ जून १९७५ चा असून बोल्डा, तालुका कळमनुरी, जिल्हा हिंगोली हे त्यांचे गाव आहे. त्यांचे " मिलाफ " , " आम्ही मराठी मुसलमान " हे काव्यसंग्रह प्रकाशित आहेत. " डिझेलगाडी " हा त्यांचा गाजलेला बालकाव्यसंग्रह आहे. ते सूफी संत साहित्याचे अभ्यासक आहेत. महाराष्ट्रभर जाळे असलेल्या ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्थेचे ते संस्थापक आहेत. त्यांना अनेक मानाचे पुरस्कार भेटले आहेत.}} == मुस्लिम मराठी साहित्याची पार्श्वभूमी<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mourya|first=dr. Kalpana|date=2017-06-02|title=दलित चेतना एवं साहित्य|दुवा=http://dx.doi.org/10.24321/2456.0510.201704|journal=Anusanadhan: A Multidisciplinary International Journal (In Hindi)|volume=2|issue=1|pages=25–38|doi=10.24321/2456.0510.201704|issn=2456-0510}}</ref> == तेराव्या आणि चौदाव्या शतकापासूनच मुस्लिम-मराठी संतांनी मराठीतून साहित्य निर्मिती केल्याचे अनेक पुरावे आढळतात. त्यांनी मराठी प्रांतातच ‘दखनी’तूनदेखील मोठ्या प्रमाणावर लिखाण केले. पेशव्यांच्या काळात शाहिरी, काव्य आणि वेदिक काव्य निर्मिती केली. जवळजवळ ५० मुस्लिम-मराठी संत, कवी होऊन गेले आहेत. अनेक ‘रियासतकार’ झाले. डझनांनी मोजता येईल एवढे शाहीर घेऊन गेले. विशेष म्हणजे मराठीतून लिहणे ही केवळ मध्ययुगातील किंवा अठराव्या शतकातील मराठी मुस्लिम साहित्यकारांची कामगिरी नव्हती. कारण एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकात मुस्लिम-मराठी साहित्य लिहिले जात होते. १९३६ सालापासून सांगलीचे सय्यद अमीन यांनी ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ हा शब्द प्रयोग केला होता. कोकण विभागातील डझनावारी मुस्लिम लेखकांनी कथा, कादंबऱ्या, कविता, नाटके लिहिली आहेत. महाराष्ट्रात पंधराव्या शतकापासून ग्रामीण भागांतून मराठीतून भक्तिगीते, ओव्या आणि अभंग लिहिणारे ४९ मुस्लिम मराठी कवी होऊन गेले होते. कोकणात स्वातंत्र्यपूर्वकाळापासून कोकणी [[मुसलमान]] मराठीतून लिहीत होते. कॅप्टन फकीर महंमद जुळवे, हुसेनमियॉं माहिमकर, अबू काझी, परवेज नाईकवडे, बशीर सावकारपासून ते कवी खावर, अजीज हसन, मुक्री इत्यादींचे लिखाण प्रकाशित होते. == '''मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेची स्थापना'''<ref>{{जर्नल स्रोत|last=सिंह|first=बीरपाल|date=2018-03-25|title=संस्कृत साहित्य में मानवाधिकार का स्वरूप|दुवा=http://dx.doi.org/10.21922/srjhsel.v6i26.11434|journal=Scholarly Research Journal for Humanity Science & English Language|volume=6|issue=26|doi=10.21922/srjhsel.v6i26.11434|issn=2348-3083}}</ref> == सन १९८०नंतर हिंदुत्वाचे वारे वाहू लागले होते. मुस्लिमांचे प्रश्न कठीण होऊ लागले होते. शाहबानो प्रकरणात मुस्लिम धर्मगुरूंचे वागणे-बोलणे चुकीचे होत चालले होते. परिणामी सर्वसामान्य मुसलमान जास्त अडचणीत आला होता. संघ परिवाराने राम जन्मभूमीचे राजकारण हाती घेतले. १९८०नंतर वेगवेगळ्या हिंदुत्ववादी संघटना यांनी राजकीय स्वार्थासाठी सर्वसामान्य मुसलमानांविरुद्ध अतिरेकी प्रचार केला. वातावरण पेटविले आणि सातत्याने दंगली घडविल्या. [[बाबर]]<nowiki/>च्या नावाने येथील भारतीय वंशाच्या, वंश, सांस्कृतिकदृष्ट्या भारतीय मातीचा असलेल्या मुस्लिमांचे शत्रूकरण सुरू झाले होते. मुस्लिम पर्सनल लॉ बोर्डचे सदस्य असणाऱ्या अशरफ वर्गाच्या उलेमा, इमाम बुखारी, जमियत उल-उलेमा, [[देवबंद]] मधील उलेमा यांनी कर्मठ, शब्दवादी धर्माचे चष्मे लावले असल्याने संघाची ही रणनीती कळतच नव्हती. काय करावे, हा प्रश्न होता. मुस्लिमांच्या  अस्तित्त्वाचा प्रश्न ऐरणीवर आला होता. अशा वेळी मुस्लिमांची खरी ओळख पटवून ती अधोरेखित करणे गरजे झाले होते. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत १९८५-८६पासून प्रा. [[फ.म. शहाजिंदे|फ. म. शहाजिंदे]], प्रा. [[फकरूद्दीन बेन्नूर]], [[अजीज नदाफ|अजीज]] [[अजीज नदाफ|नदाफ]], इक्बाल मिन्ने, ए. के. शेख,मुबारक शेख, बाबा मुहम्मद अत्तार यासारख्या लेखकांनी सामाजाची दाहक व्यथा शब्दबद्ध केली आणि त्यातूनच मुस्लिम मराठी साहित्याची ही चळवळ उभी राहिली.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2018-03|title=Calendar 2018|दुवा=http://dx.doi.org/10.1002/rwm3.20652|journal=Research World|volume=2018|issue=69|pages=58–60|doi=10.1002/rwm3.20652|issn=1567-3073}}</ref> एकोणीसशे नव्वद साली दलित साहित्याने सामाजिक बदलांचे वारे निर्माण केले होते, मुस्लिमांनीदेखील अशा प्रकारे साहित्यातून अभिव्यक्त होण्याचा प्रयत्न करावा, असा विचार पुढे येत होता. त्यातून मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेची संकल्पना पुढे आली. 1989 साली प्रा. [[फकरूद्दीन बेन्नूर]], विलास सोनवणे,डॉ. अजीज नदाफ, डॉ इक्बाल मिन्ने, ए.के.शेख ,कवी [[मुबारक शेख|मुबारक]] [[मुबारक शेख|शेख]], ‘कासिद’चे संपादक लतीफ नल्लामंदू यांनी केली. अध्यक्ष - ए.के.शेख, [[फकरूद्दीन बेन्नूर]]- कार्यकारी अध्यक्ष, डॉ इक्बाल मिन्ने, प्रा. मीर इसहाक शेख-उपाध्यक्ष, डॉ. अजीज नदाफ-महासचिव, शाहीर फाटे-सदस्य, लतीफ नल्लामंदू-खजिनदार, मुबारक शेख, प्रा. आय. जी. शेख सदस्य हे सुरुवातीची परिषदेची कार्यकारिणी होती.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mourya|first=dr. Kalpana|date=2017-06-02|title=दलित चेतना एवं साहित्य|दुवा=http://dx.doi.org/10.24321/2456.0510.201704|journal=Anusanadhan: A Multidisciplinary International Journal (In Hindi)|volume=2|issue=1|pages=25–38|doi=10.24321/2456.0510.201704|issn=2456-0510}}</ref> नंतरच्या काळात मुस्लिम साहित्य परिषदेच्या प्रयत्नामुळे ‘मुस्लिम मराठी साहित्याच्या मुळ्यांचा (Roots) शोध लागला. नवनवे मुस्लिम तरुण लिहू लागले. संमेलनामधून समाजाच्या वेवेगळ्या समस्यावर विचारमंथन होऊ लागले. त्यातूनच सुफी संताच्या कार्याची ओळख झाली. वेगवेगळे ग्रंथ लिहिले जाऊ लागले. (''मुस्लिम मराठी साहित्यः परंपरा, स्वरूप आणि लेखकसूची- संपादन फ.म. शहाजिंदे- 2013'') मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेमुळे मराठी मुसलमानांचे अस्तित्त्व अधोरेखित झाले. अनेक मुस्लिम मराठी संतांचे मराठी साहित्य प्रकाशात आले. आमच्या साहित्य परिषदेने फक्त इस्लामवर लिहिलेले नाही, धर्मावर लिहिण्याचे उदिष्ट नव्हते. तो कुरआन आणि हदीसवर आदर्शावर आधारलेला आहे. महाराष्ट्रातील मुसलमानांचे नैसर्गिक अस्तित्त्व, त्यांचे जगणे, त्यांच्या बोली भाषा, त्यांच्यातील जाती, त्यांचे आर्थिक, सामाजिक प्रश्न, दंगली, स्त्रियांचे प्रश्न हे मराठी सारस्वतासमोर मांडणे हे होते. महाराष्ट्रातला मराठी मुसलमान कोण आहे, काय आहे हे सांगणे आवश्यक होते. आजपर्यंत तब्बल 500 पेक्षा जास्त मुस्लिम लेखकांनी मराठीत लेखन प्रक्रिया चालवली आहे. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्था. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्था : १ मे २०२१ रोजी बोल्डा , ता. कळमनुरी, जिल्हा हिंगोली येथे कविवर्य शेख शफी बोल्डेकर यांनी ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्थेची स्थापना केली.शेख शफी बोल्डेकर यांचे संपूर्ण नाव शेख शफी शेख जानी हे आहे.त्यांचा जन्म १३ जून १९७५ चा असून त्यांच्या आईचे नाव शमीमबी शेख जानी हे आहे. बोल्डा, तालुका कळमनुरी, जिल्हा हिंगोली हे त्यांचे गाव आहे. बोल्डा गावाच्या पश्चिमेला एका डोंगरावर हजरत सूफी मिस्कीनशाहवली चिश्ती यांचा दर्गा आहे. बोल्डा हे गाव पूर्णा-अकोला रेल्वे लाईनवर रेल्वे स्टेशन आहे.या गावी मोठा बाजार भरतो. कवी शफी बोल्डेकर यांचे " मिलाफ " , " आम्ही मराठी मुसलमान " हे काव्यसंग्रह प्रकाशित आहेत. " डिझेलगाडी " हा त्यांचा गाजलेला बालकाव्यसंग्रह आहे. ते सूफी संत साहित्याचे अभ्यासक आहेत. महाराष्ट्रभर जाळे असलेल्या ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्थेचे ते संस्थापक आहेत. या संस्थेतर्फे दरवर्षी सावित्रीबाई फुले यांच्या सोबतीण युगस्त्री फातिमाबी शेख यांच्या नावे राज्यस्तरीय साहित्य संमेलन भरवल्या जाते. ही संमेलने पुणे ,सोलापूर , लातूर , श्रीरामपूर या ठिकाणी यशस्वी भरविली आहेत. संस्था दरवर्षी " इख्लास " नावाचा रमजान विशेषांक प्रकाशित करते. या संस्थेचे अध्यक्ष कवी हाशम पटेल , उपाध्यक्ष खाजाभाई बागवान, सचिव डॉक्टर सय्यद जब्बार पटेल, सहसचिव अनिसा सिकंदर शेख, सदस्य जाफरसाहाब शेख, इस्माईल शेख , बा. ह. मगदूम आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=आरके|first=राजीव के.|date=2025-03-31|title=पर्यावरणीय संवेदन आणि मराठी साहित्य|url=https://doi.org/10.69758/gimrj/2503i01s01v13p0011|journal=Gurukul International Multidisciplinary Research Journal|doi=10.69758/gimrj/2503i01s01v13p0011}}</ref> == '''मुस्लिम मराठी साहित्याची व्याख्या'''<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://dx.doi.org/10.21590/mripl.5.23|title=सामाजिक सरोकार बनाम गैर-सरकारी संगठन:एक विमर्श|last=Singh|first=Pradeep|date=2016-06-01|publisher=MRI PUBLICATION PVT. LTD.|isbn=9788193139233|pages=67–102}}</ref> == * “सांप्रदायिकतेपासून मुक्त, दाहक अनुभवांनी होरपळणाऱ्या समाजाशी समरस आणि आक्रोशी भाषणाबाजीपेक्षा शांत संयत आविष्कारावर भर देणारे लेखन म्हणजे ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ होय” '''–[[भास्कर लक्ष्मण भोळे|भा. ल. भोळे]]''' * “मुस्लिम म्हणून [[मराठी भाषा|मराठी]] प्रदेशात जगत असताना आणि त्याचप्रमाणे धर्माने निर्माण केलेले मुस्लिमपण आणि इथल्या सामाजिक वास्तवातून परंपरेने चालत आलेले भारतीय समाजातील गुणविषेश या दोन्हीमुळे इथल्या संवेदनक्षम लेखकांच्या मनात ज्या जाणीवा निर्माण होतात जो संघर्ष उभा राहतो, त्याचे चित्रण करणारे साहित्य म्हणजे ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ होय” '''– प्रा. [[फकरूद्दीन बेन्नूर]]''' * “मुस्लिमांच्या जीवनातील सुख-दुख व समस्यांचे चित्रण मुस्लिम मराठी साहित्यिकांनी उभे केले पाहिजे. दलित साहित्य, ग्रामीण साहित्य, जैन साहित्य, मुस्लिम साहित्य, हे साहित्यातील विविध प्रवाह आहेत.”'''  -[[युसुफखान महंमदखान पठाण|यू. म. पठाण]]''' *  “सर्वांगिण असे मुस्लिम समाजजीवनाचे जिवंत चित्रण मुस्लिम मानसिकतेसह ज्या लेखनात वास्तवाच्या पातळीवर आढळते,  ते ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ होय” ''' -[[फ.म. शहाजिंदे|फ. म. शहाजिंदे]]''' * “मुस्लिम मराठी साहित्य म्हणजे मुस्लिमांतील धर्मंतरित शुद्र-अतिशूद्रांचे व्यवस्थेद्वारा होणाऱ्या सर्वांगीण शोषणाच्या विरोधातील विद्रोह होय, ज्यात समता पायाभूत असून, माणूस केंद्रस्थानी आहे”  - '''प्रा. जावेद कुरैशी''' * “मराठी लिहिणाऱ्या, विचार करणाऱ्या आणि जाणीव असणाऱ्या मुस्लिमांनी साहित्यासारखे प्रभावी साहित्य निर्माण करणे म्हणजे ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ होय” '''  -प्रा. [[जैमिनी कडू|जेमिनी कडू]]''' == मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलने == * १ ले अखिल भारतीय [[मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन]] (24-25 मार्च1990) अध्यक्ष- प्रा [[फ.म. शहाजिंदे|फ. म. शहाजिंदे]] * २ रे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन नागपूर, (1992) अध्यक्ष- डॉ. अजीज [[अजीज नदाफ|नदाफ]] * ३ रे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, रत्‍नागिरी, 5-6 फेब्रुवारी 1994 अध्यक्ष- ए. के. शेख * चवथे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, पुणे, (1995) अध्यक्ष- प्रा [[फकरूद्दीन बेन्नूर|फकरुद्दीन बेन्नूर]] * ५वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, मुंबई, अध्यक्ष- डॉ जुल्फी शेख * ६वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, नाशिक, (2000) अध्यक्ष- खलील मोमीन * ७वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, कोल्हापूर (2002), अध्यक्ष : बशीर मुजावर * ८वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, कोल्हापूर (2008), अध्यक्ष : इकबाल मिन्ने * ९ वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, नाशिक (2023), अध्यक्ष : अब्दुल कादर मुकादम * १० वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, नागपूर (2025), अध्यक्ष : एस. एन. पठाण == मुस्लिम मराठी लेखक व कवी == डॉ. [[युसुफखान महंमदखान पठाण|यू. म. पठाण]], (औरंगाबाद) प्रा [[फकरूद्दीन बेन्नूर|फकरुद्दीन बेन्नूर]], (सोलापूर) प्रा. [[फ.म. शहाजिंदे|फ. म. शहाजिंदे]], (लातूर) डॉ. अजीज नदाफ, (सोलापूर) डॉ. बशारद अहमद, (उस्मानाबाद) नसीमा पठाण, कवी खावर बदिउज्मा, प्रा. सय्यद अल्लाउद्दीन, (बीड) प्रा. जावेद कुरेशी, (नागपूर) इब्राहीम खान, [[मुबारक शेख|मुबारक]] [[मुबारक शेख|शेख]], बाबा महंमद अत्तार, (कोल्हापूर) [[अलीम वकील]](नाशिक) बदीऊज्जमा बिराजदार उर्फ (साबिर सोलापुरी), एहतेशाम देशमुख (जळगांव) एतबार खान पठाण, अंमळनेर, मिर्झा अढकली, महंमद दळवी, सलीम शेख, रफिक शेख, अशरफी शिकलगार, अमन तांबोळी, हिदायत खान, अम्मान मोमीन, खलील मोमीन, बशीर मुजावर, इलाही जमादार, आय. बी. मिन्ने, ए. के. शेख, जहीर शेख, के. टी. काझी, प्रा. शकील शेख, अब्दुल कादर मुकादम, [[हमीद दलवाई]], [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]],अनवर राजन, डी.के. शेख, श्रीमती आशा शेख, श्रीमती तमण्णा इनामदार, प्रा. डॉ. तसनीम पटेल, निझाम शेख गवंडगावकर, शेख हसीना बानू, जहीर अली, शमसुद्बीन तांबोळी, सरफराज अहमद (सोलापूर), हबीब भंडारे, प्रा. ताहेर पठाण, (जालना) युसूूफ बेन्नूर (औरंगाबाद) जब्बार पटेल, ग्रामीण जीवनाशी निगडित विषयांवर 'गाणं शिवाराच' अंतर्गत कविता लिहिणाऱ्या कवयित्री नजमा मोमीन, शफी बोल्डेकर, प्रा. शेख अब्दुल सत्तार (माजलगाव), अमर हबीब (अंबाजोगाई), शहाजहान मगदूम, नौशाद उस्मान, कलीम अजीम (पुणे), साहील कबीर (कुरुंदवाड), समीर दिलावर (पुणे), साजिद इनामदार (दिल्ली) आदी.. == मुस्लिम मराठी साहित्याकडे अभ्यासकांचे दुर्लक्ष == मुुुुस्लिम मराठी लेखकांनी मराठीत लिहायला सुरुवात करून 300 वर्षांपेक्षा जास्त कालखंड लोटला आहे. तरी परंतु मराठी सारस्वतातील लेखकांना आणि समीक्षकांना आणि साहित्याचा इतिहास लिहिणाऱ्या मराठीच्या अभ्यासकांना मुस्लिम मराठी साहित्याची दखल घ्यावीशी वाटत नाही. मुख्य प्रवाहातील साहित्य चर्चेत देखील मुस्लिम मराठी साहित्यासंबंधी चर्चा होत नाही. तिथे मराठी साहित्यातील विविध ‘वादावर’ आणि ‘सिद्धांतावर’ चर्चा होते. संमेलनात दलित साहित्यांवर काहीशी चर्चा होते. परंतु दलितांपेक्षाही देखील जास्त उपेक्षित असणाऱ्या, मुस्लिम समाज जीवनासंबंधी असणाऱ्या, मुस्लिम मराठी साहित्याची दखल घेण्यात येत नाही. या तथाकथित अभ्यासकांना मुस्लिम मराठी साहित्यात पाश्चात्याकडून घेतले गेलेले साहित्यविषयक सिद्धांत “मुस्लिम मराठी साहित्यात आढळले तरी नसावेत किंवा त्यांनी ते कदाचित वाचले ही नसावे” मराठी साहित्यात वास्तवाचे चित्रण नाही, अशी टीका करणाऱ्यांना मुस्लिम मराठी साहित्य हे किती वास्तवांशी निगडित आहे हे माहित नसावे. प्रा. अ. ना. देशपांडे यांचा प्राचीन मराठी वाङमयाचा इतिहास भाग-३ हा ग्रंथ, [[रा. चिं. ढेरे]] यांचा ‘मुसलमान मराठी संत कवी’ हा परिचयात्मक ग्रंथ ही स्वतंत्रपणे केलेल्या लिखाणाची उदाहरणे ठरतील. महाराष्ट्रात एकूण ५०पेक्षा जास्त मुस्लिम मराठी संतकवी होऊन गेले. तरी त्यावर नागपूरच्या डॉ. जुल्फी शेख यांचा अपवाद सोडला तर, त्यावर स्वतंत्रपणे लिहिले गेलेले नाही. विशेष म्हणजे मराठीच्या अभ्यासकाने, मुस्लिम मराठी साहित्य म्हणजे केवळ पंधराव्या शतकानंतर मुस्लिम संत कवींनी लिहिलेले काव्य एवढेच गृहीत धरलेले दिसून येते. मुख्य प्रवाहातील मराठीच्या अभ्यासकांनी किंवा समीक्षकांनी आता तरी या मुस्लिम मराठी साहित्याकडे थोडेसे लक्ष द्यायला काही हरकत नसावी. == मुस्लिम मराठी साहित्यांपुढील आव्हाने<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.aksharnama.com/client/article_detail/1430|title=मुस्लिमांच्या आजच्या भयानक परिस्थितीला ‘सो कॉल्ड’ साहित्यिकही जबाबदार|website=www.aksharnama.com|access-date=2018-05-23}}</ref> == भारतात अनेक मुस्लिम बादशहांनी सत्ता केली. ते भारतातल्या जाती-जमातींतून उदयाला आलेले ते राज्यकर्ते नव्हते.त परकीय राज्यकर्ते होते. या परकीय सत्ताधाऱ्यांचा इतिहास हा येथील वंश-सांस्कृतिकदृष्ट्या भारतीय असलेल्या मुसलमानांचा इतिहास कसा होऊ शकतो? तो इतिहास [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश]] ख्रिस्ती साम्राज्यवादी इतिहासकारांनी आम्हाला चिटकविला आहे. महंमद बिन कासीम, [[बाबर]], [[औरंगजेब]] यांचा आमच्याशी काही संबंध नाही. ते वंश-सांस्कृतिकदृष्ट्या परकीय होते. त्यांचा इतिहास हा आमचा इतिहास नाही. साहजिकच, लेखक [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] यांनी छत्रपतींच्या स्वराज्य निर्मितीच्या कालखंडातील घटनेतून प्रेरणा घेत "स्वातंत्र्यास्तव मरण जिंकले", "भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा" आणि "वेडात मराठे वीर दौडले सात" यासारखी लोकप्रिय मराठी नाटके लिहिली आहेत<ref>[https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011, "शिवाजी महाराजांवर आधारित हे ललित साहित्य, नाटक आणि चित्रपट"]{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, दै. मराठी जागरण, दि. १९ फेब्रुवारी २०२५</ref>. अशाच प्रकारे आताच्या साहित्यिकांनी पुढाकार घेऊन ब्रिटिशांनी थोपलेला इतिहास आता नाकारावा लागेल. त्यांचे समर्थन बंद करावे लागेल. हे एकविसाव्या शतकातील साहित्यिक-विचारवंत यांच्यापुढील आव्हान आहे. भारतातल्या धर्मांतरित वंश-सांस्कृतिक मुसलमानांचा इतिहासच लिहिला गेलेला नाही. तसा प्रयत्न प्रा. जावेद कुरेशी, प्रा. शहाजिंदे, प्रा. फकरूद्दीन बेन्नूर यांनी केला आहे. अलीकडच्या काळात सरफराज अहमद यांनी हा प्रयोग सुरू केला आहे. महंमद बिन कासीमपासून ते औरंगजेबपर्यंतचा इतिहास अनेक खोट्या गोष्टींनी भरला आहे. ती वस्तुस्थिती आजच्या मुस्लिम मराठी साहित्यिकांनी स्पष्ट करावी लागणार आहे. या बादशहांचा अराजकिय इतिहास मांडावा लागणार आहे, खान-पान, वास्तुसास्त्र, परिधान त्यांची सांस्कृतिक अधिष्ठाने अधोरेखित करावी लागणार आहे. तरच येथील मुस्लिमांना तथाकथित मुळाकडे (Roots) जाता येईल. भारताची जीवनपद्धती संमिश्र नसून विविध धर्मातील संयुक्त प्रवाहांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्राचे संत बाबा शेख महंमद वारकरी संप्रदायाचे भक्त होते. शाह मुंतोजी ब्राह्मणी एकाच वेळी मुसलमान आणि स्वामी सहजानंदांचे शिष्यत्व पत्करणारे आनंद संप्रदायी होते. ते वीरशैवी धर्माचे अभ्यासक होते. या सर्व संप्रदायात वावरून ज्ञान आत्मसात करून घेऊन ते मुसलमानच राहिले. त्यांच्या लिखाणावर इस्लाम आणि महाराष्ट्रातील हिंदू म्हणविणाऱ्या सर्व संप्रदायांचा प्रभाव आहेत. शहागडचे शहामुनींचे वैशिष्ट्य म्हणजे जसे आलमखान हे नागेश पंथीय झाले होते. तसे शहामुनी हे महानुभावी झाले होते. हा डॉ. इम्तियाज अहमद यांच्या शब्दात जगण्यातला इस्लाम होता. या संयुक्त प्रवाहात कोणत्या मुळाचा शोध घेणार? 20 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आपल्या ग्रामीण शैलीतील गीतांनी लोकप्रिय झालेले लोकशाहीर [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] यांनी अनेक देवी- देवतांची भक्तिगीते लिहिले आहेत जी आजही जागरण -गोंधळ कार्यक्रमात सादर केली जातात. मराठी मुस्लिम समाजाचे हेच खरे प्रतिबिंब आहे. परंतु ब्रिटिश वसाहतवादाने येथील संयुक्त प्रवाही संस्कृती नष्ट करून भारतातल्या ‘इंडीजिनस’ संस्कृती कनिष्ठ ठरविल्या आणि ब्राह्मणी विचारांचे मानक भारतीय संस्कृती म्हणून विकसित करायला मदत केली.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mourya|first=Dr. Kalpana|date=2017-06-02|title=नागार्जुन के काव्य के विविध आयाम|दुवा=http://dx.doi.org/10.24321/2456.0510.201703|journal=Anusanadhan: A Multidisciplinary International Journal (In Hindi)|volume=2|issue=1|pages=16–24|doi=10.24321/2456.0510.201703|issn=2456-0510}}</ref> हाच मुद्दा पकडून ब्राह्मणी अभिजनांनी वेदांवर आधारित ब्राह्मणी संस्कृतीची पायाभरणी केली. ऑक्सफर्ड डिक्शनरी ऑफ सोशॉलॉजीप्रमाणे संस्कृती हा शब्दप्रयोग कलेच्या योगदानासंबंधी केला जातो.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2018-03|title=Calendar 2018|दुवा=http://dx.doi.org/10.1002/rwm3.20652|journal=Research World|volume=2018|issue=69|pages=58–60|doi=10.1002/rwm3.20652|issn=1567-3073}}</ref> संयुक्त जीवनपद्धतीचे घटक असणाऱ्या वंश-सांस्कृतिक मुसलमानांना तशा प्रकारचे सांस्कृतिक राजकारण करता येणार नाही. मुसलमानांनी सांस्कृतिक राजकारण करायचे म्हणजे काय करायचे? अरबी शब्दवादी इस्लाम आणि भारतातला सूफींनी विकसित केलेला धर्माधर्मांचे संयुक्त प्रवाह असणारा इस्लाम, यापैकी एक गृहीत धरावे लागेल. मुस्लिम मराठी साहित्यिकांना बंदिस्त धर्माच्या चौकटीबाहेर येऊन जमालुद्दीन अफगाणी यांनी म्हटल्याप्रमाणे भारतातले इतर सांस्कृतिक प्रवाह आपले म्हणून स्वीकारावे लागतील.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.aksharnama.com/client/trending_detail/1419|title=सद्य:स्थितीतील मुस्लिम मराठी साहित्यापुढील आव्हाने!|website=www.aksharnama.com|access-date=2018-05-23}}</ref> समस्या कठीण आहे परंतु या संस्कृतीच्या तिढ्याला हात घालावा लागेल. त्यासाठी भावनिक लेखनाच्या बाहेर यावे लागेल. सध्या मुस्लिमांच्या अनुययाच्या प्रचाराचा जो प्रकल्प राबविला जात आहे, त्याचा कथा, कादंबऱ्या, कविता, गझला यांमधून समाचार घ्यावा लागेल. मुख्य प्रवाही साहित्य संमेलनाचे अनुकरण काही उपयोगाचे नाही. तू मोठा की मी मोठा? तू आधी का मी आधी? हा प्रकार बालिश आहे. इतिहास आपल्या गतीने चालला आहे. तो नोंद घेतच असतो. मुसलमानांचे एकविसाव्या शतकातील असे समस्याप्रधान प्रश्न घेऊन उतरणे हाच पर्याय आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2018-03|title=Calendar 2018|दुवा=http://dx.doi.org/10.1002/rwm3.20652|journal=Research World|volume=2018|issue=69|pages=58–60|doi=10.1002/rwm3.20652|issn=1567-3073}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:मुस्लिम मराठी साहित्य]] 56njb3ly3l94tw3qq6qniqizqc3hoxm 2708808 2708783 2026-09-09T16:56:15Z शेख शफी बोल्डेकर 187269 /* मुस्लिम मराठी साहित्याची व्याख्या[६] */ 2708808 wikitext text/x-wiki {{बदल|small=शेख शफी बोल्डेकर यांचे संपूर्ण नाव शेख शफी शेख जानी हे आहे.त्यांचा जन्म १३ जून १९७५ चा असून बोल्डा, तालुका कळमनुरी, जिल्हा हिंगोली हे त्यांचे गाव आहे. त्यांचे " मिलाफ " , " आम्ही मराठी मुसलमान " हे काव्यसंग्रह प्रकाशित आहेत. " डिझेलगाडी " हा त्यांचा गाजलेला बालकाव्यसंग्रह आहे. ते सूफी संत साहित्याचे अभ्यासक आहेत. महाराष्ट्रभर जाळे असलेल्या ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्थेचे ते संस्थापक आहेत. त्यांना अनेक मानाचे पुरस्कार भेटले आहेत.}} == मुस्लिम मराठी साहित्याची पार्श्वभूमी<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mourya|first=dr. Kalpana|date=2017-06-02|title=दलित चेतना एवं साहित्य|दुवा=http://dx.doi.org/10.24321/2456.0510.201704|journal=Anusanadhan: A Multidisciplinary International Journal (In Hindi)|volume=2|issue=1|pages=25–38|doi=10.24321/2456.0510.201704|issn=2456-0510}}</ref> == तेराव्या आणि चौदाव्या शतकापासूनच मुस्लिम-मराठी संतांनी मराठीतून साहित्य निर्मिती केल्याचे अनेक पुरावे आढळतात. त्यांनी मराठी प्रांतातच ‘दखनी’तूनदेखील मोठ्या प्रमाणावर लिखाण केले. पेशव्यांच्या काळात शाहिरी, काव्य आणि वेदिक काव्य निर्मिती केली. जवळजवळ ५० मुस्लिम-मराठी संत, कवी होऊन गेले आहेत. अनेक ‘रियासतकार’ झाले. डझनांनी मोजता येईल एवढे शाहीर घेऊन गेले. विशेष म्हणजे मराठीतून लिहणे ही केवळ मध्ययुगातील किंवा अठराव्या शतकातील मराठी मुस्लिम साहित्यकारांची कामगिरी नव्हती. कारण एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकात मुस्लिम-मराठी साहित्य लिहिले जात होते. १९३६ सालापासून सांगलीचे सय्यद अमीन यांनी ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ हा शब्द प्रयोग केला होता. कोकण विभागातील डझनावारी मुस्लिम लेखकांनी कथा, कादंबऱ्या, कविता, नाटके लिहिली आहेत. महाराष्ट्रात पंधराव्या शतकापासून ग्रामीण भागांतून मराठीतून भक्तिगीते, ओव्या आणि अभंग लिहिणारे ४९ मुस्लिम मराठी कवी होऊन गेले होते. कोकणात स्वातंत्र्यपूर्वकाळापासून कोकणी [[मुसलमान]] मराठीतून लिहीत होते. कॅप्टन फकीर महंमद जुळवे, हुसेनमियॉं माहिमकर, अबू काझी, परवेज नाईकवडे, बशीर सावकारपासून ते कवी खावर, अजीज हसन, मुक्री इत्यादींचे लिखाण प्रकाशित होते. == '''मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेची स्थापना'''<ref>{{जर्नल स्रोत|last=सिंह|first=बीरपाल|date=2018-03-25|title=संस्कृत साहित्य में मानवाधिकार का स्वरूप|दुवा=http://dx.doi.org/10.21922/srjhsel.v6i26.11434|journal=Scholarly Research Journal for Humanity Science & English Language|volume=6|issue=26|doi=10.21922/srjhsel.v6i26.11434|issn=2348-3083}}</ref> == सन १९८०नंतर हिंदुत्वाचे वारे वाहू लागले होते. मुस्लिमांचे प्रश्न कठीण होऊ लागले होते. शाहबानो प्रकरणात मुस्लिम धर्मगुरूंचे वागणे-बोलणे चुकीचे होत चालले होते. परिणामी सर्वसामान्य मुसलमान जास्त अडचणीत आला होता. संघ परिवाराने राम जन्मभूमीचे राजकारण हाती घेतले. १९८०नंतर वेगवेगळ्या हिंदुत्ववादी संघटना यांनी राजकीय स्वार्थासाठी सर्वसामान्य मुसलमानांविरुद्ध अतिरेकी प्रचार केला. वातावरण पेटविले आणि सातत्याने दंगली घडविल्या. [[बाबर]]<nowiki/>च्या नावाने येथील भारतीय वंशाच्या, वंश, सांस्कृतिकदृष्ट्या भारतीय मातीचा असलेल्या मुस्लिमांचे शत्रूकरण सुरू झाले होते. मुस्लिम पर्सनल लॉ बोर्डचे सदस्य असणाऱ्या अशरफ वर्गाच्या उलेमा, इमाम बुखारी, जमियत उल-उलेमा, [[देवबंद]] मधील उलेमा यांनी कर्मठ, शब्दवादी धर्माचे चष्मे लावले असल्याने संघाची ही रणनीती कळतच नव्हती. काय करावे, हा प्रश्न होता. मुस्लिमांच्या  अस्तित्त्वाचा प्रश्न ऐरणीवर आला होता. अशा वेळी मुस्लिमांची खरी ओळख पटवून ती अधोरेखित करणे गरजे झाले होते. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत १९८५-८६पासून प्रा. [[फ.म. शहाजिंदे|फ. म. शहाजिंदे]], प्रा. [[फकरूद्दीन बेन्नूर]], [[अजीज नदाफ|अजीज]] [[अजीज नदाफ|नदाफ]], इक्बाल मिन्ने, ए. के. शेख,मुबारक शेख, बाबा मुहम्मद अत्तार यासारख्या लेखकांनी सामाजाची दाहक व्यथा शब्दबद्ध केली आणि त्यातूनच मुस्लिम मराठी साहित्याची ही चळवळ उभी राहिली.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2018-03|title=Calendar 2018|दुवा=http://dx.doi.org/10.1002/rwm3.20652|journal=Research World|volume=2018|issue=69|pages=58–60|doi=10.1002/rwm3.20652|issn=1567-3073}}</ref> एकोणीसशे नव्वद साली दलित साहित्याने सामाजिक बदलांचे वारे निर्माण केले होते, मुस्लिमांनीदेखील अशा प्रकारे साहित्यातून अभिव्यक्त होण्याचा प्रयत्न करावा, असा विचार पुढे येत होता. त्यातून मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेची संकल्पना पुढे आली. 1989 साली प्रा. [[फकरूद्दीन बेन्नूर]], विलास सोनवणे,डॉ. अजीज नदाफ, डॉ इक्बाल मिन्ने, ए.के.शेख ,कवी [[मुबारक शेख|मुबारक]] [[मुबारक शेख|शेख]], ‘कासिद’चे संपादक लतीफ नल्लामंदू यांनी केली. अध्यक्ष - ए.के.शेख, [[फकरूद्दीन बेन्नूर]]- कार्यकारी अध्यक्ष, डॉ इक्बाल मिन्ने, प्रा. मीर इसहाक शेख-उपाध्यक्ष, डॉ. अजीज नदाफ-महासचिव, शाहीर फाटे-सदस्य, लतीफ नल्लामंदू-खजिनदार, मुबारक शेख, प्रा. आय. जी. शेख सदस्य हे सुरुवातीची परिषदेची कार्यकारिणी होती.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mourya|first=dr. Kalpana|date=2017-06-02|title=दलित चेतना एवं साहित्य|दुवा=http://dx.doi.org/10.24321/2456.0510.201704|journal=Anusanadhan: A Multidisciplinary International Journal (In Hindi)|volume=2|issue=1|pages=25–38|doi=10.24321/2456.0510.201704|issn=2456-0510}}</ref> नंतरच्या काळात मुस्लिम साहित्य परिषदेच्या प्रयत्नामुळे ‘मुस्लिम मराठी साहित्याच्या मुळ्यांचा (Roots) शोध लागला. नवनवे मुस्लिम तरुण लिहू लागले. संमेलनामधून समाजाच्या वेवेगळ्या समस्यावर विचारमंथन होऊ लागले. त्यातूनच सुफी संताच्या कार्याची ओळख झाली. वेगवेगळे ग्रंथ लिहिले जाऊ लागले. (''मुस्लिम मराठी साहित्यः परंपरा, स्वरूप आणि लेखकसूची- संपादन फ.म. शहाजिंदे- 2013'') मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेमुळे मराठी मुसलमानांचे अस्तित्त्व अधोरेखित झाले. अनेक मुस्लिम मराठी संतांचे मराठी साहित्य प्रकाशात आले. आमच्या साहित्य परिषदेने फक्त इस्लामवर लिहिलेले नाही, धर्मावर लिहिण्याचे उदिष्ट नव्हते. तो कुरआन आणि हदीसवर आदर्शावर आधारलेला आहे. महाराष्ट्रातील मुसलमानांचे नैसर्गिक अस्तित्त्व, त्यांचे जगणे, त्यांच्या बोली भाषा, त्यांच्यातील जाती, त्यांचे आर्थिक, सामाजिक प्रश्न, दंगली, स्त्रियांचे प्रश्न हे मराठी सारस्वतासमोर मांडणे हे होते. महाराष्ट्रातला मराठी मुसलमान कोण आहे, काय आहे हे सांगणे आवश्यक होते. आजपर्यंत तब्बल 500 पेक्षा जास्त मुस्लिम लेखकांनी मराठीत लेखन प्रक्रिया चालवली आहे. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्था. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्था : १ मे २०२१ रोजी बोल्डा , ता. कळमनुरी, जिल्हा हिंगोली येथे कविवर्य शेख शफी बोल्डेकर यांनी ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्थेची स्थापना केली.शेख शफी बोल्डेकर यांचे संपूर्ण नाव शेख शफी शेख जानी हे आहे.त्यांचा जन्म १३ जून १९७५ चा असून त्यांच्या आईचे नाव शमीमबी शेख जानी हे आहे. बोल्डा, तालुका कळमनुरी, जिल्हा हिंगोली हे त्यांचे गाव आहे. बोल्डा गावाच्या पश्चिमेला एका डोंगरावर हजरत सूफी मिस्कीनशाहवली चिश्ती यांचा दर्गा आहे. बोल्डा हे गाव पूर्णा-अकोला रेल्वे लाईनवर रेल्वे स्टेशन आहे.या गावी मोठा बाजार भरतो. कवी शफी बोल्डेकर यांचे " मिलाफ " , " आम्ही मराठी मुसलमान " हे काव्यसंग्रह प्रकाशित आहेत. " डिझेलगाडी " हा त्यांचा गाजलेला बालकाव्यसंग्रह आहे. ते सूफी संत साहित्याचे अभ्यासक आहेत. महाराष्ट्रभर जाळे असलेल्या ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्थेचे ते संस्थापक आहेत. या संस्थेतर्फे दरवर्षी सावित्रीबाई फुले यांच्या सोबतीण युगस्त्री फातिमाबी शेख यांच्या नावे राज्यस्तरीय साहित्य संमेलन भरवल्या जाते. ही संमेलने पुणे ,सोलापूर , लातूर , श्रीरामपूर या ठिकाणी यशस्वी भरविली आहेत. संस्था दरवर्षी " इख्लास " नावाचा रमजान विशेषांक प्रकाशित करते. या संस्थेचे अध्यक्ष कवी हाशम पटेल , उपाध्यक्ष खाजाभाई बागवान, सचिव डॉक्टर सय्यद जब्बार पटेल, सहसचिव अनिसा सिकंदर शेख, सदस्य जाफरसाहाब शेख, इस्माईल शेख , बा. ह. मगदूम आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=आरके|first=राजीव के.|date=2025-03-31|title=पर्यावरणीय संवेदन आणि मराठी साहित्य|url=https://doi.org/10.69758/gimrj/2503i01s01v13p0011|journal=Gurukul International Multidisciplinary Research Journal|doi=10.69758/gimrj/2503i01s01v13p0011}}</ref> == '''मुस्लिम मराठी साहित्याची व्याख्या'''<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://dx.doi.org/10.21590/mripl.5.23|title=सामाजिक सरोकार बनाम गैर-सरकारी संगठन:एक विमर्श|last=Singh|first=Pradeep|date=2016-06-01|publisher=MRI PUBLICATION PVT. LTD.|isbn=9788193139233|pages=67–102}}</ref> == * “सांप्रदायिकतेपासून मुक्त, दाहक अनुभवांनी होरपळणाऱ्या समाजाशी समरस आणि आक्रोशी भाषणाबाजीपेक्षा शांत संयत आविष्कारावर भर देणारे लेखन म्हणजे ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ होय” '''–[[भास्कर लक्ष्मण भोळे|भा. ल. भोळे]]''' * “मुस्लिम म्हणून [[मराठी भाषा|मराठी]] प्रदेशात जगत असताना आणि त्याचप्रमाणे धर्माने निर्माण केलेले मुस्लिमपण आणि इथल्या सामाजिक वास्तवातून परंपरेने चालत आलेले भारतीय समाजातील गुणविषेश या दोन्हीमुळे इथल्या संवेदनक्षम लेखकांच्या मनात ज्या जाणीवा निर्माण होतात जो संघर्ष उभा राहतो, त्याचे चित्रण करणारे साहित्य म्हणजे ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ होय” '''– प्रा. [[फकरूद्दीन बेन्नूर]]''' * “मुस्लिमांच्या जीवनातील सुख-दुख व समस्यांचे चित्रण मुस्लिम मराठी साहित्यिकांनी उभे केले पाहिजे. दलित साहित्य, ग्रामीण साहित्य, जैन साहित्य, मुस्लिम साहित्य, हे साहित्यातील विविध प्रवाह आहेत.”'''  -[[युसुफखान महंमदखान पठाण|यू. म. पठाण]]''' *  “सर्वांगिण असे मुस्लिम समाजजीवनाचे जिवंत चित्रण मुस्लिम मानसिकतेसह ज्या लेखनात वास्तवाच्या पातळीवर आढळते,  ते ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ होय” ''' -[[फ.म. शहाजिंदे|फ. म. शहाजिंदे]]''' * “मुस्लिम मराठी साहित्य म्हणजे मुस्लिमांतील धर्मंतरित शुद्र-अतिशूद्रांचे व्यवस्थेद्वारा होणाऱ्या सर्वांगीण शोषणाच्या विरोधातील विद्रोह होय, ज्यात समता पायाभूत असून, माणूस केंद्रस्थानी आहे”  - '''प्रा. जावेद कुरैशी''' * “मराठी लिहिणाऱ्या, विचार करणाऱ्या आणि जाणीव असणाऱ्या मुस्लिमांनी साहित्यासारखे प्रभावी साहित्य निर्माण करणे म्हणजे ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ होय” '''  -प्रा. [[जैमिनी कडू|जेमिनी कडू]]''' * "मराठी मुलखात जगत असताना साहित्याच्या अंगाने अभिव्यक्त होणारे ग्रामीण अनुभव मराठी भाषेतून निर्भीडपणे मांडणारे साहित्य म्हणजे ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य होय " - शेख शफी बोल्डेकर. == मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलने == * १ ले अखिल भारतीय [[मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन]] (24-25 मार्च1990) अध्यक्ष- प्रा [[फ.म. शहाजिंदे|फ. म. शहाजिंदे]] * २ रे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन नागपूर, (1992) अध्यक्ष- डॉ. अजीज [[अजीज नदाफ|नदाफ]] * ३ रे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, रत्‍नागिरी, 5-6 फेब्रुवारी 1994 अध्यक्ष- ए. के. शेख * चवथे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, पुणे, (1995) अध्यक्ष- प्रा [[फकरूद्दीन बेन्नूर|फकरुद्दीन बेन्नूर]] * ५वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, मुंबई, अध्यक्ष- डॉ जुल्फी शेख * ६वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, नाशिक, (2000) अध्यक्ष- खलील मोमीन * ७वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, कोल्हापूर (2002), अध्यक्ष : बशीर मुजावर * ८वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, कोल्हापूर (2008), अध्यक्ष : इकबाल मिन्ने * ९ वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, नाशिक (2023), अध्यक्ष : अब्दुल कादर मुकादम * १० वे अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन, नागपूर (2025), अध्यक्ष : एस. एन. पठाण == मुस्लिम मराठी लेखक व कवी == डॉ. [[युसुफखान महंमदखान पठाण|यू. म. पठाण]], (औरंगाबाद) प्रा [[फकरूद्दीन बेन्नूर|फकरुद्दीन बेन्नूर]], (सोलापूर) प्रा. [[फ.म. शहाजिंदे|फ. म. शहाजिंदे]], (लातूर) डॉ. अजीज नदाफ, (सोलापूर) डॉ. बशारद अहमद, (उस्मानाबाद) नसीमा पठाण, कवी खावर बदिउज्मा, प्रा. सय्यद अल्लाउद्दीन, (बीड) प्रा. जावेद कुरेशी, (नागपूर) इब्राहीम खान, [[मुबारक शेख|मुबारक]] [[मुबारक शेख|शेख]], बाबा महंमद अत्तार, (कोल्हापूर) [[अलीम वकील]](नाशिक) बदीऊज्जमा बिराजदार उर्फ (साबिर सोलापुरी), एहतेशाम देशमुख (जळगांव) एतबार खान पठाण, अंमळनेर, मिर्झा अढकली, महंमद दळवी, सलीम शेख, रफिक शेख, अशरफी शिकलगार, अमन तांबोळी, हिदायत खान, अम्मान मोमीन, खलील मोमीन, बशीर मुजावर, इलाही जमादार, आय. बी. मिन्ने, ए. के. शेख, जहीर शेख, के. टी. काझी, प्रा. शकील शेख, अब्दुल कादर मुकादम, [[हमीद दलवाई]], [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]],अनवर राजन, डी.के. शेख, श्रीमती आशा शेख, श्रीमती तमण्णा इनामदार, प्रा. डॉ. तसनीम पटेल, निझाम शेख गवंडगावकर, शेख हसीना बानू, जहीर अली, शमसुद्बीन तांबोळी, सरफराज अहमद (सोलापूर), हबीब भंडारे, प्रा. ताहेर पठाण, (जालना) युसूूफ बेन्नूर (औरंगाबाद) जब्बार पटेल, ग्रामीण जीवनाशी निगडित विषयांवर 'गाणं शिवाराच' अंतर्गत कविता लिहिणाऱ्या कवयित्री नजमा मोमीन, शफी बोल्डेकर, प्रा. शेख अब्दुल सत्तार (माजलगाव), अमर हबीब (अंबाजोगाई), शहाजहान मगदूम, नौशाद उस्मान, कलीम अजीम (पुणे), साहील कबीर (कुरुंदवाड), समीर दिलावर (पुणे), साजिद इनामदार (दिल्ली) आदी.. == मुस्लिम मराठी साहित्याकडे अभ्यासकांचे दुर्लक्ष == मुुुुस्लिम मराठी लेखकांनी मराठीत लिहायला सुरुवात करून 300 वर्षांपेक्षा जास्त कालखंड लोटला आहे. तरी परंतु मराठी सारस्वतातील लेखकांना आणि समीक्षकांना आणि साहित्याचा इतिहास लिहिणाऱ्या मराठीच्या अभ्यासकांना मुस्लिम मराठी साहित्याची दखल घ्यावीशी वाटत नाही. मुख्य प्रवाहातील साहित्य चर्चेत देखील मुस्लिम मराठी साहित्यासंबंधी चर्चा होत नाही. तिथे मराठी साहित्यातील विविध ‘वादावर’ आणि ‘सिद्धांतावर’ चर्चा होते. संमेलनात दलित साहित्यांवर काहीशी चर्चा होते. परंतु दलितांपेक्षाही देखील जास्त उपेक्षित असणाऱ्या, मुस्लिम समाज जीवनासंबंधी असणाऱ्या, मुस्लिम मराठी साहित्याची दखल घेण्यात येत नाही. या तथाकथित अभ्यासकांना मुस्लिम मराठी साहित्यात पाश्चात्याकडून घेतले गेलेले साहित्यविषयक सिद्धांत “मुस्लिम मराठी साहित्यात आढळले तरी नसावेत किंवा त्यांनी ते कदाचित वाचले ही नसावे” मराठी साहित्यात वास्तवाचे चित्रण नाही, अशी टीका करणाऱ्यांना मुस्लिम मराठी साहित्य हे किती वास्तवांशी निगडित आहे हे माहित नसावे. प्रा. अ. ना. देशपांडे यांचा प्राचीन मराठी वाङमयाचा इतिहास भाग-३ हा ग्रंथ, [[रा. चिं. ढेरे]] यांचा ‘मुसलमान मराठी संत कवी’ हा परिचयात्मक ग्रंथ ही स्वतंत्रपणे केलेल्या लिखाणाची उदाहरणे ठरतील. महाराष्ट्रात एकूण ५०पेक्षा जास्त मुस्लिम मराठी संतकवी होऊन गेले. तरी त्यावर नागपूरच्या डॉ. जुल्फी शेख यांचा अपवाद सोडला तर, त्यावर स्वतंत्रपणे लिहिले गेलेले नाही. विशेष म्हणजे मराठीच्या अभ्यासकाने, मुस्लिम मराठी साहित्य म्हणजे केवळ पंधराव्या शतकानंतर मुस्लिम संत कवींनी लिहिलेले काव्य एवढेच गृहीत धरलेले दिसून येते. मुख्य प्रवाहातील मराठीच्या अभ्यासकांनी किंवा समीक्षकांनी आता तरी या मुस्लिम मराठी साहित्याकडे थोडेसे लक्ष द्यायला काही हरकत नसावी. == मुस्लिम मराठी साहित्यांपुढील आव्हाने<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.aksharnama.com/client/article_detail/1430|title=मुस्लिमांच्या आजच्या भयानक परिस्थितीला ‘सो कॉल्ड’ साहित्यिकही जबाबदार|website=www.aksharnama.com|access-date=2018-05-23}}</ref> == भारतात अनेक मुस्लिम बादशहांनी सत्ता केली. ते भारतातल्या जाती-जमातींतून उदयाला आलेले ते राज्यकर्ते नव्हते.त परकीय राज्यकर्ते होते. या परकीय सत्ताधाऱ्यांचा इतिहास हा येथील वंश-सांस्कृतिकदृष्ट्या भारतीय असलेल्या मुसलमानांचा इतिहास कसा होऊ शकतो? तो इतिहास [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश]] ख्रिस्ती साम्राज्यवादी इतिहासकारांनी आम्हाला चिटकविला आहे. महंमद बिन कासीम, [[बाबर]], [[औरंगजेब]] यांचा आमच्याशी काही संबंध नाही. ते वंश-सांस्कृतिकदृष्ट्या परकीय होते. त्यांचा इतिहास हा आमचा इतिहास नाही. साहजिकच, लेखक [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] यांनी छत्रपतींच्या स्वराज्य निर्मितीच्या कालखंडातील घटनेतून प्रेरणा घेत "स्वातंत्र्यास्तव मरण जिंकले", "भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा" आणि "वेडात मराठे वीर दौडले सात" यासारखी लोकप्रिय मराठी नाटके लिहिली आहेत<ref>[https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011, "शिवाजी महाराजांवर आधारित हे ललित साहित्य, नाटक आणि चित्रपट"]{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, दै. मराठी जागरण, दि. १९ फेब्रुवारी २०२५</ref>. अशाच प्रकारे आताच्या साहित्यिकांनी पुढाकार घेऊन ब्रिटिशांनी थोपलेला इतिहास आता नाकारावा लागेल. त्यांचे समर्थन बंद करावे लागेल. हे एकविसाव्या शतकातील साहित्यिक-विचारवंत यांच्यापुढील आव्हान आहे. भारतातल्या धर्मांतरित वंश-सांस्कृतिक मुसलमानांचा इतिहासच लिहिला गेलेला नाही. तसा प्रयत्न प्रा. जावेद कुरेशी, प्रा. शहाजिंदे, प्रा. फकरूद्दीन बेन्नूर यांनी केला आहे. अलीकडच्या काळात सरफराज अहमद यांनी हा प्रयोग सुरू केला आहे. महंमद बिन कासीमपासून ते औरंगजेबपर्यंतचा इतिहास अनेक खोट्या गोष्टींनी भरला आहे. ती वस्तुस्थिती आजच्या मुस्लिम मराठी साहित्यिकांनी स्पष्ट करावी लागणार आहे. या बादशहांचा अराजकिय इतिहास मांडावा लागणार आहे, खान-पान, वास्तुसास्त्र, परिधान त्यांची सांस्कृतिक अधिष्ठाने अधोरेखित करावी लागणार आहे. तरच येथील मुस्लिमांना तथाकथित मुळाकडे (Roots) जाता येईल. भारताची जीवनपद्धती संमिश्र नसून विविध धर्मातील संयुक्त प्रवाहांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्राचे संत बाबा शेख महंमद वारकरी संप्रदायाचे भक्त होते. शाह मुंतोजी ब्राह्मणी एकाच वेळी मुसलमान आणि स्वामी सहजानंदांचे शिष्यत्व पत्करणारे आनंद संप्रदायी होते. ते वीरशैवी धर्माचे अभ्यासक होते. या सर्व संप्रदायात वावरून ज्ञान आत्मसात करून घेऊन ते मुसलमानच राहिले. त्यांच्या लिखाणावर इस्लाम आणि महाराष्ट्रातील हिंदू म्हणविणाऱ्या सर्व संप्रदायांचा प्रभाव आहेत. शहागडचे शहामुनींचे वैशिष्ट्य म्हणजे जसे आलमखान हे नागेश पंथीय झाले होते. तसे शहामुनी हे महानुभावी झाले होते. हा डॉ. इम्तियाज अहमद यांच्या शब्दात जगण्यातला इस्लाम होता. या संयुक्त प्रवाहात कोणत्या मुळाचा शोध घेणार? 20 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आपल्या ग्रामीण शैलीतील गीतांनी लोकप्रिय झालेले लोकशाहीर [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] यांनी अनेक देवी- देवतांची भक्तिगीते लिहिले आहेत जी आजही जागरण -गोंधळ कार्यक्रमात सादर केली जातात. मराठी मुस्लिम समाजाचे हेच खरे प्रतिबिंब आहे. परंतु ब्रिटिश वसाहतवादाने येथील संयुक्त प्रवाही संस्कृती नष्ट करून भारतातल्या ‘इंडीजिनस’ संस्कृती कनिष्ठ ठरविल्या आणि ब्राह्मणी विचारांचे मानक भारतीय संस्कृती म्हणून विकसित करायला मदत केली.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mourya|first=Dr. Kalpana|date=2017-06-02|title=नागार्जुन के काव्य के विविध आयाम|दुवा=http://dx.doi.org/10.24321/2456.0510.201703|journal=Anusanadhan: A Multidisciplinary International Journal (In Hindi)|volume=2|issue=1|pages=16–24|doi=10.24321/2456.0510.201703|issn=2456-0510}}</ref> हाच मुद्दा पकडून ब्राह्मणी अभिजनांनी वेदांवर आधारित ब्राह्मणी संस्कृतीची पायाभरणी केली. ऑक्सफर्ड डिक्शनरी ऑफ सोशॉलॉजीप्रमाणे संस्कृती हा शब्दप्रयोग कलेच्या योगदानासंबंधी केला जातो.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2018-03|title=Calendar 2018|दुवा=http://dx.doi.org/10.1002/rwm3.20652|journal=Research World|volume=2018|issue=69|pages=58–60|doi=10.1002/rwm3.20652|issn=1567-3073}}</ref> संयुक्त जीवनपद्धतीचे घटक असणाऱ्या वंश-सांस्कृतिक मुसलमानांना तशा प्रकारचे सांस्कृतिक राजकारण करता येणार नाही. मुसलमानांनी सांस्कृतिक राजकारण करायचे म्हणजे काय करायचे? अरबी शब्दवादी इस्लाम आणि भारतातला सूफींनी विकसित केलेला धर्माधर्मांचे संयुक्त प्रवाह असणारा इस्लाम, यापैकी एक गृहीत धरावे लागेल. मुस्लिम मराठी साहित्यिकांना बंदिस्त धर्माच्या चौकटीबाहेर येऊन जमालुद्दीन अफगाणी यांनी म्हटल्याप्रमाणे भारतातले इतर सांस्कृतिक प्रवाह आपले म्हणून स्वीकारावे लागतील.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.aksharnama.com/client/trending_detail/1419|title=सद्य:स्थितीतील मुस्लिम मराठी साहित्यापुढील आव्हाने!|website=www.aksharnama.com|access-date=2018-05-23}}</ref> समस्या कठीण आहे परंतु या संस्कृतीच्या तिढ्याला हात घालावा लागेल. त्यासाठी भावनिक लेखनाच्या बाहेर यावे लागेल. सध्या मुस्लिमांच्या अनुययाच्या प्रचाराचा जो प्रकल्प राबविला जात आहे, त्याचा कथा, कादंबऱ्या, कविता, गझला यांमधून समाचार घ्यावा लागेल. मुख्य प्रवाही साहित्य संमेलनाचे अनुकरण काही उपयोगाचे नाही. तू मोठा की मी मोठा? तू आधी का मी आधी? हा प्रकार बालिश आहे. इतिहास आपल्या गतीने चालला आहे. तो नोंद घेतच असतो. मुसलमानांचे एकविसाव्या शतकातील असे समस्याप्रधान प्रश्न घेऊन उतरणे हाच पर्याय आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2018-03|title=Calendar 2018|दुवा=http://dx.doi.org/10.1002/rwm3.20652|journal=Research World|volume=2018|issue=69|pages=58–60|doi=10.1002/rwm3.20652|issn=1567-3073}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:मुस्लिम मराठी साहित्य]] 5dpdfuyal9l2iutoeqf4cffrqx5qmll 0 238444 2708905 2681070 2026-09-10T03:20:13Z शेख शफी बोल्डेकर 187269 /* */ 2708905 wikitext text/x-wiki [[File:Muslim Marathi sahitya Samelan.jpg|thumb|F. M. Shahajinde Speak to Muslim Marathi sahitya Samelan Pune 2019]] मराठी भाषेत मुस्लिम कवी-लेखकांनी लिहिलेले साहित्य म्हणजे'मुस्लिम मराठी साहित्य'होय. या मराठी साहित्याला ३०० वर्षांचा इतिहास आहे.{{संदर्भ हवा}} तेराव्या आणि चौदाव्या शतकापासून मुस्लिम संतांनी मराठीतून साहित्य निर्मिती केल्याचे अनेक पुरावे मिळतात.{{संदर्भ हवा}} रा.चिं. ढेरे यांनी ''मुसलमान मराठी संतकवी'' या पुस्तकात याबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे.{{संदर्भ हवा}} तसेच फकरुद्दीन बेन्नूर यांचे ''मुस्लिम मराठी साहित्य : एक दृष्टिक्षेप'' या पुस्तकात आधुनिक मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीचा इतिहास नोंदवला आहे.<ref>https://www.academia.edu/194183/The_Muslim_Literary_Movement_in_Maharashtra</ref> तेराव्या शतकात दखनी भाषेसोबत मुस्लिम मराठी साहित्याचा विकासदेखील झालेला आहे.{{संदर्भ हवा}} तेराव्या शतकापासून संत शेख महंमद, शाह मुंतोजी इत्यादी असे जवळजवळ ५० मुस्लिम-मराठी संत, कवी होऊन गेले आहेत.{{संदर्भ हवा}} आधुनिक काळात [[अमर शेख]], [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] यांच्यासारखे अनेक लोक शाहीर घेऊन गेले आहेत. बशीर मोमीन कवठेकर यांनी मराठी भाषेत लावणी, वगनाट्य, नाटक, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले.<ref>खंडूराज गायकवाड, [http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे- बशीर मोमीन कवठेकर!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206202431/http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf |date=2019-12-06 }}, “दै नवाकाळ", 20-Jan-2019”</ref>व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे.<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref><ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref><ref>वैजयंती सिन्नरकर, [शब्दगंध : लोककला - वग ], "दै. देशदूत, नाशिक, 22-Oct-2023"</ref><ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref>एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकातही मुस्लिम-मराठी साहित्य लिहिले जात आहे.<ref>https://www.rasik.com/cgi_bin/display_book.cgi?bookId=b66977&lang=marathi{{मृत दुवा|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १९३६ पासून सांगलीचे सय्यद अमीन यांनी ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ हा शब्द प्रयोग केला होता.<ref>[https://www.aksharnama.com/client/article_detail/1419]</ref> कोकण विभागातील डझनावारी मुस्लिम लेखकांनी कथा, कादंबऱ्या, कविता, नाटके लिहिली आहेत.{{संदर्भ हवा}} महाराष्ट्रात पंधराव्या शतकापासून ग्रामीण भागांतून मराठीतून भक्तिगीते, ओव्या आणि अभंग लिहिणारे ४९ मुस्लिम मराठी कवी होऊन गेले होते.{{संदर्भ हवा}} कोकणात स्वातंत्र्यपूर्वकाळापासून कोकणी [[मुसलमान]] मराठीतून लिहीत होते.{{संदर्भ हवा}} कॅप्टन फकीर महंमद जुळवे, हुसेनमियाँ माहिमकर, अबू काझी, परवेज नाईकवडे, बशीर सावकारपासून ते कवी खावर, अजीज हसन, मुक्री इत्यादींचे लिखाण प्रकाशित होते.{{संदर्भ हवा}} प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर यांच्या पुढाकारने १९८९ साली मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीची सुरुवात झाली.{{संदर्भ हवा}} आधुनिक शिक्षण घेतलेल्या मुस्लिम-बहुजनांची १९८० च्या दशकापासून मानसिक कोंडीतून मोठी घुसमट होत होती; दमकोंडी होत होती. मुस्लिम-बहुजन समाज घरीदारी दखनी आणि घराबाहेर मराठी भाषेतून व्यवहार करीत होता.{{संदर्भ हवा}} ठिकठिकाणी काही मुस्लिम-बहुजन लेखक मराठी वाङ्मयाची निर्मिती करीत होते. त्यांचाही भवतालच्या मुस्लिमविरोधी विद्वेषी वातावरणाने गुदमरत होत होता. अशा तगमगीतून सोलापूर येथील प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर, प्रा. अजीज नदाफ, पत्रकार नल्लामंदू, कवी मुबारक शेख यांच्या मनात संमेलन घेण्याचे आले.{{संदर्भ हवा}} १९९० साली सोलापूर येथे पहिले [[मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन]] झाले. या संमेलनाच्या निमित्ताने महाराष्ट्रभरातील शंभरहून अधिक लेखक एकत्र आले. मनात साचलेला, तुंबून राहिलेला जो भावकल्लोळ होता तो संमेलनाच्या माध्यमातून व्यक्त झाला. शहरांशहरांत, खेडापाड्यांत अनेक उदयोन्मुख मुस्लिम तरुण लेखन करू पाहतात आणि आपल्या लेखनाचे प्रकाशनही करण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांना वाव, संधी, प्रोत्साहन व प्रेरणा मिळत नाही. ही प्रेरणा मिळावी आणि त्यांनी अनुभवलेल्या जीवनातल्या चढ-उतारांचे यथार्थ वास्तव चित्रण आपल्या लेखनातून करावे, यासाठी हे संंमेलन भरते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://hindi.firstpost.com/special/democracy-in-india-part-14-marathi-literature-vibrant-but-its-muslim-writers-shying-away-from-challenging-religious-orthodoxy-128964.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2019-01-09 |archive-date=2018-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816130246/https://hindi.firstpost.com/special/democracy-in-india-part-14-marathi-literature-vibrant-but-its-muslim-writers-shying-away-from-challenging-religious-orthodoxy-128964.html |url-status=dead }}</ref> ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्था : संस्थापक - शेख शफी बोल्डेकर. मराठी साहित्य विश्वात अनेक साहित्य प्रवाह रूढ झाले आणि हे सर्व एकाएकी घडले असे नाही. या प्रवाहांच्या पाठीमागे वैचारिक बैठक आहे. ह्या आधुनिक मराठी साहित्य प्रवाहांनी मराठी साहित्य समृध्द केले आहे. तत्वतः काही परिवर्तनेही घडविली आहेत. स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात  शिक्षणाचा प्रसार व प्रचार वाढत गेला. निरनिराळे समाजस्तर शिक्षणाच्या कक्षेत येत होते.  अभ्यासक्रमाच्या निमित्ताने किंवा आवड म्हणून साहित्य वाचले जायचे , पण त्या साहित्यातून आपला गांव,  आपली माणसे, आपला समाज,  आपला शिवार,  आपली माती ,आपली सुखदुःखे , आनंद,  यशापयश,  विचार,  आंदोलने,  आणि भावना यांचे दर्शन होत नव्हते. गावगाड्यात माणुसकीचा धडा शिकवणारा मुसलमान साहित्याचा नायक होऊ शकलेला नाही. म्हणूनच १९५० नंतरच्या काळात साहित्याकडे बघण्याचा दृष्टीकोन बदलत गेला व नवनवीन प्रवाह निर्माण झालेत , त्यामुळे एकूणच मराठी साहित्य विकसित होण्यास मदत झाली आहे. "मुस्लिम मराठी साहित्य "  हा साहित्याचा  प्रमुख साहित्य प्रवाह आहे.तर ग्रामीण मुसलमान हा त्याचा प्रमुख मूलाधार आहे. मुस्लिम मराठी साहित्य ही संज्ञा  साहित्य व्यवहारात रूढ करणारे सांगलीचे आद्य साहित्यिक  पहिले आमदार सय्यद अमीनसाहेब यांची चौवीस पुस्तके प्रकाशित आहेत तर अनेक मुस्लिम मराठी संतकवींनी मराठी साहित्य  समृध्द केले आहे. ग्रामव्यवस्थेमधील प्रमुख घटक असणारा ग्रामीण मुसलमान गावगाड्यात इतर धर्मीयांशी सहजीवन जगत आला आहे. गावगाड्यात तो शेती व शेतीची कामे ,गवंडीकाम , कुठेकुठे मुलाण्याचा व्यवसाय करताना दिसतो.ज्या ग्रामव्यवस्थेमध्ये कवी, लेखक राहतो, ती ग्रामव्यवस्था त्यांच्या साहित्यातून अजाणता का होईना, प्रकट होत राहते. या अर्थाने ग्रामीणत्वाच्या स्पष्ट खुणा मुस्लिम मराठी साहित्यिकांच्या वाड्ःमयात सापडतात.              भारत हा मुळात शेतीप्रधान आणि खेड्यापाड्यांचा देश आहे. बहुजनांची साहित्यपरंपरा येथल्या ग्रामजीवनाभोवती गुंफलेली आहे. त्यामुळे अनेक समुहाच्या अनेक भाषा आहेत. त्यात बोली भाषा व व्यवहारी भाषा अशा भिन्न भाषा अनेक समुहात बोलल्या जातात. ग्रामीण मुस्लिम समाजात बोलीभाषा व व्यवहारी भाषा अशा भिन्न भाषा आहेत. हा समाज घरी दखनी-उर्दू तर दारी मराठी भाषेत व्यवहार करताना दिसतो .शहरी भागात क्वचितच घरी मराठी भाषेत बोलतो . तसे पाहता ग्रामीण मुसलमान घरी-दारी मराठीतून व्यवहार करताना दिसतो . नव्वदच्या दशकानंतर मुस्लिम समाजात मोठ्या प्रमाणात परिवर्तने घडली. हा समाज  मराठीतून मोठ्या प्रमाणात शिक्षण घेताना दिसतो आहे. त्याचाच परिणाम म्हणून तो मराठी भाषा उत्तम बोलू लागला,  वाचू व लिहू लागला म्हणूनच साहित्य ही एक सामाजिक घटना आहे . हे त्याला कळायला लागले. याचाच परिपाक म्हणजे १९९० साली सोलापूरात अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेची   स्थापना करण्यात आली. स्वर्गीय हाजी अब्दूल लतीफ नल्लामंदू ( कासिदकार) , स्वर्गीय डॉ. फकरोद्दीन बेन्नूर , स्वर्गीय डॉ .मीर इसहाक शेख ,  गझलकार ए. के . शेख , डॉ . अजीज नदाफ , कवी मुबारक शेख ,  शाहीर विश्वासराव फाटे , काॅ.  विलास सोनवणे,  डॉ.  इक्बाल मिन्ने,  उदय टिळक यांनी सोलापूरात दोन दिवसीय अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन २३ ,२४ मार्च १९९० ला हुतात्मा स्मृती मंदीर (नामकरण  शहीद कुर्बान हुसेननगर ) सोलापूर येथे प्रा.फ. म.  शहाजिंदे यांच्या अध्यक्षतेखाली यशस्वीरित्या संपन्न केले.   या संमेलन यशातून अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेची कायदेशीर  नोंदणी करुन महाराष्ट्रात आठ संमेलने स्वबळावर घेऊन साहित्याचा इतिहास रचला.  पुढे वैचारिक मतभेद निर्माण झाले व परिषदेचे कार्य मंदावले. पुन्हा  कालांतराने डॉ.  शेख इक्बाल मिन्ने यांच्या नेतृत्वाखाली अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य व सांस्कृतीक  मंडळाची स्थापना झाली. व साहित्यिक उपक्रमाला गती मिळाली असे असले तरी ग्रामीण भागातील साहित्यिकापर्यंत खेड्यापाड्यात साहित्याची चळवळ पोहचली पाहिजे. या ध्येयाने सन २००१ साली ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळ सुरू झाली.  आजघडीला महाराष्ट्रात ही चळवळ महाराष्ट्रभर ओळखली जाते.              ग्रामीण भागामध्ये खेड्यात मुस्लिमांची मोजकीचं घरे असली तरी खेड्यातून मोठ्या प्रमाणात मुस्लिम समाज राहतो. त्यांच्या सभोवतालचा संपूर्ण परिसर मराठीमय असतो यात शंका नाही. त्यामुळे  तो शहरी भागातील मुस्लिमांपेक्षा मराठी उत्तम बोलतो , उत्तम लिहितो.  ग्रामीण भागामध्ये साजरे होणारे सण- उत्सव, पिराचा- वलींचा उरूस   , ग्रामदैवतांची जत्रा  यांच्याशिवाय ग्रामसंस्कृती  पूर्ण होत नाही. हे ग्रामसंस्कृतीचे घटक त्या त्या गावचे एक मानसविश्व निर्माण करतात. सर्व धर्माच्या सर्व   मराठी संताच्या अभंगाची भाषा ग्रामीण भागात बोलली जाणारी आहे. अभंगसृष्टीमधून बोलीचा सहज वापर होताना दिसतो.            ग्रामीण परिसरातून झपाट्याने पुढे येणारा नवा उत्साही लेखकवर्ग आपल्या जीवनसमुहातील सुख-दुःख, सामाजिक समस्या यांचे चित्रण आपल्या बोलीभाषेतून अभिव्यक्त  करु लागला. अशा साहित्याच्या दरबारात जे मागे मागे उभे आहेत . त्यांच्याकडे आता लक्ष दिले पाहिजे. त्यांना आत्मविश्वास दिला पाहिजे. मराठी  साहित्याचा   दुर्लक्षित मध्यवर्ती ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य प्रवाह प्रवाही व्हावा ! त्यात नवे नवे अनुभव व्यक्त व्हावेत,  त्याचे सामर्थ्य वाढावे,  भाषाविषयक सामर्थ्य अधिक गतिमान व्हावे, आणि इथल्या संस्कृतीशी असलेले नाते दृढ व्हावे आणि एकूणतः मराठी साहित्य सर्व बाजूंनी समृध्द व श्रीमंत व्हावे ! ग्रामीण मुस्लिम साहित्याची चळवळ सांस्कृतिक चळवळ आहे , मुस्लिम मराठी साहित्य हे परिवर्तनवादी साहित्य आहे. त्याची स्वतःची एक जीवनदृष्टी आहे. अशी भूमिका घेऊन  ग्रामीण भागातून  लिहीणा-या  मुस्लिम मराठी साहित्यीकांची ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळ प्रवर्तक / संस्थापक तथा केंद्रीय कोषाध्यक्ष शेख शफी बोल्डेकरांनी  निर्माण केली. ज्यांच्या घरात शेकडो वर्षांपासून अज्ञान व दारिद्र्य नांदत असेल अशा प्रतिभावंताना या चळवळीची  आवश्यकता निश्चितच अधिक असणार आहे यात शंका नाही. महंमद पैगंबर, सूफी संत , संत कबीर , महात्मा फुले , छत्रपती शाहु महाराज , डाॅ.बाबासाहेब आंबेडकर या सर्वांचे विचार ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्याचे मानदंड आहेत. ही चळवळ हक्काने बोलतो ही मराठी आणि लिहितोही मराठी अशी मराठीची सर्वांगाने साक्ष देणारी आहे. या ऐतिहासिक ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीला मराठवाडा,  विदर्भ,  पश्चिम महाराष्ट्र,  खानदेश या क्षेत्रात अधिक गतिमान करण्यासाठी अनेक  मान्यवर साहित्यीकांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते. ही चळवळ १ मे २००१ ला स्थापन झाली आहे. आता चळवळीतून (शासन नोंदणीकृत ) "ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य  " या नावाने संस्था स्थापन करण्यात आली आहे. गेल्या काही दशकापासून मुस्लिमांविषयी जाणिवपूर्वक द्वेष पसरविला जातो. त्याचाच परिणाम म्हणून एकनाळी गावात मुस्लिमांना प्रवेशबंदी करणे. त्यांच्यापासून माल विकत न घेणे , माल लुटणे , अपमानित करणे अशा घटना दिवसेंदिवस वाढत आहेत. अशा परिस्थितीत साहित्यीकांनी जागृत राहून अशा घटनांना शब्दबध्द करून कविता , कथा , कादंबरी , नाटक, असे  साहित्याचे विविध प्रकार हाताळणारे  साहित्याचं साहित्यपण जपून गुणवत्तापूर्ण साहित्य निर्माण करणारे साहित्यिक निर्माण होत आहेत. ही चळवळीच्या दृष्टीने अत्यानंदाची बाब आहे. ग्रामीण मुसलमान हा गावगाड्यात रमणारा समाज असला तरी जाणीवपूर्वक अभिजनांनी कानाडोळा केलेला दुर्लक्षीत समाज आहे. खुल्या प्रवर्गात असल्यामुळे त्याला कुठल्याचं शासकीय योजनेचा फायदा होत नाही. राहायला घर नाही , टोपलं टेकवायला जमीन नाही . मग जगायचं कसं ? नेहमीच संघर्षात असल्यामुळे त्याची दैन्यदशा झाल्याचे दिसून येते. व सोबतच भरीसभर म्हणून वाढलेले धार्मिक कर्मकांड , हिंदूमुस्लिम तणाव अशा परिस्थितीत अज्ञानी आणि मूढ लोकांचे उद्दबोधन करणे , मुस्लिम साहित्यीकांना मोठे विचारपीठ मिळवून देणे.  साहित्याद्वारे समाजाचे प्रश्न मांडणे व सोडवणे. भाषिक ऐक्य निर्माण करणे. समतावादी संविधानीक समाजाच्या निर्मितीसाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करणे. ग्रामीण मुस्लिम समाजात शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देणे व मराठी राजभाषेतून शिक्षण घेण्यासाठी प्रोत्साहित करणे हे या चळवळीचे प्रमुख उद्देश आहेत.  वाड्ःमयीन चळवळ ही वाड्ःमयापुरती असत नाही  तर ती जीवनसंघर्षाचा एक अपरिहार्य भाग बनते. ग्रामीण जीवनातील आज निर्माण झालेले बहुसंख्य प्रश्न जातीव्यवस्थेने निर्माण केले आहेत. तसेच अर्थव्यवस्था ही कारणीभूत आहे. याची जाणीव करून देणे गरजेचे आहे.ज्येष्ठ समिक्षक डॉ. वासुदेव मुलाटे म्हणतात ग्रामीण भागात/खेड्यात राहणाऱ्या मुस्लिमांच्या जाणिवा व्यक्त करणारे  साहित्य ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य होय तर प्राचार्य रा. रं. बोराडे यांच्या मते मुस्लिम मराठी ग्रामीण साहित्य ही संज्ञा ग्रामीण भागातून लिहिणा-या मुस्लिम मराठी साहित्यिकांसाठी अधिक उचित राहील . तर ज्येष्ठ समिक्षक डाॅ.सुधीर रसाळ यांच्या मते ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य ही संज्ञा योग्य आहे. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्थेचे सर्वच पदाधिकारी साहित्यिक आहेत.  संस्थेचे अध्यक्ष कवी हाशम इस्माईल पटेल लिखीत ' संग्राम ' २०१३  व ' डोंगराचा आक्रोश ' २०२१ हे कवितासंग्रह विशेष प्रसिद्ध आहेत.त्यांची ' शांतीगीत ' या शिर्षकाची कविता आतंरभारती इयत्ता नववी  अभ्यासक्रमात समाविष्ट करण्यात आली आहे. संस्थेचे संस्थापक शेख शफी बोल्डेकर यांचा ' आम्ही मराठी मुसलमान ' २००७ हा काव्यसंग्रह ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्यातला एक महत्त्वाचा काव्यसंग्रह आहे.तसेच  " डिझेलगाडी " २०१४ हा बालकवितासंग्रह बालसाहित्यातला पहिला दीर्घ बालकवितासंग्रह म्हणून डॉ. श्रीपाल सबनीस यांनी या संग्रहाचा जाहिर गौरव केला आहे . औरंगाबादचे डॉ.  हबीब भंडारे यांचे ' माळावरची पेरणी ' , ढेकळाचा गंध ' , ' मरणाच्या दारात जगण्याचा अर्थ शोधणारी माणसं ' , ' जगणं विकणा-या माणसाच्या कविता ' हे काव्यसंग्रह महत्वाचे संग्रह आहेत.गझलकारांमध्ये बदिऊज्जमा खावर यांचे नाव अग्रेसर आहे. मूलत: कोकणातले उर्दू भाषी असलेले हे शायर . यांच्यामुळे  मराठी गझल समृद्ध झाली. त्यांच्या गझलांचे संकलन डॉ.राम पंडित यांनी केले आहे. सोलापूरचे सरफराज अहमद हे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे मध्ययुगीन इतिहासकार म्हणून प्रसिद्ध आहेत. ते स्वातंत्र्यवीर टिपू सुलतान स्थापित "सल्तनत-ए -खुदादाद" या पुस्तकाचे लेखक आहेत. आत्तापर्यत या पुस्तकाच्या पाच आवृत्त्या प्रकाशित झालेल्या आहेत. सोलापूरचे बदीऊज्जमा बिराजदार उर्फ साबीर सोलापूरी हे प्रख्यात गजलकार व समिक्षक आहेत. उस्मानाबादचे कवी डि. के. शेख हे उत्तम लावणीकार आहेत.  अहमदपूर येथील साहित्यिक प्रा.डाॅ. अकबर लाला यांचे " जिद्दीचे पंख " २०१९ हा कवितासंग्रह प्रसिद्ध आहे. बुलडाणा येथील शेख बिस्मिल्ला सोनोशी यांचा " मीच त्याचं बोट धरलं " हा काव्यसंग्रह विशेष गाजला.  बार्शीचे शब्बीर मुलाणी यांच्या नावावर विपुल ग्रंथसंपदा आहे. त्यांनी मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलनाचा लेखाजोखा शब्दबद्ध करून स्मृतीग्रंथ प्रकाशीत केले आहेत. मेहबूब जमादार यांचे 'ऊरूस '२००९ , 'माया ' २०११ ,  ' माफी ' २०१२ हे कथासंग्रह प्रकाशीत आहेत. कोल्हापूर जिल्ह्यातील शौकत नदाफ यांची " आनंदचक्र " २०२० ही कादंबरी अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आली. प्रा.  सैय्यद अल्लाउद्दीन,  कवी मुबारक शेख , अजीम नवाज राही , प्रा.डाॅ. रफीक सूरज,  फारूक काजी , प्रा. रसूल सोलापूरे , डि. के. शेख, साहिल शेख  , रमजान मुल्ला , सफरअली इसफ यांचे लेखन महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध आहे. मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलनाचे माजी अध्यक्ष बशीर मुजावर,  पुणे यांच्या नावे १४  कथासंग्रह आहेत. समाजवास्तवाच्या जाणिवा प्रकट करणारा चंद्रपूरचा युवा कवी इरफान शेख यांचा " माझ्यातला कवी मरत चाललाय "  हा कवितासंग्रह प्रतिष्ठीत पुरस्काराने सन्मानित झाला आहे. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्यात मुस्लिम स्री साहित्यिकांचे योगदान दखलपात्र आहे .अनिसा सिकंदर शेख व दिलशाद यासीन सय्यद संपादित " फातिमाबी शेख  "  २०२१ हा  ऐतिहासिक प्रातिनिधिक काव्यसंग्रह ठरला आहे.  सोलापूरच्या नुरजहाँ शेख यांचा " माझं शिवार " २०१४  काव्यसंग्रह,  अनिसा शेख लिखीत ' संवाद हृदयाशी ' , ' सांगाती ' २०२१ , तर दिलशाद सय्यद लिखित ' रंग उन्हाचे ' २०२१ . रायगडच्या कवयित्री सायराबानू चौगुले यांचा "चांदण शब्दांचं "२०२१ हे कवितासंग्रह ,परवीन कौसर लिखीत ' मानसी ' २०२१ कथासंग्रह , नसिम जमादार लिखीत बालकथासंग्रह " सारिका  "  २०२१ ही पुस्तके उल्लेखनीय आहेत. कवयित्री निलोफर फणिबंद यांचे सूत्रसंचालन प्रभावी असते. जस्मिन शेख बालकवयित्री म्हणून प्रसिध्द आहेत. त्यांचा " गट्टी मुळाक्षरांशी " २०१७ ला हा बालकाव्यसंग्रह प्रकाशीत झाला. जबीन शेख यांचा " नदी आणि मी " २०२० ला  तर सिन्नरच्या कवयित्री मलेका शेख यांचा " मानसमेघ "  काव्यसंग्रह २०११ ला प्रकाशित झाला. तर अहमदपूरच्या कवयित्री शाहिदा सय्यद  यांचा " प्रतिबिंब " हा काव्यसंग्रह सन २०१८ साली प्रसिद्ध झाला. लातूरच्या तहेसीन मसुदअली सय्यद यांचा " घन बरसुन गेले " हा कवितासंग्रह प्रकाशित आहे. महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळाच्या सदस्य राहिलेल्या फरझाना इकबाल लिखित " हुंदका " २००७ व " इमान मातीशी " २००९ ह्या कवितासंग्रहाच्या आवृत्ती प्रकाशित आहेत .नेरूळच्या शबाना मुल्ला , शगुफ्ता शेख,  हसीना पठाण, रेश्मा नदाफ, आयशा नदाफ, नजमा शेख, शबाना शेख,  शरीफा तांबोळी,  अॅड. शबाना मुल्ला, रजिया दबीर,  डॉ. सामिया शेख, कमरूनिसा शेख,  हसिना मुलाणी , परविन मीठागरी ह्या उत्तम कवयित्री आहेत. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीची संरचना गावप्रमुख ,तालुकाप्रमुख  , जिल्हाप्रमुख,  विभागप्रमुख अशा  पध्दतीची असून महाराष्ट्रात ही चळवळ अधिक गतिमान होताना दिसते आहे. महाराष्ट्रातील  प्रत्येक जिल्ह्यात चळवळीसाठी पदाधिकारी निवडल्या जात आहेत. केंद्रीय अध्यक्ष तथा मराठवाडाप्रमुख  हाशम इस्माईल पटेल,  मार्गदर्शक प्रा. मैनोद्दीन मुल्ला साहेब,केंद्रीय सचिव डाॅ . सय्यद जब्बार पटेल हे संत नामदेव चरित्राचे अभ्यासक असून कवी आहेत. केंद्रीय कार्याध्यक्ष डाॅ. महंमद रफी शेख यांनी मुस्लिम मराठी साहित्यावर संशोधन केले आहे. केंद्रीय सदस्य इस्माईल कादरसाहाब शेख हे दर्जेदार कवी आहेत.  कवी वाय. के. शेख यांचा " चांदण फुले " २०२१ हा काव्यसंग्रह प्रसिद्ध आहे. केंद्रीय सदस्य महासेन शंकर प्रधान हे सामाजिक जाणिवेचे कवी आहेत.  खानदेश विभागप्रमुख  विधीतज्ज्ञ जमील देशपांडे हे मुस्लिम मराठी साहित्याचे अभ्यासक म्हणून ओळखले जातात . केंद्रीय उपाध्यक्ष तथा पश्चिम महाराष्ट्र विभागप्रमुख खाजाभाई बागवान हे नव्या दमाचे कवी आहेत. पुणे जिल्हाध्यक्ष बा. ह. मगदूम यांचे ' नक्षत्रपेरणी ', ' अक्षरकाकरी '  २०२१ हे काव्यसंग्रह प्रकाशीत आहेत.  बुलडाणा जिल्हाध्यक्ष कवी बी. एल. खान यांचा " नवरंग " हा गीतकाव्यसंग्रह २००२ साली प्रकाशित झाला.नांदेड जिल्हाध्यक्ष शेख निजाम गवंडगांवकर यांची ' प्रेमप्रबोधन ' २०२०  ही कादंबरी प्रसिद्ध आहे. लातुर जिल्हाप्रमुख अॅड. शेख इक्बाल रसूलसाब यांचा " सावली " कवितासंग्रह प्रकाशित असून " भरकटलेले जीवन " हा कथासंग्रह आगामी प्रकाशित होणार आहे.परभणी जिल्हाप्रमुख सय्यद चाँद तरोडकर हे ग्रामीण कवी म्हणून प्रसिध्द आहेत.  इचलकरंजीचे विद्रोही कवी रशिद बाबू तहसीलदार लिखीत " आरसा शोध अंतरमनाचा "२०२०  हा कवितासंग्रह  प्रसिध्द आहे. सांगलीचे मुबारक उमराणी, सिराज शिकलगार. अहमदनगरचे लतीफ मोहम्मद पटेल,  रज्जाक शेख .रत्नागिरीचे इम्तियाज सिद्दीकी .  पालघरचे गौसपाशा शेख यांच्या कविता दखलपात्र आहेत. भंडारा येथील ज्येष्ठ कवी दौलतभाई पठाण यांची झाडीबोली भाषेतील कविता सामाजिक प्रश्नांच्या संदर्भाने गंभीर चिंतन मांडणारी आहे. त्यांचे " आघात " व " भीमा तुझा शब्द " २००५ , " वेदना " २०२० , " यातना " २०२१ हे चार कवितासंग्रह आहेत. सांगलीचे लेखक आदम युसूफ पठाण लिखीत ' स्वातंत्र्य संग्रामातील मुस्लिम सैनिक ' हा ग्रंथ मुस्लिमांचे स्वातंत्र्य संग्रामातील योगदान नव्या पिढीला सांगतो.  औरंगाबाद जिल्हाध्यक्ष हबीब भंडारे, सोलापूर जिल्हाप्रमुख जाकीर मोहम्मद तांबोळी,दक्षिण सोलापूर तालुकाप्रमुख सौ. शाहीन शेख, बार्शी तालुकाप्रमुख  गौस शेख,  वैराग विभाग प्रमुख मोहीद्दीन नदाफ यांच्या मुस्लिम जाणिवा प्रगल्भ आहेत. अहमदनगर जिल्हाध्यक्ष सौ. दिलशाद यासीन सय्यद ह्या उत्तम सूत्रसंचालन करतात त्यांचे प्रभावी वक्तृत्व चैतन्य निर्माण करते.  जळगाव जिल्हाप्रमुख मोहसीन मुनाफ शेख यांचे शैक्षणिक व साहित्यिक कार्य सातत्याने सुरू असते.  हिंगोली जिल्हाध्यक्ष अहमद पिरनसाहाब शेख हे नाटककार म्हणून प्रसिद्ध आहेत. '  गिळली माणसं हुंड्यानं '   हे सामाजिक नाटकाचे पुस्तक प्रकाशित आहे. औरंगाबादचे आसेफ शेख (अन्सारी) हे बालनाटककार यांची " आम्ही नाटक करीत आहे " २००७ ,  " कस्तुरी " २०१३ आदि बालनाट्ये प्रसिद्ध आहेत. निपाणी येथील सलीम शेख यांचा १९९२ साली "वळवाचा पाऊस " हा कथासंग्रह प्रकाशित झाला . उस्मानाबाद जिल्हाप्रमुख  शेख शाहीद  हे उत्तम कवी, गझलकार आहेत. गोंदिया जिल्हाप्रमुख डॉ. नुरजहाँ पठाण यांच्या कविता महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध आहेत.चिपळूणचे शाहीर शाहिद खेरटकर हे कोकणातील एकमेव शाहीर म्हणून प्रसिध्द आहेत. पंढरपूर तालुकाप्रमुख फिरोजखान बन्सीलाल बागवान हे उदयोन्मुख कवी आहेत. केंद्रीय सहसचिव तथा दौंड तालुकाप्रमुख अनिसा सिकंदर शेख यांची चळवळीमध्ये अग्रणी भूमिका असते. केंद्रीय सदस्य तथा नांदेड तालुकाप्रमुख शेख जाफर राजेसाहाब यांची गीते खूपच मंजुळ असतात त्यांनी ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीचे गीत लिहिले आहे. कंधार तालुकाप्रमुख शेख युसूफसाहाब  व बिलोली तालुकाप्रमुख जाफर आदमपूरकर हे युवा कवी यांचे लेखन आशावादी आहे. देगलूर तालुकाप्रमुख फजल मुल्ला,  नायगाव तालुकाप्रमुख पिंजारी गौस साहाब , सोलापूर जिल्हयातील मोहोळ येथील  कवी , गीतकार  सिकंदर मुजावर यांचा " आपली माणसं आपल्या कविता " हा कवितासंग्रह प्रसिद्ध आहे. कळमनुरी  तालुकाप्रमुख फ्याज शेख यांचे योगदान चळवळीसाठी मोलाचे आहे. नागपूरचे प्रख्यात साहित्यिक प्रा. जावेद पाशा कुरेशी यांची ग्रंथसंपदा विपुल आहे. ' भारतीय शोषितांचा विद्रोही आवाज - इस्लाम ' हा त्यांचा बहुचर्चित ग्रंथ नवी प्रेरणा देणारा आहे. ख्यातनाम कवी खलील मोमीन  यांचे वृत्तबद्ध काव्यलेखन मनमोहक असते. सोलापूरचे लक्षवेधी साहित्यिक डॉ. इ. जा. तांबोळी यांनी विपुल ग्रंथलेखन केले आहे.  ठाण्याचे  युसुफ शेख यांची डिसेंबर २०२१ मध्ये प्रकाशित झालेली "हुसेनभाईचा कुणी नाद न्हाय करायचा !  " ही कादंबरी ग्रामीण मुस्लिम समाजाचे वास्तव चित्रण करणारी आहे. साप्ताहिक "कासिद " चे संपादक अयुब नल्लामंदू हे साहित्याचे उत्तम जाणकार असून साहित्य संमेलन आयोजनात पुढाकार घेतात.  " स्पंदन " त्रैमासिकाचे संपादक इंतेखाब फराश  हे  समिक्षक म्हणून ओळखले जातात. सोलापूरचे प्रा.डाॅ. शकील शेख  लिखित " जुबा " कादंबरी प्रसिद्ध असून मुस्लिम साहित्यिकांच्या आत्मचरित्रावरील त्यांचे संशोधन प्रसिद्ध आहे.प्रख्यात व-हाडी साहित्यिक मिर्झा रफी अहमद बेग , चिपळूणचे मुझफ्फर सय्यद हे सर्व मान्यवर मुस्लिम मराठी साहित्यिक  आहेत . मुस्लिम मराठी साहित्यिक कसा ओळखावा याविषयी शफी बोल्डेकर म्हणतात मराठी मुलखात जगत असताना साहित्याच्या अंगाने आपले अनुभव विश्व निर्भिडपणे मराठीतून अभिव्यक्त करणारा तोच खरा मुस्लिम मराठी साहित्यिक होय. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीसाठी अन्य भारतीय साहित्यिक बंधू आगे बढोचा सल्ला देत आहेत. त्यात एकोणनव्वदव्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. श्रीपाल सबनीस सरांचा वाटा महत्वाचा असून त्यांनी अखिल भारतीय स्तरावर मुस्लिम मराठी साहित्य पोहचवले. मुस्लिम मराठी  समीक्षेने मराठी साहित्यात मोलाची भर घातली आहे. ते मूल्यवान ग्रंथ पुढीलप्रमाणे १) प्रा. फ. म. शहाजिंदे संपादित " मुस्लिम मराठी साहित्य : परंपरा, स्वरुप आणि लेखक सूची " २) स्व. प्रा. डॉ. अक्रम पठाण लिखीत " मुस्लिम मराठी साहित्य " ३) जळगाव येथील प्रा. डॉ. नसीमा देशमुख लिखीत " मुस्लिम मराठी साहित्य : स्वरुप आणि समीक्षा " ४) प्रा. फ. म. शहाजिंदे व प्रा.फारुख तांबोळी संपादित "  मुस्लिम मराठी साहित्य प्रेरणा आणि स्वरूप " हे ग्रंथ मुस्लिम मराठी साहित्याचे वेगळेपण सिद्ध करण्यासाठी सज्ज आहेत. -  शेख शफी बोल्डेकर,        संस्थापक  , ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्था, मु. पो.बोल्डा ,ता. कळमनुरी,  जि. हिंगोली. ४३१७०१ भ्रमणध्वनी : ७७९८९६७७९३ == हे सुद्धा पहा == * [[मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन]] * [[मुस्लिम मराठी साहित्य परिषद]] * [[मराठी मुसलमान]] * [[commons:Category:Books_by_Sayyad_Amin|ले.सय्यद अमीन यांची पुस्तके]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] ditx6fs7dwde2q2xqg06kv2toxml7aj 2708906 2708905 2026-09-10T03:20:14Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गट १|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]]); शुद्धलेखन — पररूप संधी - इक प्रत्यय ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#पररूप संधी - इक प्रत्यय|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2708906 wikitext text/x-wiki [[File:Muslim Marathi sahitya Samelan.jpg|thumb|F. M. Shahajinde Speak to Muslim Marathi sahitya Samelan Pune 2019]] मराठी भाषेत मुस्लिम कवी-लेखकांनी लिहिलेले साहित्य म्हणजे'मुस्लिम मराठी साहित्य'होय. या मराठी साहित्याला ३०० वर्षांचा इतिहास आहे.{{संदर्भ हवा}} तेराव्या आणि चौदाव्या शतकापासून मुस्लिम संतांनी मराठीतून साहित्य निर्मिती केल्याचे अनेक पुरावे मिळतात.{{संदर्भ हवा}} रा.चिं. ढेरे यांनी ''मुसलमान मराठी संतकवी'' या पुस्तकात याबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे.{{संदर्भ हवा}} तसेच फकरुद्दीन बेन्नूर यांचे ''मुस्लिम मराठी साहित्य : एक दृष्टिक्षेप'' या पुस्तकात आधुनिक मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीचा इतिहास नोंदवला आहे.<ref>https://www.academia.edu/194183/The_Muslim_Literary_Movement_in_Maharashtra</ref> तेराव्या शतकात दखनी भाषेसोबत मुस्लिम मराठी साहित्याचा विकासदेखील झालेला आहे.{{संदर्भ हवा}} तेराव्या शतकापासून संत शेख महंमद, शाह मुंतोजी इत्यादी असे जवळजवळ ५० मुस्लिम-मराठी संत, कवी होऊन गेले आहेत.{{संदर्भ हवा}} आधुनिक काळात [[अमर शेख]], [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] यांच्यासारखे अनेक लोक शाहीर घेऊन गेले आहेत. बशीर मोमीन कवठेकर यांनी मराठी भाषेत लावणी, वगनाट्य, नाटक, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले.<ref>खंडूराज गायकवाड, [http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे- बशीर मोमीन कवठेकर!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206202431/http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf |date=2019-12-06 }}, “दै नवाकाळ", 20-Jan-2019”</ref>व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे.<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref><ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref><ref>वैजयंती सिन्नरकर, [शब्दगंध : लोककला - वग ], "दै. देशदूत, नाशिक, 22-Oct-2023"</ref><ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref>एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकातही मुस्लिम-मराठी साहित्य लिहिले जात आहे.<ref>https://www.rasik.com/cgi_bin/display_book.cgi?bookId=b66977&lang=marathi{{मृत दुवा|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १९३६ पासून सांगलीचे सय्यद अमीन यांनी ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ हा शब्द प्रयोग केला होता.<ref>[https://www.aksharnama.com/client/article_detail/1419]</ref> कोकण विभागातील डझनावारी मुस्लिम लेखकांनी कथा, कादंबऱ्या, कविता, नाटके लिहिली आहेत.{{संदर्भ हवा}} महाराष्ट्रात पंधराव्या शतकापासून ग्रामीण भागांतून मराठीतून भक्तिगीते, ओव्या आणि अभंग लिहिणारे ४९ मुस्लिम मराठी कवी होऊन गेले होते.{{संदर्भ हवा}} कोकणात स्वातंत्र्यपूर्वकाळापासून कोकणी [[मुसलमान]] मराठीतून लिहीत होते.{{संदर्भ हवा}} कॅप्टन फकीर महंमद जुळवे, हुसेनमियाँ माहिमकर, अबू काझी, परवेज नाईकवडे, बशीर सावकारपासून ते कवी खावर, अजीज हसन, मुक्री इत्यादींचे लिखाण प्रकाशित होते.{{संदर्भ हवा}} प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर यांच्या पुढाकारने १९८९ साली मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीची सुरुवात झाली.{{संदर्भ हवा}} आधुनिक शिक्षण घेतलेल्या मुस्लिम-बहुजनांची १९८० च्या दशकापासून मानसिक कोंडीतून मोठी घुसमट होत होती; दमकोंडी होत होती. मुस्लिम-बहुजन समाज घरीदारी दखनी आणि घराबाहेर मराठी भाषेतून व्यवहार करीत होता.{{संदर्भ हवा}} ठिकठिकाणी काही मुस्लिम-बहुजन लेखक मराठी वाङ्मयाची निर्मिती करीत होते. त्यांचाही भवतालच्या मुस्लिमविरोधी विद्वेषी वातावरणाने गुदमरत होत होता. अशा तगमगीतून सोलापूर येथील प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर, प्रा. अजीज नदाफ, पत्रकार नल्लामंदू, कवी मुबारक शेख यांच्या मनात संमेलन घेण्याचे आले.{{संदर्भ हवा}} १९९० साली सोलापूर येथे पहिले [[मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन]] झाले. या संमेलनाच्या निमित्ताने महाराष्ट्रभरातील शंभरहून अधिक लेखक एकत्र आले. मनात साचलेला, तुंबून राहिलेला जो भावकल्लोळ होता तो संमेलनाच्या माध्यमातून व्यक्त झाला. शहरांशहरांत, खेडापाड्यांत अनेक उदयोन्मुख मुस्लिम तरुण लेखन करू पाहतात आणि आपल्या लेखनाचे प्रकाशनही करण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांना वाव, संधी, प्रोत्साहन व प्रेरणा मिळत नाही. ही प्रेरणा मिळावी आणि त्यांनी अनुभवलेल्या जीवनातल्या चढ-उतारांचे यथार्थ वास्तव चित्रण आपल्या लेखनातून करावे, यासाठी हे संंमेलन भरते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://hindi.firstpost.com/special/democracy-in-india-part-14-marathi-literature-vibrant-but-its-muslim-writers-shying-away-from-challenging-religious-orthodoxy-128964.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2019-01-09 |archive-date=2018-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816130246/https://hindi.firstpost.com/special/democracy-in-india-part-14-marathi-literature-vibrant-but-its-muslim-writers-shying-away-from-challenging-religious-orthodoxy-128964.html |url-status=dead }}</ref> ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्था : संस्थापक - शेख शफी बोल्डेकर. मराठी साहित्य विश्वात अनेक साहित्य प्रवाह रूढ झाले आणि हे सर्व एकाएकी घडले असे नाही. या प्रवाहांच्या पाठीमागे वैचारिक बैठक आहे. ह्या आधुनिक मराठी साहित्य प्रवाहांनी मराठी साहित्य समृद्ध केले आहे. तत्वतः काही परिवर्तनेही घडविली आहेत. स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात  शिक्षणाचा प्रसार व प्रचार वाढत गेला. निरनिराळे समाजस्तर शिक्षणाच्या कक्षेत येत होते.  अभ्यासक्रमाच्या निमित्ताने किंवा आवड म्हणून साहित्य वाचले जायचे , पण त्या साहित्यातून आपला गांव,  आपली माणसे, आपला समाज,  आपला शिवार,  आपली माती ,आपली सुखदुःखे , आनंद,  यशापयश,  विचार,  आंदोलने,  आणि भावना यांचे दर्शन होत नव्हते. गावगाड्यात माणुसकीचा धडा शिकवणारा मुसलमान साहित्याचा नायक होऊ शकलेला नाही. म्हणूनच १९५० नंतरच्या काळात साहित्याकडे बघण्याचा दृष्टीकोन बदलत गेला व नवनवीन प्रवाह निर्माण झालेत , त्यामुळे एकूणच मराठी साहित्य विकसित होण्यास मदत झाली आहे. "मुस्लिम मराठी साहित्य "  हा साहित्याचा  प्रमुख साहित्य प्रवाह आहे.तर ग्रामीण मुसलमान हा त्याचा प्रमुख मूलाधार आहे. मुस्लिम मराठी साहित्य ही संज्ञा  साहित्य व्यवहारात रूढ करणारे सांगलीचे आद्य साहित्यिक  पहिले आमदार सय्यद अमीनसाहेब यांची चौवीस पुस्तके प्रकाशित आहेत तर अनेक मुस्लिम मराठी संतकवींनी मराठी साहित्य  समृद्ध केले आहे. ग्रामव्यवस्थेमधील प्रमुख घटक असणारा ग्रामीण मुसलमान गावगाड्यात इतर धर्मीयांशी सहजीवन जगत आला आहे. गावगाड्यात तो शेती व शेतीची कामे ,गवंडीकाम , कुठेकुठे मुलाण्याचा व्यवसाय करताना दिसतो.ज्या ग्रामव्यवस्थेमध्ये कवी, लेखक राहतो, ती ग्रामव्यवस्था त्यांच्या साहित्यातून अजाणता का होईना, प्रकट होत राहते. या अर्थाने ग्रामीणत्वाच्या स्पष्ट खुणा मुस्लिम मराठी साहित्यिकांच्या वाड्ःमयात सापडतात.              भारत हा मुळात शेतीप्रधान आणि खेड्यापाड्यांचा देश आहे. बहुजनांची साहित्यपरंपरा येथल्या ग्रामजीवनाभोवती गुंफलेली आहे. त्यामुळे अनेक समुहाच्या अनेक भाषा आहेत. त्यात बोली भाषा व व्यवहारी भाषा अशा भिन्न भाषा अनेक समुहात बोलल्या जातात. ग्रामीण मुस्लिम समाजात बोलीभाषा व व्यवहारी भाषा अशा भिन्न भाषा आहेत. हा समाज घरी दखनी-उर्दू तर दारी मराठी भाषेत व्यवहार करताना दिसतो .शहरी भागात क्वचितच घरी मराठी भाषेत बोलतो . तसे पाहता ग्रामीण मुसलमान घरी-दारी मराठीतून व्यवहार करताना दिसतो . नव्वदच्या दशकानंतर मुस्लिम समाजात मोठ्या प्रमाणात परिवर्तने घडली. हा समाज  मराठीतून मोठ्या प्रमाणात शिक्षण घेताना दिसतो आहे. त्याचाच परिणाम म्हणून तो मराठी भाषा उत्तम बोलू लागला,  वाचू व लिहू लागला म्हणूनच साहित्य ही एक सामाजिक घटना आहे . हे त्याला कळायला लागले. याचाच परिपाक म्हणजे १९९० साली सोलापूरात अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेची   स्थापना करण्यात आली. स्वर्गीय हाजी अब्दूल लतीफ नल्लामंदू ( कासिदकार) , स्वर्गीय डॉ. फकरोद्दीन बेन्नूर , स्वर्गीय डॉ .मीर इसहाक शेख ,  गझलकार ए. के . शेख , डॉ . अजीज नदाफ , कवी मुबारक शेख ,  शाहीर विश्वासराव फाटे , काॅ.  विलास सोनवणे,  डॉ.  इक्बाल मिन्ने,  उदय टिळक यांनी सोलापूरात दोन दिवसीय अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन २३ ,२४ मार्च १९९० ला हुतात्मा स्मृती मंदीर (नामकरण  शहीद कुर्बान हुसेननगर ) सोलापूर येथे प्रा.फ. म.  शहाजिंदे यांच्या अध्यक्षतेखाली यशस्वीरित्या संपन्न केले.   या संमेलन यशातून अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेची कायदेशीर  नोंदणी करून महाराष्ट्रात आठ संमेलने स्वबळावर घेऊन साहित्याचा इतिहास रचला.  पुढे वैचारिक मतभेद निर्माण झाले व परिषदेचे कार्य मंदावले. पुन्हा  कालांतराने डॉ.  शेख इक्बाल मिन्ने यांच्या नेतृत्वाखाली अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य व सांस्कृतीक  मंडळाची स्थापना झाली. व साहित्यिक उपक्रमाला गती मिळाली असे असले तरी ग्रामीण भागातील साहित्यिकापर्यंत खेड्यापाड्यात साहित्याची चळवळ पोहचली पाहिजे. या ध्येयाने सन २००१ साली ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळ सुरू झाली.  आजघडीला महाराष्ट्रात ही चळवळ महाराष्ट्रभर ओळखली जाते.              ग्रामीण भागामध्ये खेड्यात मुस्लिमांची मोजकीचं घरे असली तरी खेड्यातून मोठ्या प्रमाणात मुस्लिम समाज राहतो. त्यांच्या सभोवतालचा संपूर्ण परिसर मराठीमय असतो यात शंका नाही. त्यामुळे  तो शहरी भागातील मुस्लिमांपेक्षा मराठी उत्तम बोलतो , उत्तम लिहितो.  ग्रामीण भागामध्ये साजरे होणारे सण- उत्सव, पिराचा- वलींचा उरूस   , ग्रामदैवतांची जत्रा  यांच्याशिवाय ग्रामसंस्कृती  पूर्ण होत नाही. हे ग्रामसंस्कृतीचे घटक त्या त्या गावचे एक मानसविश्व निर्माण करतात. सर्व धर्माच्या सर्व   मराठी संताच्या अभंगाची भाषा ग्रामीण भागात बोलली जाणारी आहे. अभंगसृष्टीमधून बोलीचा सहज वापर होताना दिसतो.            ग्रामीण परिसरातून झपाट्याने पुढे येणारा नवा उत्साही लेखकवर्ग आपल्या जीवनसमुहातील सुख-दुःख, सामाजिक समस्या यांचे चित्रण आपल्या बोलीभाषेतून अभिव्यक्त  करु लागला. अशा साहित्याच्या दरबारात जे मागे मागे उभे आहेत . त्यांच्याकडे आता लक्ष दिले पाहिजे. त्यांना आत्मविश्वास दिला पाहिजे. मराठी  साहित्याचा   दुर्लक्षित मध्यवर्ती ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य प्रवाह प्रवाही व्हावा ! त्यात नवे नवे अनुभव व्यक्त व्हावेत,  त्याचे सामर्थ्य वाढावे,  भाषाविषयक सामर्थ्य अधिक गतिमान व्हावे, आणि इथल्या संस्कृतीशी असलेले नाते दृढ व्हावे आणि एकूणतः मराठी साहित्य सर्व बाजूंनी समृद्ध व श्रीमंत व्हावे ! ग्रामीण मुस्लिम साहित्याची चळवळ सांस्कृतिक चळवळ आहे , मुस्लिम मराठी साहित्य हे परिवर्तनवादी साहित्य आहे. त्याची स्वतःची एक जीवनदृष्टी आहे. अशी भूमिका घेऊन  ग्रामीण भागातून  लिहीणा-या  मुस्लिम मराठी साहित्यिकांची ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळ प्रवर्तक / संस्थापक तथा केंद्रीय कोषाध्यक्ष शेख शफी बोल्डेकरांनी  निर्माण केली. ज्यांच्या घरात शेकडो वर्षांपासून अज्ञान व दारिद्र्य नांदत असेल अशा प्रतिभावंताना या चळवळीची  आवश्यकता निश्चितच अधिक असणार आहे यात शंका नाही. महंमद पैगंबर, सूफी संत , संत कबीर , महात्मा फुले , छत्रपती शाहु महाराज , डाॅ.बाबासाहेब आंबेडकर या सर्वांचे विचार ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्याचे मानदंड आहेत. ही चळवळ हक्काने बोलतो ही मराठी आणि लिहितोही मराठी अशी मराठीची सर्वांगाने साक्ष देणारी आहे. या ऐतिहासिक ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीला मराठवाडा,  विदर्भ,  पश्चिम महाराष्ट्र,  खानदेश या क्षेत्रात अधिक गतिमान करण्यासाठी अनेक  मान्यवर साहित्यिकांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते. ही चळवळ १ मे २००१ ला स्थापन झाली आहे. आता चळवळीतून (शासन नोंदणीकृत ) "ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य  " या नावाने संस्था स्थापन करण्यात आली आहे. गेल्या काही दशकापासून मुस्लिमांविषयी जाणिवपूर्वक द्वेष पसरविला जातो. त्याचाच परिणाम म्हणून एकनाळी गावात मुस्लिमांना प्रवेशबंदी करणे. त्यांच्यापासून माल विकत न घेणे , माल लुटणे , अपमानित करणे अशा घटना दिवसेंदिवस वाढत आहेत. अशा परिस्थितीत साहित्यिकांनी जागृत राहून अशा घटनांना शब्दबद्ध करून कविता , कथा , कादंबरी , नाटक, असे  साहित्याचे विविध प्रकार हाताळणारे  साहित्याचं साहित्यपण जपून गुणवत्तापूर्ण साहित्य निर्माण करणारे साहित्यिक निर्माण होत आहेत. ही चळवळीच्या दृष्टीने अत्यानंदाची बाब आहे. ग्रामीण मुसलमान हा गावगाड्यात रमणारा समाज असला तरी जाणीवपूर्वक अभिजनांनी कानाडोळा केलेला दुर्लक्षीत समाज आहे. खुल्या प्रवर्गात असल्यामुळे त्याला कुठल्याचं शासकीय योजनेचा फायदा होत नाही. राहायला घर नाही , टोपलं टेकवायला जमीन नाही . मग जगायचं कसं ? नेहमीच संघर्षात असल्यामुळे त्याची दैन्यदशा झाल्याचे दिसून येते. व सोबतच भरीसभर म्हणून वाढलेले धार्मिक कर्मकांड , हिंदूमुस्लिम तणाव अशा परिस्थितीत अज्ञानी आणि मूढ लोकांचे उद्दबोधन करणे , मुस्लिम साहित्यिकांना मोठे विचारपीठ मिळवून देणे.  साहित्याद्वारे समाजाचे प्रश्न मांडणे व सोडवणे. भाषिक ऐक्य निर्माण करणे. समतावादी सांविधानिक समाजाच्या निर्मितीसाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करणे. ग्रामीण मुस्लिम समाजात शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देणे व मराठी राजभाषेतून शिक्षण घेण्यासाठी प्रोत्साहित करणे हे या चळवळीचे प्रमुख उद्देश आहेत.  वाड्ःमयीन चळवळ ही वाड्ःमयापुरती असत नाही  तर ती जीवनसंघर्षाचा एक अपरिहार्य भाग बनते. ग्रामीण जीवनातील आज निर्माण झालेले बहुसंख्य प्रश्न जातीव्यवस्थेने निर्माण केले आहेत. तसेच अर्थव्यवस्था ही कारणीभूत आहे. याची जाणीव करून देणे गरजेचे आहे.ज्येष्ठ समिक्षक डॉ. वासुदेव मुलाटे म्हणतात ग्रामीण भागात/खेड्यात राहणाऱ्या मुस्लिमांच्या जाणिवा व्यक्त करणारे  साहित्य ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य होय तर प्राचार्य रा. रं. बोराडे यांच्या मते मुस्लिम मराठी ग्रामीण साहित्य ही संज्ञा ग्रामीण भागातून लिहिणा-या मुस्लिम मराठी साहित्यिकांसाठी अधिक उचित राहील . तर ज्येष्ठ समिक्षक डाॅ.सुधीर रसाळ यांच्या मते ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य ही संज्ञा योग्य आहे. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्थेचे सर्वच पदाधिकारी साहित्यिक आहेत.  संस्थेचे अध्यक्ष कवी हाशम इस्माईल पटेल लिखीत ' संग्राम ' २०१३  व ' डोंगराचा आक्रोश ' २०२१ हे कवितासंग्रह विशेष प्रसिद्ध आहेत.त्यांची ' शांतीगीत ' या शिर्षकाची कविता आतंरभारती इयत्ता नववी  अभ्यासक्रमात समाविष्ट करण्यात आली आहे. संस्थेचे संस्थापक शेख शफी बोल्डेकर यांचा ' आम्ही मराठी मुसलमान ' २००७ हा काव्यसंग्रह ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्यातला एक महत्त्वाचा काव्यसंग्रह आहे.तसेच  " डिझेलगाडी " २०१४ हा बालकवितासंग्रह बालसाहित्यातला पहिला दीर्घ बालकवितासंग्रह म्हणून डॉ. श्रीपाल सबनीस यांनी या संग्रहाचा जाहिर गौरव केला आहे . औरंगाबादचे डॉ.  हबीब भंडारे यांचे ' माळावरची पेरणी ' , ढेकळाचा गंध ' , ' मरणाच्या दारात जगण्याचा अर्थ शोधणारी माणसं ' , ' जगणं विकणा-या माणसाच्या कविता ' हे काव्यसंग्रह महत्वाचे संग्रह आहेत.गझलकारांमध्ये बदिऊज्जमा खावर यांचे नाव अग्रेसर आहे. मूलत: कोकणातले उर्दू भाषी असलेले हे शायर . यांच्यामुळे  मराठी गझल समृद्ध झाली. त्यांच्या गझलांचे संकलन डॉ.राम पंडित यांनी केले आहे. सोलापूरचे सरफराज अहमद हे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे मध्ययुगीन इतिहासकार म्हणून प्रसिद्ध आहेत. ते स्वातंत्र्यवीर टिपू सुलतान स्थापित "सल्तनत-ए -खुदादाद" या पुस्तकाचे लेखक आहेत. आत्तापर्यत या पुस्तकाच्या पाच आवृत्त्या प्रकाशित झालेल्या आहेत. सोलापूरचे बदीऊज्जमा बिराजदार उर्फ साबीर सोलापूरी हे प्रख्यात गजलकार व समिक्षक आहेत. उस्मानाबादचे कवी डि. के. शेख हे उत्तम लावणीकार आहेत.  अहमदपूर येथील साहित्यिक प्रा.डाॅ. अकबर लाला यांचे " जिद्दीचे पंख " २०१९ हा कवितासंग्रह प्रसिद्ध आहे. बुलडाणा येथील शेख बिस्मिल्ला सोनोशी यांचा " मीच त्याचं बोट धरलं " हा काव्यसंग्रह विशेष गाजला.  बार्शीचे शब्बीर मुलाणी यांच्या नावावर विपुल ग्रंथसंपदा आहे. त्यांनी मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलनाचा लेखाजोखा शब्दबद्ध करून स्मृतीग्रंथ प्रकाशीत केले आहेत. मेहबूब जमादार यांचे 'ऊरूस '२००९ , 'माया ' २०११ ,  ' माफी ' २०१२ हे कथासंग्रह प्रकाशीत आहेत. कोल्हापूर जिल्ह्यातील शौकत नदाफ यांची " आनंदचक्र " २०२० ही कादंबरी अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आली. प्रा.  सैय्यद अल्लाउद्दीन,  कवी मुबारक शेख , अजीम नवाज राही , प्रा.डाॅ. रफीक सूरज,  फारूक काजी , प्रा. रसूल सोलापूरे , डि. के. शेख, साहिल शेख  , रमजान मुल्ला , सफरअली इसफ यांचे लेखन महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध आहे. मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलनाचे माजी अध्यक्ष बशीर मुजावर,  पुणे यांच्या नावे १४  कथासंग्रह आहेत. समाजवास्तवाच्या जाणिवा प्रकट करणारा चंद्रपूरचा युवा कवी इरफान शेख यांचा " माझ्यातला कवी मरत चाललाय "  हा कवितासंग्रह प्रतिष्ठीत पुरस्काराने सन्मानित झाला आहे. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्यात मुस्लिम स्री साहित्यिकांचे योगदान दखलपात्र आहे .अनिसा सिकंदर शेख व दिलशाद यासीन सय्यद संपादित " फातिमाबी शेख  "  २०२१ हा  ऐतिहासिक प्रातिनिधिक काव्यसंग्रह ठरला आहे.  सोलापूरच्या नुरजहाँ शेख यांचा " माझं शिवार " २०१४  काव्यसंग्रह,  अनिसा शेख लिखीत ' संवाद हृदयाशी ' , ' सांगाती ' २०२१ , तर दिलशाद सय्यद लिखित ' रंग उन्हाचे ' २०२१ . रायगडच्या कवयित्री सायराबानू चौगुले यांचा "चांदण शब्दांचं "२०२१ हे कवितासंग्रह ,परवीन कौसर लिखीत ' मानसी ' २०२१ कथासंग्रह , नसिम जमादार लिखीत बालकथासंग्रह " सारिका  "  २०२१ ही पुस्तके उल्लेखनीय आहेत. कवयित्री निलोफर फणिबंद यांचे सूत्रसंचालन प्रभावी असते. जस्मिन शेख बालकवयित्री म्हणून प्रसिद्ध आहेत. त्यांचा " गट्टी मुळाक्षरांशी " २०१७ ला हा बालकाव्यसंग्रह प्रकाशीत झाला. जबीन शेख यांचा " नदी आणि मी " २०२० ला  तर सिन्नरच्या कवयित्री मलेका शेख यांचा " मानसमेघ "  काव्यसंग्रह २०११ ला प्रकाशित झाला. तर अहमदपूरच्या कवयित्री शाहिदा सय्यद  यांचा " प्रतिबिंब " हा काव्यसंग्रह सन २०१८ साली प्रसिद्ध झाला. लातूरच्या तहेसीन मसुदअली सय्यद यांचा " घन बरसुन गेले " हा कवितासंग्रह प्रकाशित आहे. महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळाच्या सदस्य राहिलेल्या फरझाना इकबाल लिखित " हुंदका " २००७ व " इमान मातीशी " २००९ ह्या कवितासंग्रहाच्या आवृत्ती प्रकाशित आहेत .नेरूळच्या शबाना मुल्ला , शगुफ्ता शेख,  हसीना पठाण, रेश्मा नदाफ, आयशा नदाफ, नजमा शेख, शबाना शेख,  शरीफा तांबोळी,  अॅड. शबाना मुल्ला, रजिया दबीर,  डॉ. सामिया शेख, कमरूनिसा शेख,  हसिना मुलाणी , परविन मीठागरी ह्या उत्तम कवयित्री आहेत. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीची संरचना गावप्रमुख ,तालुकाप्रमुख  , जिल्हाप्रमुख,  विभागप्रमुख अशा  पद्धतीची असून महाराष्ट्रात ही चळवळ अधिक गतिमान होताना दिसते आहे. महाराष्ट्रातील  प्रत्येक जिल्ह्यात चळवळीसाठी पदाधिकारी निवडल्या जात आहेत. केंद्रीय अध्यक्ष तथा मराठवाडाप्रमुख  हाशम इस्माईल पटेल,  मार्गदर्शक प्रा. मैनोद्दीन मुल्ला साहेब,केंद्रीय सचिव डाॅ . सय्यद जब्बार पटेल हे संत नामदेव चरित्राचे अभ्यासक असून कवी आहेत. केंद्रीय कार्याध्यक्ष डाॅ. महंमद रफी शेख यांनी मुस्लिम मराठी साहित्यावर संशोधन केले आहे. केंद्रीय सदस्य इस्माईल कादरसाहाब शेख हे दर्जेदार कवी आहेत.  कवी वाय. के. शेख यांचा " चांदण फुले " २०२१ हा काव्यसंग्रह प्रसिद्ध आहे. केंद्रीय सदस्य महासेन शंकर प्रधान हे सामाजिक जाणिवेचे कवी आहेत.  खानदेश विभागप्रमुख  विधीतज्ज्ञ जमील देशपांडे हे मुस्लिम मराठी साहित्याचे अभ्यासक म्हणून ओळखले जातात . केंद्रीय उपाध्यक्ष तथा पश्चिम महाराष्ट्र विभागप्रमुख खाजाभाई बागवान हे नव्या दमाचे कवी आहेत. पुणे जिल्हाध्यक्ष बा. ह. मगदूम यांचे ' नक्षत्रपेरणी ', ' अक्षरकाकरी '  २०२१ हे काव्यसंग्रह प्रकाशीत आहेत.  बुलडाणा जिल्हाध्यक्ष कवी बी. एल. खान यांचा " नवरंग " हा गीतकाव्यसंग्रह २००२ साली प्रकाशित झाला.नांदेड जिल्हाध्यक्ष शेख निजाम गवंडगांवकर यांची ' प्रेमप्रबोधन ' २०२०  ही कादंबरी प्रसिद्ध आहे. लातुर जिल्हाप्रमुख अॅड. शेख इक्बाल रसूलसाब यांचा " सावली " कवितासंग्रह प्रकाशित असून " भरकटलेले जीवन " हा कथासंग्रह आगामी प्रकाशित होणार आहे.परभणी जिल्हाप्रमुख सय्यद चाँद तरोडकर हे ग्रामीण कवी म्हणून प्रसिद्ध आहेत.  इचलकरंजीचे विद्रोही कवी रशिद बाबू तहसीलदार लिखीत " आरसा शोध अंतरमनाचा "२०२०  हा कवितासंग्रह  प्रसिद्ध आहे. सांगलीचे मुबारक उमराणी, सिराज शिकलगार. अहमदनगरचे लतीफ मोहम्मद पटेल,  रज्जाक शेख .रत्‍नागिरीचे इम्तियाज सिद्दीकी .  पालघरचे गौसपाशा शेख यांच्या कविता दखलपात्र आहेत. भंडारा येथील ज्येष्ठ कवी दौलतभाई पठाण यांची झाडीबोली भाषेतील कविता सामाजिक प्रश्नांच्या संदर्भाने गंभीर चिंतन मांडणारी आहे. त्यांचे " आघात " व " भीमा तुझा शब्द " २००५ , " वेदना " २०२० , " यातना " २०२१ हे चार कवितासंग्रह आहेत. सांगलीचे लेखक आदम युसूफ पठाण लिखीत ' स्वातंत्र्य संग्रामातील मुस्लिम सैनिक ' हा ग्रंथ मुस्लिमांचे स्वातंत्र्य संग्रामातील योगदान नव्या पिढीला सांगतो.  औरंगाबाद जिल्हाध्यक्ष हबीब भंडारे, सोलापूर जिल्हाप्रमुख जाकीर मोहम्मद तांबोळी,दक्षिण सोलापूर तालुकाप्रमुख सौ. शाहीन शेख, बार्शी तालुकाप्रमुख  गौस शेख,  वैराग विभाग प्रमुख मोहीद्दीन नदाफ यांच्या मुस्लिम जाणिवा प्रगल्भ आहेत. अहमदनगर जिल्हाध्यक्ष सौ. दिलशाद यासीन सय्यद ह्या उत्तम सूत्रसंचालन करतात त्यांचे प्रभावी वक्तृत्व चैतन्य निर्माण करते.  जळगाव जिल्हाप्रमुख मोहसीन मुनाफ शेख यांचे शैक्षणिक व साहित्यिक कार्य सातत्याने सुरू असते.  हिंगोली जिल्हाध्यक्ष अहमद पिरनसाहाब शेख हे नाटककार म्हणून प्रसिद्ध आहेत. '  गिळली माणसं हुंड्यानं '   हे सामाजिक नाटकाचे पुस्तक प्रकाशित आहे. औरंगाबादचे आसेफ शेख (अन्सारी) हे बालनाटककार यांची " आम्ही नाटक करीत आहे " २००७ ,  " कस्तुरी " २०१३ आदि बालनाट्ये प्रसिद्ध आहेत. निपाणी येथील सलीम शेख यांचा १९९२ साली "वळवाचा पाऊस " हा कथासंग्रह प्रकाशित झाला . उस्मानाबाद जिल्हाप्रमुख  शेख शाहीद  हे उत्तम कवी, गझलकार आहेत. गोंदिया जिल्हाप्रमुख डॉ. नुरजहाँ पठाण यांच्या कविता महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध आहेत.चिपळूणचे शाहीर शाहिद खेरटकर हे कोकणातील एकमेव शाहीर म्हणून प्रसिद्ध आहेत. पंढरपूर तालुकाप्रमुख फिरोजखान बन्सीलाल बागवान हे उदयोन्मुख कवी आहेत. केंद्रीय सहसचिव तथा दौंड तालुकाप्रमुख अनिसा सिकंदर शेख यांची चळवळीमध्ये अग्रणी भूमिका असते. केंद्रीय सदस्य तथा नांदेड तालुकाप्रमुख शेख जाफर राजेसाहाब यांची गीते खूपच मंजुळ असतात त्यांनी ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीचे गीत लिहिले आहे. कंधार तालुकाप्रमुख शेख युसूफसाहाब  व बिलोली तालुकाप्रमुख जाफर आदमपूरकर हे युवा कवी यांचे लेखन आशावादी आहे. देगलूर तालुकाप्रमुख फजल मुल्ला,  नायगाव तालुकाप्रमुख पिंजारी गौस साहाब , सोलापूर जिल्हयातील मोहोळ येथील  कवी , गीतकार  सिकंदर मुजावर यांचा " आपली माणसं आपल्या कविता " हा कवितासंग्रह प्रसिद्ध आहे. कळमनुरी  तालुकाप्रमुख फ्याज शेख यांचे योगदान चळवळीसाठी मोलाचे आहे. नागपूरचे प्रख्यात साहित्यिक प्रा. जावेद पाशा कुरेशी यांची ग्रंथसंपदा विपुल आहे. ' भारतीय शोषितांचा विद्रोही आवाज - इस्लाम ' हा त्यांचा बहुचर्चित ग्रंथ नवी प्रेरणा देणारा आहे. ख्यातनाम कवी खलील मोमीन  यांचे वृत्तबद्ध काव्यलेखन मनमोहक असते. सोलापूरचे लक्षवेधी साहित्यिक डॉ. इ. जा. तांबोळी यांनी विपुल ग्रंथलेखन केले आहे.  ठाण्याचे  युसुफ शेख यांची डिसेंबर २०२१ मध्ये प्रकाशित झालेली "हुसेनभाईचा कुणी नाद न्हाय करायचा !  " ही कादंबरी ग्रामीण मुस्लिम समाजाचे वास्तव चित्रण करणारी आहे. साप्ताहिक "कासिद " चे संपादक अयुब नल्लामंदू हे साहित्याचे उत्तम जाणकार असून साहित्य संमेलन आयोजनात पुढाकार घेतात.  " स्पंदन " त्रैमासिकाचे संपादक इंतेखाब फराश  हे  समिक्षक म्हणून ओळखले जातात. सोलापूरचे प्रा.डाॅ. शकील शेख  लिखित " जुबा " कादंबरी प्रसिद्ध असून मुस्लिम साहित्यिकांच्या आत्मचरित्रावरील त्यांचे संशोधन प्रसिद्ध आहे.प्रख्यात व-हाडी साहित्यिक मिर्झा रफी अहमद बेग , चिपळूणचे मुझफ्फर सय्यद हे सर्व मान्यवर मुस्लिम मराठी साहित्यिक  आहेत . मुस्लिम मराठी साहित्यिक कसा ओळखावा याविषयी शफी बोल्डेकर म्हणतात मराठी मुलखात जगत असताना साहित्याच्या अंगाने आपले अनुभव विश्व निर्भिडपणे मराठीतून अभिव्यक्त करणारा तोच खरा मुस्लिम मराठी साहित्यिक होय. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीसाठी अन्य भारतीय साहित्यिक बंधू आगे बढोचा सल्ला देत आहेत. त्यात एकोणनव्वदव्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. श्रीपाल सबनीस सरांचा वाटा महत्वाचा असून त्यांनी अखिल भारतीय स्तरावर मुस्लिम मराठी साहित्य पोहचवले. मुस्लिम मराठी  समीक्षेने मराठी साहित्यात मोलाची भर घातली आहे. ते मूल्यवान ग्रंथ पुढीलप्रमाणे १) प्रा. फ. म. शहाजिंदे संपादित " मुस्लिम मराठी साहित्य : परंपरा, स्वरूप आणि लेखक सूची " २) स्व. प्रा. डॉ. अक्रम पठाण लिखीत " मुस्लिम मराठी साहित्य " ३) जळगाव येथील प्रा. डॉ. नसीमा देशमुख लिखीत " मुस्लिम मराठी साहित्य : स्वरूप आणि समीक्षा " ४) प्रा. फ. म. शहाजिंदे व प्रा.फारुख तांबोळी संपादित "  मुस्लिम मराठी साहित्य प्रेरणा आणि स्वरूप " हे ग्रंथ मुस्लिम मराठी साहित्याचे वेगळेपण सिद्ध करण्यासाठी सज्ज आहेत. -  शेख शफी बोल्डेकर,        संस्थापक  , ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्था, मु. पो.बोल्डा ,ता. कळमनुरी,  जि. हिंगोली. ४३१७०१ भ्रमणध्वनी : ७७९८९६७७९३ == हे सुद्धा पहा == * [[मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन]] * [[मुस्लिम मराठी साहित्य परिषद]] * [[मराठी मुसलमान]] * [[commons:Category:Books_by_Sayyad_Amin|ले.सय्यद अमीन यांची पुस्तके]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] ir8knjdenc9xpasu7h7iso4jzdvmfdl 0 258428 2708889 1806116 2026-09-10T02:44:25Z संतोष गोरे 135680 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[भारतीय रिझर्व बँकेच्या गव्हर्नरांची यादी]] पासून [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] ला बदलविले 2708889 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] mfxxe1hnjpxxlce9z2ywmbqva7uw40w 0 268367 2708767 2707949 2026-09-09T13:10:52Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2708767 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राजकारणी | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar.webp|thumb|आमदार गोपीचंद पडळकर]] | चित्र आकारमान = | पद = [[जत|जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[विक्रमसिंह बाळासाहेब सावंत]] | पुढील = | मतदारसंघ = २८८-जत विधानसभा मतदारसंघ | कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | कार्यकाळ_समाप्ती2 = ४ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ2 = विधानपरिषद सदस्य | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]],[[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] nnjuqi7lhhr9incw8jmvfia2pgdnvpl 2708768 2708767 2026-09-09T13:13:43Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2708768 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राजकारणी | चित्र = Gopichand Padalkar.webp|thumb|आमदार गोपीचंद पडळकर | चित्र आकारमान = | पद = [[जत|जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[विक्रमसिंह बाळासाहेब सावंत]] | पुढील = | मतदारसंघ = २८८-जत विधानसभा मतदारसंघ | कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | कार्यकाळ_समाप्ती2 = ४ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ2 = विधानपरिषद सदस्य | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]],[[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] tt8y7mwzh0jc7zja0s0tu570kivpdq0 2708770 2708768 2026-09-09T13:21:50Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2708770 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट [[राजकारणी]] | चित्र = |File:Gopichand Padalkar.webp | चित्र आकारमान = | पद = [[जत|जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[विक्रमसिंह बाळासाहेब सावंत]] | पुढील = | मतदारसंघ = २८८-जत विधानसभा मतदारसंघ | कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | कार्यकाळ_समाप्ती2 = ४ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ2 = विधानपरिषद सदस्य | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]],[[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] 4j38wv70b0wsvwpj2ne73bw13hl7n60 2708775 2708770 2026-09-09T14:31:29Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2708775 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट [[राजकारणी]] | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | चित्र आकारमान = | पद = [[जत|जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[विक्रमसिंह बाळासाहेब सावंत]] | पुढील = | मतदारसंघ = २८८-जत विधानसभा मतदारसंघ | कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | कार्यकाळ_समाप्ती2 = ४ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ2 = विधानपरिषद सदस्य | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]],[[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] dzcfxlnmg5yyzs9fq0npjbkprhpctps 2708776 2708775 2026-09-09T14:39:18Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2708776 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट [[राजकारणी]] | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | चित्र आकारमान = | पद = [[जत|जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = २८८-जत विधानसभा मतदारसंघ | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ४ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ2 = विधानपरिषद सदस्य | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]],[[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] b0zjqcmln547ckuzr38c1hdahor6irk 2708779 2708776 2026-09-09T14:53:12Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2708779 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] rhqusvj3di5zo3s96afzv6sdtpm62jt 0 268917 2708821 2532881 2026-09-09T17:43:53Z Aditya tamhankar 80177 2708821 wikitext text/x-wiki खालील यादी आशिया XI क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आशिया XIने १० जानेवारी २००५ रोजी विश्व XI विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सूची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66387.html २२०३] || १० जानेवारी २००५ || [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || [[जागतिक क्रिकेट त्सुनामी आवाहन|२००५ आयसीसी विश्व त्सुनामी भरपाई क्रिकेट सामना]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216271.html २२६९] || १७ ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || rowspan=3 | [[२००५ ॲफ्रो-आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216591.html २२७०] || २० ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216669.html २२७१] || २१ ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289107.html २५८७] || ६ जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] || rowspan=3 | [[२००७ ॲफ्रो-आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289108.html २५८८] || ९ जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289110.html २५८९] || १० जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटविश्व|*]] pliqka0gh4gcyqydw4wwk7orgjm5ewj 2708822 2708821 2026-09-09T17:44:50Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708822 wikitext text/x-wiki खालील यादी आशिया XI क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आशिया XIने १० जानेवारी २००५ रोजी विश्व XI विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सूची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66387.html २२०३] || १० जानेवारी २००५ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || [[जागतिक क्रिकेट त्सुनामी आवाहन|२००५ आयसीसी विश्व त्सुनामी भरपाई क्रिकेट सामना]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216271.html २२६९] || १७ ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || rowspan=3 | [[२००५ ॲफ्रो-आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216591.html २२७०] || २० ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216669.html २२७१] || २१ ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289107.html २५८७] || ६ जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] || rowspan=3 | [[२००७ ॲफ्रो-आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289108.html २५८८] || ९ जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289110.html २५८९] || १० जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटविश्व|*]] pqbw37okmth99s9iqrxvmgm4chuc3hg 2708912 2708822 2026-09-10T04:57:35Z Aditya tamhankar 80177 2708912 wikitext text/x-wiki खालील यादी आशिया XI क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आशिया XIने १० जानेवारी २००५ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सूची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66387.html २२०३] || १० जानेवारी २००५ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || [[जागतिक क्रिकेट त्सुनामी आवाहन|२००५ आयसीसी विश्व त्सुनामी भरपाई क्रिकेट सामना]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216271.html २२६९] || १७ ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || rowspan=3 | [[२००५ ॲफ्रो-आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216591.html २२७०] || २० ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216669.html २२७१] || २१ ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289107.html २५८७] || ६ जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] || rowspan=3 | [[२००७ ॲफ्रो-आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289108.html २५८८] || ९ जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289110.html २५८९] || १० जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटविश्व|*]] mfltphxbeh8wapxq1cn2nic8pnhqusm 2708913 2708912 2026-09-10T04:57:48Z Aditya tamhankar 80177 2708913 wikitext text/x-wiki खालील यादी आशिया XI क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आशिया XIने १० जानेवारी २००५ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सूची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आशिया XI ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66387.html २२०३] || १० जानेवारी २००५ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || [[जागतिक क्रिकेट त्सुनामी आवाहन|२००५ आयसीसी विश्व त्सुनामी भरपाई क्रिकेट सामना]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216271.html २२६९] || १७ ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || rowspan=3 | [[२००५ ॲफ्रो-आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216591.html २२७०] || २० ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216669.html २२७१] || २१ ऑगस्ट २००५ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289107.html २५८७] || ६ जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] || rowspan=3 | [[२००७ ॲफ्रो-आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289108.html २५८८] || ९ जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/289110.html २५८९] || १० जून २००७ || [[आफ्रिका XI क्रिकेट संघ|आफ्रिका XI]] || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटविश्व|*]] pyigd6y3rzbvtouqi0nrutkso8unxdy 0 274909 2708939 2661043 2026-09-10T09:15:58Z ~2026-49172-97 187280 /* प्रेक्षणीय स्थळे */ 2708939 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''दोणाज''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= मंगळवेढा | जिल्हा = [[सोलापूर जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/१३ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''दोणाज''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] [[मंगळवेढा|मंगळवेढा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. हे कोरड्या हवामान श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० अंश सेल्सियस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मिमी पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सियसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्यातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सियस असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== श्री क्षेत्र महासिद्ध देवस्थान ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:मंगळवेढा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]] e4cml707z6r8qsjuhidj4qbrv1ioebi 0 278688 2708790 2701033 2026-09-09T15:37:44Z ~2026-41910-22 185743 /* नामांकने */ 2708790 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | image = | image_size = | image_upright = | caption = | description = मालिका पुरस्कार | presenter = | country = [[भारत]] | network = [[झी मराठी]] | firstawarded = २००४ | lastawarded = २०२५ | reward = २१ वर्षे | former name = आपलं अल्फा पुरस्कार | holder_label = | holder = | award1_type = | award1_winner = | award2_type = | award2_winner = | award3_type = | award3_winner = | previous = [[आपलं अल्फा पुरस्कार|२००४]] | next = [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२५|२०२५]] }} '''झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[झी मराठी]] मालिका-जगतामधील एक वार्षिक [[पुरस्कार]] सोहळा आहे. झी मराठीद्वारे आयोजित केले जात असलेले झी पुरस्कार दरवर्षी मालिकांमधील कला गुणवत्तेसाठी बहाल केले जातात. == पुरस्कार सूची == {| class="wikitable sortable" !दिनांक !सोहळा !सूत्रसंचालक |- |१४ ऑगस्ट २००४ |[[आपलं अल्फा पुरस्कार|आपलं अल्फा अवॉर्ड - रसिकांच्या पसंतीचा पुरस्कार]] |[[भरत दाभोळकर]] |- |१३ ऑगस्ट २००५ |[[झी मराठी पुरस्कार २००५|झी मराठी अवॉर्ड २००५]] |[[सचिन पिळगांवकर]] |- |१२ ऑगस्ट २००६ |[[झी मराठी पुरस्कार २००६|झी मराठी अवॉर्ड २००६ – निवड तुमची, आवड महाराष्ट्राची]] |[[संजय मोने]], [[सुमीत राघवन]] |- |२८ ऑक्टोबर २००७ |[[झी मराठी पुरस्कार २००७|झी मराठी अवॉर्ड २००७]] |[[पुष्कर श्रोत्री]], [[प्रसाद ओक]] |- |३१ ऑगस्ट २००८ |[[झी मराठी पुरस्कार २००८|झी मराठी अवॉर्ड २००८ – १० वर्षे अभिमानाची]] |[[अतुल परचुरे]], [[सुमीत राघवन]] |- |३० ऑगस्ट २००९ |[[झी मराठी पुरस्कार २००९|झी मराठी अवॉर्ड २००९ – सुरुवात नव्या दशकाची]] |[[निर्मिती सावंत]], [[पुष्कर श्रोत्री]] |- |३१ ऑक्टोबर २०१० |[[झी मराठी पुरस्कार २०१०|झी मराठी अवॉर्ड २०१०]] |[[सुनील बर्वे]] |- |९ ऑक्टोबर २०११ |[[झी मराठी पुरस्कार २०११|झी मराठी अवॉर्ड २०११]] |[[जितेंद्र जोशी]], [[पुष्कर श्रोत्री]] |- |२८ ऑक्टोबर २०१२ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१२|झी मराठी अवॉर्ड २०१२ – उत्सव नात्यांचा आपल्या माणसांचा]] |[[अतुल परचुरे]], [[सुमीत राघवन]] |- |२७ ऑक्टोबर २०१३ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१३|झी मराठी अवॉर्ड २०१३ – उत्सव नव्या नात्यांचा]] |[[हृषिकेश जोशी]] |- |२६ ऑक्टोबर २०१४ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१४|झी मराठी अवॉर्ड २०१४]] |[[प्रियदर्शन जाधव]], [[सुमीत राघवन]] |- |१ नोव्हेंबर २०१५ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१५|झी मराठी अवॉर्ड २०१५ – उत्सव नात्यांचा अतूट मैत्रीचा]] |[[अमेय वाघ]], [[पुष्कराज चिरपूटकर]] |- |२३ ऑक्टोबर २०१६ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१६|झी मराठी अवॉर्ड २०१६ – दिल मराठी धडकन मराठी]] |[[वैभव मांगले]] |- |१५ ऑक्टोबर २०१७ |[[झी मराठी पुरस्कार २०१७|झी मराठी अवॉर्ड २०१७ – उत्सव नात्यांचा नवतारुण्याचा]] |[[संजय मोने]], [[अतुल परचुरे]] |- |२८ ऑक्टोबर २०१८ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१८]] |[[संजय मोने]], [[अभिजीत खांडकेकर]] |- |२० ऑक्टोबर २०१९ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१९]] |झी मराठी कुटुंब |- |२८ मार्च, ४ एप्रिल २०२१ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२०-२१]] |[[शशांक केतकर]], [[किरण गायकवाड]] |- |३० ऑक्टोबर २०२१ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२१]] |अन्विता फलटणकर, शाल्व किंजवडेकर |- |१५ ऑक्टोबर २०२२ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२२]] |[[सुमीत राघवन]], [[अमेय वाघ]] |- |४ नोव्हेंबर २०२३ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२३]] |[[शिवानी रांगोळे]], ऋषिकेश शेलार |- |२६-२७ ऑक्टोबर २०२४ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२४]] |[[मृण्मयी देशपांडे]], [[संकर्षण कऱ्हाडे]] |- |११-१२ ऑक्टोबर २०२५ |[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२५]] |[[अभिजीत खांडकेकर]], [[मृण्मयी देशपांडे]] |} == लोकप्रिय पुरस्कार == # [[झी मराठी लोकप्रिय मालिका पुरस्कार|लोकप्रिय मालिका]] # [[झी मराठी लोकप्रिय कुटुंब पुरस्कार|लोकप्रिय कुटुंब]] # [[झी मराठी लोकप्रिय जोडी पुरस्कार|लोकप्रिय जोडी]] # [[झी मराठी लोकप्रिय नायक पुरस्कार|लोकप्रिय नायक]] # [[झी मराठी लोकप्रिय नायिका पुरस्कार|लोकप्रिय नायिका]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मालिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मालिका]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट कुटुंब पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट जोडी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट जोडी]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट नायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट नायक]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट नायिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट नायिका]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायक]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आई पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट आई]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट वडील पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट वडील]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सासू पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सासू]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सासरे पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सासरे]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सून पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सून]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट जावई पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट जावई]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट भावंडं पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट भावंडं]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मुलगा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मुलगा]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मुलगी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मुलगी]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मैत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मैत्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आजी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट आजी]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आजोबा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट आजोबा]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सोहळा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सोहळा]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट परीक्षक पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक पुरुष]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट परीक्षक स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक स्त्री]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट गीतकार पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट गीतकार]] # [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पदार्पण]] ===विशेष पुरस्कार=== * [[झी मराठी विशेष लक्षवेधी चेहरा पुरस्कार|विशेष लक्षवेधी चेहरा]] * [[झी मराठी जीवनगौरव पुरस्कार|जीवनगौरव पुरस्कार]] == नामांकने == # [https://web.archive.org/web/20070921190233/http://www.zeemarathi.com/Marathi_Awards.aspx झी मराठी अवॉर्ड २००७] # [https://web.archive.org/web/20080828050000/http://zeemarathi.com/ZMAAwards2008.aspx झी मराठी अवॉर्ड २००८] # [https://web.archive.org/web/20090722121627/http://www.zeemarathi.com/ZMAwards2009.aspx झी मराठी अवॉर्ड २००९] # [https://web.archive.org/web/20121008235419/http://www.zeemarathi.com/ZMAAwards2011.aspx झी मराठी अवॉर्ड २०१२] # [https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-marathi-awards-nomination-event/385072/amp झी मराठी अवॉर्ड २०१७] # [https://web.archive.org/web/20210806002903/https://zeemarathi.zee5.com/zma2018/ झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१८] # [https://web.archive.org/web/20241130121606/https://zeemarathi.zee5.com/zee-marathi-awards-2019/ झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१९] # [https://web.archive.org/web/20260517221745/https://www.zee5.com/zee5news/zee-marathi-awards-2020-21-from-agga-bai-sasubai-to-devmanus-vote-for-your-favourite-shows-stars/ झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२०-२१] # [https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-nomination-list-zee-marathi-new-serials-552695.html झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२१] == टीआरपी == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !TVT !क्रमांक !TVR |- | २००४ | – | – | ७.५ |- | २००५ | – | – | ८.४ |- | २००६ | १.९<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 06/08/2006 to 12/08/2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061019225842/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php4?ch=Zee%20Marathi&startperiod=06/08/2006&endperiod=12/08/2006|archive-date=2006-10-19|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php4?ch=Zee%20Marathi&startperiod=06/08/2006&endperiod=12/08/2006}}</ref> | १ | – |- | २०१५ | ३.७ | १ | – |- | २०१६ | ३.५ | १ | – |- | २०१७ | ५.५ | ३ | ७.२ |- | २०१८ | ८.०<ref>{{Cite web|date=2018-11-13|title=#TRP मीटर: राधिका आणि विक्रांत सरंजामेला 'याने' टाकलं मागे|url=https://lokmat.news18.com/entertainment/updatetrp-meter-utsav-natyancha-number-one-316071.html|website=[[न्यूझ१८ लोकमत]]|access-date=2022-10-02|archive-date=2022-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002104825/https://lokmat.news18.com/amp/photogallery/entertainment/updatetrp-meter-utsav-natyancha-number-one-316071.html|url-status=dead}}</ref> | १ | ८.१ |- | २०१९ | – | – | ५.८ |- | २०२०-२१ | – | – | ३.४ |- | २०२४ | – | – | ३.९ |- | २०२५ | – | – | २.३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/zee-marathi-awards-show-and-star-pravah-dhinchak-diwali-2025-which-show-wins-in-trp-game-sva-00-5469514/lite/|title=‘झी मराठी’चा पुरस्कार सोहळा की ‘स्टार प्रवाह’चा ढिंचॅक दिवाळी कार्यक्रम? TRP मध्ये कोणी मारली बाजी? वाचा|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2025-10-28}}</ref> |} == २००४ == {{मुख्य लेख|आपलं अल्फा पुरस्कार}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''घडलंय बिघडलंय'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र'' |- |सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम | | |''आमने सामने'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |संपदा जोगळेकर |''नमस्कार अल्फा'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[जितेंद्र जोशी]] |''कॅम्पस: अ फेअर वॉर'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |जुई नेरुरकर | |''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |मोहन आजगांवकर |[[भरत जाधव]] |''[[साहेब बीबी आणि मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम | | |''हसा चकट फू'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा |सलील दीक्षित |[[सुबोध भावे]] |''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |रमा चौधरी |[[अदिती सारंगधर]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |[[साईबाबा]] |[[तुषार दळवी]] |''साईबाबा'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |श्यामला टिपरे |[[शुभांगी गोखले]] |''[[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी |[[अरुण नलावडे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |विशाखा चौधरी |[[नीलम शिर्के]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |देवराम खंडागळे |[[शरद पोंक्षे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |पद्मिनी-श्रीकांत |[[निवेदिता सराफ]]-[[सचिन खेडेकर]] |''[[बंधन (मालिका)|बंधन]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |अवंतिका दीक्षित |[[मृणाल कुलकर्णी]] |''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |गंगाधर (आबा) टिपरे |[[दिलीप प्रभावळकर]] |''[[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |टिपरे कुटुंब | |''[[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[वादळवाट]]'' |} == २००५ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००५}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट पदार्पण |सागर सरदेसाई |[[अनिकेत विश्वासराव]] |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[राणी गुणाजी]] / [[ऋजुता देशमुख]] |''मानसी तुमच्या घरी'' |- |सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम | | |''आमने सामने'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |राज / चिराग | |''मिशा / [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |मोहन आजगांवकर |[[भरत जाधव]] |''[[साहेब बीबी आणि मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |समर अजिंक्य |[[लोकेश गुप्ते]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |श्रावणी चौधरी |शुभदा पाटणकर |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |रमा चौधरी |[[अदिती सारंगधर]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |जयसिंग राजपूत |[[सुबोध भावे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |देवराम खंडागळे |[[शरद पोंक्षे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |कल्याणी पटवर्धन |[[नीना कुळकर्णी]] |''[[अधुरी एक कहाणी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |सुलक्षणा चौधरी |मेघना वैद्य |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी |[[अरुण नलावडे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |आबा-सुलक्षणा |[[अरुण नलावडे]]-मेघना वैद्य |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |रमा चौधरी |[[अदिती सारंगधर]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी |[[अरुण नलावडे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |चौधरी कुटुंब | |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[वादळवाट]]'' |} == २००६ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००६}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम | | |''झी न्यूझ मराठी'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[राणी गुणाजी]] |''मानसी तुमच्या घरी'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |सौमित्र |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |चकोर |[[भरत जाधव]] |''असा मी तसा मी'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |जान्हवी चौधरी |पूजा नायक |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |मयुरेश अधिकारी |गिरीश परदेशी |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |रमा चौधरी |[[अदिती सारंगधर]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |अभय अधिकारी |[[राजन भिसे]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |आसावरी-अंतरा |[[अमृता सुभाष]]-[[कादंबरी कदम]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |सुलक्षणा चौधरी |मेघना वैद्य |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी |[[अरुण नलावडे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |कल्याणी पटवर्धन |[[नीना कुळकर्णी]] |''[[अधुरी एक कहाणी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |देवराम खंडागळे |[[शरद पोंक्षे]] |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |सागर-मुक्ता |[[अनिकेत विश्वासराव]]-प्रिया मेंगळे |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |मुक्ता सरदेसाई |प्रिया मेंगळे |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |सागर सरदेसाई |[[अनिकेत विश्वासराव]] |''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |चौधरी कुटुंब | |''[[वादळवाट]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[या सुखांनो या]]'' |} == २००७ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००७}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[पल्लवी जोशी]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[देवकी पंडित]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |मंगेश कुळकर्णी |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |प्रथमेश शास्त्री |अनिरुद्ध देवधर |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |नेहा किर्लोस्कर |[[ऋग्वेदी प्रधान]] |''[[वहिनीसाहेब]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |मयुरेश अधिकारी |गिरीश परदेशी |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |आसावरी भोसले |[[अमृता सुभाष]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |दीनानाथ शास्त्री |[[आनंद अभ्यंकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |आदिनाथ-प्रिया |[[उमेश कामत]]-शर्वरी पाटणकर |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |सरिता अधिकारी |[[ऐश्वर्या नारकर]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |रघुनाथ मोहिते |विहंग नायक |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |सुलेखा राऊत |[[नीलम शिर्के]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |सोपान शास्त्री |[[सुहास भालेकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अभय-सरिता |[[राजन भिसे]]-[[ऐश्वर्या नारकर]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |सरिता अधिकारी |[[ऐश्वर्या नारकर]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |हर्षवर्धन भोसले |[[प्रसाद ओक]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |शास्त्री कुटुंब | |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |} == २००८ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००८}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[एका पेक्षा एक]] महाअंतिम सोहळा'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[पल्लवी जोशी]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[सचिन पिळगांवकर]] |''[[एका पेक्षा एक]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |अश्विनी शेंडे |''[[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |प्रिया शास्त्री |शर्वरी पाटणकर |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |सचिन म्हात्रे |[[पंकज विष्णू]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |आसावरी भोसले |[[अमृता सुभाष]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |दीनानाथ शास्त्री |[[आनंद अभ्यंकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |आदिनाथ-प्रिया |[[उमेश कामत]]-शर्वरी पाटणकर |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |सरिता अधिकारी |[[ऐश्वर्या नारकर]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |अभय अधिकारी |[[राजन भिसे]] |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |सुलेखा राऊत |[[नीलम शिर्के]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |सोपान |[[सुहास भालेकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |मधुरा-गौरव |[[ऋजुता देशमुख]]-[[अनिकेत विश्वासराव]] |''[[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |भैरवी किर्लोस्कर |[[भार्गवी चिरमुले]] |''[[वहिनीसाहेब]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |हर्षवर्धन भोसले |[[प्रसाद ओक]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |अधिकारी कुटुंब | |''[[या सुखांनो या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |} == २००९ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००९}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] महाअंतिम सोहळा'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[पल्लवी जोशी]] |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[अवधूत गुप्ते]] |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |अश्विनी शेंडे |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |गोदावरी |[[सुलभा देशपांडे]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |वझलवार |[[अजय पूरकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |कामना कामतेकर |[[निर्मिती सावंत]] |''[[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम | | |''[[मालवणी डेझ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |आसावरी भोसले |[[अमृता सुभाष]] |''[[अवघाचि संसार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |डी.व्ही. देशमुख |[[सदाशिव अमरापूरकर]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |देवयानी-साक्षी |[[पूर्वा गोखले]]-[[पल्लवी वैद्य]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |वसुधा शास्त्री |[[इला भाटे]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |दीनानाथ शास्त्री |[[आनंद अभ्यंकर]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |सुलेखा राऊत |[[नीलम शिर्के]] |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |रणवीर राजेशिर्के |[[मिलिंद गुणाजी]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |देवयानी-विक्रमादित्य |[[पूर्वा गोखले]]-[[सुबोध भावे]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |देवयानी देशमुख |[[पूर्वा गोखले]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |विक्रमादित्य राजेशिर्के |[[सुबोध भावे]] |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |शास्त्री कुटुंब | |''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[पूर्वा गोखले]] - ''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' — देवयानी देशमुख''' == २०१० == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१०}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सोहळा | | |''[[झी मराठी पुरस्कार २००९]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो | | |''[[फू बाई फू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[रेणुका शहाणे]] |''[[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[निलेश साबळे]] |''[[फू बाई फू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[अवधूत गुप्ते]] |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |अश्विनी शेंडे |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |राधिका |दीप्ती केतकर |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |पद्माकर वाकनीस |सिद्धेश्वर झाडबुके |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |मालक |[[कुशल बद्रिके]] |''[[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |कृष्णा किल्लेदार |[[सुहास जोशी]] |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |बाप्पाजी |गुरुराज अवधानी |''[[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |जानकी-गणेश |[[मृण्मयी देशपांडे]]-प्रफुल्ल भालेराव |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |विभावरी पेंडसे |[[सुहिता थत्ते]] |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |नरसिंह किल्लेदार |[[सुनील बर्वे]] |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |कामिनी मोहिते |[[सुरेखा कुडची]] |''[[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |परशुराम किल्लेदार |[[शरद पोंक्षे]] |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अभिजीत-शमिका |[[अभिजीत खांडकेकर]]-[[मृणाल दुसानीस]] |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |जानकी किल्लेदार |[[मृण्मयी देशपांडे]] |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |अभिजीत पेंडसे |[[अभिजीत खांडकेकर]] |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट पदार्पण |शमिका पेंडसे / अभिजीत पेंडसे |[[मृणाल दुसानीस]] / [[अभिजीत खांडकेकर]] |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |पेंडसे कुटुंब | |''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[मृण्मयी देशपांडे]] - ''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' — जानकी किल्लेदार''' == २०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०११}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो | | |''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री | |[[प्रिया बापट]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष | |[[आदेश बांदेकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[अजय-अतुल]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट गीतकार | |[[श्रीरंग गोडबोले]] |''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |शालिनी देशमुख | |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |विश्वास बनारसे |[[विवेक लागू]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |देवी बनारसे |[[रितिका श्रोत्री]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |जानकी किल्लेदार |[[मृण्मयी देशपांडे]] |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |मयंक बनारसे |[[संदीप कुलकर्णी]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |जानकी-गणेश |[[मृण्मयी देशपांडे]]-प्रफुल्ल भालेराव |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |नयना बनारसे |[[मृणाल कुलकर्णी]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |मच्छिंद्र देशमुख |[[गिरीश ओक]] |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |अक्का देशमुख |सुमुखी पेंडसे |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |तात्या देशमुख |[[सुनील तावडे]] |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |वीर-आनंदी |[[भूषण प्रधान]]-[[संस्कृती बालगुडे]] |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |नयना बनारसे |[[मृणाल कुलकर्णी]] |''[[गुंतता हृदय हे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |विरेंद्र देशमुख (वीर) |[[भूषण प्रधान]] |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |किल्लेदार कुटुंब | |''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[तेजस्विनी पंडित]] - ''[[एकाच ह्या जन्मी जणू]]'' — अंजली साळगावकर''' == २०१२ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१२}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो | | |''[[फू बाई फू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[आदेश बांदेकर]] / [[मकरंद अनासपुरे]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' / ''[[हप्ता बंद]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक पुरुष | |[[सचिन पिळगांवकर]] |''[[एका पेक्षा एक]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक स्त्री | |[[ऊर्मिला मातोंडकर]] |''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |सुभद्रा रानडे |संयोगिता भावे |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |पांडू |अतुल कासवा |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |[[रमाबाई रानडे]] |तेजश्री वालावलकर |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |[[महादेव गोविंद रानडे]] |[[विक्रम गायकवाड]] |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |माई रानडे |[[ऋग्वेदी प्रधान]] |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |गोविंद रानडे |[[शरद पोंक्षे]] |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |गायत्री रत्नपारखी |[[आसावरी जोशी]] |''[[मला सासू हवी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |मंजिरी मुधोळकर |[[मृणाल दुसानीस]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा |प्रिया मोहिते |[[प्रिया मराठे]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |रमा-महादेव |तेजश्री वालावलकर-[[विक्रम गायकवाड]] |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |मंजिरी मुधोळकर |[[मृणाल दुसानीस]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |सत्यजित मुधोळकर |[[चिन्मय मांडलेकर]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |रानडे कुटुंब | |''[[उंच माझा झोका]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[उंच माझा झोका]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – तेजश्री वालावलकर - ''[[उंच माझा झोका]]'' — [[रमाबाई रानडे]]''' * '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]''''' * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – [[नकुल घाणेकर]] - ''[[अजूनही चांदरात आहे]]'' — अनय''' == २०१३ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१३}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[राधा ही बावरी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[फू बाई फू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[आदेश बांदेकर]] / [[विजय केळकर]] |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' / ''[[वेध भविष्याचा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[स्वप्नील जोशी]] |''[[फू बाई फू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |अभिलाषा रत्नपारखी |दीप्ती केतकर |''[[मला सासू हवी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |सदानंद बोरकर |[[अतुल परचुरे]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |शरयू गोखले (छोटी आई) |[[लीना भागवत]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |बल्लाळ पाठक / बिरजू पाठक |[[आनंद इंगळे]] / [[वैभव मांगले]] |''[[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |सीमा धर्माधिकारी |[[कविता लाड-मेढेकर]] |''[[राधा ही बावरी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |सत्यजित मुधोळकर |[[चिन्मय मांडलेकर]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |नर्मदा गोखले |[[सुहिता थत्ते]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |सदाशिव सहस्रबुद्धे |[[मनोज कोल्हटकर]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |जान्हवीच्या सहा सासू | |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |मधुकर धर्माधिकारी |[[शरद पोंक्षे]] |''[[राधा ही बावरी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |मंजिरी मुधोळकर |[[मृणाल दुसानीस]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |शशिकला सहस्त्रबुद्धे |[[आशा शेलार]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |दादा होळकर |[[मिलिंद शिंदे (अभिनेता)|मिलिंद शिंदे]] |''[[तू तिथे मी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |श्री-जान्हवी |[[शशांक केतकर]]-[[तेजश्री प्रधान]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |जान्हवी गोखले |[[तेजश्री प्रधान]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |श्रीरंग गोखले |[[शशांक केतकर]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |गोखले कुटुंब | |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[श्रुती मराठे]] - ''[[राधा ही बावरी]]'' — राधा धर्माधिकारी''' == २०१४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-04}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१४}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[निलेश साबळे]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट परीक्षक | |[[अवधूत गुप्ते]] |''[[सा रे ग म प]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |महालक्ष्मी |पूर्वा सुभाष |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |लक्ष्मीकांत गोखले (कांता) |[[प्रसाद ओक]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |सुरेश कुडाळकर |[[उदय टिकेकर]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |अस्मिता अग्निहोत्री |[[मयुरी वाघ]] |''[[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |हेगडी प्रधान |[[नकुल घाणेकर]] |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |आदित्य-अमित-अर्चना |[[ललित प्रभाकर]]-[[लोकेश गुप्ते]]-[[शर्मिष्ठा राऊत]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |माई देसाई |[[सुकन्या कुलकर्णी-मोने]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |नाना देसाई |[[गिरीश ओक]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |माई देसाई |[[सुकन्या कुलकर्णी-मोने]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |नाना देसाई |[[गिरीश ओक]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |जान्हवी गोखले |[[तेजश्री प्रधान]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा |शशिकला सहस्त्रबुद्धे |[[आशा शेलार]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |श्री-जान्हवी |[[शशांक केतकर]]-[[तेजश्री प्रधान]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |जान्हवी गोखले |[[तेजश्री प्रधान]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |आदित्य देसाई |[[ललित प्रभाकर]] |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |देसाई कुटुंब | |''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[सुरुची अडारकर]] - ''[[का रे दुरावा]]'' — अदिती दाभोळकर''' == २०१५ == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१५}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[निलेश साबळे]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |आऊ |[[इला भाटे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |अरविंद कदम |[[सुनील तावडे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा | |[[भालचंद्र कदम]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |भागीरथी गोखले (आईआजी) |[[रोहिणी हट्टंगडी]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |केतकर काका |[[अरुण नलावडे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |आशुतोष-रेश्मा |[[पुष्कराज चिरपूटकर]]-[[सखी गोखले]] |''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |केतकर काकू |[[मानसी मागीकर]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |केतकर काका |[[अरुण नलावडे]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |जान्हवीच्या सहा सासू | |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |अण्णा खानोलकर |प्रफुल्ल सामंत |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |अदिती खानोलकर |[[सुरुची अडारकर]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा |शशिकला सहस्त्रबुद्धे |[[आशा शेलार]] |''[[होणार सून मी ह्या घरची]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |जय-अदिती |[[सुयश टिळक]]-[[सुरुची अडारकर]] |''[[का रे दुरावा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |म्हाळसा / बाणाई |[[सुरभी हांडे]] / [[ईशा केसकर]] |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |खंडेराया |[[देवदत्त नागे]] |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |माजघर कुटुंब | |''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[का रे दुरावा]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – ''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]''''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[ऋतुजा बागवे]] - ''[[नांदा सौख्य भरे]]'' — स्वानंदी देशपांडे''' == २०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-05}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१६}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[खुलता कळी खुलेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[निलेश साबळे]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |महालक्ष्मी |पूर्वा सुभाष |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |नारदमुनी |अनिरुद्ध जोशी |''[[जय मल्हार]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा | |[[भालचंद्र कदम]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |पार्वती दळवी |[[उषा नाडकर्णी]] |''[[खुलता कळी खुलेना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |पांडू |[[प्रल्हाद कुडतरकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |गौरी-नचिकेत |[[सायली संजीव]]-सचिन देशपांडे |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |राधिका सुभेदार |[[अनिता दाते-केळकर]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |मधुसूदन सावंत |[[मोहन जोशी]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |आजी |[[शुभांगी जोशी]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |मधुसूदन सावंत |[[मोहन जोशी]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |गौरी शुक्ल |[[सायली संजीव]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा |शनाया सबनीस |[[रसिका सुनील]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |शिव-गौरी |ऋषी सक्सेना-[[सायली संजीव]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |गौरी शुक्ल |[[सायली संजीव]] |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |शिवकुमार शुक्ल |ऋषी सक्सेना |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |सावंत कुटुंब | |''[[काहे दिया परदेस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[काहे दिया परदेस]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – अक्षया देवधर - ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' — अंजली गायकवाड''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[सायली संजीव]] - ''[[काहे दिया परदेस]]'' — गौरी शुक्ल''' == २०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-05}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१७}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |जीजी भोईटे |कमल ठोके |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |ध्रुव पवार |ध्रुव गोसावी |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[निलेश साबळे]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |जयश्री भोईटे |[[किरण ढाणे]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |विक्रम राऊत |[[निखिल चव्हाण]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा | |[[भालचंद्र कदम]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |राधिका सुभेदार |[[अनिता दाते-केळकर]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |राहुल ताटे |[[राहुल मगदूम]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |राणा-सूरज |[[हार्दिक जोशी]]-राज हंचनाळे |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |गोदाक्का |छाया सागांवकर |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |सुरेंद्र (नाना) पवार |देवेंद्र देव |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |सरिता सुभेदार |भारती पाटील |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |प्रताप गायकवाड |मिलिंद दास्ताणे |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |अंजली गायकवाड |अक्षया देवधर |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |शनाया सबनीस |[[रसिका सुनील]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |गुरुनाथ सुभेदार (गॅरी) |[[अभिजीत खांडकेकर]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अजिंक्य-शीतल |[[नितीश चव्हाण]]-[[शिवानी बावकर]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |शीतल पवार |[[शिवानी बावकर]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |रणविजय (राणा) गायकवाड |[[हार्दिक जोशी]] |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |गायकवाड कुटुंब | |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[लागिरं झालं जी]]'' / ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – साईंकित कामत - ''[[तुझं माझं ब्रेकअप]]'' — समीर''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – अक्षया देवधर - ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' — अंजली गायकवाड''' * '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – शीतल ([[शिवानी बावकर]]) - ''[[लागिरं झालं जी]]''''' == २०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-05}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१८}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[आम्ही सारे खवय्ये]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |लाडू |राजवीरसिंह राजे |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |रेवती गुप्ते |श्वेता मेहेंदळे |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |बरकत |अमोल नाईक |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा |राहुल ताटे |[[राहुल मगदूम]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |राधिका सुभेदार |[[अनिता दाते-केळकर]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |अरुण निमकर |मोहिनीराज गटणे |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |राणा-सूरज |[[हार्दिक जोशी]]-राज हंचनाळे |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |पुष्पा निमकर |गार्गी फुले-थत्ते |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |अरुण निमकर |मोहिनीराज गटणे |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |सरिता सुभेदार |भारती पाटील |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |वसंत सुभेदार |देवेंद्र दोडके |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |अंजली गायकवाड |अक्षया देवधर |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |नंदिता गायकवाड |धनश्री काडगांवकर |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |हर्षवर्धन देशमुख (भैय्यासाहेब) |[[किरण गायकवाड]] |''[[लागिरं झालं जी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |राणा-अंजली |[[हार्दिक जोशी]]-अक्षया देवधर |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |राधिका सुभेदार |[[अनिता दाते-केळकर]] |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |विक्रांत सरंजामे |[[सुबोध भावे]] |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |निमकर कुटुंब | |''[[तुला पाहते रे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[तुला पाहते रे]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[अशोक पत्की]] - ''[[तुला पाहते रे]]''''' * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश सर्वोत्कृष्ट परफॉर्मन्स ऑफ द इयर – [[अनिता दाते-केळकर]] - ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' — राधिका सुभेदार''' * '''प्रभावशाली व्यक्तिरेखा – [[अनिता दाते-केळकर]] - ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' — राधिका सुभेदार''' * '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – अक्षया देवधर - ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' — अंजली गायकवाड''' * '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]''''' * '''विशेष सन्मान (नायक) – [[संभाजी महाराज]] - [[अमोल कोल्हे]] - ''[[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]''''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[गायत्री दातार]] - ''[[तुला पाहते रे]]'' — ईशा निमकर''' == २०१९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरू झालीय ही मालिका|date=2019-10-12|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-05}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१९}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''राम राम महाराष्ट्र'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |लाडू |राजवीरसिंह राजे |''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |छाया नाईक |नम्रता पावसकर |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |चोंट्या |हृदयनाथ जाधव |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |मंदोदरी परब (मॅडी) |भक्ती रत्नपारखी |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |मोहन अष्टपुत्रे |[[अतुल परचुरे]] |''[[भागो मोहन प्यारे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |कुमुदिनी (शेवंता) पाटणकर |[[अपूर्वा नेमळेकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |अण्णा नाईक |[[माधव अभ्यंकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |बबन-सुमी |रोहित चव्हाण-[[अमृता धोंगडे]] |''[[मिसेस मुख्यमंत्री]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |आसावरी कुलकर्णी |[[निवेदिता सराफ]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |वसंत सुभेदार |देवेंद्र दोडके |''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |आसावरी कुलकर्णी |[[निवेदिता सराफ]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |दत्तात्रय कुलकर्णी |[[रवी पटवर्धन]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |आसावरी कुलकर्णी |[[निवेदिता सराफ]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |वत्सला (वच्छी) नाईक |संजीवनी पाटील |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |अण्णा नाईक |[[माधव अभ्यंकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले २]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अभिजीत-आसावरी |[[गिरीश ओक]]-[[निवेदिता सराफ]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |सुमन मंत्री-पाटील |[[अमृता धोंगडे]] |''[[मिसेस मुख्यमंत्री]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |मोहन अष्टपुत्रे |[[अतुल परचुरे]] |''[[भागो मोहन प्यारे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |कुलकर्णी कुटुंब | |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[रवी पटवर्धन]] - ''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' — दत्तात्रय कुलकर्णी''' * '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – सरिता मेहेंदळे-जोशी - ''[[भागो मोहन प्यारे]]'' — मधुवंती''' * '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश सर्वोत्कृष्ट परफॉर्मन्स ऑफ द इयर – [[तेजश्री प्रधान]] - ''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' — शुभ्रा कुलकर्णी''' * '''प्रभावशाली व्यक्तिरेखा – [[अनिता दाते-केळकर]] - ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' — राधिका सुभेदार''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[श्रेया बुगडे]] - ''[[चला हवा येऊ द्या]]''''' * '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]''''' * '''विशेष सन्मान (कार्यक्रम) – ''[[चला हवा येऊ द्या]]''''' == २०२०-२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-05}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२०-२१}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |सुमन साळवी |शुभांगी भुजबळ |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |शशिकांत (बबन) बिराजदार |अतुल काळे |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |सरू पाटील |रुक्मिणी सुतार |''[[देवमाणूस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |शुभंकर पाटील (टोण्या) |वीरल माने |''[[देवमाणूस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |सरू पाटील |रुक्मिणी सुतार |''[[देवमाणूस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |अजितकुमार देव |[[किरण गायकवाड]] |''[[देवमाणूस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |ब्रह्मे भाऊ | |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |शकुंतला खानविलकर (शकू) |[[शुभांगी गोखले]] |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |वसंत साळवी (दादा) |उदय साळवी |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |आसावरी राजे |[[निवेदिता सराफ]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |सईचे पाच सासरे | |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |शुभ्रा कुलकर्णी |[[तेजश्री प्रधान]] |''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |मालविका खानविलकर |[[अदिती सारंगधर]] |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |अजितकुमार देव |[[किरण गायकवाड]] |''[[देवमाणूस]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |सई-आदित्य |[[गौतमी देशपांडे]]-विराजस कुलकर्णी |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |सई कश्यप (देसाई) |[[गौतमी देशपांडे]] |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |ओमकार खानविलकर |शाल्व किंजवडेकर |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |ब्रह्मे कुटुंब | |''[[माझा होशील ना]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[माझा होशील ना]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''सर्वोत्कृष्ट परफॉर्मन्स – [[मानसी साळवी]]) - ''[[काय घडलं त्या रात्री?]]'' — रेवती बोरकर''' * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[अच्युत पोतदार]] - ''[[माझा होशील ना]]'' — विनायक ब्रह्मे''' * '''प्रभावशाली व्यक्तिरेखा – [[शशांक केतकर]] - ''[[पाहिले न मी तुला]]'' — समर जहागीरदार''' * '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''''' * '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – अन्विता फलटणकर - ''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' — अवनी परब (स्वीटू)''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[तन्वी मुंडले]] - ''[[पाहिले न मी तुला]]'' — मानसी''' == २०२१<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२१}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मैत्री |यश-समीर |[[श्रेयस तळपदे]]-[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |बयोबाई देशमुख |सुरेखा लहामगे-शर्मा |''[[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजोबा |जग्गनाथ चौधरी |[[मोहन जोशी]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |परी कामत |मायरा वायकुळ |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[मृण्मयी देशपांडे]] |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |सुमित्रा देशमुख (मोठ्याबाई) |अंजली जोशी |''[[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |सयाजी |महेश फाळके |''[[रात्रीस खेळ चाले ३]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |शेफाली |काजल काटे |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |समीर |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |अरुणा नाईक |[[मानसी मागीकर]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |समीर |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |स्वीटू-चिन्या |अन्विता फलटणकर-अर्णव राजे |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |नेहा कामत |[[प्रार्थना बेहेरे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |मनोहर देशपांडे |[[अरुण नलावडे]] |''[[मन उडु उडु झालं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावी सासू |शकुंतला खानविलकर (शकू) |[[शुभांगी गोखले]] |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावी सासरे |वसंत साळवी (दादा) |उदय साळवी |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावी सून |अवनी परब (स्वीटू) |अन्विता फलटणकर |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |मालविका खानविलकर |[[अदिती सारंगधर]] |''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |अण्णा नाईक |[[माधव अभ्यंकर]] |''[[रात्रीस खेळ चाले ३]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |इंद्रा-दीपू |[[अजिंक्य राऊत]]-[[हृता दुर्गुळे]] |''[[मन उडु उडु झालं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |नेहा कामत |[[प्रार्थना बेहेरे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |यशवर्धन चौधरी |[[श्रेयस तळपदे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |देशमुख कुटुंब | |''[[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[मोहन जोशी]] - ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' — जग्गनाथ चौधरी''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[प्रार्थना बेहेरे]] - ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' — नेहा कामत''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक चर्चित व्यक्तिरेखा पुरुष – [[अजिंक्य राऊत]] - ''[[मन उडु उडु झालं]]'' — इंद्रजीत साळगावकर (इंद्रा)''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक चर्चित व्यक्तिरेखा स्त्री – [[हृता दुर्गुळे]] - ''[[मन उडु उडु झालं]]'' — दीपिका देशपांडे (दीपू)''' == २०२२<ref>{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-07-15|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२२}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मैत्री |यश-समीर |[[श्रेयस तळपदे]]-[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |अरुणा नाईक |[[मानसी मागीकर]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजोबा |जग्गनाथ चौधरी |[[प्रदीप वेलणकर]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |परी चौधरी |मायरा वायकुळ |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[आम्ही सारे खवय्ये]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |राधा जोशी |रूमानी खरे |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |विश्वजीत चौधरी |आनंद काळे |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |शेफाली |काजल काटे |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |समीर |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |कुंदा रानडे (माईमावशी) |[[उज्ज्वला जोग]] |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |समीर |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |सौरभ-सचिन |[[स्वप्नील जोशी]]-अभिषेक रहाळकर |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |नेहा चौधरी |[[प्रार्थना बेहेरे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |राघव कर्णिक |कश्यप परुळेकर |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |मिथिला चौधरी |स्वाती पानसरे |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |जगन्नाथ चौधरी |[[प्रदीप वेलणकर]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |नेहा चौधरी |[[प्रार्थना बेहेरे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |सीमा (सिम्मी) चौधरी |शीतल क्षीरसागर |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |आकाश जोशी |अशोक समर्थ |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |यश-नेहा |[[श्रेयस तळपदे]]-[[प्रार्थना बेहेरे]] |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |अश्विनी वाघमारे |[[दीपा परब]] |''[[तू चाल पुढं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |सौरभ पटवर्धन |[[स्वप्नील जोशी]] |''[[तू तेव्हा तशी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |चौधरी कुटुंब | |''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[सुहास जोशी]]) - ''[[तू तेव्हा तशी]]'' — रमा जोशी''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[पल्लवी पाटील]] - ''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' — आनंदी कर्णिक''' * '''एवर लास्टिंग ब्युटी पुरस्कार – [[प्रार्थना बेहेरे]] - ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' — नेहा चौधरी''' == २०२३<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२३}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत | | |''[[तू चाल पुढं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मैत्री |नेत्रा-फाल्गुनी |[[तितीक्षा तावडे]]-एकता डांगर |''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |अधिपतीची आजी |संध्या म्हात्रे |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजोबा |पुरुषोत्तम पाटकर |पंकज चेंबूरकर |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |रेवा कर्णिक (चिंगी) |आरोही सांबरे |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन | |[[मृण्मयी देशपांडे]] |''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |मयुरी वाघमारे |वैष्णवी कल्याणकर |''[[तू चाल पुढं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |भालचंद्र कुलकर्णी (आबा) |जयंत घाटे |''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |फाल्गुनी राजाध्यक्ष |एकता डांगर |''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |सत्यबोध फुलपगारे |[[विजय गोखले]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री |भुवनेश्वरी सूर्यवंशी |[[कविता लाड-मेढेकर]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |रघुनाथ खोत (दादा) |[[अशोक शिंदे]] |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |ओवी-निशिगंधा |रुची कदम-दक्षता जोईल |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |उमा खोत |खुशबू तावडे |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |रघुनाथ खोत (दादा) |[[अशोक शिंदे]] |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |सुलक्षणा कर्णिक |[[वर्षा दांदळे]] |''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |प्रकाश वाघमारे |देवेंद्र दोडके |''[[तू चाल पुढं]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |उमा खोत |खुशबू तावडे |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जावई |अधिपती सूर्यवंशी |ऋषिकेश शेलार |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |भुवनेश्वरी सूर्यवंशी |[[कविता लाड-मेढेकर]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |संकल्प ढोबळे (बंटी) |सुनील डोंगर |''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अधिपती-अक्षरा |ऋषिकेश शेलार-[[शिवानी रांगोळे]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |अक्षरा सूर्यवंशी |[[शिवानी रांगोळे]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |अधिपती सूर्यवंशी |ऋषिकेश शेलार |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |खोत कुटुंब | |''[[सारं काही तिच्यासाठी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[शिवानी रांगोळे]] - ''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' — अक्षरा सूर्यवंशी''' == २०२४<ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/premier/aj-from-navari-mile-hitlerla-won-best-son-in-law-and-best-serial-award-goes-to-paaru-read-zee-marathi-award-2024-winners-list-here-psn14|title='या' मालिकेने जिंकले सर्वाधिक पुरस्कार तर अक्षरा अधिपतीचा झाला हिरमोड, वाचा 'झी मराठी अवॉर्ड २०२४'च्या विजेत्यांची नावं|access-date=2024-10-28|website=[[सकाळ]]|language=mr}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२४}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट मैत्री |पाना गँग | |''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |जनाबाई पाटील |[[सविता मालपेकर]] |''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |अमोल कदम |साईराज केंद्रे |''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |दुर्गा जहागीरदार |शर्मिला शिंदे |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |प्रीतम किर्लोस्कर |अनुज साळुंखे |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |दामिनी किर्लोस्कर |श्रुतकीर्ती सावंत |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |चंदन शृंगारपुरे |तेजस महाजन |''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भाऊ |सूर्यकांत जगताप |[[नितीश चव्हाण]] |''[[लाखात एक आमचा दादा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बहीण |सूर्याच्या चार बहिणी | |''[[लाखात एक आमचा दादा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |अहिल्या किर्लोस्कर |मुग्धा कर्णिक |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |आकाश ठाकूर |अक्षय म्हात्रे |''[[पुन्हा कर्तव्य आहे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |लीला जहागीरदार |[[वल्लरी लोंढे]] |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |रामचंद्र देसाई (भाऊ) |समीर पाटील |''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |लीला जहागीरदार |[[वल्लरी लोंढे]] |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जावई |अभिराम जहागीरदार (एजे) |[[राकेश बापट]] |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मुलगी |पार्वती सेमसे (पारू) |शरयू सोनावणे |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मुलगा |अधिपती सूर्यवंशी |ऋषिकेश शेलार |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |भुवनेश्वरी सूर्यवंशी |[[कविता लाड-मेढेकर]] |''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |जालिंदर निंबाळकर (डॅडी) |[[गिरीश ओक]] |''[[लाखात एक आमचा दादा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |अभिराम-लीला |[[राकेश बापट]]-[[वल्लरी लोंढे]] |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |शिवानी देसाई |पूर्वा कौशिक |''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |आदित्य किर्लोस्कर |[[प्रसाद जवादे]] |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |किर्लोस्कर कुटुंब | |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |लोकप्रिय जोडी |अर्जुन-अपर्णा |रोहित परशुराम-शिवानी नाईक |''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]'' |- |लोकप्रिय नायिका |अपर्णा कदम |शिवानी नाईक |''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]'' |- |लोकप्रिय नायक |अभिराम जहागीरदार (एजे) |[[राकेश बापट]] |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |लोकप्रिय कुटुंब |जहागीरदार कुटुंब | |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |- |लोकप्रिय मालिका | | |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[श्रीरंग गोडबोले]]''''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[वल्लरी लोंढे]] - ''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' — लीला जहागीरदार''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा पुरुष – शाल्व किंजवडेकर - ''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' — आशुतोष देसाई''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा स्त्री – शरयू सोनावणे - ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — पार्वती सेमसे (पारू)''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती मालिका – ''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]''''' == २०२५<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/zee-marathi-awards-2025-full-winners-list-lakshmi-niwas-serial-wins-maximum-awars-savali-is-best-actress-read-full-list-sva-00-5439002/|title=सर्वोत्कृष्ट जोडी भावना-सिद्धू! लोकप्रिय नायक-नायिका ठरले…; ‘लक्ष्मी निवास’ने मारली बाजी, वाचा विजेत्यांची संपूर्ण यादी|access-date=2025-10-12|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२५}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम | | |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |rowspan="2"|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक | |[[संकर्षण कऱ्हाडे]] |''[[आम्ही सारे खवय्ये]]'' |- | |[[अभिजीत खांडकेकर]] |''[[चला हवा येऊ द्या]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मैत्री |सिद्धू-लक्ष्मी |कुणाल शुक्ल-[[हर्षदा खानविलकर]] |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आजी |अन्नपूर्णा महाजन |[[इला भाटे]] |''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार |आनंदी गाडे-पाटील |अनन्या तांबे |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री |रेणुका गाडे-पाटील |[[पल्लवी वैद्य]] |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष |विश्वा देशमुख |अनुज प्रभू |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री |जयंती भागवत |गौरी किरण |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष |जित्या |सुमंत शिंदे |''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष |जगन्नाथ शास्त्री |मयूर खांडगे |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भावंडं |वेंकी-भावना-जान्हवी |महेश फाळके-अक्षया देवधर-दिव्या पुगांवकर |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट आई |मीरा /अंबिका रामपुरे |महिमा म्हात्रे / प्रतीक्षा शिवणकर |''[[तुला जपणार आहे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट वडील |अथर्व रामपुरे |नीरज गोस्वामी |''[[तुला जपणार आहे]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासू |लक्ष्मी दळवी |[[हर्षदा खानविलकर]] |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सासरे |श्रीनिवास दळवी |[[तुषार दळवी]] |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट सून |वीणा दळवी |मीनाक्षी राठोड |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जावई |सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू) |कुणाल शुक्ल |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मुलगी |पार्वती सेमसे (पारू) |शरयू सोनावणे |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मुलगा |आदित्य किर्लोस्कर |[[प्रसाद जवादे]] |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायिका |कामिनी |[[आशा शेलार]] |''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट खलनायक |गोपाळ देशमुख |[[किरण गायकवाड]] |''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी |सिद्धू-भावना |कुणाल शुक्ल-अक्षया देवधर |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायिका |सावली मेहेंदळे |प्राप्ती रेडकर |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नायक |सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू) |कुणाल शुक्ल |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कुटुंब |मेहेंदळे कुटुंब | |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट मालिका | | |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |लोकप्रिय जोडी |जयंत-जान्हवी |[[मेघन जाधव]]-दिव्या पुगांवकर |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |लोकप्रिय नायिका |कमळी मोहिते |विजया बाबर |''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' |- |लोकप्रिय नायक |सारंग मेहेंदळे |साईंकीत कामत |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |लोकप्रिय कुटुंब |दळवी कुटुंब | |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |लोकप्रिय मालिका | | |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[गिरीश ओक]]''''' * '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – महिमा म्हात्रे - ''[[तुला जपणार आहे]]'' — मीरा रामपुरे''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा पुरुष – [[मेघन जाधव]] - ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — जयंत कानिटकर''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा स्त्री – अक्षया देवधर - ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — भावना गाडे-पाटील''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती जोडी – साईंकीत कामत-प्राप्ती रेडकर - ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सारंग-सावली''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती मालिका – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''''' * '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक पाहिली गेलेली मालिका – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]''''' == उगाच<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/bollywood/zee-marathi-ugach-awards-2025-lakshmi-niwas-kamali-tarini-devmanus-serials-nilesh-sable-and-bhau-kadam-nsp-98-5603882/|title=‘माझा छकुला’ ते ‘झोलर’ अवॉर्ड; झी मराठीच्या ‘उगाच अवॉर्ड’मध्ये कलाकारांना कोणकोणते मिळाले पुरस्कार? वाचा यादी…|access-date=2025-12-29|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> == {{मुख्य लेख|झी मराठी उगाच पुरस्कार २०२५}} {| class="wikitable sortable" !विभाग !विजेते !कलाकार !मालिका |- |सर्वोत्कृष्ट इलुइलू |सिद्धू-भावना |कुणाल शुक्ल-अक्षया देवधर |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट ढिशुमढिशूम |सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू) |कुणाल शुक्ल |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट माझा छकुला |आदित्य किर्लोस्कर |[[प्रसाद जवादे]] |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट रडूबाई |लक्ष्मी दळवी |[[हर्षदा खानविलकर]] |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट ये कॅच नही मॅच है |आदित्य किर्लोस्कर |[[प्रसाद जवादे]] |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट लव्हशिप |सारंग मेहेंदळे |साईंकीत कामत |''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट कानाखाली जाळ |कमळी मोहिते |विजया बाबर |''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट चाबूक डायलॉग |मार्तंड जामकर |[[मिलिंद शिंदे (अभिनेता)|मिलिंद शिंदे]] |''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट झोलर |संतोष दळवी |निखिल राजेशिर्के |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट काडेपेटी |निलांबरी गाडे-पाटील |कल्याणी जाधव |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट भपाव |दामिनी किर्लोस्कर |श्रुतकीर्ती सावंत |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट नट्टा-पट्टा |पार्वती किर्लोस्कर (पारू) |शरयू सोनावणे |''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट लग्नविघ्न | | |''[[लक्ष्मी निवास]]'' |- |सर्वोत्कृष्ट लोटपोट सीन | | |''[[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]'' |} ===विशेष पुरस्कार=== * '''गौरव जीवनाचा, आता तरी थांबण्याचा – केतकी कुलकर्णी - ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — अनिका महाजन''' == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार]] [[वर्ग:झी मराठी]] bt6oe91ofg4fmxx5slfmxem3nqq4no8 0 279710 2708961 2473186 2026-09-10T11:44:16Z Dharmadhyaksha 28394 /* स्वायत्त प्रशासकीय विभागांची यादी */ 2708961 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Autonomous_divisions_of_India.svg|उजवे|इवलेसे|398x398अंश|भारतातील स्वायत्त परिषद]] [[चित्र:NE_Autonomous_divisions_of_India.svg|उजवे|इवलेसे|350x350अंश|ईशान्य भारतातील स्वायत्त परिषद]] [[भारताचे संविधान|भारतीय राज्यघटनेच्या]] सहाव्या अनुसूचीत '''स्वायत्त प्रशासकीय विभागांच्या''' स्थापनेस परवानगी देण्यात आली आहे ज्यांना आपापल्या [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्यात]] स्वायत्तता देण्यात आली आहे.<ref name="COIS6">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S6.pdf|title=Sixth Schedule of The Constitution of India}}</ref> यापैकी बहुतेक स्वायत्त जिल्हा परिषदा [[ईशान्य भारत|ईशान्य भारतात]] आहेत आणि दोन [[लडाख]] या [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशात]] देखील आहेत. सध्या [[आसाम]], [[मेघालय]], [[मिझोरम]] आणि [[त्रिपुरा]]मधील १० स्वायत्त परिषदा सहाव्या अनुसूचीच्या<ref>https://www.firstpost.com/india/union-cabinet-approves-amendment-in-sixth-schedule-to-strengthen-10-north-east-autonomous-councils-5951561.html</ref> आधारे स्थापित करण्यात आल्या आहेत आणि उर्वरित परिषदांची इतर कायद्यांचा परिणाम म्हणून ही स्थापना केली गेली आहे. == अधिकार आणि क्षमता == === कार्यकारी आणि वैधानिक अधिकार === भारतीय राज्यघटनेच्या सहाव्या अनुसूचीतील तरतुदींनुसार स्वायत्त जिल्हा परिषद खालील भागात कायदे, नियम आणि नियमन ठरवू शकतात:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S6.pdf|title=Sixth Schedule of The Constitution of India}}</ref> * जमीन व्यवस्थापन * वन व्यवस्थापन * जल संसाधने * शेती आणि लागवड * ग्रामीण परिषदेची स्थापना * सार्वजनिक आरोग्य * स्वच्छता * ग्रामीण आणि नगर पातळीवर पोलीस व्यवस्था * पारंपारिक सरदार आणि प्रमुखांची नेमणूक * मालमत्तेचा वारसा * लग्न आणि घटस्फोट * सामाजिक प्रथा * कर्ज आणि व्यापार * खाण आणि खनिज === न्यायिक अधिकार === दोन्ही पक्ष [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातीचे]] सदस्य असलेल्या आणि जास्तीत जास्त शिक्षा ५ वर्षांपेक्षा कमी कारावासाची असो शकणाऱ्या प्रकरणांच्या सुनावणीसाठी स्वायत्त जिल्हा परिषदांना न्यायालये स्थापन करण्याचे अधिकार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S6.pdf|title=Sixth Schedule of The Constitution of India}}</ref> === कर आणि महसूल === इमारती आणि जमीन, प्राणी, वाहने, नौका, त्यांच्या क्षेत्रात वस्तूंचा प्रवेश, रस्ते, फेरी, पूल, रोजगार आणि उत्पन्न आणि शाळा आणि रस्त्यांच्या देखभालीसाठी सामान्य कर यासाठी स्वायत्त जिल्हा परिषदांना कर, शुल्क आणि पथकर आकारण्याचे अधिकार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S6.pdf|title=Sixth Schedule of The Constitution of India}}</ref> == स्वायत्त प्रशासकीय विभागांची यादी == भारतीय राज्यघटनेच्या सहाव्या अनुसूची अंतर्गत कार्यरत असलेल्या स्वायत्त जिल्हा परिषद ठळकपणे दाखविल्या आहेत. इतर स्वायत्त जिल्हा परिषद हे त्या राज्यांच्या वेगवेगळ्या कायद्यांमधून निर्माण झाले आहे. {|class="wikitable sortable" ! क्र. !राज्य / केंद्रशासित प्रदेश !स्वायत्त परिषद !मुख्यालय !जिल्हे /उपविभाग !संस्थापन !शेवटची निवडणूक !सत्ताधारी पक्ष !मुख्य कार्याधिकारी |- | १ | rowspan="13" |[[आसाम]] |'''[[बोडोलँड स्वायत्त परिषद]]''' |[[कोक्राझार]] |[[बक्सा जिल्हा|बक्सा]], [[चिरांग जिल्हा|चिरांग]], [[कोक्राझार जिल्हा|कोक्राझार]], [[उदलगुडी जिल्हा|उदलगुडी]] |२००३ |२०२० |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] आणि युनायटेड पीपल्स पार्टी लिबरल आणि गण सुरक्षा पार्टी |प्रमोद बोरो |- |२ |देवरी स्वायत्त परिषद |नारायणपूर |[[लखीमपूर जिल्हा|लखीमपूर]] |२००५ |२०१६ |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |माधव देवरी |- |३ |'''[[दमा हासाओ स्वायत्त परिषद]]''' |[[हाफलाँग]] |[[दिमो हसाओ जिल्हा|दिमो हसाओ]] |१९५१ |२०१९ |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |देबोलाल गोर्लोसा |- | ४ |'''[[कर्बी आंगलाँग स्वायत्त परिषद]]''' |[[दिफू]] |[[कर्बी आंगलाँग जिल्हा|कर्बी आंगलाँग]], [[पश्चिम कर्बी आंगलाँग जिल्हा|पश्चिम कर्बी आंगलाँग]] |१९५२ |२०१७ |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |तुलीराम रोंगहांग |- | ५ |मोरान स्वायत्त परिषद |** |[[तिनसुकिया जिल्हा]] |२०२० |Not yet |** | |- | ६ |मिसिंग स्वायत्त परिषद |[[धेमाजी]] |[[धेमाजी जिल्हा|धेमाजी]] |१९९५ |२०१९ |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] आणि सन्मीलीता गण शक्ती |रानोज पेगू |- | ७ |राभा हासोंग स्वायत्त परिषद |दुधनोई |कामरूप ग्रामीण, [[गोवालपारा जिल्हा|गोवालपारा]] |१९९५ |२०१९ |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] & रभा हसोंग संयुक्त आंदोलन समिती |टंकेश्वर राभा |- | ८ |सोनोवाल कचरी स्वायत्त परिषद |[[दिब्रुगढ]] | |२००५ |२०१९ |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | |- |९ |थेंगाल कचरी स्वायत्त परिषद |टिटाबार | |२००५ |२०१६ |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | |- |१० |तिवा (लालुंग)स्वायत्त परिषद |मोरीगाव, बंगईगांव, धुब्री |कामरूप (महानगर), मोरीगाव, नागाव आणि [[होजाई जिल्हा|होजाई]] |१९९५ |२०२० |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | |- | ११ |मातक स्वायत्त परिषद | | |२०२० | | | |- | १२ |बोडो कचरी कल्याण स्वायत्त परिषद | | |२०२० | | | |- | १३ |कामतपूर स्वायत्त परिषद | | |२०२० | | | |- | १४ | rowspan="2" |[[लडाख]] |कारगील |[[कारगील]] |[[कारगील]] | |२०१८ |[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] आणि [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |फिरोझ अहमद |- | १५ |लेह |[[लेह]] |[[लेह जिल्हा|लेह]] | |२०२० |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |तशी ग्यालसोन |- | १६ | rowspan="6" |[[मणिपूर]] |[[चंदेल जिल्हा|चंदेल]] |चंदेल | | |२०१५ | | |- | १७ |[[चुराचांदपूर जिल्हा|चुराचांदपूर]] |चुराचांदपूर | | |२०१५ | | |- | १८ |सादर हिल्स |कांगपोक्पि |सैकुल, सैतु आणि सादर हिल्स, कांगपोक्पि जिल्ह्याचे पश्चिमी विभाग | |२०१५ | | |- | १९ |[[सेनापती जिल्हा|सेनापती]] |सेनापती | | |२०१५ | | |- | २० |[[तामेंगलाँग जिल्हा|तामेंगलाँग]] |[[तामेंगलाँग जिल्हा|तामेंगलाँग]] | | |२०१५ | | |- | २१ |[[उख्रुल]] |[[उख्रुल]] | | |२०१५ | | |- | २२ | rowspan="3" |[[मेघालय]] |'''गारो हिल्स''' |तुरा |[[पूर्व गारो हिल्स जिल्हा|पूर्व गारो हिल्स]] , [[पश्चिम गारो हिल्स जिल्हा|पश्चिम गारो हिल्स]] , [[दक्षिण गारो हिल्स जिल्हा|दक्षिण गारो हिल्स]], [[उत्तर गारो हिल्स जिल्हा|उत्तर गारो हिल्स]] आणि [[नैऋत्य गारो हिल्स जिल्हा|नैऋत्य गारो हिल्स]] | |२०१५ | -- |दिपूला मारक |- |२३ |'''जैंतिया हिल्स''' |[[जोवाई]] |[[पूर्व जैंतिया हिल्स जिल्हा|पूर्व जैंतिया हिल्स]], [[पश्चिम जैंतिया हिल्स जिल्हा|पश्चिम जैंतिया हिल्स]] |१९७३ |२०१९ |[[नॅशनल पीपल्स पार्टी|नॅपीपा]] आणि युनायटेड डेमोक्रॅटिक पार्टी | |- | २४ |'''खासी हिल्स''' |[[शिलाँग|शिलाँग]] |पश्चिम खासी हिल्स, पूर्व खासी हिल्स आणि री भोई |१९७३ |२०१९ |युनायटेड डेमोक्रॅटिक पार्टी आणि [[नॅशनल पीपल्स पार्टी|नॅपीपा]] | |- | २५ | rowspan="4" |[[मिझोरम]] |'''चकमा''' |कमलानगर |तुईचॉंग उपविभाग | |२०१८ |[[मिझो राष्ट्रीय दल]] |दुर्ज्या धान चकमा |- | २६ |'''लाई''' |[[लाँग्ट्लाइ]] |लाँग्ट्लाइ उपविभाग, सांगाव उपविभाग | |२०२० |[[मिझो राष्ट्रीय दल]] |टी झाकुंगा |- | २७ | सिलुंग हिल्स |- | २८ |'''मारा''' |[[सैहा]] |सैहा उपविभाग, टिपा उपविभाग | |२०१७ |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |एन झाखाई |- | २९ | rowspan="1" |[[त्रिपुरा]] |'''त्रिपुरा जनजाती क्षेत्र''' |खुमुलव्ङ |पश्चिम त्रिपुरा | |२०२१ | |प्रौद्योत बिक्रम माणिक्य देबर्मन |- | ३० | rowspan="1" |[[पश्चिम बंगाल]] |गोरखालँड |[[दार्जीलिंग]] |दार्जीलिंग, कामिलपोंग जिल्हा | |२०१२ | -- |अनित थापा |} == ''वस्तुतः'' स्वराज्य क्षेत्र == === उत्तर सेंटिनल बेट === [[उत्तर सेंटिनल बेट]] [[अंदमान आणि निकोबार|हा अंदमान आणि निकोबार बेटांच्या]] साखळीमध्ये स्थित आहे जो [[केंद्रशासित प्रदेश|भारताचा केंद्रशासित प्रदेश]] आहे. हे बेट [[सेंटिनेली|सेंटिनली लोकांचे]] निवास स्थळ आहे जगातील शेवटल्या [[मानवी संस्कृतीपासून अलिप्त राहिलेल्या जमाती|अल्पित जमातींपैकी]] आहेत. ते इतर लोकांशी कोणताही संपर्क नाकारतात आणि आधुनिक संस्कृतीद्वारे अक्षरशः अस्पर्श राहिलेल्या शेवटच्या लोकांमध्ये आहेत. या बेटावरील लोकांशी कोणताही करार केलेला नाही किंवा शारीरिक व्यवसायाची नोंद झालेली नाही. स्थानिक सरकारने (अंदमान निकोबार बेट) नमूद केले आहे की सेंटिनेली लोकांच्या जीवनशैली किंवा निवासस्थानामध्ये हस्तक्षेप करण्याचा त्यांचा कोणताही हेतू नाही. [[२००४ हिंदी महासागर भूकंप व त्सुनामी|डिसेंबर २००४ च्या त्सुनामीच्या]] परिणामामुळे या बेटाला गंभीरपणे त्रास सहन करावा लागला असला तरी, या घटनेच्या काही दिवसानंतर, भारतीय सरकारच्या हेलिकॉप्टरने या बेताचे निरीक्षण करीत असतांना येथील लोकांनी या हेलीकॉप्टरवर परताविण्यासाठी बाण मारले. कोणत्याही औपचारिक करार केले नसले नाही तरी, किमान हस्तक्षेप करण्याचा अधिकृत धोरणाने त्यांना ''वास्तविक'' केंद्रीय आणि स्थानिक प्रशासनाच्या संकल्पनाचौकटीत या बेटाला स्वायत्तता आणि सार्वभौमत्व लाभले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thewe.cc/contents/more/archive2005/january/jarwas_onges_shompens_sentinelese_great_andamanese.htm|title=Administration in India's Andaman and Nicobar Islands has finally decided upon a policy of minimal interference|url-status=dead|archive-url=https://archive.is/20120914105121/http://www.thewe.cc/contents/more/archive2005/january/jarwas_onges_shompens_sentinelese_great_andamanese.htm|archive-date=2012-09-14|access-date=2008-08-21}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S6.pdf भारतीय राज्यघटनेचीसहाव्वी अनुसूची] [[वर्ग:भारताचे राजकीय विभाग]] coyha3mg7z5orlnqarhitm67rks1a42 0 285852 2708890 1925098 2026-09-10T02:44:50Z संतोष गोरे 135680 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[भारतीय रिझर्व बँकेच्या गव्हर्नरांची यादी]] पासून [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] ला बदलविले 2708890 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] mfxxe1hnjpxxlce9z2ywmbqva7uw40w 0 290707 2708793 2580396 2026-09-09T15:53:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708793 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी |राष्ट्रपती = अब्दुल हमीद |शिक्षण=एम.एस.सी | honorific_prefix = | नाव = सैदा मुना तस्नीम | चित्र = Saida Muna Tasneem, High Commissioner, Permanent Representative of Bangladesh to International Maritime Organization on 26 June 2023 - (53002394821) (cropped).jpg | चित्र आकारमान = 300px | image_size = | image_upright = | smallimage = <!--If this is specified, "image" should not be.--> | alt = | caption = | क्रम = २०वा | पद = युनायटेड किंगडममध्ये बांगलादेशचे उच्चायुक्त | status = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | कार्यकाळ_आरंभ = ३० नोव्हेंबर २०१८ | term_end = | governor_general = | पंतप्रधान = शेख हसीना | मागील = मोहम्मद नजमुल कौनीन | successor = | prior_term = | order2 = | पद2 = Ambassador to Thailand and Cambodida | कार्यकाळ_आरंभ2 = November 14, 2014 | कार्यकाळ_समाप्ती2 = October 23, 2018 | राष्ट्रपती2 = [[Abdul Hamid (politician)|Abdul Hamid]] | गव्हर्नर-जनरल2 = <!--Can be repeated up to 16 times by changing the number--> | पंतप्रधान2 = शेख हसीना | पुढील2 = मोहम्मद नजमुल कौनीन | राष्ट्रीयत्व = [[बांगलादेश|बांगलादेशी]] | पती = तौहिदुल चौधरी | शाळा_महाविद्यालय= बांग्लादेश विद्यापीठ अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान <br> लंडन विद्यापीठ | व्यवसाय= [[राजदूत]] | जन्मस्थान = [[ढाका]], पूर्व पाकिस्तान (सध्या [[बांगलादेश]]) }} '''सैदा मुना तस्नीम''' ह्या एक बांगलादेशी राजदूत आहेत . त्या [[युनायटेड किंग्डम|युनायटेड किंग्डममध्ये]] [[बांगलादेश|बांगलादेशसाठी]] उच्चायुक्त, आणि [[आयर्लंडचे प्रजासत्ताक|आयर्लंड]] आणि [[लायबेरिया|लाइबेरियामधील]] राजदूत आणि त्या पदांवर काम करणाऱ्या पहिल्या महिला आहेत. तस्नीम पूर्वी [[थायलंड]] आणि [[कांबोडिया|कंबोडियाचे]] उच्चायुक्त आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या आर्थिक आणि सामाजिक आयोगासाठी आशिया आणि पॅसिफिकसाठी बांगलादेशाचे प्रतिनिधी होत्या. == चरित्र == सईदा मुना तस्नीमचा जन्म [[ढाका]], पूर्व पाकिस्तान येथे झाला . <ref name="Biography">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thebigchilli.com/feature-stories/diplomat-her-excellency-saida-muna-tasneem-ambassador-of-the-peoples-republic-of-bangladesh|title=H.E. Saida Muna Tasneem, Ambassador of the People’s Republic of Bangladesh to the Kingdom of Thailand|last=Wechsler|first=Maximillian|date=31 October 2016|website=The BigChilli|language=en|access-date=22 December 2019}}</ref> तिच्या वडिलांनी अमेरिकन युनिव्हर्सिटी ऑफ बेरूतमध्ये पीएचडी पूर्ण करण्यासाठी तिचे कुटुंब १९७५ मध्ये [[बैरूत|बेरूत]], [[लेबेनॉन|लेबनॉन]] येथे स्थलांतरीत झाले. नंतर १९७९ मध्ये ढाकाला परत गेले. तेथे तस्नीमने होली क्रॉस गर्ल्स हायस्कूलमध्ये तिचे हायस्कूल पूर्ण केले . <ref name="Biography" /> तिने बांगलादेश अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान विद्यापीठात शिक्षण घेतले आणि १९८८ मध्ये [[रासायनिक अभियांत्रिकी|रासायनिक अभियांत्रिकीमध्ये]] पदवी प्राप्त केली. <ref name="winning" /> <ref name="twnews24">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.twnews24.com/as-new-high-commissioner-saida-muna-tasneem-joins-in-bangladesh-high-commission-in-london/|title=As new High Commissioner, Saida Muna Tasneem joins in Bangladesh High Commission in London|date=2 December 2018|website=Today's World News 24|access-date=18 November 2019|archive-date=2021-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905122811/https://www.twnews24.com/as-new-high-commissioner-saida-muna-tasneem-joins-in-bangladesh-high-commission-in-london/|url-status=dead}}</ref> तिच्या वडिलांनी तिला बीसीएस परीक्षा देण्यासाठी प्रोत्साहित केले, ज्यात तिने उत्कृष्ट कामगिरी केली. <ref name="winning">{{स्रोत बातमी|last=Siddiqua|first=Fayeka Zabeen|url=https://www.thedailystar.net/winning-in-a-mens-game-14196|title=Winning in a Men's Game|last2=Salam|first2=Upashana|date=7 March 2014|work=The Daily Star|language=en|access-date=18 November 2019}}</ref> नंतर तिने [[लंडन विद्यापीठ|लंडन विद्यापीठाच्या]] स्कूल ऑफ ओरिएंटल आणि आफ्रिकन स्टडीजमध्ये सार्वजनिक धोरण आणि [[व्यवस्थापन|व्यवस्थापनात]] मास्टर ऑफ सायन्स पदवी पूर्ण केली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/foreign-affairs/2018/10/22/saida-tasneem-made-new-bangladesh-envoy-to-uk|title=Saida Tasneem made new Bangladesh envoy to UK|date=22 October 2018|work=Dhaka Tribune|access-date=18 November 2019}}</ref> == कारकीर्द == तस्नीमने बांगलादेश परराष्ट्र सेवेत १९९३ मध्ये काम करण्यास सुरुवात केली <ref name="twnews24"/> बांगलादेशच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने जून २००४ मध्ये [[संयुक्त राष्ट्रे|बांगलादेशच्या संयुक्त राष्ट्र]] मिशनमध्ये तैनीमला तिच्या पोस्टिंगवरून परत बोलावले <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3786703.stm|title=Diplomat recalled over strip club row|date=8 June 2004|work=BBC News - South Asia|access-date=22 December 2019}}</ref> === थायलंड आणि कंबोडियाचे राजदूत === तस्नीम यांची १४ नोव्हेंबर २०१४ रोजी [[थायलंड|बांगलादेशसाठी थायलंड]] आणि [[कांबोडिया|कंबोडियासाठी]] राजदूत म्हणून नियुक्ती करण्यात आली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.itu.int/en/ITU-D/Regional-Presence/AsiaPacific/Documents/Events/2016/Apr-Digital2016/S2-Bio_H.E._Saida_Muna_Tasneem.pdf|title=Brief Biography of Ms. Saida Muna Tasneem|date=2016|website=The International Telecommunications Union|access-date=11 November 2019}}</ref> त्या तत्कालीन क्राउन प्रिन्स महा वजीरालोंगकॉर्न यांना भेटल्या. ४ सप्टेंबर २०१५ रोजी राजा [[नववा राम, थायलंड|राम नववा]] यांची प्रतिनिधित्व करून, त्यांची ओळखपत्रे सादर करण्यासाठी भेटली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://bdnews24.com/bangladesh/2015/09/04/bangladeshs-ambassador-in-bangkok-saida-muna-tasneem-presents-credentials|title=Bangladesh’s ambassador in Bangkok Saida Muna Tasneem presents credentials|date=4 September 2015|work=Bdnews24|location=Bangkok|access-date=22 December 2019}}</ref> राजदूत म्हणून, दोन्ही देशांमधील धार्मिक पर्यटनाला बळकटी देणे हे तस्नीमच्या प्राधान्यक्रमांपैकी एक होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nirvanapeace.com/news-review/foreign-news/1238|last=Rahman|first=Zahidur|date=26 August 2015|website=Nirvanapeace|language=bangla|script-title=bn:বৌদ্ধ ভিক্ষুদের মাধ্যমে দেশে পর্যটনের বিকাশ ঘটাতে চাইঃ রাষ্ট্রদূত সাইদা মুনা তাসনিম - নির্বাণা|access-date=18 November 2019|archive-date=2019-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222181220/https://nirvanapeace.com/news-review/foreign-news/1238|url-status=dead}}</ref> तस्नीम यांच्या जागी मोहम्मद नजमुल कौनीन हे २३ ऑक्टोबर २०१८ रोजी थायलंडमध्ये उच्चायुक्त म्हणून नियुक्त झाले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://today.thefinancialexpress.com.bd/metro-news/saida-tasneem-new-bd-envoy-to-uk-nazmul-quaunine-to-thailand-1540232309?date=23-10-2018|title=Saida Tasneem new BD envoy to UK, Nazmul Quaunine to Thailand|date=23 October 2018|work=The Financial Express|location=Dhaka|language=en|access-date=11 November 2019}}</ref> === युनायटेड किंगडमचे उच्चायुक्त आणि आयर्लंड आणि लाइबेरियाचे राजदूत === ३० नोव्हेंबर २०१८ रोजी तस्नीम यांची युनायटेड किंगडममधील २० वे उच्चायुक्त आणि [[आयर्लंड]] आणि [[लायबेरिया|लायबेरियामधील]] राजदूत म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. या पदावर नियुक्त झालेल्या त्या पहिल्या महिला ठरल्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1567786/দায়িত্ব-নিয়েছেন-সাঈদা-মুনা-তাসনিম|date=1 December 2018|website=Prothom Alo|language=bn|script-title=bn:দায়িত্ব নিয়েছেন সাঈদা মুনা তাসনিম|access-date=18 November 2019}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.jugantor.com/exile/117340/লন্ডনে-প্রথম-নারী-হাইকমিশনার-সাঈদা-মুনা-তাসনিমের-যোগদান|date=5 December 2018|work=Jugantor|language=bn|script-title=bn:লন্ডনে প্রথম নারী হাইকমিশনার সাঈদা মুনা তাসনিমের যোগদান|access-date=18 November 2019}}</ref> १ मे, २०१९ रोजी, तस्नीम [[बकिंगहॅम राजवाडा|बकिंगहॅम पॅलेस]] येथे एका रिसेप्शनला उपस्थित राहिल्या, जिथे त्यांनी क्वाइनिनचे स्मरणपत्र आणि [[दुसरी एलिझाबेथ|राणी एलिझाबेथ द्वितीय]] यांना त्यांचे श्रेय पत्र सादर केले. बैठकीदरम्यान, तस्नीम यांनी राणीला चांगल्या आरोग्यासाठी आणि समृद्धीसाठी शुभेच्छा दिल्या आणि बांगलादेशातील दोन जंगलांसाठी विनंती केली (ज्यापैकी एक लाउछोरा जंगल आहे) <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.daily-sun.com/amp/post/366555|title=Commonwealth SG hails PM’s initiatives in achieving SDGs|date=25 January 2019|work=Daily Sun|access-date=22 December 2019}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ती जंगले राणीच्या राष्ट्रकुल छत अंतर्गत समाविष्ट करण्याची विनंती केली. राणीने बांगलादेशच्या आर्थिक विकासाची आणि महिला सक्षमीकरण मोहिमेची प्रशंसा केली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/foreign-affairs/2019/05/05/saida-muna-tasneem-presents-credentials-to-queen-elizabeth-ii|title=Saida Muna Tasneem presents credentials to Queen Elizabeth II|date=5 May 2019|work=Dhaka Tribune|location=London|access-date=22 December 2019}}</ref> २१ नोव्हेंबर २०१९ रोजी आयर्लंडच्या [[डब्लिन]] येथील इरास अ उचटारिन येथे तस्नीमने [[आयर्लंड|आयरिश]] अध्यक्ष [[मायकेल हिगिन्स|मायकल डी. हिगिन्स]] यांची भेट घेतली. आयर्लंडमध्ये बांगलादेशी डायस्पोराला पाठिंबा दिल्याबद्दल तस्नीम यांनी हिगिन्स यांचे आभार मानले, तर हिगिन्स यांनी [[म्यानमार|म्यानमारमधील]] ११ लाख रोहिंग्या निर्वासितांना आश्रय दिल्याबद्दल पंतप्रधान [[शेख हसीना]] यांचे कौतुक केले. <ref name="Ireland">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://britbangla24.com/news/95016/|title=Saida Muna Tasneem presents credentials to Irish Presiden|date=21 November 2019|website=Brit Bangla 24|access-date=10 December 2019|archive-date=2020-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312114106/http://britbangla24.com/news/95016/|url-status=dead}}</ref> तिने हिगिन्सला [[ढाका|ढाक्यात]] आयरिश दूतावास उघडण्यासाठी आणि संबंध सुधारण्यासाठी वारंवार द्विपक्षीय चर्चा करण्यासाठी आमंत्रित केले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.banginews.com/web-news?id=10ffc5b9afa78c2a9240171fc0cd5f262e71512f|title=Tasneem invites Irish President to open embassy in Bangladesh|work=The Financial Express|location=Dhaka|access-date=22 December 2019|archive-date=2021-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913073553/http://www.banginews.com/web-news?id=10ffc5b9afa78c2a9240171fc0cd5f262e71512f|url-status=dead}}</ref> === संयुक्त राष्ट्र === स.न. २०१४ मध्ये, तस्नीम यांची संयुक्त राष्ट्रांच्या आर्थिक आणि सामाजिक आयोगासाठी आशिया आणि पॅसिफिक (यु.एन.ई.एस.सी.ए.पी.) मध्ये बांगलादेशची स्थायी प्रतिनिधी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. मे २०१६ मध्ये आयोगाच्या ७२ व्या अधिवेशनात त्यांनी "आशिया आणि पॅसिफिकमधील क्षेत्रीय सहकार्य शाश्वत विकासासाठी महासागर, समुद्र आणि सागरी संसाधनांच्या संवर्धन आणि शाश्वत वापरास प्रोत्साहन देण्यासाठीचा" ठराव मांडण्यास मदत केली. यासाठी त्या सह-प्रायोजित होत्या. शेख हसीना यांच्या निळ्या अर्थव्यवस्थेच्या धोरणांवर आधारित [[ऑस्ट्रेलिया]], [[भारत]] आणि [[श्रीलंका]] यांनी <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thedailystar.net/backpage/escap-adopts-bd-resolution-oceans-economy-1227424|title=ESCAP adopts BD resolution on oceans economy|date=21 May 2016|work=The Daily Star|language=en|access-date=22 December 2019}}</ref> हा ठराव एकमताने मंजूर केला होता. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.banglanews24.com/english/national/article/52371/UNESCAP-adopts-Bangladesh-Resolution-on-conservation|title=UNESCAP adopts Bangladesh Resolution on conservation|date=21 May 2016|work=Banglanews24|location=Bangkok|language=en|access-date=22 December 2019|archive-date=2019-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222173039/https://www.banglanews24.com/english/national/article/52371/UNESCAP-adopts-Bangladesh-Resolution-on-conservation|url-status=dead}}</ref> तस्नीम ह्या आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटनेसाठीच्या बांगलादेशच्या प्रतिनिधी आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://tbsnews.net/bangladesh/imo-lauds-hasinas-initiatives-improve-ship-recycling-standard-bangladesh|title=IMO lauds Hasina's initiatives to improve ship recycling standard in Bangladesh|date=28 November 2019|work=The Business Standard|access-date=22 December 2019}}</ref> == पुरस्कार == २३ फेब्रुवारी २०१७ रोजी ढाका येथील एका समारंभात तस्नीमला उपसभापती फजले रब्बी मिया यांच्याकडून अतिश दीपांकर पीस गोल्ड पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2017/02/24/ambassador-tasneem-receives-atish-dipankar-peace-award|title=Ambassador Tasneem receives Atish Dipankar Peace Award|date=24 February 2017|work=Dhaka Tribune|access-date=11 November 2019}}</ref> त्यांना विशेषतः थायलंडमध्ये उच्चायुक्त म्हणून तिच्या भूमिकेदरम्यान, आंतरधर्मीय संवाद आणि शांततेला प्रोत्साहन देण्याच्या तिच्या कार्याची ओळख म्हणून हा पुरस्कार मिळाला. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:आयर्लंडमधील बांगलादेशचे राजदूत]] [[वर्ग:लायबेरियामधील बांगलादेशचे राजदूत]] [[वर्ग:युनायटेड किंग्डममधील बांगलादेशचे उच्चायुक्त]] [[वर्ग:बांगलादेशी महिला राजदूत]] [[वर्ग:ढाकामधील लोक]] [[वर्ग:लंडन विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:बांगलादेश अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञानाचे माजी विद्यार्थी]] rniipq8mn7g11e2nq3r30gjiml681ve 14 314097 2708950 2178027 2026-09-10T10:39:14Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2708950 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:पाळीव प्राणी]] hsv3wnjs1u9rtx72v17iw75yvj7regt 0 315534 2708907 2610104 2026-09-10T04:39:41Z संतोष गोरे 135680 2708907 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[चित्र:Deccani_pony_by_Kipling.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Deccani_pony_by_Kipling.jpg/220px-Deccani_pony_by_Kipling.jpg|उजवे|इवलेसे| डेक्कन पोनीवर सावकार - जॉन लॉकवुड किपलिंग, बीस्ट अँड मॅन इन इंडिया.]] '''भीमथडी घोडा''' किंवा '''डेक्कनी घोडा''' ही भारतीय घोड्यांची जवळजवळ नामशेष होताहोता वाचवली गेलेली जात आहे. २०२३ साली [[भारतीय कृषी संशोधन परिषद|भारतीय कृषी संशोधन परिषदेने]] या जातीची अधिकृत मूळ जात म्हणून नोंदणी केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20240325-bhimthadi-horse-return-of-a-native-2515211-2024-03-15 |title=Bhimthadi horse {{!}} Return of a native |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडिया टुडे |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१० सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ही अरबी, तुर्की आणि स्थानिक पोनीची एक संकरित जात आहे जी 17 व्या आणि 18 व्या शतकात मराठ्यांच्या काळात पुणे जिल्ह्यात प्रजनन करण्यात आली होती.{{संदर्भ हवा}} == इतिहास == [[चित्र:BOMBAY_C_1890.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/BOMBAY_C_1890.jpg/220px-BOMBAY_C_1890.jpg|उजवे|इवलेसे| Rue de [[मुंबई|Bombay]] en 1890, avec des charrettes à bœufs et à poneys.]] "भीमथडी", ज्याला डेक्कनी किंवा "डेक्कन ब्रीड" असेही म्हणतात, त्याचे नाव भारतातील विस्तीर्ण दख्खन पठारावरून पडले आहे. [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीने]] [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली सल्तनतीविरुद्ध]] उठाव केल्यानंतर दख्खनच्या बंदरांमध्ये अरबी घोड्यांच्या मोठ्या व्यापाराला सुरुवात झाली.<ref name="Eaton2005">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=cGd2huLXEVYC&pg=PR12|title=A Social History of the Deccan, 1300-1761: Eight Indian Lives|last=Richard M. Eaton|date=17 November 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-25484-7|pages=59–62}}</ref> नंतरच्या काळात मुघल आणि दख्खनच्या सुलतानांनी मागवलेले जड युद्ध घोडे नेहमीच आयात केले जात होते, विशेषतः इराणमधून. <ref>Mushirul Hasan, India partitioned: the other face of freedom, vol. 1, Lotus Collection, 1995, 120 p. ({{ISBN|8174360123}}), p. 103.</ref> भीमथडीची जात 17व्या आणि 18व्या शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यांच्या]] काळात [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यात]] स्थानिक पोनीसह अरबी आणि तुर्किक जातींना पार करून विकसित करण्यात आली. <ref name="CABI">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&q=bhimthadi+breeding&pg=PA461|title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding|last=Porter|first=Valeria|last2=Alderson|first2=Lawrence|last3=Hall|first3=Stephen J. G.|last4=Sponenberg|first4=D. Phillip|date=2016|publisher=CABI|isbn=978-1845934668|pages=460–461|access-date=13 November 2017}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+&pg=PT10|title=The rise of Indian military power : evolution of an Indian strategic culture|last=Bakshi|first=G.D.|date=2010|publisher=KW Publishers|isbn=978-8187966524|location=New Delhi}}</ref> पश्चिम [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] डोंगराळ भागात [[मुघल साम्राज्य|मुघल सैन्याशी]] लढताना हे घोडे मराठा सैन्यासाठी उत्कृष्ट सिद्ध झाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+ponies&pg=PT10|title=The Rise of Indian Military Power: Evolution of an Indian Strategic Culture: Evolution of an Indian Strategic Culture|last=Bakshi|first=GD|date=2015|publisher=KW publishers|isbn=978-93-83649-49-5|location=New Delhi}}</ref> 18 व्या शतकात त्यांच्या विजयादरम्यान, दख्खनच्या घोड्यांनी [[सिंधु नदी|सिंधूच्या]] पाण्याने त्यांची तहान भागवली असा दावा करण्यात मराठ्यांना अभिमान होता <ref>Haig, W., 1930. The Maratha Nation. Journal of the Royal Society of Arts, 78(4049), pp.870-884.</ref> योद्धा आणि महाराजा मराठा यशवंतराव होळकर (१७७६-१८११) हे नेहमीच युद्धात उतरले होते. भीमथडी जातीची महुआ नावाची घोडी. १८ व्या शतकाच्या अखेरीपासून मराठ्यांनी एक विशिष्ट जात वाढवली असे दिसते. <ref>Gommans, J., 1994. The horse trade in eighteenth-century South Asia. Journal of the Economic and Social History of the Orient/Journal de l'histoire economique et sociale de l'Orient, pp.228-250.</ref> 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीपासूनच्या स्थानिक मौखिक परंपरेनुसार, ही जात 500 अरबी घोडे आणि घोड्यांसह पार केली गेली, जी निजाम आणि हैदराबादच्या सरदारांनी थेट अरेबियाकडून मिळवली. ब्रिटिश स्त्रोतांमध्ये या जातीचे वर्णन "भीमथडी" असे आहे. या जातीमध्ये काही अनुवांशिक योगदान पर्शियन आणि तुर्की वाणांचे देखील होते. सर्वोत्तम भीमथडी घोडे आजच्या पुणे जिल्ह्यातील भीमा आणि नीरा नद्यांच्या खोऱ्यांतून आलेले होते. तथापि, भारतात ब्रिटिश राजवटीत या जातीचा ऱ्हास होऊ दिला गेला. <ref>{{जर्नल स्रोत|title=Ahmadnagar district|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|journal=Imperial Gazetteer 2 of India|volume=5|page=117|accessdate=2022-10-11|archive-date=2022-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221011162225/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|url-status=dead}}</ref> गुजरात सरकारने 2010 मध्ये भीमथडी आणि इतर नामशेष होत असलेल्या जाती वाचवण्यासाठी संशोधन करण्यासाठी पुढाकार घेतला. <ref name="CABI"/> 19व्या शतकाच्या अखेरीस भारताच्या अर्थव्यवस्थेच्या त्यांच्या वर्णनात, सर जॉर्ज वॅट या जातीवर खूप प्रभावित झाले होते, ते या जातीला भारतातील सर्वोत्तम मानतात. तो नोंदवतो की सर्वोत्तम पोनी "धनगर" किंवा "खिलारी" अशी नावे आहेत. लोक त्यांच्याकडे एक वेगळी जात म्हणून पाहतात, परंतु वॅटचा असा विश्वास आहे की हा फरक प्रजनन पद्धतीतील फरकामुळे आला आहे, [[धनगर]] समाजातील प्रजननकर्ते त्यांच्या प्राण्यांचे जातीचे वंशज करत असत. नंतरचे 20 ते 30 पोनीचे गट वाढवतात. मराठा प्रदेश जिंकल्यानंतर, ब्रिटिशांनी बॉम्बे भागातील रहिवाशांना घोड्यांची पैदास सुरू ठेवण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जेणेकरून त्यांच्यासाठी उपयुक्त असलेल्या जुन्या वैशिष्ट्यांचा पुनर्संचयित व्हावा, 1827 पासून आलेगाव पागा येथील स्टड फार्ममध्ये सुमारे £100,000 गुंतवून. . हा प्रयोग पंधरा वर्षांनंतर 1842 मध्ये सोडून देण्यात आला. 19व्या शतकात या प्रदेशात आलेले दुष्काळ आणि ब्रिटिशांच्या विविध विजयांमुळे मराठ्यांचे पशुधन नष्ट झाले. 1850 मध्ये दक्षिणेतील तथाकथित डेक्कन वंश पूर्णपणे नाहीसा झाला. 1898 मध्ये, ब्रिटिशांना त्यांच्या रेजिमेंटसाठी हे पोनी यापुढे सापडले नाहीत आणि म्हणून त्यांनी त्यांच्या जागी खेचर आणले, कारण अफगाणिस्तानच्या दुसऱ्या मोहिमेदरम्यान ही शर्यत नष्ट झाली. 1907 मध्ये, रेस घोडा प्रजननकर्ता, सर हम्फ्रे फ्रान्सिस डी ट्रॅफोर्ड यांनी नोंदवले की डेक्कनी जातीचे "वाईट दिवस" जगतात. == पशुधन वितरण == [[चित्र:Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg/220px-Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg.png|उजवे|इवलेसे| विविध भारतीय घोड्यांच्या जातींचे भौगोलिक मूळ]] ही जात पुणे जिल्ह्यातील भीमा नदीच्या खोऱ्यातून उगम पावते, म्हणून तिचे नाव भीमथडी पडले. {{Sfn|Porter|Alderson|Hall|Sponenberg|2016}} <ref>Chandra, R., 2004. Cities and towns of India. Commonwealth Publishers.</ref> डेक्कनी अत्यंत दुर्मिळ झाली आहे: 1988 मध्ये, FAO ला पाठवलेल्या मोजणीनुसार, त्यांची संख्या 100 पेक्षा कमी होती. नंतर FAO ने 1999 च्या आसपास, चुम्मरती आणि सिकंग या इतर दोन लुप्तप्राय जातींसह घोड्यांच्या स्थानिक जातींच्या यादीत समाविष्ट केले. CAB इंटरनॅशनल (2002) 26 आणि इतर स्रोत (2004) वंशाला "अक्षरशः नामशेष" मानतात. त्याची धोक्याची पातळी 2007 मध्ये FAO द्वारे अजूनही "गंभीरपणे धोक्यात" मानली जाते, तसेच 2010 मध्ये FAO साठी केलेल्या उप्सला विद्यापीठाच्या अभ्यासात, ज्यामध्ये नामशेष होण्याच्या गंभीर धोक्यात असलेल्या आशियाई जातीच्या स्थानिक लोकसंख्येची यादी केली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://stud.epsilon.slu.se/7676/17/khadka_r_150305.pdf|title=Global Horse Population with respect to Breeds and Risk Status|last=Rupak Khadka|year=2010|location=Uppsala|pages=57 et 64<!--endif p.totales-->|publication-date=}}.</ref> 2014 मध्ये, विश्वकोश डेलाचॉक्स आणि निस्ले यांनी "अत्यंत दुर्मिळ" मानल्या जाणाऱ्या या जातीबद्दल माहिती नसल्याबद्दल अधोरेखित केले. 2016 मध्ये, CAB इंटरनॅशनलने देखील ते "निरपेक्ष नामशेष" म्हणून उद्धृत केले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{Horse breeds of India}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] suxv2tz8o0oosei2iqlyt4ult3mbm3q 2708908 2708907 2026-09-10T04:42:44Z संतोष गोरे 135680 2708908 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[चित्र:Deccani_pony_by_Kipling.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Deccani_pony_by_Kipling.jpg/220px-Deccani_pony_by_Kipling.jpg|उजवे|इवलेसे| डेक्कन पोनीवर सावकार - जॉन लॉकवुड किपलिंग, बीस्ट अँड मॅन इन इंडिया.]] '''भीमथडी घोडा''' किंवा '''डेक्कनी घोडा''' ही भारतीय घोड्यांची जवळजवळ नामशेष होताहोता वाचवली गेलेली जात आहे. २०२३ साली [[भारतीय कृषी संशोधन परिषद|भारतीय कृषी संशोधन परिषदेने]] या जातीची अधिकृत मूळ जात म्हणून नोंदणी केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20240325-bhimthadi-horse-return-of-a-native-2515211-2024-03-15 |title=Bhimthadi horse {{!}} Return of a native |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडिया टुडे |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१० सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ही अरबी, तुर्की आणि स्थानिक पोनीची एक संकरित जात आहे जी 17 व्या आणि 18 व्या शतकात मराठ्यांच्या काळात पुणे जिल्ह्यात प्रजनन करण्यात आली होती.{{संदर्भ हवा}} == इतिहास == [[चित्र:BOMBAY_C_1890.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/BOMBAY_C_1890.jpg/220px-BOMBAY_C_1890.jpg|उजवे|इवलेसे| Rue de [[मुंबई|Bombay]] en 1890, avec des charrettes à bœufs et à poneys.]] "भीमथडी", ज्याला डेक्कनी किंवा "डेक्कन ब्रीड" असेही म्हणतात, त्याचे नाव भारतातील विस्तीर्ण दख्खन पठारावरून पडले आहे. [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीने]] [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली सल्तनतीविरुद्ध]] उठाव केल्यानंतर दख्खनच्या बंदरांमध्ये अरबी घोड्यांच्या मोठ्या व्यापाराला सुरुवात झाली.<ref name="Eaton2005">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=cGd2huLXEVYC&pg=PR12|title=A Social History of the Deccan, 1300-1761: Eight Indian Lives|last=Richard M. Eaton|date=17 November 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-25484-7|pages=59–62}}</ref> नंतरच्या काळात मुघल आणि दख्खनच्या सुलतानांनी मागवलेले जड युद्ध घोडे नेहमीच आयात केले जात होते, विशेषतः इराणमधून. <ref>Mushirul Hasan, India partitioned: the other face of freedom, vol. 1, Lotus Collection, 1995, 120 p. ({{ISBN|8174360123}}), p. 103.</ref> भीमथडीची जात 17व्या आणि 18व्या शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यांच्या]] काळात [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यात]] स्थानिक पोनीसह अरबी आणि तुर्किक जातींना पार करून विकसित करण्यात आली. <ref name="CABI">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&q=bhimthadi+breeding&pg=PA461|title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding|last=Porter|first=Valeria|last2=Alderson|first2=Lawrence|last3=Hall|first3=Stephen J. G.|last4=Sponenberg|first4=D. Phillip|date=2016|publisher=CABI|isbn=978-1845934668|pages=460–461|access-date=13 November 2017}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+&pg=PT10|title=The rise of Indian military power : evolution of an Indian strategic culture|last=Bakshi|first=G.D.|date=2010|publisher=KW Publishers|isbn=978-8187966524|location=New Delhi}}</ref> पश्चिम [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] डोंगराळ भागात [[मुघल साम्राज्य|मुघल सैन्याशी]] लढताना हे घोडे मराठा सैन्यासाठी उत्कृष्ट सिद्ध झाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+ponies&pg=PT10|title=The Rise of Indian Military Power: Evolution of an Indian Strategic Culture: Evolution of an Indian Strategic Culture|last=Bakshi|first=GD|date=2015|publisher=KW publishers|isbn=978-93-83649-49-5|location=New Delhi}}</ref> 18 व्या शतकात त्यांच्या विजयादरम्यान, दख्खनच्या घोड्यांनी [[सिंधु नदी|सिंधूच्या]] पाण्याने त्यांची तहान भागवली असा दावा करण्यात मराठ्यांना अभिमान होता <ref>Haig, W., 1930. The Maratha Nation. Journal of the Royal Society of Arts, 78(4049), pp.870-884.</ref> योद्धा आणि महाराजा मराठा यशवंतराव होळकर (१७७६-१८११) हे नेहमीच युद्धात उतरले होते. भीमथडी जातीची महुआ नावाची घोडी. १८ व्या शतकाच्या अखेरीपासून मराठ्यांनी एक विशिष्ट जात वाढवली असे दिसते. <ref>Gommans, J., 1994. The horse trade in eighteenth-century South Asia. Journal of the Economic and Social History of the Orient/Journal de l'histoire economique et sociale de l'Orient, pp.228-250.</ref> 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीपासूनच्या स्थानिक मौखिक परंपरेनुसार, ही जात 500 अरबी घोडे आणि घोड्यांसह पार केली गेली, जी निजाम आणि हैदराबादच्या सरदारांनी थेट अरेबियाकडून मिळवली. ब्रिटिश स्त्रोतांमध्ये या जातीचे वर्णन "भीमथडी" असे आहे. या जातीमध्ये काही अनुवांशिक योगदान पर्शियन आणि तुर्की वाणांचे देखील होते. सर्वोत्तम भीमथडी घोडे आजच्या पुणे जिल्ह्यातील भीमा आणि नीरा नद्यांच्या खोऱ्यांतून आलेले होते. तथापि, भारतात ब्रिटिश राजवटीत या जातीचा ऱ्हास होऊ दिला गेला. <ref>{{जर्नल स्रोत|title=Ahmadnagar district|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|journal=Imperial Gazetteer 2 of India|volume=5|page=117|accessdate=2022-10-11|archive-date=2022-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221011162225/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|url-status=dead}}</ref> गुजरात सरकारने 2010 मध्ये भीमथडी आणि इतर नामशेष होत असलेल्या जाती वाचवण्यासाठी संशोधन करण्यासाठी पुढाकार घेतला. <ref name="CABI"/> 19व्या शतकाच्या अखेरीस भारताच्या अर्थव्यवस्थेच्या त्यांच्या वर्णनात, सर जॉर्ज वॅट या जातीवर खूप प्रभावित झाले होते, ते या जातीला भारतातील सर्वोत्तम मानतात. तो नोंदवतो की सर्वोत्तम पोनी "धनगर" किंवा "खिलारी" अशी नावे आहेत. लोक त्यांच्याकडे एक वेगळी जात म्हणून पाहतात, परंतु वॅटचा असा विश्वास आहे की हा फरक प्रजनन पद्धतीतील फरकामुळे आला आहे, [[धनगर]] समाजातील प्रजननकर्ते त्यांच्या प्राण्यांचे जातीचे वंशज करत असत. नंतरचे 20 ते 30 पोनीचे गट वाढवतात. मराठा प्रदेश जिंकल्यानंतर, ब्रिटिशांनी बॉम्बे भागातील रहिवाशांना घोड्यांची पैदास सुरू ठेवण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जेणेकरून त्यांच्यासाठी उपयुक्त असलेल्या जुन्या वैशिष्ट्यांचा पुनर्संचयित व्हावा, 1827 पासून आलेगाव पागा येथील स्टड फार्ममध्ये सुमारे £100,000 गुंतवून. . हा प्रयोग पंधरा वर्षांनंतर 1842 मध्ये सोडून देण्यात आला. 19व्या शतकात या प्रदेशात आलेले दुष्काळ आणि ब्रिटिशांच्या विविध विजयांमुळे मराठ्यांचे पशुधन नष्ट झाले. 1850 मध्ये दक्षिणेतील तथाकथित डेक्कन वंश पूर्णपणे नाहीसा झाला. 1898 मध्ये, ब्रिटिशांना त्यांच्या रेजिमेंटसाठी हे पोनी यापुढे सापडले नाहीत आणि म्हणून त्यांनी त्यांच्या जागी खेचर आणले, कारण अफगाणिस्तानच्या दुसऱ्या मोहिमेदरम्यान ही शर्यत नष्ट झाली. 1907 मध्ये, रेस घोडा प्रजननकर्ता, सर हम्फ्रे फ्रान्सिस डी ट्रॅफोर्ड यांनी नोंदवले की डेक्कनी जातीचे "वाईट दिवस" जगतात. == पशुधन वितरण == [[चित्र:Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg/220px-Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg.png|उजवे|इवलेसे| विविध भारतीय घोड्यांच्या जातींचे भौगोलिक मूळ]] ही जात पुणे जिल्ह्यातील भीमा नदीच्या खोऱ्यातून उगम पावते, म्हणून तिचे नाव भीमथडी पडले. {{Sfn|Porter|Alderson|Hall|Sponenberg|2016}} <ref>Chandra, R., 2004. Cities and towns of India. Commonwealth Publishers.</ref> डेक्कनी अत्यंत दुर्मिळ झाली आहे: 1988 मध्ये, FAO ला पाठवलेल्या मोजणीनुसार, त्यांची संख्या 100 पेक्षा कमी होती. नंतर FAO ने 1999 च्या आसपास, चुम्मरती आणि सिकंग या इतर दोन लुप्तप्राय जातींसह घोड्यांच्या स्थानिक जातींच्या यादीत समाविष्ट केले. CAB इंटरनॅशनल (2002) 26 आणि इतर स्रोत (2004) वंशाला "अक्षरशः नामशेष" मानतात. त्याची धोक्याची पातळी 2007 मध्ये FAO द्वारे अजूनही "गंभीरपणे धोक्यात" मानली जाते, तसेच 2010 मध्ये FAO साठी केलेल्या उप्सला विद्यापीठाच्या अभ्यासात, ज्यामध्ये नामशेष होण्याच्या गंभीर धोक्यात असलेल्या आशियाई जातीच्या स्थानिक लोकसंख्येची यादी केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://stud.epsilon.slu.se/7676/17/khadka_r_150305.pdf|title=Global Horse Population with respect to Breeds and Risk Status|last=Rupak Khadka|year=2010|location=Uppsala|pages=57 et 64<!--endif p.totales-->|publication-date=}}.</ref> २००७ मधे या प्रजातीचे ५१०० घोडे असल्याची नोंद केली गेली. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{Horse breeds of India}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] 9wm5ijtw3qcdnjjcr387yd9tzdpalp9 2708909 2708908 2026-09-10T04:43:35Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708909 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[चित्र:Deccani_pony_by_Kipling.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Deccani_pony_by_Kipling.jpg/220px-Deccani_pony_by_Kipling.jpg|उजवे|इवलेसे| डेक्कन पोनीवर सावकार - जॉन लॉकवुड किपलिंग, बीस्ट अँड मॅन इन इंडिया.]] '''भीमथडी घोडा''' किंवा '''डेक्कनी घोडा''' ही भारतीय घोड्यांची जवळजवळ नामशेष होताहोता वाचवली गेलेली जात आहे. २०२३ साली [[भारतीय कृषी संशोधन परिषद|भारतीय कृषी संशोधन परिषदेने]] या जातीची अधिकृत मूळ जात म्हणून नोंदणी केली.<ref name="इंडिया टुडे">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20240325-bhimthadi-horse-return-of-a-native-2515211-2024-03-15 |title=Bhimthadi horse {{!}} Return of a native |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडिया टुडे |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१० सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ही अरबी, तुर्की आणि स्थानिक पोनीची एक संकरित जात आहे जी 17 व्या आणि 18 व्या शतकात मराठ्यांच्या काळात पुणे जिल्ह्यात प्रजनन करण्यात आली होती.{{संदर्भ हवा}} == इतिहास == [[चित्र:BOMBAY_C_1890.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/BOMBAY_C_1890.jpg/220px-BOMBAY_C_1890.jpg|उजवे|इवलेसे| Rue de [[मुंबई|Bombay]] en 1890, avec des charrettes à bœufs et à poneys.]] "भीमथडी", ज्याला डेक्कनी किंवा "डेक्कन ब्रीड" असेही म्हणतात, त्याचे नाव भारतातील विस्तीर्ण दख्खन पठारावरून पडले आहे. [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीने]] [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली सल्तनतीविरुद्ध]] उठाव केल्यानंतर दख्खनच्या बंदरांमध्ये अरबी घोड्यांच्या मोठ्या व्यापाराला सुरुवात झाली.<ref name="Eaton2005">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=cGd2huLXEVYC&pg=PR12|title=A Social History of the Deccan, 1300-1761: Eight Indian Lives|last=Richard M. Eaton|date=17 November 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-25484-7|pages=59–62}}</ref> नंतरच्या काळात मुघल आणि दख्खनच्या सुलतानांनी मागवलेले जड युद्ध घोडे नेहमीच आयात केले जात होते, विशेषतः इराणमधून. <ref>Mushirul Hasan, India partitioned: the other face of freedom, vol. 1, Lotus Collection, 1995, 120 p. ({{ISBN|8174360123}}), p. 103.</ref> भीमथडीची जात 17व्या आणि 18व्या शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यांच्या]] काळात [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यात]] स्थानिक पोनीसह अरबी आणि तुर्किक जातींना पार करून विकसित करण्यात आली. <ref name="CABI">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&q=bhimthadi+breeding&pg=PA461|title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding|last=Porter|first=Valeria|last2=Alderson|first2=Lawrence|last3=Hall|first3=Stephen J. G.|last4=Sponenberg|first4=D. Phillip|date=2016|publisher=CABI|isbn=978-1845934668|pages=460–461|access-date=13 November 2017}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+&pg=PT10|title=The rise of Indian military power : evolution of an Indian strategic culture|last=Bakshi|first=G.D.|date=2010|publisher=KW Publishers|isbn=978-8187966524|location=New Delhi}}</ref> पश्चिम [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] डोंगराळ भागात [[मुघल साम्राज्य|मुघल सैन्याशी]] लढताना हे घोडे मराठा सैन्यासाठी उत्कृष्ट सिद्ध झाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+ponies&pg=PT10|title=The Rise of Indian Military Power: Evolution of an Indian Strategic Culture: Evolution of an Indian Strategic Culture|last=Bakshi|first=GD|date=2015|publisher=KW publishers|isbn=978-93-83649-49-5|location=New Delhi}}</ref> 18 व्या शतकात त्यांच्या विजयादरम्यान, दख्खनच्या घोड्यांनी [[सिंधु नदी|सिंधूच्या]] पाण्याने त्यांची तहान भागवली असा दावा करण्यात मराठ्यांना अभिमान होता <ref>Haig, W., 1930. The Maratha Nation. Journal of the Royal Society of Arts, 78(4049), pp.870-884.</ref> योद्धा आणि महाराजा मराठा यशवंतराव होळकर (१७७६-१८११) हे नेहमीच युद्धात उतरले होते. भीमथडी जातीची महुआ नावाची घोडी. १८ व्या शतकाच्या अखेरीपासून मराठ्यांनी एक विशिष्ट जात वाढवली असे दिसते. <ref>Gommans, J., 1994. The horse trade in eighteenth-century South Asia. Journal of the Economic and Social History of the Orient/Journal de l'histoire economique et sociale de l'Orient, pp.228-250.</ref> 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीपासूनच्या स्थानिक मौखिक परंपरेनुसार, ही जात 500 अरबी घोडे आणि घोड्यांसह पार केली गेली, जी निजाम आणि हैदराबादच्या सरदारांनी थेट अरेबियाकडून मिळवली. ब्रिटिश स्त्रोतांमध्ये या जातीचे वर्णन "भीमथडी" असे आहे. या जातीमध्ये काही अनुवांशिक योगदान पर्शियन आणि तुर्की वाणांचे देखील होते. सर्वोत्तम भीमथडी घोडे आजच्या पुणे जिल्ह्यातील भीमा आणि नीरा नद्यांच्या खोऱ्यांतून आलेले होते. तथापि, भारतात ब्रिटिश राजवटीत या जातीचा ऱ्हास होऊ दिला गेला. <ref>{{जर्नल स्रोत|title=Ahmadnagar district|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|journal=Imperial Gazetteer 2 of India|volume=5|page=117|accessdate=2022-10-11|archive-date=2022-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221011162225/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|url-status=dead}}</ref> गुजरात सरकारने 2010 मध्ये भीमथडी आणि इतर नामशेष होत असलेल्या जाती वाचवण्यासाठी संशोधन करण्यासाठी पुढाकार घेतला. <ref name="CABI"/> 19व्या शतकाच्या अखेरीस भारताच्या अर्थव्यवस्थेच्या त्यांच्या वर्णनात, सर जॉर्ज वॅट या जातीवर खूप प्रभावित झाले होते, ते या जातीला भारतातील सर्वोत्तम मानतात. तो नोंदवतो की सर्वोत्तम पोनी "धनगर" किंवा "खिलारी" अशी नावे आहेत. लोक त्यांच्याकडे एक वेगळी जात म्हणून पाहतात, परंतु वॅटचा असा विश्वास आहे की हा फरक प्रजनन पद्धतीतील फरकामुळे आला आहे, [[धनगर]] समाजातील प्रजननकर्ते त्यांच्या प्राण्यांचे जातीचे वंशज करत असत. नंतरचे 20 ते 30 पोनीचे गट वाढवतात. मराठा प्रदेश जिंकल्यानंतर, ब्रिटिशांनी बॉम्बे भागातील रहिवाशांना घोड्यांची पैदास सुरू ठेवण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जेणेकरून त्यांच्यासाठी उपयुक्त असलेल्या जुन्या वैशिष्ट्यांचा पुनर्संचयित व्हावा, 1827 पासून आलेगाव पागा येथील स्टड फार्ममध्ये सुमारे £100,000 गुंतवून. . हा प्रयोग पंधरा वर्षांनंतर 1842 मध्ये सोडून देण्यात आला. 19व्या शतकात या प्रदेशात आलेले दुष्काळ आणि ब्रिटिशांच्या विविध विजयांमुळे मराठ्यांचे पशुधन नष्ट झाले. 1850 मध्ये दक्षिणेतील तथाकथित डेक्कन वंश पूर्णपणे नाहीसा झाला. 1898 मध्ये, ब्रिटिशांना त्यांच्या रेजिमेंटसाठी हे पोनी यापुढे सापडले नाहीत आणि म्हणून त्यांनी त्यांच्या जागी खेचर आणले, कारण अफगाणिस्तानच्या दुसऱ्या मोहिमेदरम्यान ही शर्यत नष्ट झाली. 1907 मध्ये, रेस घोडा प्रजननकर्ता, सर हम्फ्रे फ्रान्सिस डी ट्रॅफोर्ड यांनी नोंदवले की डेक्कनी जातीचे "वाईट दिवस" जगतात. == पशुधन वितरण == [[चित्र:Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg/220px-Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg.png|उजवे|इवलेसे| विविध भारतीय घोड्यांच्या जातींचे भौगोलिक मूळ]] ही जात पुणे जिल्ह्यातील भीमा नदीच्या खोऱ्यातून उगम पावते, म्हणून तिचे नाव भीमथडी पडले. {{Sfn|Porter|Alderson|Hall|Sponenberg|2016}} <ref>Chandra, R., 2004. Cities and towns of India. Commonwealth Publishers.</ref> डेक्कनी अत्यंत दुर्मिळ झाली आहे: 1988 मध्ये, FAO ला पाठवलेल्या मोजणीनुसार, त्यांची संख्या 100 पेक्षा कमी होती. नंतर FAO ने 1999 च्या आसपास, चुम्मरती आणि सिकंग या इतर दोन लुप्तप्राय जातींसह घोड्यांच्या स्थानिक जातींच्या यादीत समाविष्ट केले. CAB इंटरनॅशनल (2002) 26 आणि इतर स्रोत (2004) वंशाला "अक्षरशः नामशेष" मानतात. त्याची धोक्याची पातळी 2007 मध्ये FAO द्वारे अजूनही "गंभीरपणे धोक्यात" मानली जाते, तसेच 2010 मध्ये FAO साठी केलेल्या उप्सला विद्यापीठाच्या अभ्यासात, ज्यामध्ये नामशेष होण्याच्या गंभीर धोक्यात असलेल्या आशियाई जातीच्या स्थानिक लोकसंख्येची यादी केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://stud.epsilon.slu.se/7676/17/khadka_r_150305.pdf|title=Global Horse Population with respect to Breeds and Risk Status|last=Rupak Khadka|year=2010|location=Uppsala|pages=57 et 64<!--endif p.totales-->|publication-date=}}.</ref> २००७ मधे या प्रजातीचे ५१०० घोडे असल्याची नोंद केली गेली. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{Horse breeds of India}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] h3jh1r62oujilmk17eov5z6saxm5bsn 2708910 2708909 2026-09-10T04:43:48Z संतोष गोरे 135680 2708910 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[चित्र:Deccani_pony_by_Kipling.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Deccani_pony_by_Kipling.jpg/220px-Deccani_pony_by_Kipling.jpg|उजवे|इवलेसे| डेक्कन पोनीवर सावकार - जॉन लॉकवुड किपलिंग, बीस्ट अँड मॅन इन इंडिया.]] '''भीमथडी घोडा''' किंवा '''डेक्कनी घोडा''' ही भारतीय घोड्यांची जवळजवळ नामशेष होताहोता वाचवली गेलेली जात आहे. २०२३ साली [[भारतीय कृषी संशोधन परिषद|भारतीय कृषी संशोधन परिषदेने]] या जातीची अधिकृत मूळ जात म्हणून नोंदणी केली.<ref name="इंडिया टुडे">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20240325-bhimthadi-horse-return-of-a-native-2515211-2024-03-15 |title=Bhimthadi horse {{!}} Return of a native |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडिया टुडे |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१० सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ही अरबी, तुर्की आणि स्थानिक पोनीची एक संकरित जात आहे जी 17 व्या आणि 18 व्या शतकात मराठ्यांच्या काळात पुणे जिल्ह्यात प्रजनन करण्यात आली होती.{{संदर्भ हवा}} == इतिहास == [[चित्र:BOMBAY_C_1890.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/BOMBAY_C_1890.jpg/220px-BOMBAY_C_1890.jpg|उजवे|इवलेसे| Rue de [[मुंबई|Bombay]] en 1890, avec des charrettes à bœufs et à poneys.]] "भीमथडी", ज्याला डेक्कनी किंवा "डेक्कन ब्रीड" असेही म्हणतात, त्याचे नाव भारतातील विस्तीर्ण दख्खन पठारावरून पडले आहे. [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीने]] [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली सल्तनतीविरुद्ध]] उठाव केल्यानंतर दख्खनच्या बंदरांमध्ये अरबी घोड्यांच्या मोठ्या व्यापाराला सुरुवात झाली.<ref name="Eaton2005">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=cGd2huLXEVYC&pg=PR12|title=A Social History of the Deccan, 1300-1761: Eight Indian Lives|last=Richard M. Eaton|date=17 November 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-25484-7|pages=59–62}}</ref> नंतरच्या काळात मुघल आणि दख्खनच्या सुलतानांनी मागवलेले जड युद्ध घोडे नेहमीच आयात केले जात होते, विशेषतः इराणमधून. <ref>Mushirul Hasan, India partitioned: the other face of freedom, vol. 1, Lotus Collection, 1995, 120 p. ({{ISBN|8174360123}}), p. 103.</ref> भीमथडीची जात 17व्या आणि 18व्या शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यांच्या]] काळात [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यात]] स्थानिक पोनीसह अरबी आणि तुर्किक जातींना पार करून विकसित करण्यात आली. <ref name="CABI">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&q=bhimthadi+breeding&pg=PA461|title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding|last=Porter|first=Valeria|last2=Alderson|first2=Lawrence|last3=Hall|first3=Stephen J. G.|last4=Sponenberg|first4=D. Phillip|date=2016|publisher=CABI|isbn=978-1845934668|pages=460–461|access-date=13 November 2017}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+&pg=PT10|title=The rise of Indian military power : evolution of an Indian strategic culture|last=Bakshi|first=G.D.|date=2010|publisher=KW Publishers|isbn=978-8187966524|location=New Delhi}}</ref> पश्चिम [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] डोंगराळ भागात [[मुघल साम्राज्य|मुघल सैन्याशी]] लढताना हे घोडे मराठा सैन्यासाठी उत्कृष्ट सिद्ध झाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+ponies&pg=PT10|title=The Rise of Indian Military Power: Evolution of an Indian Strategic Culture: Evolution of an Indian Strategic Culture|last=Bakshi|first=GD|date=2015|publisher=KW publishers|isbn=978-93-83649-49-5|location=New Delhi}}</ref> 18 व्या शतकात त्यांच्या विजयादरम्यान, दख्खनच्या घोड्यांनी [[सिंधु नदी|सिंधूच्या]] पाण्याने त्यांची तहान भागवली असा दावा करण्यात मराठ्यांना अभिमान होता <ref>Haig, W., 1930. The Maratha Nation. Journal of the Royal Society of Arts, 78(4049), pp.870-884.</ref> योद्धा आणि महाराजा मराठा यशवंतराव होळकर (१७७६-१८११) हे नेहमीच युद्धात उतरले होते. भीमथडी जातीची महुआ नावाची घोडी. १८ व्या शतकाच्या अखेरीपासून मराठ्यांनी एक विशिष्ट जात वाढवली असे दिसते. <ref>Gommans, J., 1994. The horse trade in eighteenth-century South Asia. Journal of the Economic and Social History of the Orient/Journal de l'histoire economique et sociale de l'Orient, pp.228-250.</ref> 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीपासूनच्या स्थानिक मौखिक परंपरेनुसार, ही जात 500 अरबी घोडे आणि घोड्यांसह पार केली गेली, जी निजाम आणि हैदराबादच्या सरदारांनी थेट अरेबियाकडून मिळवली. ब्रिटिश स्त्रोतांमध्ये या जातीचे वर्णन "भीमथडी" असे आहे. या जातीमध्ये काही अनुवांशिक योगदान पर्शियन आणि तुर्की वाणांचे देखील होते. सर्वोत्तम भीमथडी घोडे आजच्या पुणे जिल्ह्यातील भीमा आणि नीरा नद्यांच्या खोऱ्यांतून आलेले होते. तथापि, भारतात ब्रिटिश राजवटीत या जातीचा ऱ्हास होऊ दिला गेला. <ref>{{जर्नल स्रोत|title=Ahmadnagar district|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|journal=Imperial Gazetteer 2 of India|volume=5|page=117|accessdate=2022-10-11|archive-date=2022-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221011162225/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|url-status=dead}}</ref> गुजरात सरकारने 2010 मध्ये भीमथडी आणि इतर नामशेष होत असलेल्या जाती वाचवण्यासाठी संशोधन करण्यासाठी पुढाकार घेतला. <ref name="CABI"/> 19व्या शतकाच्या अखेरीस भारताच्या अर्थव्यवस्थेच्या त्यांच्या वर्णनात, सर जॉर्ज वॅट या जातीवर खूप प्रभावित झाले होते, ते या जातीला भारतातील सर्वोत्तम मानतात. तो नोंदवतो की सर्वोत्तम पोनी "धनगर" किंवा "खिलारी" अशी नावे आहेत. लोक त्यांच्याकडे एक वेगळी जात म्हणून पाहतात, परंतु वॅटचा असा विश्वास आहे की हा फरक प्रजनन पद्धतीतील फरकामुळे आला आहे, [[धनगर]] समाजातील प्रजननकर्ते त्यांच्या प्राण्यांचे जातीचे वंशज करत असत. नंतरचे 20 ते 30 पोनीचे गट वाढवतात. मराठा प्रदेश जिंकल्यानंतर, ब्रिटिशांनी बॉम्बे भागातील रहिवाशांना घोड्यांची पैदास सुरू ठेवण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जेणेकरून त्यांच्यासाठी उपयुक्त असलेल्या जुन्या वैशिष्ट्यांचा पुनर्संचयित व्हावा, 1827 पासून आलेगाव पागा येथील स्टड फार्ममध्ये सुमारे £100,000 गुंतवून. . हा प्रयोग पंधरा वर्षांनंतर 1842 मध्ये सोडून देण्यात आला. 19व्या शतकात या प्रदेशात आलेले दुष्काळ आणि ब्रिटिशांच्या विविध विजयांमुळे मराठ्यांचे पशुधन नष्ट झाले. 1850 मध्ये दक्षिणेतील तथाकथित डेक्कन वंश पूर्णपणे नाहीसा झाला. 1898 मध्ये, ब्रिटिशांना त्यांच्या रेजिमेंटसाठी हे पोनी यापुढे सापडले नाहीत आणि म्हणून त्यांनी त्यांच्या जागी खेचर आणले, कारण अफगाणिस्तानच्या दुसऱ्या मोहिमेदरम्यान ही शर्यत नष्ट झाली. 1907 मध्ये, रेस घोडा प्रजननकर्ता, सर हम्फ्रे फ्रान्सिस डी ट्रॅफोर्ड यांनी नोंदवले की डेक्कनी जातीचे "वाईट दिवस" जगतात. == पशुधन वितरण == [[चित्र:Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg/220px-Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg.png|उजवे|इवलेसे| विविध भारतीय घोड्यांच्या जातींचे भौगोलिक मूळ]] ही जात पुणे जिल्ह्यातील भीमा नदीच्या खोऱ्यातून उगम पावते, म्हणून तिचे नाव भीमथडी पडले. {{Sfn|Porter|Alderson|Hall|Sponenberg|2016}} <ref>Chandra, R., 2004. Cities and towns of India. Commonwealth Publishers.</ref> डेक्कनी अत्यंत दुर्मिळ झाली आहे: 1988 मध्ये, FAO ला पाठवलेल्या मोजणीनुसार, त्यांची संख्या 100 पेक्षा कमी होती. नंतर FAO ने 1999 च्या आसपास, चुम्मरती आणि सिकंग या इतर दोन लुप्तप्राय जातींसह घोड्यांच्या स्थानिक जातींच्या यादीत समाविष्ट केले. CAB इंटरनॅशनल (2002) 26 आणि इतर स्रोत (2004) वंशाला "अक्षरशः नामशेष" मानतात. त्याची धोक्याची पातळी 2007 मध्ये FAO द्वारे अजूनही "गंभीरपणे धोक्यात" मानली जाते, तसेच 2010 मध्ये FAO साठी केलेल्या उप्सला विद्यापीठाच्या अभ्यासात, ज्यामध्ये नामशेष होण्याच्या गंभीर धोक्यात असलेल्या आशियाई जातीच्या स्थानिक लोकसंख्येची यादी केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://stud.epsilon.slu.se/7676/17/khadka_r_150305.pdf|title=Global Horse Population with respect to Breeds and Risk Status|last=Rupak Khadka|year=2010|location=Uppsala|pages=57 et 64<!--endif p.totales-->|publication-date=}}.</ref> २००७ मधे या प्रजातीचे ५१०० घोडे असल्याची नोंद केली गेली.<ref name="इंडिया टुडे" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{Horse breeds of India}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] ikop9x53f2nw3azajknqh4mu1v1avbq 2708927 2708910 2026-09-10T06:28:34Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708927 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[चित्र:Deccani_pony_by_Kipling.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Deccani_pony_by_Kipling.jpg/220px-Deccani_pony_by_Kipling.jpg|उजवे|इवलेसे| डेक्कन पोनीवर सावकार - जॉन लॉकवुड किपलिंग, बीस्ट अँड मॅन इन इंडिया.]] '''भीमथडी घोडा''' किंवा '''डेक्कनी घोडा''' ही भारतीय घोड्यांची जवळजवळ नामशेष होताहोता वाचवली गेलेली जात आहे. २०२३ साली [[भाकृसंप-राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संशोधन संस्था|राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संशोधन संस्थेने]] या जातीची अधिकृत मूळ जात म्हणून नोंदणी केली.<ref name="इंडिया टुडे">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20240325-bhimthadi-horse-return-of-a-native-2515211-2024-03-15 |title=Bhimthadi horse {{!}} Return of a native |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडिया टुडे |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१० सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ही अरबी, तुर्की आणि स्थानिक पोनीची एक संकरित जात आहे जी 17 व्या आणि 18 व्या शतकात मराठ्यांच्या काळात पुणे जिल्ह्यात प्रजनन करण्यात आली होती.{{संदर्भ हवा}} == इतिहास == [[चित्र:BOMBAY_C_1890.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/BOMBAY_C_1890.jpg/220px-BOMBAY_C_1890.jpg|उजवे|इवलेसे| Rue de [[मुंबई|Bombay]] en 1890, avec des charrettes à bœufs et à poneys.]] "भीमथडी", ज्याला डेक्कनी किंवा "डेक्कन ब्रीड" असेही म्हणतात, त्याचे नाव भारतातील विस्तीर्ण दख्खन पठारावरून पडले आहे. [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीने]] [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली सल्तनतीविरुद्ध]] उठाव केल्यानंतर दख्खनच्या बंदरांमध्ये अरबी घोड्यांच्या मोठ्या व्यापाराला सुरुवात झाली.<ref name="Eaton2005">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=cGd2huLXEVYC&pg=PR12|title=A Social History of the Deccan, 1300-1761: Eight Indian Lives|last=Richard M. Eaton|date=17 November 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-25484-7|pages=59–62}}</ref> नंतरच्या काळात मुघल आणि दख्खनच्या सुलतानांनी मागवलेले जड युद्ध घोडे नेहमीच आयात केले जात होते, विशेषतः इराणमधून. <ref>Mushirul Hasan, India partitioned: the other face of freedom, vol. 1, Lotus Collection, 1995, 120 p. ({{ISBN|8174360123}}), p. 103.</ref> भीमथडीची जात 17व्या आणि 18व्या शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यांच्या]] काळात [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यात]] स्थानिक पोनीसह अरबी आणि तुर्किक जातींना पार करून विकसित करण्यात आली. <ref name="CABI">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&q=bhimthadi+breeding&pg=PA461|title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding|last=Porter|first=Valeria|last2=Alderson|first2=Lawrence|last3=Hall|first3=Stephen J. G.|last4=Sponenberg|first4=D. Phillip|date=2016|publisher=CABI|isbn=978-1845934668|pages=460–461|access-date=13 November 2017}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+&pg=PT10|title=The rise of Indian military power : evolution of an Indian strategic culture|last=Bakshi|first=G.D.|date=2010|publisher=KW Publishers|isbn=978-8187966524|location=New Delhi}}</ref> पश्चिम [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] डोंगराळ भागात [[मुघल साम्राज्य|मुघल सैन्याशी]] लढताना हे घोडे मराठा सैन्यासाठी उत्कृष्ट सिद्ध झाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+ponies&pg=PT10|title=The Rise of Indian Military Power: Evolution of an Indian Strategic Culture: Evolution of an Indian Strategic Culture|last=Bakshi|first=GD|date=2015|publisher=KW publishers|isbn=978-93-83649-49-5|location=New Delhi}}</ref> 18 व्या शतकात त्यांच्या विजयादरम्यान, दख्खनच्या घोड्यांनी [[सिंधु नदी|सिंधूच्या]] पाण्याने त्यांची तहान भागवली असा दावा करण्यात मराठ्यांना अभिमान होता <ref>Haig, W., 1930. The Maratha Nation. Journal of the Royal Society of Arts, 78(4049), pp.870-884.</ref> योद्धा आणि महाराजा मराठा यशवंतराव होळकर (१७७६-१८११) हे नेहमीच युद्धात उतरले होते. भीमथडी जातीची महुआ नावाची घोडी. १८ व्या शतकाच्या अखेरीपासून मराठ्यांनी एक विशिष्ट जात वाढवली असे दिसते. <ref>Gommans, J., 1994. The horse trade in eighteenth-century South Asia. Journal of the Economic and Social History of the Orient/Journal de l'histoire economique et sociale de l'Orient, pp.228-250.</ref> 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीपासूनच्या स्थानिक मौखिक परंपरेनुसार, ही जात 500 अरबी घोडे आणि घोड्यांसह पार केली गेली, जी निजाम आणि हैदराबादच्या सरदारांनी थेट अरेबियाकडून मिळवली. ब्रिटिश स्त्रोतांमध्ये या जातीचे वर्णन "भीमथडी" असे आहे. या जातीमध्ये काही अनुवांशिक योगदान पर्शियन आणि तुर्की वाणांचे देखील होते. सर्वोत्तम भीमथडी घोडे आजच्या पुणे जिल्ह्यातील भीमा आणि नीरा नद्यांच्या खोऱ्यांतून आलेले होते. तथापि, भारतात ब्रिटिश राजवटीत या जातीचा ऱ्हास होऊ दिला गेला. <ref>{{जर्नल स्रोत|title=Ahmadnagar district|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|journal=Imperial Gazetteer 2 of India|volume=5|page=117|accessdate=2022-10-11|archive-date=2022-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221011162225/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|url-status=dead}}</ref> गुजरात सरकारने 2010 मध्ये भीमथडी आणि इतर नामशेष होत असलेल्या जाती वाचवण्यासाठी संशोधन करण्यासाठी पुढाकार घेतला. <ref name="CABI"/> 19व्या शतकाच्या अखेरीस भारताच्या अर्थव्यवस्थेच्या त्यांच्या वर्णनात, सर जॉर्ज वॅट या जातीवर खूप प्रभावित झाले होते, ते या जातीला भारतातील सर्वोत्तम मानतात. तो नोंदवतो की सर्वोत्तम पोनी "धनगर" किंवा "खिलारी" अशी नावे आहेत. लोक त्यांच्याकडे एक वेगळी जात म्हणून पाहतात, परंतु वॅटचा असा विश्वास आहे की हा फरक प्रजनन पद्धतीतील फरकामुळे आला आहे, [[धनगर]] समाजातील प्रजननकर्ते त्यांच्या प्राण्यांचे जातीचे वंशज करत असत. नंतरचे 20 ते 30 पोनीचे गट वाढवतात. मराठा प्रदेश जिंकल्यानंतर, ब्रिटिशांनी बॉम्बे भागातील रहिवाशांना घोड्यांची पैदास सुरू ठेवण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जेणेकरून त्यांच्यासाठी उपयुक्त असलेल्या जुन्या वैशिष्ट्यांचा पुनर्संचयित व्हावा, 1827 पासून आलेगाव पागा येथील स्टड फार्ममध्ये सुमारे £100,000 गुंतवून. . हा प्रयोग पंधरा वर्षांनंतर 1842 मध्ये सोडून देण्यात आला. 19व्या शतकात या प्रदेशात आलेले दुष्काळ आणि ब्रिटिशांच्या विविध विजयांमुळे मराठ्यांचे पशुधन नष्ट झाले. 1850 मध्ये दक्षिणेतील तथाकथित डेक्कन वंश पूर्णपणे नाहीसा झाला. 1898 मध्ये, ब्रिटिशांना त्यांच्या रेजिमेंटसाठी हे पोनी यापुढे सापडले नाहीत आणि म्हणून त्यांनी त्यांच्या जागी खेचर आणले, कारण अफगाणिस्तानच्या दुसऱ्या मोहिमेदरम्यान ही शर्यत नष्ट झाली. 1907 मध्ये, रेस घोडा प्रजननकर्ता, सर हम्फ्रे फ्रान्सिस डी ट्रॅफोर्ड यांनी नोंदवले की डेक्कनी जातीचे "वाईट दिवस" जगतात. == पशुधन वितरण == [[चित्र:Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg/220px-Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg.png|उजवे|इवलेसे| विविध भारतीय घोड्यांच्या जातींचे भौगोलिक मूळ]] ही जात पुणे जिल्ह्यातील भीमा नदीच्या खोऱ्यातून उगम पावते, म्हणून तिचे नाव भीमथडी पडले. {{Sfn|Porter|Alderson|Hall|Sponenberg|2016}} <ref>Chandra, R., 2004. Cities and towns of India. Commonwealth Publishers.</ref> डेक्कनी अत्यंत दुर्मिळ झाली आहे: 1988 मध्ये, FAO ला पाठवलेल्या मोजणीनुसार, त्यांची संख्या 100 पेक्षा कमी होती. नंतर FAO ने 1999 च्या आसपास, चुम्मरती आणि सिकंग या इतर दोन लुप्तप्राय जातींसह घोड्यांच्या स्थानिक जातींच्या यादीत समाविष्ट केले. CAB इंटरनॅशनल (2002) 26 आणि इतर स्रोत (2004) वंशाला "अक्षरशः नामशेष" मानतात. त्याची धोक्याची पातळी 2007 मध्ये FAO द्वारे अजूनही "गंभीरपणे धोक्यात" मानली जाते, तसेच 2010 मध्ये FAO साठी केलेल्या उप्सला विद्यापीठाच्या अभ्यासात, ज्यामध्ये नामशेष होण्याच्या गंभीर धोक्यात असलेल्या आशियाई जातीच्या स्थानिक लोकसंख्येची यादी केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://stud.epsilon.slu.se/7676/17/khadka_r_150305.pdf|title=Global Horse Population with respect to Breeds and Risk Status|last=Rupak Khadka|year=2010|location=Uppsala|pages=57 et 64<!--endif p.totales-->|publication-date=}}.</ref> २००७ मधे या प्रजातीचे ५१०० घोडे असल्याची नोंद केली गेली.<ref name="इंडिया टुडे" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{Horse breeds of India}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] jlue2ugggwmro9rr1yjgbjfj9lxkloh 2708944 2708927 2026-09-10T10:27:34Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2708944 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[चित्र:Deccani_pony_by_Kipling.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Deccani_pony_by_Kipling.jpg/220px-Deccani_pony_by_Kipling.jpg|उजवे|इवलेसे| डेक्कन पोनीवर सावकार - जॉन लॉकवुड किपलिंग, बीस्ट अँड मॅन इन इंडिया.]] '''भीमथडी घोडा''' किंवा '''डेक्कनी घोडा''' ही भारतीय घोड्यांची जवळजवळ नामशेष होताहोता वाचवली गेलेली जात आहे. २०२३ साली [[भाकृसंप-राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संशोधन संस्था|राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संशोधन संस्थेने]] या जातीची अधिकृत मूळ जात म्हणून नोंदणी केली.<ref name="इंडिया टुडे">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20240325-bhimthadi-horse-return-of-a-native-2515211-2024-03-15 |title=Bhimthadi horse {{!}} Return of a native |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडिया टुडे |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१० सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ही अरबी, तुर्की आणि स्थानिक पोनीची एक संकरित जात आहे जी 17 व्या आणि 18 व्या शतकात मराठ्यांच्या काळात पुणे जिल्ह्यात प्रजनन करण्यात आली होती.{{संदर्भ हवा}} == इतिहास == [[चित्र:BOMBAY_C_1890.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/BOMBAY_C_1890.jpg/220px-BOMBAY_C_1890.jpg|उजवे|इवलेसे| Rue de [[मुंबई|Bombay]] en 1890, avec des charrettes à bœufs et à poneys.]] "भीमथडी", ज्याला डेक्कनी किंवा "डेक्कन ब्रीड" असेही म्हणतात, त्याचे नाव भारतातील विस्तीर्ण दख्खन पठारावरून पडले आहे. [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीने]] [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली सल्तनतीविरुद्ध]] उठाव केल्यानंतर दख्खनच्या बंदरांमध्ये अरबी घोड्यांच्या मोठ्या व्यापाराला सुरुवात झाली.<ref name="Eaton2005">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=cGd2huLXEVYC&pg=PR12|title=A Social History of the Deccan, 1300-1761: Eight Indian Lives|last=Richard M. Eaton|date=17 November 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-25484-7|pages=59–62}}</ref> नंतरच्या काळात मुघल आणि दख्खनच्या सुलतानांनी मागवलेले जड युद्ध घोडे नेहमीच आयात केले जात होते, विशेषतः इराणमधून. <ref>Mushirul Hasan, India partitioned: the other face of freedom, vol. 1, Lotus Collection, 1995, 120 p. ({{ISBN|8174360123}}), p. 103.</ref> भीमथडीची जात 17व्या आणि 18व्या शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यांच्या]] काळात [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यात]] स्थानिक पोनीसह अरबी आणि तुर्किक जातींना पार करून विकसित करण्यात आली. <ref name="CABI">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&q=bhimthadi+breeding&pg=PA461|title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding|last=Porter|first=Valeria|last2=Alderson|first2=Lawrence|last3=Hall|first3=Stephen J. G.|last4=Sponenberg|first4=D. Phillip|date=2016|publisher=CABI|isbn=978-1845934668|pages=460–461|access-date=13 November 2017}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+&pg=PT10|title=The rise of Indian military power : evolution of an Indian strategic culture|last=Bakshi|first=G.D.|date=2010|publisher=KW Publishers|isbn=978-8187966524|location=New Delhi}}</ref> पश्चिम [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] डोंगराळ भागात [[मुघल साम्राज्य|मुघल सैन्याशी]] लढताना हे घोडे मराठा सैन्यासाठी उत्कृष्ट सिद्ध झाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FEG6DQAAQBAJ&q=bhimthadi+ponies&pg=PT10|title=The Rise of Indian Military Power: Evolution of an Indian Strategic Culture: Evolution of an Indian Strategic Culture|last=Bakshi|first=GD|date=2015|publisher=KW publishers|isbn=978-93-83649-49-5|location=New Delhi}}</ref> 18 व्या शतकात त्यांच्या विजयादरम्यान, दख्खनच्या घोड्यांनी [[सिंधु नदी|सिंधूच्या]] पाण्याने त्यांची तहान भागवली असा दावा करण्यात मराठ्यांना अभिमान होता <ref>Haig, W., 1930. The Maratha Nation. Journal of the Royal Society of Arts, 78(4049), pp.870-884.</ref> योद्धा आणि महाराजा मराठा यशवंतराव होळकर (१७७६-१८११) हे नेहमीच युद्धात उतरले होते. भीमथडी जातीची महुआ नावाची घोडी. १८ व्या शतकाच्या अखेरीपासून मराठ्यांनी एक विशिष्ट जात वाढवली असे दिसते. <ref>Gommans, J., 1994. The horse trade in eighteenth-century South Asia. Journal of the Economic and Social History of the Orient/Journal de l'histoire economique et sociale de l'Orient, pp.228-250.</ref> 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीपासूनच्या स्थानिक मौखिक परंपरेनुसार, ही जात 500 अरबी घोडे आणि घोड्यांसह पार केली गेली, जी निजाम आणि हैदराबादच्या सरदारांनी थेट अरेबियाकडून मिळवली. ब्रिटिश स्त्रोतांमध्ये या जातीचे वर्णन "भीमथडी" असे आहे. या जातीमध्ये काही अनुवांशिक योगदान पर्शियन आणि तुर्की वाणांचे देखील होते. सर्वोत्तम भीमथडी घोडे आजच्या पुणे जिल्ह्यातील भीमा आणि नीरा नद्यांच्या खोऱ्यांतून आलेले होते. तथापि, भारतात ब्रिटिश राजवटीत या जातीचा ऱ्हास होऊ दिला गेला. <ref>{{जर्नल स्रोत|title=Ahmadnagar district|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|journal=Imperial Gazetteer 2 of India|volume=5|page=117|accessdate=2022-10-11|archive-date=2022-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221011162225/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V05_125.gif|url-status=dead}}</ref> गुजरात सरकारने 2010 मध्ये भीमथडी आणि इतर नामशेष होत असलेल्या जाती वाचवण्यासाठी संशोधन करण्यासाठी पुढाकार घेतला. <ref name="CABI"/> 19व्या शतकाच्या अखेरीस भारताच्या अर्थव्यवस्थेच्या त्यांच्या वर्णनात, सर जॉर्ज वॅट या जातीवर खूप प्रभावित झाले होते, ते या जातीला भारतातील सर्वोत्तम मानतात. तो नोंदवतो की सर्वोत्तम पोनी "धनगर" किंवा "खिलारी" अशी नावे आहेत. लोक त्यांच्याकडे एक वेगळी जात म्हणून पाहतात, परंतु वॅटचा असा विश्वास आहे की हा फरक प्रजनन पद्धतीतील फरकामुळे आला आहे, [[धनगर]] समाजातील प्रजननकर्ते त्यांच्या प्राण्यांचे जातीचे वंशज करत असत. नंतरचे 20 ते 30 पोनीचे गट वाढवतात. मराठा प्रदेश जिंकल्यानंतर, ब्रिटिशांनी बॉम्बे भागातील रहिवाशांना घोड्यांची पैदास सुरू ठेवण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जेणेकरून त्यांच्यासाठी उपयुक्त असलेल्या जुन्या वैशिष्ट्यांचा पुनर्संचयित व्हावा, 1827 पासून आलेगाव पागा येथील स्टड फार्ममध्ये सुमारे £100,000 गुंतवून. . हा प्रयोग पंधरा वर्षांनंतर 1842 मध्ये सोडून देण्यात आला. 19व्या शतकात या प्रदेशात आलेले दुष्काळ आणि ब्रिटिशांच्या विविध विजयांमुळे मराठ्यांचे पशुधन नष्ट झाले. 1850 मध्ये दक्षिणेतील तथाकथित डेक्कन वंश पूर्णपणे नाहीसा झाला. 1898 मध्ये, ब्रिटिशांना त्यांच्या रेजिमेंटसाठी हे पोनी यापुढे सापडले नाहीत आणि म्हणून त्यांनी त्यांच्या जागी खेचर आणले, कारण अफगाणिस्तानच्या दुसऱ्या मोहिमेदरम्यान ही शर्यत नष्ट झाली. 1907 मध्ये, रेस घोडा प्रजननकर्ता, सर हम्फ्रे फ्रान्सिस डी ट्रॅफोर्ड यांनी नोंदवले की डेक्कनी जातीचे "वाईट दिवस" जगतात. == पशुधन वितरण == [[चित्र:Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg/220px-Distribution_map_of_horse_breeds_in_India.svg.png|उजवे|इवलेसे| विविध भारतीय घोड्यांच्या जातींचे भौगोलिक मूळ]] ही जात पुणे जिल्ह्यातील भीमा नदीच्या खोऱ्यातून उगम पावते, म्हणून तिचे नाव भीमथडी पडले. {{Sfn|Porter|Alderson|Hall|Sponenberg|2016}} <ref>Chandra, R., 2004. Cities and towns of India. Commonwealth Publishers.</ref> डेक्कनी अत्यंत दुर्मिळ झाली आहे: 1988 मध्ये, FAO ला पाठवलेल्या मोजणीनुसार, त्यांची संख्या 100 पेक्षा कमी होती. नंतर FAO ने 1999 च्या आसपास, चुम्मरती आणि सिकंग या इतर दोन लुप्तप्राय जातींसह घोड्यांच्या स्थानिक जातींच्या यादीत समाविष्ट केले. CAB इंटरनॅशनल (2002) 26 आणि इतर स्रोत (2004) वंशाला "अक्षरशः नामशेष" मानतात. त्याची धोक्याची पातळी 2007 मध्ये FAO द्वारे अजूनही "गंभीरपणे धोक्यात" मानली जाते, तसेच 2010 मध्ये FAO साठी केलेल्या उप्सला विद्यापीठाच्या अभ्यासात, ज्यामध्ये नामशेष होण्याच्या गंभीर धोक्यात असलेल्या आशियाई जातीच्या स्थानिक लोकसंख्येची यादी केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://stud.epsilon.slu.se/7676/17/khadka_r_150305.pdf|title=Global Horse Population with respect to Breeds and Risk Status|last=Rupak Khadka|year=2010|location=Uppsala|pages=57 et 64<!--endif p.totales-->|publication-date=}}.</ref> २००७ मधे या प्रजातीचे ५१०० घोडे असल्याची नोंद केली गेली.<ref name="इंडिया टुडे" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{Horse breeds of India}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] [[वर्ग:घोडे]] rf5i8lpub36ccor02ydiagsiqmpfkuc 0 317976 2708940 2618319 2026-09-10T09:23:47Z ~2026-48717-28 187230 /* श्री महालक्ष्मी अंबाबाई, करवीर */ 2708940 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्रात देवीची खालीलप्रमाणे साडेतीन शक्तिपीठे आहेत. == श्री महालक्ष्मी अंबाबाई, करवीर == {{मुख्य|महालक्ष्मी मंदिर (कोल्हापूर)}} आई महालक्ष्मी अंबाबाई मंदिर, कोल्हापूर हे करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी अंबाबाईचे मंदिर आहे. हे मंदिर महाराष्ट्रात असलेल्या मंदिरांच्या साडेतीन पीठांपैकी एक आद्यपीठ आहे. हे महामातृक स्थान आहे. इथे मुळ आदिमाया आदिशक्ती परब्रह्म सर्वस्याद्या भगवती महालक्ष्मी ही महाकाली आणि महासरस्वती विराजमान आहेत. करवीर नगरी ही दक्षिण काशी म्हणून प्रसिद्ध आहे. येथे देवी महालक्ष्मी अंबाबाई ने कोल्हासुराचा वध केला. ॐ श्री अंबाबाई देव्यै नमः == श्री तुळजाभवानी अंबाबाई, तुळजापूर == {{मुख्य|तुळजाभवानी मंदिर}} तृतीय महाशक्तीपीठ : तुळजापूर महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी श्री तुळजाभवानी देवीचे तुळजापूर क्षेत्र हे एक पूर्ण शक्तिपीठ आहे. आई तुळजाभवानी देवी ही महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी म्हणून ओळखली जाते. ही आदिशक्ती पार्वती मातेचे स्वरूप आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज या मंदिरात नेहमी येत असत. जगदंबेने कुक्कुरासुराचा वध केला होता. ॐ श्री तुळजाभवानी देव्यै नमः == श्री रेणुका अंबाबाई माता, [[माहूरगड]] == {{मुख्य|रेणुका}} द्वितीया महाशक्तीपीठ : मातापूर रेणुका देवी ही महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक पीठ आहे. या देवीला 'एकवीरा', 'यमाई', 'येल्लुआई' तसेच 'येल्लम्मा' अशा विविध नावाने विविध प्रांतात संबोधले जाते. ही देवी आदिशक्ती पार्वती देवीचे प्रकट रूप महाकाली म्हणून पूजली जाते. रेणुका देवीला "साऱ्या जगाची आई" अर्थात "जगदंबा" मानतात. ॐ श्री रेणुका देव्यै नमः == श्री सप्तशृंगी अंबाबाई देवी, वणी == {{मुख्य|सप्तशृंगी देवी}} ओमकार अर्ध्व महाशक्तीपीठ : वणी नाशिक जिल्ह्यातील [[वणी]] येथील सप्तशृंगी देवी महाराष्ट्रातील देवीच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी अर्धे शक्तीपीठ आहे. ब्रह्मदेवाच्या कमंडलूपासून निघालेल्या गिरिजा महानदीचे रूप म्हणजे सप्तशृंगीदेवी असे मानले जाते. आदिशक्तीचे हे मूळ स्थान आहे असे मानले जाते. देवीचे अठराभुजा सप्तशृंग रूप येथे पहावयास मिळते. ही देवीची मूर्ती स्वयंभू आहे. महिषासुरमर्दिनी म्हणून ही देवी प्रसिद्ध आहे. महिषासुराचा वध करणारी देवी अठरा हातांची महालक्ष्मी हीच आहे. देवी महाकाली, महालक्ष्मी महासरस्वती अशी‌ त्रिगुणात्मक स्वरूप आहे. ॐ श्री महिषासुरमर्दिनी देव्यै नमः == हे सुद्धा पहा == * [[शक्तिपीठे]] * [[शाक्त पंथ]] [[वर्ग:देवीची शक्तिपीठे]] 4rfnge4fpuws1o05lg0i0y9gdmk1mf9 2708941 2708940 2026-09-10T09:27:17Z ~2026-48717-28 187230 /* */ 2708941 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्रात देवीची खालीलप्रमाणे साडेतीन शक्तिपीठे आहेत. == श्री महालक्ष्मी अंबाबाई, करवीर कोल्हापूर == {{मुख्य|महालक्ष्मी मंदिर (कोल्हापूर)}} आई महालक्ष्मी अंबाबाई मंदिर, कोल्हापूर हे करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी अंबाबाईचे मंदिर आहे. हे मंदिर महाराष्ट्रात असलेल्या मंदिरांच्या साडेतीन पीठांपैकी एक आद्यपीठ आहे. हे महामातृक स्थान आहे. इथे मुळ आदिमाया आदिशक्ती परब्रह्म सर्वस्याद्या भगवती महालक्ष्मी ही महाकाली आणि महासरस्वती विराजमान आहेत. करवीर नगरी ही दक्षिण काशी म्हणून प्रसिद्ध आहे. येथे देवी महालक्ष्मी अंबाबाई ने कोल्हासुराचा वध केला. ॐ श्री अंबाबाई देव्यै नमः == श्री तुळजाभवानी अंबाबाई, तुळजापूर == {{मुख्य|तुळजाभवानी मंदिर}} तृतीय महाशक्तीपीठ : तुळजापूर महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी श्री तुळजाभवानी देवीचे तुळजापूर क्षेत्र हे एक पूर्ण शक्तिपीठ आहे. आई तुळजाभवानी देवी ही महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी म्हणून ओळखली जाते. ही आदिशक्ती पार्वती मातेचे स्वरूप आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज या मंदिरात नेहमी येत असत. जगदंबेने कुक्कुरासुराचा वध केला होता. ॐ श्री तुळजाभवानी देव्यै नमः == श्री रेणुका अंबाबाई, [[माहूरगड]] == {{मुख्य|रेणुका}} द्वितीया महाशक्तीपीठ : मातापूर रेणुका देवी ही महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक पीठ आहे. या देवीला 'एकवीरा', 'यमाई', 'येल्लुआई' तसेच 'येल्लम्मा' अशा विविध नावाने विविध प्रांतात संबोधले जाते. ही देवी आदिशक्ती पार्वती देवीचे प्रकट रूप महाकाली म्हणून पूजली जाते. रेणुका देवीला "साऱ्या जगाची आई" अर्थात "जगदंबा" मानतात. ॐ श्री रेणुका देव्यै नमः == श्री सप्तशृंगी अंबाबाई, वणी == {{मुख्य|सप्तशृंगी देवी}} ओमकार अर्ध्व महाशक्तीपीठ : वणी नाशिक जिल्ह्यातील [[वणी]] येथील सप्तशृंगी देवी महाराष्ट्रातील देवीच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी अर्धे शक्तीपीठ आहे. ब्रह्मदेवाच्या कमंडलूपासून निघालेल्या गिरिजा महानदीचे रूप म्हणजे सप्तशृंगीदेवी असे मानले जाते. आदिशक्तीचे हे मूळ स्थान आहे असे मानले जाते. देवीचे अठराभुजा सप्तशृंग रूप येथे पहावयास मिळते. ही देवीची मूर्ती स्वयंभू आहे. महिषासुरमर्दिनी म्हणून ही देवी प्रसिद्ध आहे. महिषासुराचा वध करणारी देवी अठरा हातांची महालक्ष्मी हीच आहे. देवी महाकाली, महालक्ष्मी महासरस्वती अशी‌ त्रिगुणात्मक स्वरूप आहे. ॐ श्री महिषासुरमर्दिनी देव्यै नमः == हे सुद्धा पहा == * [[शक्तिपीठे]] * [[शाक्त पंथ]] [[वर्ग:देवीची शक्तिपीठे]] 16kgbp5jqylyivnipsthnsg8ixh4k6d 0 331525 2708893 2591814 2026-09-10T02:47:20Z संतोष गोरे 135680 2708893 wikitext text/x-wiki '''भारतीय २०००-रुपयांची नोट''' (₹२०००) ही [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाचे]] मूल्य आहे आणि १९ मे २०२३ रोजी तिचे [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|विमुद्रीकरण]] करण्यात आले आहे. ८ नोव्हेंबर २०१६ रोजी [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँकेने]] (RBI) ₹ ५०० आणि ₹ १००० च्या नोटा चलनातून काढून टाकल्यानंतर हे नवीन चलन १० नोव्हेंबर २०१६ रोजी जारी केले होते आणि तेव्हा पासून ते चलनात आले.<ref name="Issue of ₹ 2000 Banknotes">{{Cite press release|title=Issue of ₹ 2000 Banknotes|date=8 November 2016|publisher=RESERVE BANK OF INDIA|url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/PressRelease/PDFs/PR1144EFECD860ED0D479D88AB8D5CA036FC35.PDF|last1=Killawala|first1=Alpana|access-date=14 November 2016}}</ref> संपूर्णपणे नवीन डिझाईन असलेल्या बँक नोटांच्या महात्मा गांधी नवीन मालिकेचा हा एक भाग आहे. नोव्हेंबर २०१६ मध्ये १,००० रुपयांची नोट चलनातून बाद झाल्यापासूनची भारतीय रिझर्व बँकने छापलेली ही सर्वोच्च चलनी नोट आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Krishnamachari|first=S V|url=http://www.ibtimes.co.in/reserve-bank-india-issue-rs-2000-notes-soon-report-700728|title=Reserve Bank of India to issue Rs 2,000 notes soon: Report|date=22 October 2016|publisher=[[IB Times]]}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.gulte.com/trending/53270/Trending-Rs-2000-Note-First-Look|title=Trending: Rs 2000 Note First Look!|date=6 November 2016|publisher=gulte.com}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/trending/trending-in-india/is-this-new-rs2000-banknote-from-rbi-twitterati-seems-to-think-so-3740165/|title=Is this new Rs2,000 banknote from RBI? Twitterati seems to think so|date=6 November 2016|publisher=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|location=[[New Delhi]]}}</ref> भारतीय रिझर्व बँकच्या अधिकृत घोषणेपूर्वी, मीडियाने वृत्त दिले की ऑक्टोबर २०१६ च्या अखेरीस [[मैसुरु|म्हैसूरमधील]] करन्सी प्रिंटिंग प्रेसमधून ₹ २००० च्या नोटा छापल्या गेल्या होत्या.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Sridhar|first=G Naga|url=http://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/coming-soon-to-your-wallet-2000-notes/article9252371.ece|title=Coming soon to your wallet: ₹2,000 notes|last2=Vageesh|first2=NS|date=21 October 2016|publisher=[[द हिंदू Business Line]]}}</ref> २०१६ च्या भारतीय नोटांच्या नोटाबंदीनंतर, भारतीय रिझर्व्ह बँकेने ₹२०००, ₹५००, ₹२००, ₹१००, ₹५०, ₹२० आणि ₹१० च्या सात नवीन नोटा जाहीर केल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/why-the-rbi-is-giving-you-the-new-rs-200-note/articleshow/60208422.cms|title=Rs 200 note: Why the RBI is giving you the new Rs 200 note – The Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/re-1-note-back-in-business/articleshow/58942898.cms|title=1 rupee note: Re-1 note back in business &#124; Mumbai News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> भारतीय रिझर्व बँकच्या आकडेवारीनुसार, मार्च २०१७ च्या अखेरीस ₹ २००० च्या ३,२८५.८७ दशलक्ष नोटा चलनात होत्या. एका वर्षानंतर (३१ मार्च २०१८ रोजी) ३,३६३.२८ दशलक्ष तुकड्यांमध्ये केवळ किरकोळ वाढ झाली. मार्च २०१८ च्या अखेरीस ₹१८,०३७ अब्ज चलनात असलेल्या एकूण चलनापैकी ₹२००० च्या नोटांचा वाटा ३७.३ टक्के होता, जो मार्च २०१७ च्या अखेरीस ५०.२ टक्के होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/rbi-scales-down-printing-of-rs-2000-note-to-minimum-govt-source-5522364/|title=RBI scales down printing of Rs 2000 note to minimum: Govt source|date=3 January 2019}}</ref> मार्च २०२० अखेरीस हा हिस्सा २२.६ टक्क्यांवर आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanchronicle.com/business/economy/260820/dont-jump-rs-2000-currency-notes-slowly-being-phased-out.html|title=Don't jump, Rs 2000 currency notes slowly being phased out|last=SYED|first=FALAKNAAZ|date=26 August 2020|website=Deccan Chronicle}}</ref> ₹ २००० ची नोट एक द्रुत निराकरण म्हणून तयार करण्यात आली होती, जेणेकरून चलन पुरेसा प्रसारित होईल.<ref name="Gill2020" /> चलनात कमी मूल्याच्या नोटा उपलब्ध असल्याने, भारत सरकार आणि भारतीय रिझर्व बँकने चलनातून ₹२००० च्या नोटा मागे घेतल्या आहेत.<ref name="Gill2020">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.businessinsider.in/finance/news/bankers-reveal-why-rbi-is-quietly-rolling-back-the-2000-notes/articleshow/74061047.cms|title=Exclusive: Bankers reveal why RBI is quietly rolling back the ₹2000 notes|last=Gill|first=Prabhjote|date=10 February 2020|publisher=[[Business Insider]]|language=en|access-date=5 July 2020|archive-date=2020-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705201519/https://www.businessinsider.in/finance/news/bankers-reveal-why-rbi-is-quietly-rolling-back-the-2000-notes/articleshow/74061047.cms|url-status=dead}}</ref> ₹ २००० ची नोट साठेबाजी आणि कर चुकवेगिरीसाठी वापरली जात असल्याच्या भानगडीत, भारतीय रिझर्व बँकने ₹ २००० च्या नोटांची छपाई थांबवली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://theprint.in/economy/india-stops-printing-rs-2000-note-two-years-after-its-shock-launch/172578/|title=India stops printing Rs 2,000 note, two years after its shock launch|date=3 January 2019}}</ref> आणि २०१९-२० आर्थिक वर्षात या मूल्याच्या कोणत्याही नवीन नोटा छापल्या गेल्या नाहीत.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Vikram|first=Kumar|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2019/oct/14/printing-of-rs-2000-notes-stopped-reveals-rti-2047287.html|title=Curbing black money: Printing of Rs 2,000 notes stopped, says RTI reply|date=14 October 2019|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> मे २०२३ मध्ये, भारतीय रिझर्व्ह बँकेने ₹२००० च्या नोटा चलनातून काढून घेण्याचा निर्णय जाहीर केला. असे असूनही, नोटा कायदेशीर निविदा राहतील आणि ३० सप्टेंबर २०२३ पर्यंत बँक खात्यांमध्ये बदलून किंवा जमा करता येतील.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/rs-2-000-notes-to-be-withdrawn-from-circulation-exchange-them-by-september-30-2023-says-rbi-4049268|title=Rs 2,000 Notes To Be Scrapped, Exchange Them By This Date, Will Remain Legal Tender|website=NDTV.com|access-date=2023-05-19}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/rbi-to-withdraw-rs-2000-currency-notes-from-circulation-notes-will-continue-to-be-legal-tender-till-september-30/articleshow/100360257.cms?from=mdr|title=RBI on 2000 Rupee note: RBI to withdraw Rs 2,000 notes from circulation; notes will continue to be legal tender|date=2023-05-19|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|issn=0971-8257|access-date=2023-05-19}}</ref> रिझर्व्ह बँकेने 19 मे रोजी नोटा काढून घेतल्याची घोषणा केल्यानंतर 30 जूनपर्यंत भारतीय बँकांना 2.72 लाख कोटी रुपयांच्या 2,000 नोटा मिळाल्या. आरबीआयच्या म्हणण्यानुसार, चलनात असलेल्या 2,000 रुपयांच्या 76 टक्के नोटा बँकांमध्ये जमा झाल्या आहेत आणि बदलून दिल्या आहेत.{{संदर्भ हवा}} ==पैसे काढणे== {| class = "wikitable sortable" |+ ₹ 2000 मूल्याच्या बँक नोटा काढणे – स्थिती ! व्यवसाय बंद होण्याची तारीख !₹2000 मूल्याच्या बँक नोटांची टक्केवारी बँकिंग प्रणालीमध्ये परत आली !सार्वजनिक अभिसरण मध्ये एकूण मूल्य |- | 19 मे 2023|| - || 3.56 लाख कोटी रुपये |- | 31 ऑगस्ट 2023|| 93% || 0.24 लाख कोटी रुपये |- | 30 सप्टेंबर 2023|| 96% || 0.14 लाख कोटी रुपये |- |31 ऑक्टोबर 2023 || 97% || 10,000 कोटी रुपये |- | 30 नोव्हेंबर 2023 || 97.26% || 9,760 कोटी रुपये |- | 29 फेब्रुवारी 2024 || 97.62% || 8,470 कोटी रुपये |- | 29 मार्च 2024|| 97.69% || 8,202 कोटी रुपये |- | 28 जून 2024 || 97.87% || 7,581 कोटी रुपये |- | 31 जुलै 2024 || 97.92% || 7,409 कोटी रुपये |- | 30 ऑगस्ट 2024 || 97.96% || 7,261 कोटी रुपये |- | 30 सप्टेंबर 2024 || 98% || 7,117 कोटी रुपये |- | 31 ऑक्टोबर 2024 || 98.04% || 6,970 कोटी रुपये |- | 31 डिसेंबर 2024 || 98.12% || 6,691 कोटी रुपये |} == रचना == नवीन {{INR}} २००० ची नोट ६६ आहे&nbsp;मिमी × १६६&nbsp;mm किरमिजी रंगाची नोट, ज्याच्या समोरच्या बाजूला [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींचे]] चित्र, [[अशोकस्तंभ|अशोक स्तंभाचे प्रतीक]] आणि [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या]] [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर|गव्हर्नरची]] स्वाक्षरी आहे. दृष्टिहीनांना चलन ओळखण्यात मदत करण्यासाठी त्यावर [[ब्रेल लिपी|ब्रेल]] प्रिंट आहे. याच्या उलट बाजूस भारताच्या पहिल्या आंतरग्रहीय अंतराळ मोहिमेचे प्रतिनिधित्व करणारे [[मंगळयान]] आणि [[स्वच्छ भारत अभियान|स्वच्छ भारत अभियानाचा]] लोगो आणि टॅग लाईन आहे.<ref name="Issue of ₹ 2000 Banknotes" /> === सुरक्षा वैशिष्ट्ये === [[चित्र:Microscopic_view_of_Rs_2000_Indian_Currency.jpg|इवलेसे| ₹ 2000 च्या भारतीय चलनी नोटेचे सूक्ष्म दृश्य 'RBI' अक्षरांचे सूक्ष्म मुद्रण दर्शवित आहे]] {{INR}} २००० च्या नोटांमध्ये अनेक सुरक्षा वैशिष्ट्ये आहेत, खाली सूचीबद्ध आहेत:<ref name="Issue of ₹ 2000 Banknotes" /> * ₹२००० च्या सांप्रदायिक अंकासह सी-थ्रू नोंदणी डिव्हाइस * ₹२००० च्या सांप्रदायिक अंकासह अव्यक्त प्रतिमा * संप्रदाय संख्या २००० देवनागरी लिपीत प्रस्तुत * नोटेच्या डाव्या बाजूला 'भारतीय रिझर्व बँक' आणि '२०००' अशी सूक्ष्म अक्षरे * 'भारत', भारतीय रिझर्व बँक, आणि ₹२००० च्या नोटांवर शिलालेख असलेला खिडकी असलेला सुरक्षा धागा, रंग बदलून. नोट तिरपा झाल्यावर थ्रेडचा रंग हिरव्या ते निळ्यामध्ये बदलतो * गॅरंटी क्लॉज, प्रॉमिस क्लॉजसह गव्हर्नरची स्वाक्षरी आणि उजव्या बाजूला आरबीआयचे चिन्ह * खाली उजवीकडे [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|रुपयाच्या चिन्हासह]] मूल्यांक, {{INR}} २००० रंग बदलणारी शाई (हिरवा ते निळा) * उजव्या बाजूला [[अशोकस्तंभ|अशोक स्तंभाचे]] प्रतीक महात्मा गांधींचे पोर्ट्रेट आणि इलेक्ट्रोटाइप (२०००) वॉटरमार्क * वरच्या डाव्या बाजूला आणि खालच्या उजव्या बाजूला लहान ते मोठ्या पर्यंत वाढत असलेल्या अंकांसह संख्या फलक. * दृष्टिहीन व्यक्तींसाठी महात्मा गांधींचे पोर्ट्रेट, अशोक स्तंभाचे प्रतीक, ब्लीड रेषा आणि ओळख चिन्हाचे इंटाग्लिओ (उभारलेले छपाई) * उजवीकडे {{INR}} २००० सह क्षैतिज आयत उंचावलेला प्रिंट * डाव्या आणि उजव्या बाजूला सात कोनीय ब्लीड रेषा उंचावलेल्या प्रिंटमध्ये (पुढे) * डावीकडे नोट छापण्याचे वर्ष (उलट) === भाषा === इतर [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] नोटांप्रमाणे, {{INR}} २००० च्या नोटेची रक्कम १७+१ भाषांमध्ये लिहिलेली असते ( दृष्टीहीन लोकांसाठी नवीन चलनी नोटांवर ब्रेल भाषा जोडली जाते). समोर [[इंग्रजी]] आणि [[हिंदी भाषा|हिंदीमध्ये]] संप्रदाय लिहिलेला आहे. उलट बाजूस एक भाषा फलक आहे जो [[भारताच्या अधिकृत भाषांची यादी|भारतातील २२ अधिकृत भाषांपैकी]] १५ मध्ये नोटचे मूल्य प्रदर्शित करतो. भाषा वर्णक्रमानुसार प्रदर्शित केल्या जातात. [[आसामी भाषा|आसामी]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]], [[काश्मिरी भाषा|काश्मिरी]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], मल्याळम, [[मल्याळम भाषा|मराठी]], [[मराठी भाषा|नेपाळी]], ओडिया, [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]], [[तमिळ भाषा|तमिळ]], [[तेलुगू भाषा|तेलगू]], [[उर्दू भाषा|उर्दू]] आणि [[ब्रेल लिपी|ब्रेल]] [[उडिया भाषा|या]] पॅनेलवर समाविष्ट केलेल्या भाषा आहेत. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ! colspan="2" | [[भारताच्या अधिकृत भाषांची यादी|केंद्रीय स्तरावरील अधिकृत भाषांमधील]] संप्रदाय (खाली दोन्ही टोकांना) |- ! भाषा ! {{INR}} २००० |- | [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | {{Lang|hi|दो हज़ार रुपये}} |- | [[इंग्रजी]] | Two Thousand Rupees |- ! colspan="11" | 15 [[भारताच्या अधिकृत भाषांची यादी|राज्यस्तरीय/इतर अधिकृत भाषांमधील]] संप्रदाय (भाषा पॅनेलवर पाहिल्याप्रमाणे) |- | [[आसामी भाषा|आसामी]] | {{Lang|as|দুহেজাৰ টকা}} |- | [[बंगाली भाषा|बंगाली]] | {{Lang|bn|দুই হাজার টাকা}} |- | [[गुजराती भाषा|गुजराती]] | {{Lang|gu|બે હજાર રૂપિયા}} |- | [[कन्नड भाषा|कन्नड]] | {{Lang|kn|ಎರಡು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳು}} |- | [[काश्मिरी भाषा|काश्मिरी]] | {{Lang|ks|زٕ ساس رۄپیہِ}} |- | [[कोकणी भाषा|कोकणी]] | {{Lang|kok|दोन हजार रुपया}} |- | [[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] | {{Lang|ml|രണ്ടായിരം രൂപ}} |- | [[मराठी भाषा|मराठी]] | {{Lang|mr|दोन हजार रुपये}} |- | नेपाळी | {{Lang|ne|दुई हजार रुपियाँ}} |- | [[उडिया भाषा|ओडिया]] | {{Lang|or|ଦୁଇ ହଜାର ଟଙ୍କା}} |- | [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] | {{Lang|pa|ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ}} |- | [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] | {{Lang|sa|द्विसहस्रं रूप्यकाणि}} |- | [[तमिळ भाषा|तमिळ]] | {{Lang|ta|இரண்டாயிரம் ரூபாய்}} |- | [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]] | {{Lang|te|రెండు వేల రూపాయలు}} |- | [[उर्दू भाषा|उर्दू]] | {{Lang|ur|دو ہزار روپیے}} |} == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:चलने]] [[वर्ग:भारतीय चलनी नोटा]] 0o13dkbsjj4n4wxomev6bx529chiykp 0 331582 2708894 2270468 2026-09-10T02:47:59Z संतोष गोरे 135680 2708894 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इंद्रप्रसाद गोर्धनभाई पटेल''' (११ नोव्हेंबर १९२४ - १७ जुलै २००५), <ref name="Independent">{{स्रोत बातमी|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/i-g-patel-300283.html|title=I. G. Patel Economic statesman and Director of LSE|date=2005-07-20|work=The Independent|access-date=2008-09-15}}</ref> <ref>[http://www.lse.ac.uk/newsAndMedia/news/archives/2005/IGPatel_Obituary.aspx Dr Indraprasad Gordhanbhai Patel (1924-2005) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722161512/http://www.lse.ac.uk/newsAndMedia/news/archives/2005/IGPatel_Obituary.aspx}} London School of Economics and Political Science Retrieved 9 August 2013</ref> '''आय.जी. पटेल''' म्हणून प्रसिद्ध, एक भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ आणि नागरी सेवक होते ज्यांनी १ डिसेंबर १९७७ पासून ते १५ सप्टेंबर १९८२ पर्यंत[[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चौदावे [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर|गव्हर्नर]] म्हणून काम केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=List of Governors|publisher=Reserve Bank of India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916083919/http://www.rbi.org.in/scripts/governors.aspx|archive-date=16 September 2008|access-date=2006-12-08}}</ref> त्यांनी [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स|लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्सचे]] संचालक म्हणून काम केले आणि [[युनायटेड किंग्डम|युनायटेड किंगडममधील]] उच्च शिक्षण संस्थेचे प्रमुख म्हणून ते [[भारत|भारतीय]] वंशाचे पहिले व्यक्ती बनले. [[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, अहमदाबाद|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट अहमदाबाद]] येथे १९९६ ते २००१ या काळात त्यांनी बोर्ड ऑफ गव्हर्नर्सचे अध्यक्ष म्हणूनही काम केले. माजी जर्मन चांसलर [[हेल्मुट श्मिट]] यांनी स्थापन केलेल्या "कमिटी ऑफ द थर्टी" सारख्या केंद्रीय बँकर्स आणि आर्थिक राज्यकर्त्यांच्या निवडक लोकांमध्ये ते त्यांच्या जबरदस्त बौद्धिक शक्तींसाठी देखील प्रसिद्ध आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/i-g-patel-300283.html|title=I. G. Patel|date=2005-07-19|website=[[Independent.co.uk]]|language=en-GB|access-date=2016-09-24}}</ref> १९९१ मध्ये त्यांना आर्थिक विज्ञानाच्या क्षेत्रात प्रगती केल्याबद्दल [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]] पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://india.gov.in/myindia/padmavibhushan_awards_list1.php|title=Padma Vibhushan Awardees|publisher=National Portal of India, GOI|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080131164854/http://india.gov.in/myindia/padmavibhushan_awards_list1.php|archive-date=31 January 2008|access-date=2008-09-15}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गुजराती व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय नागरी सेवक]] [[वर्ग:मुंबई विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:इ.स. २००५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२४ मधील जन्म]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 6b5bui7ilodacw3qwap6n3v847qtn3u 0 333119 2708787 2295098 2026-09-09T15:31:45Z Indo Traveller Wiki 187271 2708787 wikitext text/x-wiki {{Short description|कोल्हापूर जिल्हा, महाराष्ट्र, भारत}} {{Use dmy dates|date=जानेवारी २०२४}} {{Infobox legislature | background_color = orange | name = इचलकरंजी महानगरपालिका | native_name = | native_name_lang = Marathi | house_type = [[महानगरपालिका]] | established = २०२२ | leader1_type = महापौर | leader2_type = आयुक्त आणि प्रशासक | leader1 = श्री. उदय धातुंडे | party1 = [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]<ref>{{Cite web|title=कोल्हापूर Ichalkaranji Mayor|url=https://pudhari.news/maharashtra/kolhapur/uday-dhatunde-elected-unopposed-ichalkaranji-mayor-mk94|website=[[पुढारी]] न्यूज|date=१६ फेब्रुवारी २०२६ |language=mr}}</ref> | leader2 = सौ. पल्लवी पाटील <ref>{{Cite web|title=Ichalkaranji Municipal Corporation|url=https://ichalkaranjimnp.in/|website=इचलकरंजी महानगरपालिका|date=१४ फेब्रुवारी २०२६ |language=en}}</ref> | seats = ६५ | structure1 = File:IMC.svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''शासन/सत्ताधारी (४७)''' :{{Party legend|भारतीय जनता पक्ष|४३}} :{{Party legend|शिवसेना|३}} :*{{Party legend|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|१}} '''विरोधी पक्ष (१८)''' :{{Color box|#FBEC20}} एसएसव्हीए (१७) :{{Party legend|शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|१}} | last_election1 = [[२०२५–२६ महाराष्ट्र स्थानिक निवडणुका|१५ जानेवारी २०२६]]<ref>{{cite web |title=BMC, 28 other municipal corporations to go for polls on January 15; result on January 16 |url=https://www.indiatvnews.com/maharashtra/maharashtra-bmc-28-other-municipal-corporations-to-go-for-polls-on-january-15-result-on-january-16-latest-updates-2025-12-15-1021804 |publisher=इंडिया टीव्ही न्यूज |date=१५ डिसेंबर २०२५}}</ref> | next_election1 = २०३१ | website = {{URL|https://ichalkaranjimnp.in/|इचलकरंजी महानगरपालिका}} | text_color = Black | preceded_by = इचलकरंजी नगरपरिषद, स्थापना १९०४.<ref>{{Cite web|title=About Corporation - Ichalkaranji Municipal Corporation|url=https://ichalkaranjimnp.in/about-corporation/|website=इचलकरंजी महानगरपालिका|date=१० एप्रिल २०२६ |language=en}}</ref> }} '''इचलकरंजी महानगरपालिका (IMC)''' ही [[कोल्हापूर]] जिल्हा, [[महाराष्ट्र]] मधील ड वर्ग [[महानगरपालिका]] असून, [[इचलकरंजी]] शहराची शासन करणारी संस्था आहे.<ref>{{Cite web|title=अवघ्या दहा महिन्यापूर्वी स्थापन झालेली इचलकरंजी महापालिका नागरी विकासकामांत राज्यात प्रथम; कोल्हापूर तिसऱ्या स्थानावर|url=https://www.loksatta.com/kolhapur/ichalkaranji-municipal-corporation-first-in-the-state-in-urban-development-ysh-95-3604417/|website=[[Loksatta]]|date=२० एप्रिल २०२३ |language=mr}}</ref> या [[महानगरपालिका|महानगरपालिकेत]] लोकशाही पद्धतीने निवडलेले सदस्य असतात, तिचे नेतृत्व [[महापौर]] करतात आणि ती शहराची पायाभूत सुविधा, सार्वजनिक सेवा आणि पुरवठा यांचे प्रशासन पाहते.<ref>{{Cite web|title=विश्लेषण: इचलकरंजीदेखील महापालिका!; देशात सर्वाधिक महाराष्ट्रात…|url=https://www.loksatta.com/explained/explained-transformation-of-ichalkaranji-municipality-in-kolhapur-district-into-a-corporation-abn-97-2916973/|website=[[Loksatta]]|date=६ मे २०२२ |language=mr}}</ref> राज्यातील विविध प्रमुख राजकीय पक्षांचे सदस्य या महानगरपालिकेत निवडून आलेले पद भूषवतात.<ref>{{Cite web|title=इचलकरंजी ही महाराष्ट्रातील २८ वी महापालिका घोषित, राज्य सरकारची घोषणा|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/kolhapur-ichalkaranji-is-the-28th-municipal-corporation-of-maharashtra-state-govt-announment-1056598|website=[[ABP Majha]]|date=५ मे २०२२ |language=mr}}</ref> २०२२ मध्ये, महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने '''इचलकरंजी'''ला '''महानगरपालिका''' म्हणून दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला, कारण २०११ च्या जनगणनेनुसार शहराची लोकसंख्या '''२८७,५७०''' पेक्षा जास्त झाली होती. सुरुवातीला प्रशासनाचे व्यवस्थापन एका नियुक्त आयुक्तांमार्फत केले जात असताना, महानगरपालिकेची '''पहिली सार्वत्रिक निवडणूक''' '''१५ जानेवारी २०२५''' रोजी यशस्वीरीत्या पार पडली. शहराला अधिक आर्थिक स्वायत्तता आणि नागरी पायाभूत सुविधा सुधारण्यासाठी उत्तम संसाधने उपलब्ध करून देण्यासाठी नगरपरिषदेचे महानगरपालिकेत रुपांतर अंतिम करण्यात आले.<ref>{{Cite news|title=Ichalkaranji To Become Municipal Corporation - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolhapur/ichalkaranji-to-become-municipal-corporation/articleshow/91387475.cms|website=[[The Times of India]]|date=७ मे २०२२ }}</ref> {{विस्तार}} [[वर्ग:इचलकरंजी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महानगरपालिका]] f1454jejq6heqs6eltzxqi3znbfuz98 2708789 2708787 2026-09-09T15:35:13Z Indo Traveller Wiki 187271 2708789 wikitext text/x-wiki '''इचलकरंजी महानगरपालिका (IMC)''' ही [[कोल्हापूर]] जिल्हा, [[महाराष्ट्र]] मधील ड वर्ग [[महानगरपालिका]] असून, [[इचलकरंजी]] शहराची शासन करणारी संस्था आहे.<ref>{{Cite web|title=अवघ्या दहा महिन्यापूर्वी स्थापन झालेली इचलकरंजी महापालिका नागरी विकासकामांत राज्यात प्रथम; कोल्हापूर तिसऱ्या स्थानावर|url=https://www.loksatta.com/kolhapur/ichalkaranji-municipal-corporation-first-in-the-state-in-urban-development-ysh-95-3604417/|website=[[Loksatta]]|date=२० एप्रिल २०२३ |language=mr}}</ref> या [[महानगरपालिका|महानगरपालिकेत]] लोकशाही पद्धतीने निवडलेले सदस्य असतात, तिचे नेतृत्व [[महापौर]] करतात आणि ती शहराची पायाभूत सुविधा, सार्वजनिक सेवा आणि पुरवठा यांचे प्रशासन पाहते.<ref>{{Cite web|title=विश्लेषण: इचलकरंजीदेखील महापालिका!; देशात सर्वाधिक महाराष्ट्रात…|url=https://www.loksatta.com/explained/explained-transformation-of-ichalkaranji-municipality-in-kolhapur-district-into-a-corporation-abn-97-2916973/|website=[[Loksatta]]|date=६ मे २०२२ |language=mr}}</ref> राज्यातील विविध प्रमुख राजकीय पक्षांचे सदस्य या महानगरपालिकेत निवडून आलेले पद भूषवतात.<ref>{{Cite web|title=इचलकरंजी ही महाराष्ट्रातील २८ वी महापालिका घोषित, राज्य सरकारची घोषणा|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/kolhapur-ichalkaranji-is-the-28th-municipal-corporation-of-maharashtra-state-govt-announment-1056598|website=[[ABP Majha]]|date=५ मे २०२२ |language=mr}}</ref> २०२२ मध्ये, महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने '''इचलकरंजी'''ला '''महानगरपालिका''' म्हणून दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला, कारण २०११ च्या जनगणनेनुसार शहराची लोकसंख्या '''२८७,५७०''' पेक्षा जास्त झाली होती. सुरुवातीला प्रशासनाचे व्यवस्थापन एका नियुक्त आयुक्तांमार्फत केले जात असताना, महानगरपालिकेची '''पहिली सार्वत्रिक निवडणूक''' '''१५ जानेवारी २०२५''' रोजी यशस्वीरीत्या पार पडली. शहराला अधिक आर्थिक स्वायत्तता आणि नागरी पायाभूत सुविधा सुधारण्यासाठी उत्तम संसाधने उपलब्ध करून देण्यासाठी नगरपरिषदेचे महानगरपालिकेत रुपांतर अंतिम करण्यात आले.<ref>{{Cite news|title=Ichalkaranji To Become Municipal Corporation - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolhapur/ichalkaranji-to-become-municipal-corporation/articleshow/91387475.cms|website=[[The Times of India]]|date=७ मे २०२२ }}</ref> {{विस्तार}} [[वर्ग:इचलकरंजी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महानगरपालिका]] nwun997ge8llnj85dtpdwl7zebv9od3 2708799 2708789 2026-09-09T16:12:00Z Indo Traveller Wiki 187271 2708799 wikitext text/x-wiki '''इचलकरंजी महानगरपालिका (IMC)''' ही [[कोल्हापूर]] जिल्हा, [[महाराष्ट्र]] मधील ड वर्ग [[महानगरपालिका]] असून, [[इचलकरंजी]] शहराची शासन करणारी संस्था आहे.<ref>{{Cite web|title=अवघ्या दहा महिन्यापूर्वी स्थापन झालेली इचलकरंजी महापालिका नागरी विकासकामांत राज्यात प्रथम; कोल्हापूर तिसऱ्या स्थानावर|url=https://www.loksatta.com/kolhapur/ichalkaranji-municipal-corporation-first-in-the-state-in-urban-development-ysh-95-3604417/|website=[[लोकसत्ता]]|date=२० एप्रिल २०२३ |language=mr|url-status=live}}</ref> या [[महानगरपालिका|महानगरपालिकेत]] लोकशाही पद्धतीने निवडलेले सदस्य असतात, तिचे नेतृत्व [[महापौर]] करतात आणि ती शहराची पायाभूत सुविधा, सार्वजनिक सेवा आणि पुरवठा यांचे प्रशासन पाहते.<ref>{{Cite web|title=विश्लेषण: इचलकरंजीदेखील महापालिका!; देशात सर्वाधिक महाराष्ट्रात…|url=https://www.loksatta.com/explained/explained-transformation-of-ichalkaranji-municipality-in-kolhapur-district-into-a-corporation-abn-97-2916973/|website=[[लोकसत्ता]]|date=६ मे २०२२ |language=mr|url-status=live}}</ref> राज्यातील विविध प्रमुख राजकीय पक्षांचे सदस्य या महानगरपालिकेत निवडून आलेले पद भूषवतात.<ref>{{Cite web|title=इचलकरंजी ही महाराष्ट्रातील २८ वी महापालिका घोषित, राज्य सरकारची घोषणा|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/kolhapur-ichalkaranji-is-the-28th-municipal-corporation-of-maharashtra-state-govt-announment-1056598|website=ABP Majha|date=५ मे २०२२ |language=mr|url-status=live}}</ref> २०२२ मध्ये, महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने '''इचलकरंजी'''ला '''महानगरपालिका''' म्हणून दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला, कारण २०११ च्या जनगणनेनुसार शहराची लोकसंख्या '''२८७,५७०''' पेक्षा जास्त झाली होती. सुरुवातीला प्रशासनाचे व्यवस्थापन एका नियुक्त आयुक्तांमार्फत केले जात असताना, महानगरपालिकेची '''पहिली सार्वत्रिक निवडणूक''' '''१५ जानेवारी २०२५''' रोजी यशस्वीरीत्या पार पडली. शहराला अधिक आर्थिक स्वायत्तता आणि नागरी पायाभूत सुविधा सुधारण्यासाठी उत्तम संसाधने उपलब्ध करून देण्यासाठी नगरपरिषदेचे महानगरपालिकेत रुपांतर अंतिम करण्यात आले.<ref>{{Cite news|title=Ichalkaranji To Become Municipal Corporation - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolhapur/ichalkaranji-to-become-municipal-corporation/articleshow/91387475.cms|website=The Times of India|date=७ मे २०२२ }}</ref> == महापौर यादी == {| class="wikitable" !महापौर ! colspan="2" |पक्ष !कार्यकाळ |- |श्री. उदय धातुंडे |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[File:Lotus_flower_symbol.svg|25x25px]] |''१०/०२/२०२६ - सध्या'' |- |} == मतदान निकाल == === 2026 === (निकाल: १६ जानेवारी २०२६)<ref>{{Cite web|title=Election result- Ichalkaranji Municipal Corporation|url=https://ichalkaranjimnp.in/wp-content/uploads/2025/12/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%20%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%A1%E0%A4%A3%E0%A5%82%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2.pdf|website=Ichalkaranji Municipal Corporation|date=16 April 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Party !Seats !+/- |- | style="background-color: {{party color|Bharatiya Janata Party}}" | |'''[[भारतीय जनता पक्ष]]''' |[[File:Lotus_flower_symbol.svg|25x25px]] |'''43''' |- | |शिव-शाहू विकास आघाडी | |17 |- | style="background-color: {{party color|Shiv Sena (2022–present)}}" | |[[शिवसेना]] |[[File:Indian_Election_Symbol_Bow_And_Arrow2.svg|25x25px]] |3 |- | style="background-color: {{party color|Nationalist Congress Party}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |[[File:Clock symbol of NCP.png|25x25px]] |1 |- | style="background-color: {{party color|Shiv Sena (UBT)}}" | |[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना (उबाठा)]] |[[File:Indian_Election_Symbol_Flaming_Torch.png|37x37px]] |1 |- | colspan="2" |{{center|'''Total'''}} | colspan="2" |65 |} == संदर्भ == <references responsive="" /> [[वर्ग:इचलकरंजी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महानगरपालिका]] 4e5ennpuk3rxpqt9sbklxao2moggayp 0 334982 2708895 2612309 2026-09-10T02:48:33Z संतोष गोरे 135680 2708895 wikitext text/x-wiki   '''२०२३ मधील भारत''' देशामधील प्रमुख घटना: == पदाधिकारी == === राष्ट्रीय सरकार === * [[भारताचे राष्ट्रपती]] - [[द्रौपदी मुर्मू]] * [[भारताचे उपराष्ट्रपती]] आणि [[राज्यसभा|राज्यसभेचे अध्यक्ष]] - [[जगदीप धनखड]] * [[भारताचे पंतप्रधान]] - [[नरेंद्र मोदी]] * [[लोकसभेचा अध्यक्ष|लोकसभेचे अध्यक्ष]] - [[ओम बिर्ला]] * [[लोकसभा]] - [[सतरावी लोकसभा]] [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|(सदस्य यादी)]] ;इतर राष्ट्रीय पदे: * [[भारताचे सरन्यायाधीश]] - भूषण रामकृष्ण गवई (52) * [[भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर]] - [[संजय मल्होत्रा]] * [[भारताचे मुख्य निवडणूक आयुक्त]] - राजीव कुमार * [[संरक्षण दलप्रमुख (भारत)|संरक्षण दलप्रमुख]] - [[अनिल चौहान]] === राज्य सरकारे === {| class="wikitable sortable" !राज्य / प्रदेश <br> [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|(यादी)]] !राज्यपाल <br> [[विद्यमान भारतीय राज्यपालांची यादी|(यादी)]] !मुख्यमंत्री <br> [[विद्यमान भारतीय मुख्यमंत्र्यांची यादी|(यादी)]] !मुख्यमंत्र्यांचा पक्ष !सरकारातील राजकीय युती !मुख्य न्यायाधीश |- ! colspan="6" | <big>'''राज्ये''' |- |[[आंध्र प्रदेश]] | *[[विश्वभूषण हरिचंदन]] *[[सय्यद अब्दुल नजीर]] |[[वाय.एस. जगनमोहन रेड्डी]] |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |प्रादेशिक | *[[प्रशांत कुमार मिश्रा]] *[[धीरजसिंग ठाकूर]] <br> ([[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]]) |- |[[अरुणाचल प्रदेश]] | *[[बी.डी. मिश्रा]] *[[कैवल्य त्रिविक्रम परनाईक]] |[[पेमा खांडू]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | * [[रश्मीन मनहरभाई छाया]] * [[एन. कोटीश्‍वर सिंग]] * [[संदीप मेहता]] <br> ([[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]]) |- |[[आसाम]] | *[[जगदीश मुखी]] *[[गुलाब चंद कटारिया]] |[[हिमंता बिस्वा सरमा]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | * [[रश्मीन मनहरभाई छाया]] * [[एन. कोटीश्‍वर सिंग]] * [[संदीप मेहता]] <br> ([[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]]) |- |[[बिहार]] | *[[फागू चौहान]] *[[राजेंद्र आर्लेकर]] |[[नितीश कुमार]] |[[जनता दल (संयुक्त)]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] | * [[संजय करोल]] * [[के. विनोद चंद्रन]] <br> ([[पाटणा उच्च न्यायालय]]) |- |[[छत्तीसगढ]] |[[विश्वभूषण हरिचंदन]] |[[भूपेश बघेल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] | * [[अरूप कुमार गोस्वामी]] * [[गौतम भादुरी]] * [[रमेश सिन्हा]] <br> ([[छत्तीसगढ उच्च न्यायालय]]) |- |[[गोवा]] |[[पी. एस. श्रीधरन पिल्लई]] |[[प्रमोद सावंत]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | *[[रमेश देवकीनंदन धानुका]] *[[देवेंद्र कुमार उपाध्याय]] <br>([[मुंबई उच्च न्यायालय]]) |- |[[गुजरात]] |[[आचार्य देवव्रत]] |[[भूपेंद्रभाई पटेल]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | * [[अरविंद कुमार]] * [[सोनिया गिरीधर गोकाणी]] * [[सुनीता अग्रवाल]] <br>([[गुजरात उच्च न्यायालय]]) |- |[[हरियाणा]] |[[बंडारू दत्तात्रेय]] |[[मनोहरलाल खट्टर]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |[[रवि शंकर झा]] <br>([[पंजाब व हरियाणा उच्च न्यायालय]]) |- |[[हिमाचल प्रदेश]] | *[[राजेंद्र आर्लेकर]] *[[शिव प्रताप शुक्ला]] |[[सुखविंदर सिंह सुक्खू]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] | *[[अमजद अहतेशाम सय्यद]] *[[एम. एस. रामचंद्र राव]] <br>([[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]]) |- |[[झारखंड]] | *[[रमेश बैस]] *[[सी.पी. राधाकृष्णन]] |[[हेमंत सोरेन]] |[[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] |[[संजय कुमार मिश्रा]] <br>(झारखंड उच्च न्यायालय]]) |- |[[कर्नाटक]] |[[थावरचंद गेहलोत]] |[[सिद्धरामय्या]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] |[[प्रसन्ना वराळे]] <br>([[कर्नाटक उच्च न्यायालय]]) |- |[[केरळ]] |[[आरिफ मोहम्मद खान]] |[[पिनाराई विजयन]] |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |प्रादेशिक | * [[एस. मणिकुमार]] * [[सरसा वेंकटनारायण भट्टी]] * [[आशिष जितेंद्र देसाई]] <br>([[केरळ उच्च न्यायालय]]) |- |[[मध्य प्रदेश]] |[[मंगुभाई पटेल]] |[[शिवराज सिंह चौहान]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |[[रवी मळीमठ]] br>([[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]]) |- |[[महाराष्ट्र]] | *[[भगत सिंह कोश्यारी]] *[[रमेश बैस]] |[[एकनाथ शिंदे]] |[[शिवसेना]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | *[[रमेश देवकीनंदन धानुका]] *[[देवेंद्र कुमार उपाध्याय]] <br>([[मुंबई उच्च न्यायालय]]) |- |[[मणिपूर]] | *[[ला. गणेशन]] *[[अनुसुइया उईके]] |[[एन. बीरेन सिंह]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |[[पी. व्ही. संजय कुमार]] <br>([[मणिपूर उच्च न्यायालय]]) |- |[[मेघालय]] | *[[बी.डी. मिश्रा]] *[[फागू चौहान]] |[[कॉनराड संगमा]] |[[नॅशनल पीपल्स पार्टी]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |[[Biswanath Somadder]] |- |[[मिझोरम]] |[[कंभमपती हरी बाबू]] |[[झोरामथंगा]] |[[मिझो नॅशनल फ्रंट]] |प्रादेशिक | * [[रश्मीन मनहरभाई छाया]] * [[एन. कोटीश्‍वर सिंग]] * [[संदीप मेहता]] <br> ([[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]]) |- |[[नागालँड]] |[[ला. गणेशन]] |[[नेफिउ रिओ]] |[[नॅशनलिस्ट डेमोक्रॅटिक प्रोग्रेसिव्ह पार्टी]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | * [[रश्मीन मनहरभाई छाया]] * [[एन. कोटीश्‍वर सिंग]] * [[संदीप मेहता]] <br> ([[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]]) |- |[[ओडिशा]] |[[गणेशी लाल]] |[[नवीन पटनायक]] |[[बिजू जनता दल]] |प्रादेशिक |[[एस. मुरलीधर]] <br> ([[ओडिशा उच्च न्यायालय]]) |- |[[पंजाब]] |[[बनवारीलाल पुरोहित]] |[[भगवंत मान]] |[[आम आदमी पक्ष]] |प्रादेशिक |[[रवि शंकर झा]] <br>([[पंजाब व हरियाणा उच्च न्यायालय]]) |- |[[राजस्थान]] |[[कलराज मिश्रा]] |[[अशोक गेहलोत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] | * [[पंकज मिथल]] * [[ऑगस्टीन जॉर्ज मसीह]] <br>([[राजस्थान उच्च न्यायालय]]) |- |[[सिक्कीम]] |[[लक्ष्मण आचार्य]] |[[प्रेम सिंह तमांग]] |[[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |[[बिस्वनाथ सोमद्दर]] <br>([[सिक्कीम उच्च न्यायालय]]) |- |[[तमिळनाडू]] |[[रवींद्र नारायण रवी]] |[[एम.के. स्टॅलिन]] |[[द्रविड मुनेत्र कळघम]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] | *[[मुनीश्वरनाथ भंडारी]] *[[संजय गंगापूरवाला]] <br>([[मद्रास उच्च न्यायालय]]) |- |[[तेलंगणा]] |[[तमिळिसई सौंदरराजन]] |[[के. चंद्रशेखर राव]] |[[तेलंगणा राष्ट्र समिती]] |प्रादेशिक | * [[उज्जल भुयान]] * [[आलोक आराधे]] <br>([[तेलंगणा उच्च न्यायालय]]) |- |[[त्रिपुरा]] |[[सत्यदेव नारायण आर्य]] |[[माणिक साहा]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | * [[जसवंत सिंग (न्यायाधिश)|जसवंत सिंग]] * [[अपरेश कुमार सिंग]] <br>([[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]]) |- |[[उत्तर प्रदेश]] |[[आनंदीबेन पटेल]] |[[योगी आदित्यनाथ]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | * [[राजेश बिंदल]] * [[प्रीतिंकर दिवाकर]] <br>([[अलाहाबाद उच्च न्यायालय]]) |- |[[उत्तराखंड]] |[[गुरूमित सिंग]] |[[पुष्कर सिंग धामी]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |[[विपिन संघी]] <br>([[उत्तराखंड उच्च न्यायालाय]]) |- |[[पश्चिम बंगाल]] |[[सी.व्ही. आनंदा बोस]] |[[ममता बॅनर्जी]] |[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] |प्रादेशिक | * [[प्रकाश श्रीवास्तव]] * [[टी. एस. शिवाग्नम]] <br>([[कोलकाता उच्च न्यायालय]]) |- ! colspan="6" | <big>'''केंद्रशासित प्रदेश''' |- |[[अंदमान आणि निकोबार बेटे]] |[[देवेंद्रकुमार जोशी]] | colspan="3" | ''पद नाही'' | * [[प्रकाश श्रीवास्तव]] * [[टी. एस. शिवाग्नम]] <br>([[कोलकाता उच्च न्यायालय]]) |- |[[दिल्ली]] |[[विनयकुमार सक्सेना]] |[[अरविंद केजरीवाल]] |[[आम आदमी पक्ष]] | ''युती नाही'' |[[सतीशचंद्र शर्मा]] <br>([[दिल्ली उच्च न्यायालय]]) |- |[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] |[[मनोज सिन्हा]] | colspan="3" | [[राष्ट्रपती राजवट]] | [[एन. कोटीश्‍वर सिंग]] <br>([[जम्मू आणि काश्मीर आणि लडाख उच्च न्यायालय]]) |- |[[लडाख]] |[[बी.डी. मिश्रा]] | colspan="3" | ''पद नाही'' |[[एन. कोटीश्‍वर सिंग]] <br>([[जम्मू आणि काश्मीर आणि लडाख उच्च न्यायालय]]) |- |[[पुदुच्चेरी]] |[[तमिळिसई सौंदरराजन]] |[[एन. रंगास्वामी]] |[[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | *[[मुनीश्वरनाथ भंडारी]] *[[संजय गंगापूरवाला]] <br>([[मद्रास उच्च न्यायालय]]) |- |[[चंदीगड]] |[[बनवारीलाल पुरोहित]] | colspan="3" | ''पद नाही'' | [[रवि शंकर झा]] <br>([[पंजाब व हरियाणा उच्च न्यायालय]]) |- |[[दादरा आणि नगर-हवेली|दादरा आणि नगर हवेली]] आणि [[दमण आणि दीव]] |[[प्रफुल्ल खोडा पटेल]] | colspan="3" | ''पद नाही'' | *[[रमेश देवकीनंदन धानुका]] *[[देवेंद्र कुमार उपाध्याय]] <br>([[मुंबई उच्च न्यायालय]]) |- |[[लक्षद्वीप]] |[[प्रफुल्ल खोडा पटेल]] | colspan="3" | ''पद नाही'' | * [[एस. मणिकुमार]] * [[सरसा वेंकटनारायण भट्टी]] * [[आशिष जितेंद्र देसाई]] <br>([[केरळ उच्च न्यायालय]]) |- |} == घडामोडी == === जानेवारी === * २ जानेवारी - [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] २०१६ मध्ये [[भारतीय चलन आणि महात्मा गांधी|महात्मा गांधी मालिकेतील]] सर्व ₹५०० आणि ₹१००० च्या नोटा चलनातून रद्द करण्याच्या [[भारत सरकार|सरकारच्या]] निर्णयाची कायदेशीरता कायम ठेवली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apnews.com/article/india-government-business-modi-397ca5ebd3084cd57c27f94fbebd8420|title=India's top court upholds legality of 2016 currency ban|date=2023-01-02|website=AP NEWS|language=en|access-date=2023-01-03}}</ref> === फेब्रुवारी === * २६ फेब्रुवारी - [[दिल्लीच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी|दिल्लीचे उपमुख्यमंत्री]] [[मनीष सिसोदिया]] यांना [[केंद्रीय अन्वेषण विभाग|केंद्रीय अन्वेषण विभागाने]] दारू धोरण प्रकरणी अटक केली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.businesstoday.in/latest/politics/story/aaps-manish-sisodia-arrested-by-cbi-in-delhi-liquor-policy-case-371506-2023-02-26|title=AAP's Manish Sisodia arrested by CBI in Delhi liquor policy case|last=Dixit|first=Pranav|date=2023-02-26|website=[[Business Today (India)]]|language=en|access-date=2023-02-26}}</ref> * २८ फेब्रुवारी - अटकेनंतर मनीष सिसोदिया आणि सत्येंद्र जैन यांनी मंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/delhi-news-live-updates-manish-sisodia-cbi-aap-bjp-8466945/|title=Delhi News Live Updates: Arrested AAP ministers Manish Sisodia, Satyendar Jain resign from Delhi cabinet|date=2023-02-26|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> === मार्च === * २ मार्च - तीन राज्यांतील विधानसभा निवडणुकांचे निकाल जाहीर झाले - त्रिपुरा आणि नागालँड भाजपने राखले आणि मेघालयात त्रिशंकू विधानसभा. [https://www.thehindu.com/elections/bjp-and-allies-retain-power-in-tripura-nagaland-hung-verdict-in-meghalaya/article66573421.ece] * २३-२४ मार्च - न्यायालयाने मानहानीच्या आरोपाखाली दोषी ठरवून दोन वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा ठोठावल्यानंतर [[राहुल गांधी|राहुल गांधींना]] लोकसभा सदस्य म्हणून अपात्र ठरवण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/rahul-gandhi-disqualified-by-parliament-after-conviction-in-modi-surname-case-11679647251196.html|title=Rahul Gandhi disqualified by Parliament after conviction in 'Modi surname' case|date=2023-03-24|website=Livemint|language=en|access-date=2023-03-24}}</ref> * ३१ मार्च - [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशातील]] [[इंदूर]] येथील एका [[मंदिर|हिंदू मंदिरात]] प्रार्थनेदरम्यान [[वाव|पायरीची विहीर]] कोसळून ३६ जणांचा मृत्यू झाला आणि १७ जण जखमी झाले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Dhillon|first=Amrit|url=https://www.theguardian.com/world/2023/mar/30/people-trapped-in-well-in-indore-india-after-temple-floor-collapses|title=Thirty-six dead after floor of Indian temple collapses|date=2023-03-31|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2023-04-07}}</ref> === एप्रिल === * ४ एप्रिल - [[सिक्कीम|सिक्कीममधील]] [[नाथू ला खिंड|नाथू ला]] येथे झालेल्या [[हिमस्खलन|हिमस्खलनात]] सात जण ठार आणि अकरा जण जखमी झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apnews.com/article/india-avalanche-himalayas-tourists-killed-eb3ce612337614000499ec53ed23b1bd|title=Avalanche sweeps away tourists in northeast India; 7 killed|date=2023-04-04|website=AP NEWS|language=en|access-date=2023-04-10}}</ref> * १५ एप्रिल - [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[रायगड जिल्हा|रायगड]] येथे बस दरीत कोसळून १२ जण ठार तर २८ जण जखमी झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dailyexcelsior.com/12-killed-28-injured-after-bus-falls-into-gorge-in-maharashtras-raigad/|title=12 killed, 28 injured after bus falls into gorge in Maharashtra's Raigad|last=Excelsior|first=Daily|date=2023-04-15|website=Jammu Kashmir Latest News {{!}} Tourism {{!}} Breaking News J&K|language=en-US|access-date=2023-04-15}}</ref> * १५ एप्रिल - गँगस्टर [[अतिक अहमद]] आणि त्याचा भाऊ आणि गुंड अश्रफ अहमद [[प्रयागराज|प्रयागराजमध्ये]] गोळीबारात ठार झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/gangsterturnedpolitician-atiq-ahmad-his-brother-ashraf-shot-dead-101681578709934.html|title=Atiq Ahmad, his brother Ashraf shot dead in Prayagraj, 3 attackers arrested|date=2023-04-15|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-04-15}}</ref> <ref name="HTq">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/main-baat-guddu-muslim-atiq-ahmad-brother-shot-dead-as-they-were-speaking-101681580294623.html|title='Main baat Guddu Muslim...': Atiq Ahmad, brother shot dead as they were speaking|date=15 April 2023|website=Hindustan Times|access-date=16 April 2023}}</ref> === मे === * ३ मे नंतर - [[मणिपूर]] राज्यातील [[२०२३ मणिपूर हिंसाचार|आदिवासी वांशिक गटांमधील हिंसाचारात]] किमान ७३ लोक मारले गेले. * १०-१३ मे - [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] २२४ पैकी १३५ जागा मिळवून [[कर्नाटक विधानसभा निवडणूक, २०२३|२०२३ च्या कर्नाटक विधानसभेच्या निवडणुकीत]] विजय मिळवला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/karnataka-election-results-congress-wins-by-biggest-vote-share-in-34-years-101683976728769.html|title=Karnataka election results: Congress wins by biggest vote share in 34 years|date=2023-05-13|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-05-14}}</ref> * १९ मे - [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेने]] जाहीर केले की ती सप्टेंबर २०२३ पर्यंत चलनात असलेल्या सर्व [[२००० भारतीय रुपयांची नोट|२००० रुपयांच्या नोटा]] काढून घेईल <ref>{{स्रोत बातमी|last=Dugal|first=Ira|url=https://www.reuters.com/world/india/india-withdraw-2000-rupee-notes-circulation-central-bank-2023-05-19/|title=India to withdraw 2,000-rupee notes from circulation|last2=Ahmed|first2=Aftab|date=2023-05-20|work=Reuters|language=en|access-date=2023-05-23}}</ref> * २८ मे - [[नवी दिल्ली]] येथे नवीन संसद भवनाचे उद्घाटन पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते झाले. === जून === * २ जून नंतर - [[२०२३ ओडिशा रेल्वे अपघात|२०२३ बालासोर ट्रेनची टक्कर]]. * १७ जून - [[उत्तर प्रदेश]] आणि [[बिहार]] राज्यांमध्ये दोन दिवसांपूर्वी सुरू झालेल्या उष्णतेच्या लाटेत किमान ९६ जणांचा मृत्यू झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apnews.com/article/india-uttar-pradesh-bihar-heat-wave-deaths-03e68826845734d1a703851b23de6849|title=Nearly 100 die as India struggles with a sweltering heat wave in 2 most populous states|date=2023-06-18|website=AP NEWS|language=en|access-date=2023-06-19}}</ref> === जुलै === * १ जुलै - [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[बुलढाणा]] येथील समृद्धी द्रुतगती मार्गावर बसला लागलेल्या आगीत २६ प्रवाशांचा मृत्यू झाला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/25-bus-passengers-charred-to-death-after-vehicle-catches-fire-on-samruddhi-expressway-in-maharashtra/article67029937.ece|title=26 bus passengers charred to death after vehicle catches fire on Samruddhi Expressway in Maharashtra|date=2023-07-01|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2023-07-01}}</ref> * १८ जुलै - २०२४ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकांमध्ये [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीविरुद्ध]] लढण्यासाठी [[इंडियन नॅशनल डेव्हलपमेंटल इंक्लूझिव अलायन्स]] आघाडीमध्ये २६ पक्ष. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nitish-kumar-what-is-india-alliance-slogan-all-you-need-to-know-101689743543047.html|title=Nitish Kumar was not on board with INDIA name as...:'If all of you are okay'|date=2023-07-19|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-07-19}}</ref> === ऑगस्ट === * २३ ऑगस्ट: [[चंद्रयान ३]] ही चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ उतरणारी पहिली अंतराळ मोहीम ठरली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-66594520|title=India makes historic landing near Moon's south pole|date=2023-08-23|website=BBC News|language=en-GB|access-date=2023-08-23}}</ref> == नियोजित कार्यक्रम == * फेब्रुवारी ते डिसेंबर – [[२०२३ मधील भारतातील निवडणुका]] <ref name="eci">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/elections/term-of-houses/|title=Terms of the Houses - Election Commission of India|website=eci.gov.in|access-date=2020-11-25}}</ref> * सप्टेंबर - [[ २०२३ जी-२० नवी दिल्ली शिखर परिषद ]] * ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर - [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३ क्रिकेट विश्वचषक]] भारतात होणार आहे. * भारत [[चीन|चीनला]] मागे टाकून जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला देश बनण्याचा अंदाज आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf|title=World Population Prospects 2022|website=www.un.org|page=10|access-date=9 July 2022}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{वर्षानुसार भारत}} [[वर्ग:२०२३ मधील भारत]] lsk6g68a4xxxcfrwncoqk463ab7svzq 0 335190 2708904 2680556 2026-09-10T02:56:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708904 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = एर माल्टा | चित्र = | चित्र_आकारमान = 250 px | IATA = KM | ICAO = AMC | callsign = एर माल्टा | स्थापना = [[इ.स. १९७३|१९७३]] | सुरुवात = | बंद = [[३० मार्च]], [[इ.स. २०२४|२०२४]] | विमानतळ = [[माल्टा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[व्हॅलेटा]]) | मुख्य_शहरे = | फ्रिकवंट_फ्लायर = ''फ्लायपास'' | एलायंस = | उपकंपन्या = | विमान संख्या = ८ | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = | मुख्यालय = [[लुका]], [[माल्टा]] | मुख्य व्यक्ती = डेव्हिड कर्मी (मुख्याधिकारी) | संकेतस्थळ = http://airmalta.com/ }} '''एर माल्टा पीएलसी''' ही [[माल्टा|माल्टाची]] [[ध्वजवाहक]] विमानकंपनी होती. या कंपनीचे मुख्यालय [[लुका (माल्टा)|लुका]] येथे असून मुख्य ठाणे [[माल्टा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माल्टा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] होते. ही कंपनी माल्टापासून [[युरोप]], [[मध्यपूर्व|मध्य पूर्व]] आणि [[उत्तर आफ्रिका|उत्तर आफ्रिकेतील]] शहरांना विमानसेवा पुरवत असे. ३१ मार्च, २०२४ रोजी या कंपनीची विमाने आणि इतर मालमत्ता [[केएम एर माल्टा]] या कंपनीकडी हस्तांतरित करण्यात आले व केएम एर माल्टा ही माल्टा देशाची ध्वजवाहक कंपनी झाली. [[चित्र:Air_Malta_Boeing_720B_AP-AMG_LHR_1978-8-24.png|इवलेसे| एर माल्टाचे १९७४मध्ये भाड्याने घेतलेले [[बोईंग ७२०बी]]]] == विमानताफा == जून २०२३ मध्ये एर माल्टाकडील विमाने:<ref name="f1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.transport.gov.mt/aviation/list-of-registered-aircraft|title=List of Registered Aircraft|website=transport.gov.mt|access-date=30 October 2022|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325085902/https://www.transport.gov.mt/aviation/list-of-registered-aircraft|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.planespotters.net/airline/Air-Malta|title=Air Malta Fleet Details and History|website=m.planespotters.net|access-date=30 October 2022|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325090003/https://www.planespotters.net/airline/Air-Malta|url-status=dead}}</ref> {| class="toccolours" border="1" cellpadding="5" style="border-collapse:collapse;text-align:center;margin:auto;" |+'''एर माल्टा फ्लीट''' ! rowspan="2" | <span style="color:white;">विमान</span> ! rowspan="2" style="width:60px;" | <span style="color:white;">सेवारत</span> ! rowspan="2" style="width:40px;" | <span style="color:white;">मागणी</span> ! colspan="3" class="unsortable" | <span style="color:white;">प्रवासी</span> ! rowspan="2" | <span style="color:white;">नोंदी</span> |- style="background:#bc1427;" ! style="width:25px;" | <span style="color:white;">जे</span> ! style="width:25px;" | <span style="color:white;">वाय</span> ! style="width:25px;" | <span style="color:white;">एकूण</span> |- | [[एरबस ए३२० परिवार|एरबस A320-200]] | २ | &mdash; | १२ | १५० | १६२ | |- | [[एरबस ए३२०निओ|एरबस ए३२० नियो]] |६ | &mdash; |१२ | १६२ | १७४ | |- ! एकूण !८ ! 0 ! colspan="3" class="unsortable" | |} === पूर्वी वापरलेली विमाने === {{div col|colwidth=22em}} * [[एरबस ए३१९|एरबस ए३१९-१००]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/82389-air-malta-retires-last-a319|title=Air Malta retires last A319}}</ref> * [[ब्रिटिश एरोस्पेस १४६|एव्ह्रो आरजे७०]] * [[मॅकडोनेल-डग्लस एमडी९०|मॅकडोनेल-डग्लस एमडी-९०]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.airliners.net/photo/Air-Malta-Hello/McDonnell-Douglas-MD-90-30/1341476?qsp=eJyrVkrOzytJrSgJqSxIVbJSSsxJKs1V0lEqSCxKzC1WsqqGiHimKFkZG1oYmdTWAgDBEhDX|title=Air Malta MD-90}}</ref> * [[बोईंग ७२०बी|बोईंग ७२० बी]] <ref>{{Cite magazine|date=22 April 1978|title=World Airline Directory|url=https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1978/1978%20-%200634.html|magazine=[[Flight International]]|page=1130}}</ref> * [[बोईंग ७२७|बोईंग ७२७-२००]] <ref>https://www.airliners.net, photos of Air Malta Boeing 727-200 aircraft * [[बोईंग ७३७|बोईंग ७३७-२००]] <ref>{{Cite magazine|date=29 March 1995|title=World Airline Directory|url=https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1995/1995%20-%200851.html|magazine=[[Flight International]]|page=50}}</ref> * [[बोईंग ७३७-३००]] * [[बोईंग ७३७-४००]] <ref>{{Cite magazine|date=24 March 1999|title=World Airline Directory|url=https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1999/1999%20-%200626.html|magazine=[[Flight International]]|page=46}}</ref> * [[कॉन्व्हेर ८८०]] <ref>https://www.airliners.net, photo of Air Malta Convair 880 aircraft</ref> {{div col end}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:माल्टामधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:इ.स. १९७४ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील समाप्ती]] [[वर्ग:बंद पडलेल्या विमानवाहतूक कंपन्या]] 715az4pw7ilhpmoer4gq2ygwyjkab89 0 335495 2708897 2676203 2026-09-10T02:49:54Z संतोष गोरे 135680 2708897 wikitext text/x-wiki  '''२०२२ मधील भारत''' देशामधील प्रमुख घटना: == पदाधिकारी == === राष्ट्रीय सरकार === * [[भारताचे राष्ट्रपती]] - [[रामनाथ कोविंद]] व [[द्रौपदी मुर्मू]] * [[भारताचे उपराष्ट्रपती]] आणि [[राज्यसभा|राज्यसभेचे अध्यक्ष]] - [[व्यंकय्या नायडू]] व [[जगदीप धनखड]] * [[भारताचे पंतप्रधान]] - [[नरेंद्र मोदी]] * [[लोकसभेचा अध्यक्ष|लोकसभेचे अध्यक्ष]] - [[ओम बिर्ला]] * [[लोकसभा]] - [[सतरावी लोकसभा]] [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|(सदस्य यादी)]] ;इतर राष्ट्रीय पदे: * [[भारताचे सरन्यायाधीश]] - [[एन.व्ही. रमणा]], [[उदय उमेश लळीत]], व [[धनंजय चंद्रचूड]] * [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] - [[शक्तिकांत दास]] * [[भारताचे मुख्य निवडणूक आयुक्त]] - सुशील चंद्र व राजीव कुमार * [[संरक्षण दलप्रमुख (भारत)|संरक्षण दलप्रमुख]] - [[अनिल चौहान]] === राज्य सरकारे === {{भाषांतर}} {| class="wikitable sortable" !राज्य / प्रदेश <br> [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|(यादी)]] !राज्यपाल <br> [[विद्यमान भारतीय राज्यपालांची यादी|(यादी)]] !मुख्यमंत्री <br> [[विद्यमान भारतीय मुख्यमंत्र्यांची यादी|(यादी)]] !मुख्यमंत्र्यांचा पक्ष !सरकारातील राजकीय युती !मुख्य न्यायाधीश |- ! colspan="6" | <big>'''राज्ये''' |- |[[आंध्र प्रदेश]] |[[विश्वभूषण हरिचंदन]] |[[वाय.एस. जगनमोहन रेड्डी]] |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |प्रादेशिक | प्रशांत कुमार मिश्रा |- |[[अरुणाचल प्रदेश]] |[[बी.डी. मिश्रा]] |[[पेमा खांडू]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Sudhanshu Dhulia ([[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]]) |- |[[आसाम]] |[[जगदीश मुखी]] |[[हिमंता बिस्वा सरमा]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Sudhanshu Dhulia ([[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]]) |- |[[बिहार]] |[[फागू चौहान]] |[[नितीश कुमार]] |[[जनता दल (संयुक्त)]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] |Sanjay Karol ([[पाटणा उच्च न्यायालय]]) |- |[[छत्तीसगढ]] |[[अनुसुइया उईके]] |[[भूपेश बघेल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] |P. R. Ramachandra Menon |- |[[गोवा]] |[[पी.एस. श्रीधरन पिल्लई]] |[[प्रमोद सावंत]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Dipankar Datta |- |[[गुजरात]] |[[आचार्य देवव्रत]] |[[भूपेंद्रभाई पटेल]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Vikram Nath |- |[[हरियाणा]] |[[बंडारू दत्तात्रेय]] |[[मनोहरलाल खट्टर]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Ravi Shankar Jha |- |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | *[[जयराम ठाकूर]] *[[सुखविंदर सिंह सुक्खू]] | *[[भारतीय जनता पक्ष]] *[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | *[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] *[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] |L. Narayana Swamy |- |[[झारखंड]] |[[रमेश बैस]] |[[हेमंत सोरेन]] |[[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] |Ravi Ranjan |- |[[कर्नाटक]] |[[थावरचंद गेहलोत]] |[[बसवराज बोम्मई]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |[[ऋतु राज अवस्थी]] |- |[[केरळ]] |[[आरिफ मोहम्मद खान]] |[[पिनाराई विजयन]] |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |प्रादेशिक |S. Manikumar |- |[[मध्य प्रदेश]] |[[मंगुभाई पटेल]] |[[शिवराज सिंह चौहान]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Ravi Malimath |- |[[महाराष्ट्र]] |[[भगतसिंग कोश्यारी]] |[[एकनाथ शिंदे]] |[[शिवसेना]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Dipankar Datta |- |[[मणिपूर]] |[[ला. गणेशन]] |[[एन. बीरेन सिंह]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Ramalingam Sudhakar |- |[[मेघालय]] |[[गंगा प्रसाद]] |[[कॉनराड संगमा]] |[[नॅशनल पीपल्स पार्टी]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Biswanath Somadder |- |[[मिझोरम]] |[[निर्भय शर्मा]] |[[झोरामथंगा]] |[[मिझो नॅशनल फ्रंट]] |प्रादेशिक |Sudhanshu Dhulia |- |[[नागालँड]] |[[जगदीश मुखी]] |[[नेफिउ रिओ]] |[[नॅशनलिस्ट डेमोक्रॅटिक प्रोग्रेसिव्ह पार्टी]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Sudhanshu Dhulia |- |[[ओडिशा]] |[[गणेशी लाल]] |[[नवीन पटनायक]] |[[बिजू जनता दल]] |प्रादेशिक |S. Muralidhar |- |[[पंजाब]] |[[बनवारीलाल पुरोहित]] | * [[चरणजीत सिंह चन्नी]] * [[भगवंत मान]] | *[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] *[[आम आदमी पक्ष]] |प्रादेशिक |Ravi Shankar Jha |- |[[राजस्थान]] |[[कलराज मिश्रा]] |[[अशोक गेहलोत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] |Manindra Mohan Shrivastava |- |[[सिक्कीम]] |[[श्रीनिवास पाटील]] |[[प्रेम सिंह तमांग]] |[[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Jitendra Kumar Maheshwari |- |[[तमिळनाडू]] |[[रवींद्र नारायण रवी]] |[[एम.के. स्टॅलिन]] |[[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] |Munishwar Nath Bhandari |- |[[तेलंगणा]] |[[तमिळिसई सौंदरराजन]] |[[के. चंद्रशेखर राव]] |[[भारत राष्ट्र समिती]] |प्रादेशिक |Satish Chandra Sharma |- |[[त्रिपुरा]] |[[रमेश बैस]] |[[माणिक साहा]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Akil Kureshi |- |[[उत्तर प्रदेश]] |[[आनंदीबेन पटेल]] |[[योगी आदित्यनाथ]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Rajesh Bindal |- |[[उत्तराखंड]] |[[गुरुमित सिंग]] |[[पुष्कर सिंह धामी]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] |Raghvendra Singh Chauhan |- |[[पश्चिम बंगाल]] |[[सी.व्ही. आनंदा बोस]] |[[ममता बॅनर्जी]] |[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] |प्रादेशिक |Prakash Shrivastava |- ! colspan="6" | <big>'''केंद्रशासित प्रदेश''' |- |[[अंदमान आणि निकोबार बेटे]] |[[देवेंद्रकुमार जोशी]] | colspan="3" | ''पद नाही'' | * [[प्रकाश श्रीवास्तव]] * [[टी. एस. शिवाग्नम]] <br>([[कोलकाता उच्च न्यायालय]]) |- |[[दिल्ली]] |[[विनयकुमार सक्सेना]] |[[अरविंद केजरीवाल]] |[[आम आदमी पक्ष]] | ''युती नाही'' |[[सतीशचंद्र शर्मा]] <br>([[दिल्ली उच्च न्यायालय]]) |- |[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] |[[मनोज सिन्हा]] | colspan="3" | [[राष्ट्रपती राजवट]] | [[एन. कोटीश्‍वर सिंग]] <br>([[जम्मू आणि काश्मीर आणि लडाख उच्च न्यायालय]]) |- |[[लडाख]] |[[बी.डी. मिश्रा]] | colspan="3" | ''पद नाही'' |[[एन. कोटीश्‍वर सिंग]] <br>([[जम्मू आणि काश्मीर आणि लडाख उच्च न्यायालय]]) |- |[[पुदुच्चेरी]] |[[तमिळिसई सौंदरराजन]] |[[एन. रंगास्वामी]] |[[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]] |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | *[[मुनीश्वरनाथ भंडारी]] *[[संजय गंगापूरवाला]] <br>([[मद्रास उच्च न्यायालय]]) |- |[[चंदीगड]] |[[बनवारीलाल पुरोहित]] | colspan="3" | ''पद नाही'' | [[रवि शंकर झा]] <br>([[पंजाब व हरियाणा उच्च न्यायालय]]) |- |[[दादरा आणि नगर-हवेली|दादरा आणि नगर हवेली]] आणि [[दमण आणि दीव]] |[[प्रफुल्ल खोडा पटेल]] | colspan="3" | ''पद नाही'' | *[[रमेश देवकीनंदन धानुका]] *[[देवेंद्र कुमार उपाध्याय]] <br>([[मुंबई उच्च न्यायालय]]) |- |[[लक्षद्वीप]] |[[प्रफुल्ल खोडा पटेल]] | colspan="3" | ''पद नाही'' | * [[एस. मणिकुमार]] * [[सरसा वेंकटनारायण भट्टी]] * [[आशिष जितेंद्र देसाई]] <br>([[केरळ उच्च न्यायालय]]) |- |} == घडामोडी == === जानेवारी === * १ जानेवारी - [[वैष्णोदेवी|वैष्णोदेवी मंदिरात]] चेंगराचेंगरी ज्यात १२ जणांचा चिरडून मृत्यू झाला असून १६ जण जखमी झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/12-pilgrims-killed-in-vaishno-devi-stampede-on-new-years-day/articleshow/88639487.cms|title=12 pilgrims die as New Year rush sparks Vaishno Devi stampede|last=Khajuria|first=Sanjay|date=January 2, 2022|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-01-10}}</ref> * २१ जानेवारी - [[भारत-पाकिस्तान तिसरे युद्ध|१९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धाच्या]] स्मरणार्थ [[इंडिया गेट|इंडिया गेटवर]] गेल्या पन्नास वर्षांपासून सतत जळत असलेली अमर जवान ज्योती सध्या सुरू असलेल्या सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्पाचा भाग म्हणून [[राष्ट्रीय युद्ध स्मारक (भारत)|राष्ट्रीय युद्ध स्मारक]] येथे चिरंतन ज्योतीमध्ये विलीन करण्यात आली. <ref>{{Cite magazine|title=Amar Jawan Jyoti merged with Eternal Flame at National War Memorial in New Delhi|url=https://www.indiatoday.in/india/story/amar-jawan-jyoti-merge-eternal-flame-national-war-memorial-1902865-2022-01-21|magazine=India Today|language=en}}</ref> <ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/amar-jawan-jyoti-to-be-extinguished-national-war-memorial-flame-7734184/|title=Burning for 5 decades, flame at Amar Jawan Jyoti will be put out at India Gate, merged with National War Memorial|date=2022-01-21|website=[[Indian Express Limited]]|access-date=2022-01-23}}</ref> === फेब्रुवारी === * ६ फेब्रुवारी - जेष्ट गायीका [[लता मंगेशकर]] यांचे निधन. * १४ फेब्रुवारी - [[कर्नाटक हिजाब वाद, २०२२|२०२२ कर्नाटक हिजाब वाद:]] उच्च न्यायालयाच्या अंतरिम आदेशाची अंमलबजावणी कर्नाटकातील सर्व शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये विद्यार्थ्यांसह काही शिक्षकांना शाळेच्या गेटबाहेर हिजाब आणि बुरखे काढण्यास सांगण्यात आले. === मार्च === * ९ मार्च - भारताने चुकून [[सिरसा]], [[हरियाणा]] येथून निघालेले [[ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र|ब्रह्मोस]] [[क्षेपणास्त्र]] डागले जे मियां चन्नू, खानेवाल जिल्हा, [[पंजाब, पाकिस्तान|पंजाब]], [[पाकिस्तान]] येथे कोसळले. * ११ मार्च - काश्मीर खोऱ्यातील [[हिंदूंचा छळ|हिंदूंच्या छळावर]] आधारित चित्रपट - [[द काश्मीर फाइल्स|''द काश्मीर फाइल्स'']] प्रकाशीत झाला व अनेक राज्य सरकारांनी करमुक्त केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/the-kashmir-files-list-of-states-which-have-declared-the-film-taxfree-101647344856004.html|title='The Kashmir Files': List of states which have declared the film tax-free|date=2022-03-15|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-07-02}}</ref> === एप्रिल === * २० एप्रिल - [[गुजरात|गुजरातमधील]] विधानसभा सदस्य [[जिग्नेश मेवाणी]] यांनी [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र मोदींविरोधात]] केलेल्या बदनामीकारक [[ट्विटर|ट्विटनंतर]] आसाम पोलिसांनी [[बनासकांठा जिल्हा|बनासकांठा जिल्ह्यातून]] त्यांना अटक केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/gandhinagar/gujarat-mla-jignesh-mevani-arrest-assam-police-congress-7879504/|title=Assam police arrest Mevani from Gujarat after complaint over tweet|date=2022-04-22|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-05-02}}</ref> === मे === * १६ मे - [[कपिल सिबल|कपिल सिब्बल यांनी]] पक्षाच्या नेतृत्वासोबत त्यांच्या आणि इतर सदस्यांच्या मतभेदांमुळे [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] सोडली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Phukan|first=Sandeep|url=https://www.thehindu.com/news/national/kapil-sibal-files-rajya-sabha-nomination-as-independent-candidate-backed-by-samajwadi-party-says-he-quit-congress-on-may-16/article65459553.ece|title=Kapil Sibal quits Congress, to fight Rajya Sabha polls with SP support|date=2022-05-25|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-08-27}}</ref> * १९ मे - [[निखत झरीन|निखत झरीनने]] २०२२ IBA महिला जागतिक बॉक्सिंग चॅम्पियनशिपमधील ५२ किलो श्रेणी मध्ये इस्तंबूल, [[इस्तंबूल|तुर्की]] येथे सुवर्णपदक जिंकले. <ref name="NDTV2022">{{स्रोत बातमी|url=https://sports.ndtv.com/boxing/indias-nikhat-zareen-wins-gold-at-womens-world-boxing-championships-2991559|title=India's Nikhat Zareen Wins Gold At Women's World Boxing Championships|date=19 May 2022|work=NDTV|access-date=19 May 2022|archive-date=2022-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519154230/https://sports.ndtv.com/boxing/indias-nikhat-zareen-wins-gold-at-womens-world-boxing-championships-2991559|url-status=dead}}</ref> === जून === * १० जून - [[मन्नार जिल्हा|मन्नार जिल्ह्यातील]] ५०० मेगावॅटचा [[पवन ऊर्जा]] प्रकल्प [[अदानी ग्रीन एनर्जी|अदानी ग्रीन एनर्जीला]] देण्यासाठी भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांनी [[श्रीलंका|श्रीलंकेवर]] दबाव आणल्याचा खुलासा सिलोन विद्युत मंडळाच्या अध्यक्षांनी केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/sri-lanka-adani-row-energy-official-quits-after-alleging-link-to-pm-narendra-modi-3063344|title=Sri Lanka Adani Row: Official Quits After Alleging Link To PM Modi|website=NDTV.com|access-date=2022-07-05}}</ref> * १३ जून - नॅशनल हेराल्ड भ्रष्टाचार प्रकरणी [[अंमलबजावणी संचालनालय|अंमलबजावणी संचालनालयाने]] [[राहुल गांधी|राहुल गांधींना]] समन्स बजावून चौकशी केली. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] दिल्लीत केलेल्या निदर्शनेत सुमारे ४०० कार्यकर्त्यांना ताब्यात घेतले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/congress-leader-rahul-gandhi-ed-summons-money-laundering-case-national-herald-protests-1962019-2022-06-13|title=10 hours of questions, drama and fresh summons: Rahul Gandhi's date with ED|date=June 13, 2022|website=India Today|language=en|access-date=2022-07-02}}</ref> * 14 जून - ''भारत गौरव'' योजनेअंतर्गत भारतातील पहिली खाजगी ट्रेन [[कोइंबतूर|कोईम्बतूर]] आणि [[शिर्डी]] दरम्यानच्या [[दक्षिण रेल्वे क्षेत्र|दक्षिण रेल्वे झोनमध्ये]] सुरू करण्यात आली. ही ट्रेन [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] स्थित ''साउथ स्टार रेलद्वारे'' चालवली जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-in-india/indian-railways-launches-first-private-rail-service-welcomes-passengers-with-colourful-folk-performances-7971465/|title=Indian Railways launches first private rail service, welcomes passengers with colourful folk performances|date=2022-06-16|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-06-21}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenewsminute.com/article/first-private-train-india-flagged-coimbatore-details-164971|title=First private train in India flagged off from Coimbatore: Details|date=2022-06-15|website=The News Minute|language=en|access-date=2022-06-21}}</ref> * २१ जून - [[२०२२ मधील महाराष्ट्रातील राजकीय पेच|राजकीय संकटात सापडलेल्या महाराष्ट्रातील]] बंडखोर आमदारांनी [[एकनाथ शिंदे]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[महाविकास आघाडी]] सोडण्याचे आव्हान दिले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/maharashtra-political-turmoil-live-updates-june-29-2022/article65578524.ece|title=Maharashtra political turmoil live {{!}} Supreme Court to hear Shiv Sena's 'urgent petiton' against floor test today|date=2022-06-29|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-06-29}}</ref> * ३० जून - ** [[नीरज चोप्रा|नीरज चोप्राने]] स्टॉकहोम डायमंड लीगमध्ये 89.94 मीटर थ्रोसह स्वतःचाच राष्ट्रीय विक्रम मोडला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/neeraj-chopra-breaks-his-own-national-record-with-89-94m-throw-at-stockholm-diamond-league-finishes-2nd-1968763-2022-06-30|title=Neeraj Chopra breaks his own national record with 89.94m throw at Stockholm Diamond League, finishes 2nd|date=June 30, 2022|website=India Today|language=en|access-date=2022-07-01}}</ref> ** [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाने]] शिवसेनेच्या अविश्वास ठरावाविरुद्धची स्थगिती याचिका मान्य न केल्याने [[उद्धव ठाकरे]] यांनी[[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्रीपदाचा]] राजीनामा दिला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/maharashtra-political-crisis-uddhav-thackeray-resigns-after-supreme-court-denies-stay-on-floor-test/article65583238.ece|title=Uddhav Thackeray resigns as Maharashtra Chief Minister after Supreme Court denies stay on floor test|date=2022-06-29|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-07-02}}</ref> === जुलै === * ५ जुलै - [[एकनाथ शिंदे]] (शिवसेना पक्षांतरित गट) यांच्या नेतृत्वाखालील [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] विधानसभेच्या 164 सदस्यांच्या पाठिंब्याने फ्लोअर टेस्ट जिंकली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/maharashtra-floor-test-eknath-shinde-shiv-sena-bjp-8007829/|title=Maharashtra CM Eknath Shinde clears floor test: Will not pursue politics of vendetta|date=2022-07-05|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-07-05}}</ref> * २५ जुलै - [[द्रौपदी मुर्मू]] यांनी [[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या १५व्या राष्ट्रपती]] म्हणून शपथ घेतली. === ऑगस्ट === * ९ ऑगस्ट - [[जनता दल (संयुक्त)|जनता दल (युनायटेड) ने]] भारतीय जनता पक्षाच्या नेतृत्वाखालील [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] सोडल्यानंतर [[नितीश कुमार]] यांनी [[बिहारचे मुख्यमंत्री|बिहारच्या मुख्यमंत्रीपदाचा]] राजीनामा दिला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-nitish-kumar-quits-nda-bihar-jdu-unpredictable-flip-flops-since-1989-alliance-janata-dal-united-jdu-chief-2975192|title=Nitish Kumar quits NDA: A look at JD(U) chief's unpredictable flip-flops since 1989|website=DNA India|language=en|access-date=2022-08-16}}</ref> * १० ऑगस्ट - [[राष्ट्रीय जनता दल]] आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] पाठिंब्याने नितीश कुमार यांनी बिहारचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथ घेतली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Phadnis|first=Aditi|url=https://www.business-standard.com/article/politics/nitish-kumar-sworn-in-as-bihar-cm-for-8th-time-tejashwi-to-be-his-deputy-122081001245_1.html|title=Nitish Kumar sworn in as Bihar CM for 8th time, Tejashwi to be his deputy|date=2022-08-10|work=Business Standard India|access-date=2022-08-16}}</ref> * ११ ऑगस्ट - [[जगदीप धनखड]], पश्चिम बंगालचे माजी राज्यपाल आणि [[राजस्थान|राजस्थानचे]] राजकारणी यांनी [[भारताचे उपराष्ट्रपती|भारताचे १४ वे उपराष्ट्रपती]] म्हणून शपथ घेतली. * २२ ऑगस्ट - [[मायामी|मियामी]] येथे झालेल्या एफ.टी.एक्स क्रिप्टो चषक २०२२ मध्ये [[तमिळनाडू|तामिळनाडूच्या]] सतरा वर्षांच्या बुद्धिबळपटू [[प्रगणानंदा रमेशबाबू|आर प्रग्नानंधाने]] विश्वविजेता [[मॅग्नस कार्लसन|मॅग्नस कार्लसनचा]] सलग तीन गेममध्ये पराभव केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/indias-chess-grandmaster-praggnanandhaa-beats-5-time-world-chess-champ-carlsen-101661158482865.html|title=India's Chess Grandmaster Praggnanandhaa beats 5-time World Chess Champ Carlsen|date=2022-08-23|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-08-27}}</ref> * २६ ऑगस्ट - [[गुलाम नबी आझाद]] यांनी पक्षाशी पाच दशकांच्या सहवासानंतर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा]] राजीनामा दिला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/ghulam-nabi-azad-quits-congress-full-text-of-resignation-letter-3288198|title=Read Ghulam Nabi Azad's Explosive Resignation Letter To Sonia Gandhi|website=NDTV.com|access-date=2022-08-27}}</ref> * २७ ऑगस्ट - [[उदय उमेश लळीत]] यांनी [[भारताचे सरन्यायाधीश|भारताचे ४९ वे सरन्यायाधीश]] म्हणून शपथ घेतली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/justice-uu-lalit-sworn-in-chief-justice-of-india-8114693/|title=Justice U U Lalit sworn in as 49th Chief Justice of India|date=2022-08-27|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-08-28}}</ref> === सप्टेंबर === * ४ सप्टेंबर - भारतीय उद्योगपती, [[टाटा सन्स|टाटा सन्सचे]] माजी अध्यक्ष [[सायरस पालोनजी मिस्त्री|सायरस मिस्त्री]] यांचे [[पालघर]] येथे कार अपघातात निधन झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/cyrus-mistry-was-not-wearing-seat-belt-car-covered-20km-in-9-minutes-police-101662336969944.html|title=Cyrus Mistry was not wearing seat belt; car covered 20km in 9 minutes: Police|date=2022-09-05|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-09-05}}</ref> * ५ सप्टेंबर - [[हेमंत सोरेन]] यांनी भ्रष्टाचार आणि विरोधकांच्या आमदारांना फोडण्याच्या आरोपानंतर [[झारखंड विधानसभा|झारखंड विधानसभेत]] फ्लोअर टेस्ट जिंकली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2018/nov/12/sabarimala-temple-was-buddhist-temple-kerala-government-informs-high-court-1897240.html|title=Sabarimala Temple was Buddhist temple, Kerala government informs High Court|website=The New Indian Express|access-date=2022-09-08}}</ref> * ६ सप्टेंबर - दिल्ली दारू घोटाळ्याच्या आधारे ईडी आणि सीबीआयने [[मनीष सिसोदिया]] यांच्या निवासस्थानावर आणि इतर ४० ठिकाणी छापे टाकले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/ed-conducts-raids-across-multiple-states-in-delhi-excise-policy-case/articleshow/94021204.cms|title=ED conducts raids across multiple states in Delhi excise policy case|date=September 6, 2022|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-09-06}}</ref> * ७ सप्टेंबर - [[राहुल गांधी]] यांनी [[कन्याकुमारी]] येथून त्यांच्या ३७५१ किलोमीटर लांबीच्या [[भारत जोडो यात्रा|भारत जोडो यात्रेला]] सुरुवात केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/congress-launches-its-nationwide-bharat-jodo-yatra-in-tamil-nadu-3324252|title=Congress Launches Its Nationwide Bharat Jodo Yatra In Tamil Nadu|website=NDTV.com|access-date=2022-09-08}}</ref> * ८ सप्टेंबर - राजपथाचे नामकरण कर्तव्य पथ असे करण्यात आले आणि नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते सेंट्रल व्हिस्टा येथील [[सुभाषचंद्र बोस]] यांच्या पुतळ्यासह उद्घाटन करण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/delhi-news/kartavya-path-inauguration-pm-modi-delhi-traffic-advisory-check-details-delhi-news-delhi-police-101662570201562.html|title=PM Modi to inaugurate Kartavya Path on Thursday {{!}} Here's traffic advisory|date=2022-09-07|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-09-08}}</ref> * १६ सप्टेंबर - नरेंद्र मोदी यांच्या वाढदिवसानिमित्त [[नामिबिया|नामिबियाहून]] खास नियुक्त केलेल्या विमानाद्वारे भारताच्या [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशातील]] [[कुनो राष्ट्रीय उद्यान|कुनो नॅशनल पार्कमध्ये]] ८ [[चित्ता|चित्त्यांची]] वाहतूक करण्यात आली. * २२ सप्टेंबर - [[राष्ट्रीय तपास संस्था|नॅशनल इन्व्हेस्टिगेशन एजन्सीने]] 13 राज्यांमध्ये [[पॉप्युलर फ्रंट ऑफ इंडिया|पॉप्युलर फ्रंट ऑफ इंडियावर]] छापे टाकले आणि दहशतवादात सहभागी असल्याच्या आरोपाखाली सुमारे १०६ लोकांना अटक केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nia-ed-police-raid-pfi-sdpi-which-states-and-how-many-detained-101663823080794.html|title=NIA raids PFI-SDPI in Kerala, Bengal, other states. 105 arrested, details here|date=2022-09-22|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-09-29}}</ref> * 26 सप्टेंबर - भारताचे राष्ट्रपतींनी ज्येष्ठ वकील आर. वेंकटरामानी यांची [[भारताचा महान्यायवादी|भारतासाठी पुढील ऍटर्नी-जनरल]] म्हणून नियुक्ती केली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/senior-advocate-r-venkataramani-is-the-new-attorney-general/article65947809.ece|title=Senior advocate R. Venkataramani is the new Attorney General of India|date=2022-09-28|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-10-02}}</ref> * २९ सप्टेंबर - ** [[अनिल चौहान|लेफ्टनंट जनरल अनिल चौहान]] यांची नवीन [[संरक्षण दलप्रमुख (भारत)|चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ]] म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/new-cds-a-border-expert-collector-of-masks-keen-golfer-101664387835378.html|title=New CDS a border expert, collector of masks, keen golfer|date=2022-09-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-09-29}}</ref> ** महिलांच्या पसंतीनुसार सुरुवातीच्या गर्भधारणेनंतर २४ आठवड्यांपर्यंत सर्व महिलांना गर्भपात करण्याचा अधिकार असल्याचा [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाचा]] निर्णय दिला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cbsnews.com/news/india-abortion-supreme-court-equal-access/|title=India's Supreme Court allows all women, regardless of marital status, to have abortions up to 24 weeks into pregnancies|date=29 September 2022|website=www.cbsnews.com|language=en-US|access-date=2022-09-29}}</ref> === ऑक्टोबर === * १ ऑक्टोबर - ५जी दूरसंचार सेवा भारतात, प्रामुख्याने देशातील निवडक १३ शहरांमध्ये सुरू करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Mishra|first=Shalinee|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/telecom/telecom-news/pm-narendra-modi-launches-first-phase-of-5g-services-in-13-cities/articleshow/94576073.cms|title=PM Narendra Modi launches first phase of 5G services in 13 cities|work=The Economic Times|access-date=2022-10-02}}</ref> * ४ ऑक्टोबर - [[उत्तरकाशी|उत्तरकाशीतील]] [[हिमस्खलन|हिमस्खलनात]] नेहरू इन्स्टिट्यूट ऑफ माऊंटेनिअरिंगमधील जवळपास ३० गिर्यारोहकांचा मृत्यू झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/avalanche-as-uttarkashi-counts-the-dead-families-of-climbers-brace-for-worst-8196638/|title=Uttarakhand avalanche: As Uttarkashi counts the dead, families of climbers brace for worst|date=2022-10-08|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-10-08}}</ref> * १९ ऑक्टोबर - [[मल्लिकार्जुन खरगे]] यांची [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस अध्यक्ष|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या राष्ट्रीय अध्यक्षपदी]] निवड झाली, त्यामुळे त्यांचे निवडणूक प्रतिस्पर्धी [[शशी थरूर]] यांचा पराभव करून २४ वर्षानंतर ते पहिले गैर-गांधी अध्यक्ष बनले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/labourers-son-elected-congress-president-says-emotional-mallikarjun-kharge-101666763375733.html|title='A labourer's son': New Cong chief Mallikarjun Kharge's 'emotional' moment|date=2022-10-26|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-10-27}}</ref> === नोव्हेंबर === * १० नोव्हेंबर - [[उदय उमेश लळीत|उदय ललित]] यांच्यानंतर [[धनंजय चंद्रचूड|डीवाय चंद्रचूड]] यांनी[[भारताचे सरन्यायाधीश|भारताचे ५० वे सरन्यायाधीश]] म्हणून शपथ घेतली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/photos/india-news/justice-chandrachud-50th-cji-takes-oath-8257591/|title=Meet Justice D Y Chandrachud, sworn in as the 50th Chief Justice of India|date=2022-11-09|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-11-11}}</ref> * 11 नोव्हेंबर - माजी पंतप्रधान [[राजीव गांधी]] यांच्या सर्व ६ मारेकऱ्यांची [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या]] आदेशानुसार तुरुंगातून सुटका करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/all-6-rajiv-gandhi-assassination-case-convicts-to-be-released-on-november-12/article66124971.ece|title=All 6 Rajiv Gandhi assassination case convicts to be released on November 12|date=2022-11-11|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-11-12}}</ref> === डिसेंबर === * १२ डिसेंबर - मध्य प्रदेशात "संविधान वाचवण्यासाठी पंतप्रधान मोदींची हत्या करा" अशा टिप्पण्या केल्याबद्दल काँग्रेस नेते राजा पटेरिया यांना अटक. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/congress-leader-held-amid-backlash-over-remarks-on-pm-modi-101670898711259.html|title=Congress leader Raja Pateriya held amid backlash over remarks on PM Modi|date=2022-12-13|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-12-13}}</ref> * 24 डिसेंबर - भारतीय सिटकॉम अली बाबा मध्ये मरियमची भूमिका साकारणारी दूरचि्रवाणी अभिनेत्री [[तुनिषा शर्मा|तुनिषा शर्मा हिने]] हिने आत्महत्या केली. <ref>{{Citation|title=Food Processing Potential for Energy Efficiency and Use|accessdate=2023-01-30}}</ref> == नियोजित कार्यक्रम == * [[२०२२ मधील भारतातील निवडणुका]] * [[भारतीय स्वातंत्र्याचा अमृत महोत्सव]] - विविध कार्यक्रम == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{वर्षानुसार भारत}} [[वर्ग:२०२२ मधील भारत]] krcstzidxyuior4nnz9virq70tq3inu 0 339548 2708902 2682197 2026-09-10T02:54:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708902 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा|IATA=UU|ICAO=REU|callsign=REUNION|उपकंपन्या=[[एवा एर]]|मुख्य व्यक्ती=जोसेफ ब्रेमा (मुख्याधिकारी)|नाव=एर ऑस्ट्राल|लोगो=Air Austral logo (2015).svg|लोगो_आकारमान=200px|स्थापना=१९७४|तळ=[[सें-डेनिस दि ला रेनुयों]], [[द्झाऊझी]]|मुख्य_शहरे=[[सें-पिएर दि ला रेनुयों]]|फ्रिक्वंट_फ्लायर=कॅप्रिकॉर्न|फ्रिकवंट_फ्लायर=कॅप्रिकॉर्न|एलायंस=[[व्हॅनिला एरलाइन्स]]|विमान संख्या=८|गंतव्यस्थाने=१७|संकेतस्थळ=www.air-austral.com|मुख्यालय=[[रोलाँ गॅरोस विमानतळ]], [[रेयुनियों]]}} '''एर ऑस्ट्राल''' ही एक [[रेयुनियों]] स्थित फ्रेंच [[विमान वाहतूक कंपनी|विमानवाहतूक कंपनी]] आहे. ही कंपनी रेयुनियों पासून [[फ्रांस|फ्रान्स]], [[दक्षिण आफ्रिका]], [[थायलंड]], [[भारत]] आणि [[हिंदी महासागर|हिंद महासागरातील]] अनेक शहरांना विमानसेवा पुरवते. एर ऑस्ट्रालकडे ९ विमाने आहेत आणि सुमारे ९०० लोक काम करतात. <ref name="TourMag">[http://www.tourmag.com/Air-Austral-renfort-de-la-flotte-et-ouverture-Bordeaux-et-Nantes-en-fevrier-2011_a38960.html Air-Austral renfort de la flotte] TourMag.com 2 June 2010. Retrieved 2010-11-04</ref> एर ऑस्ट्रालचे मुख्यालय [[रोलँड गॅरोस विमानतळ]], [[रेयूनियों|रियुनियन]] येथे आहे. <ref>"[http://www.air-austral.com/en/legal-notices.html Legal notices]." Air Austral. Retrieved on 7 9 September 2010. "Air Austral Anonymous company with executive board and supervisory board With a capital of 19 206 900€ Roland Garros Airport area 97438 Sainte Marie or BP 611 - 97472 Saint-Denis Cedex."</ref> [[चित्र:F-ONGB_(22047162675).jpg|इवलेसे| एर ऑस्ट्रालने भारतात थेट विमानसेवेसाठी [[बोईंग ७३७-८००|बोईंग ७३७-८००चा]] वापर करते.]] == गंतव्यस्थाने == ऑक्टोबर २०२२ च्या सुमारासची एर ऑस्ट्रालची गंतव्यस्थाने: {|class="wikitable sortable" ! देश किंवा प्रदेश ! शहर ! विमानतळ ! नोंदी ! class="unsortable" | संदर्भ |- | कोमोरोस || [[मोरोनी, कोमोरोस|मोरोनी]] || [[प्रिन्स सैद इब्राहिम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] || ||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.air-austral.com/en/where-we-fly/comoros.html|title =Moroni|author=|access-date=2014-06-29|website=Air Austral}}</ref> |- | फ्रान्स || [[पॅरिस]] || [[चार्ल्स डी गॉल विमानतळ]] || ||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.air-austral.com/en/where-we-fly/paris-cdg.html|title =Paris|author=Air Austral|access-date=2014-06-29}}</ref> |- | rowspan="4" | मादागास्कर || [[अंटानानारिवो]] || [[इव्हाटो विमानतळ]] || ||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.air-austral.com/en/where-we-fly/madagascar.html|title =Antananarivo|author=Air Austral|access-date=2014-06-29}}</ref> |- | [[अंट्सिरानाना]] || [[अराचार्ट विमानतळ]] || हंगामी<br>[[एवा एर]]ची विमाने वापरली जातात ||align=center| |- | [[नोसी बे]] || [[फासीन विमानतळ]] || ||align=center| |- | [[तोआमासिना]] || [[तोआमासिना विमानतळ]] || हंगामी<br>[[एवा एर]]ची विमाने वापरली जातात ||align=center| |- | rowspan="2" | मॉरिशस || [[पोर्ट लुईस]] || [[सर सीवूसागर रामगुलाम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] || ||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.air-austral.com/en/where-we-fly/mauritius-island.html|title =Port Louis|author=Air Austral|access-date=2014-06-29}}</ref> |- | [[रॉड्रिग्ज]] || [[सर गेटन डुव्हल विमानतळ]] || हंगामी<br>[[एवा एर]]ची विमाने वापरली जातात ||align=center| |- | मायोट || [[द्झाउद्झी]] || [[द्झाउद्झी पामँदझी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] || दुय्यम तळ ||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.air-austral.com/en/where-we-fly/mayotte.html|title =Dzaoudzi|author=Air Austral|access-date=2014-06-29}}</ref> |- | rowspan="2" | रेयूनियों || [[सेंट-डेनिस, रेयूनियों|सेंट-डेनिस]] || [[रोलँड गॅरोस विमानतळ]] || मुख्य तळ ||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.air-austral.com/en/where-we-fly/reunion-island.html|title =Dzaoudzi|author=Saint Denis/Saint-Pierre|access-date=2014-06-29}}</ref> |- | [[सेंट-पियरे, रेयूनियों|सेंट-पियरे]] || [[पियरफोंड्स विमानतळ]] || दुय्यम तळ ||align=center| |- | दक्षिण आफ्रिका || [[जोहान्सबर्ग]] || [[ओ. आर. तांबो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] || ||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.air-austral.com/en/where-we-fly/south-africa.html|title =Johannesburg|author=Air Austral|access-date=2014-06-29}}</ref> |- | थायलंड || [[बँकॉक]] || [[सुवर्णभूमी विमानतळ]] || ||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.air-austral.com/en/where-we-fly/thailand.html|title =Bangkok|author=Air Austral|access-date=2014-06-29}}</ref> |- |} === इंटरलाइन करार === * [[फ्रेंच बी]]<ref>{{cite web|url=https://frenchbee.dohop.com/|title=Frenchbee Connect|work=Dohop|access-date=16 July 2024|archive-date=2024-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240716121752/https://frenchbee.dohop.com/|url-status=dead}}</ref> * [[स्विस इंटरनॅशनल एरलाइन्स]]<ref name="SWISS partner airlines">{{cite web|url=https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|title=Fees for partner airlines|website=SWISS|access-date=27 September 2018|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809150931/https://www.swiss.com/gb/en/prepare/baggage/baggage-provisions-partners|url-status=live}}</ref> * [[थाई एरवेझ इंटरनॅशनल]] === कोडशेर करार<ref>{{Cite web |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/air-austral-to-suspend-chennai-reunion-flight/articleshow/98554289.cms |title=Air Austral to suspend Chennai-Reunion flight |publisher=Mumbai Mirror |language=en }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{div col}} * [[एर फ्रान्स]] * [[एर मादागास्कर]] * [[एर इंडिया]] * [[एर मॉरिशस]] * [[एवा एर]]<ref>{{cite web|title=Ewa Air Resumes Dzaoudzi – Antananarivo Route in NW25|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250916-zdnw25dzatnr}}</ref> * [[केन्या एरवेझ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220901-kquucodeshare|title=KENYA AIRWAYS / AIR AUSTRAL BEGINS CODESHARE PARTNERSHIP IN LATE-AUGUST 2022|website=Aeroroutes|date=1 September 2022}}</ref> {{div col end}} == विमानताफा == [[चित्र:F-ONOU_B777-3Q8ER_Air_Austral_MAN_26NOV14_(2).jpg|इवलेसे| एर ऑस्ट्रालचे [[बोईंग ७७७|बोईंग ७७७-३००ईआर]]]] [[चित्र:AIR_AUSTRAL_B787_Domenjod_27-02-2017.jpg|इवलेसे| एर ऑस्ट्रालचे [[बोईंग ७८७|बोईंग ७८७-८]]]] ऑगस्ट २०२२मध्ये एर ऑस्ट्रालकडे खालील प्रकाराची विमाने होती:<ref>https://www.planespotters.net/airline/Air-Austral {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805183224/https://www.planespotters.net/airline/Air-Austral |date=2017-08-05 }} consulted 13 August 2022</ref> {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |+एर ऑस्ट्रeल leHe ! rowspan="2" | विमान ! rowspan="2" | सेवारत ! rowspan="2" | खरेदीवर ! colspan="4" | प्रवासी ! rowspan="2" | नोंदी |- style="background:#09c;" ! <abbr title="Club Austral">जे</abbr> ! <u>डब्ल्यू</u> ! <abbr title="Loisirs Class">वाय</abbr> ! एकूण |- | [[एरबस ए२२०|एरबस ए२२०-३००]] | ३ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.flightglobal.com/airlines/reunions-air-austral-receives-first-a220/144779.article|title=Reunion's Air Austral receives first A220}}</ref> | &mdash; | &mdash; | १२ | १२० | १३२ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/82359-runions-air-austral-air-madagascar-select-a220|title=Réunion's Air Austral, Air Madagascar select A220|website=ch-aviation|access-date=Mar 8, 2020}}</ref> | |- | [[बोईंग ७७७|बोईंग ७७७-३००ईआर]] | ३ | &mdash; | १८ | ४० | ३८४ | ४४२ | |- | [[बोईंग ७८७|बोईंग ७८७-८]] <ref name="FlightglobalAirAustralTakesFirst787">{{स्रोत बातमी|last=Toh|first=Mavis|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/picture-air-austral-takes-first-787-425725/|title=Air Austral takes first 787|date=25 May 2016|publisher=[[Flightglobal]]|location=Singapore|access-date=25 May 2016}}</ref> | २ | &mdash; | १८ | &mdash; | २४४ | २६२ | |- ! एकूण ! ८ ! &mdash; ! colspan="5" | |} === निवृत्त विमाने === {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:left;" |+ एर ऑस्ट्रालचा माजी ताफा{{citation needed|date=March 2022}} |- ! विमान ! एकूण ! ताफ्यात समाविष्ट ! सेवानिवृत्त ! नोंदी |- |[[एटीआर ७२-५००]] |३ |२००० |२०२२ |<ref name="ifn.news">{{Cite web|last=Fiedler|first=Jan-Hendrik|date=Oct 12, 2019|title=Air Austral signs agreement for three Airbus A220|work=International Flight Network|url=https://www.ifn.news/posts/air-austral-signs-agreement-for-three-airbus-a220/|access-date=Mar 8, 2020|archive-date=2023-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117153350/https://www.ifn.news/posts/air-austral-signs-agreement-for-three-airbus-a220/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/112936-runions-air-austral-ends-atr72-operations|title=Réunion's Air Austral ends ATR72 operations|website=Ch-Aviation|access-date=23 February 2022}}</ref> |- |[[बोईंग ७३७-३००]] |१ |१९९४ |२०११ | |- |[[बोईंग ७३७-३००क्यूसी]] |२ |१९९७ |२०१६ | |- |[[बोईंग ७३७-५००]] |१ |१९९० |२०११ | |- |[[बोईंग ७३७-८००]] |२ |२०१० |२०२३ | |- |[[बोईंग ७६७-३००ईआर]] |१ |२००९ |२००९ | |- |[[बोईंग ७७७-२००ईआर]] |३ |२००३ |२०१७ | |- |[[बोईंग ७७७-२००एलआर]] |१ |२०११ |२०१५ | |- |[[बोईंग ७७७-३००ईआर]] |२ |२०१३ |२०१७ | |- |[[फोक्कर एफ२८ फेलोशिप]] |१ |१९८९ |१९९५ | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:फ्रान्समधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:रेयुनियोंमधील विमानकंपन्या]] pef3zf2tpho4tv35xv4maenbe0gc5sx 10 341845 2708743 2703397 2026-09-09T12:13:52Z Nitin.kunjir 4684 2708743 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | title = झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | state = collapsed |listclass = hlist | group1 = अफगाणिस्तान | list1 = * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१४|२०१४]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१५-१६|२०१५-१६]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१६-१७|२०१६-१७]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२२|२०२२]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५–२६|२०२५-२६]] | group2 = ऑस्ट्रेलिया | list2 = * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००४|२००४]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|२०२६]] | group3 = बांगलादेश | list3 = * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००६|२००६]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००६-०७|२००६-०७]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००९|२००९]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०११|२०११]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१३|२०१३]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१|२०२१]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२२|२०२२]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|२०२६]] | group4 = इंग्लंड | list4 = * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००१-०२|२००१-०२]] * [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००४-०५|२००४-०५]] | group5 = भारत | list5 = * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९८-९९|१९९८]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००१|२००१]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००५|२००५]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१०|२०१०]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१३|२०१३]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१५|२०१५]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१६|२०१६]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२२|२०२२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४|२०२४]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|२०२६]] | group6 = आयर्लंड | list6 = * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९८५-८६|१९८५-८६]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९०-९१|१९९०-९१]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१०-११|२०१०-११]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१५-१६|२०१५-१६]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१९-२०|२०१९-२०]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२२-२३|२०२२-२३]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३-२४|२०२३-२४]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]] | group7 = न्यू झीलंड | list7 = * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०००-०१|२०००-०१]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००५|२००५]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०११-१२|२०११-१२]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१५|२०१५]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१६|२०१६]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५|२०२५]] | group8 = पाकिस्तान | list8 = * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९४-९५|१९९४-९५]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००२-०३|२००२-०३]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०११|२०११]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१३|२०१३]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१५-१६|२०१५]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघांचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१८|२०१८]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२०-२१|२०२०-२१]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२४-२५|२०२४-२५]] | group9 = दक्षिण आफ्रिका | list9 = * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९१-९२|१९९१-९२]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९५-९६|१९९५-९६]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००१-०२|२००१-०२]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००७-०८|२००७-०८]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१४|२०१४]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५|२०२५]] | group10 = श्रीलंका | list10 = * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९८२-८३|१९८२-८३]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९४-९५|१९९४-९५]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००४|२००४]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००८-०९|२००८-०९]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१६-१७|२०१६-१७]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१९-२०|२०१९-२०]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२५|२०२५]] | group11 = वेस्ट इंडीज | list11 = * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००१|२००१]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००७-०८|२००७-०८]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१७-१८|२०१७-१८]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२२-२३|२०२२-२३]] | list13 = '''आयोजित केलेल्या स्पर्धा''' | group14 = अनेक संघ | list14 = * [[झिम्बाब्वे कोका-कोला चषक २००१|२००१]] * [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] * [[झिम्बाब्वे त्रिकोणी मालिका, २००५-०६|२००५-०६]] * [[झिम्बाब्वे त्रिकोणी मालिका, २०१०|२०१०]] * [[२०१४ झिम्बाब्वे तिरंगी मालिका|२०१४]] * [[झिम्बाब्वे त्रिकोणी मालिका, २०१६-१७|२०१६-१७]] * [[क्रिकेट विश्वचषक पात्रता, २०१८|२०१७-१८]] * [[२०१८ झिम्बाब्वे टी२० तिरंगी मालिका|२०१८]] * [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२३]] * [[२०२५ झिम्बाब्वे तिरंगी मालिका|२०२५]] | list15 = '''इतर दौरे''' | group16 = डॅनिश | list16 = * [[डॅनिश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९८-९९|१९९८-९९]] | group17 = डच | list17 = * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१७-१८|२०१७-१८]] * [[नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२२-२३|२०२२-२३]] | group18 = इंग्लिश | list18 = * [[एच. डी. जी. लेव्हसन-गोव्हर्स इलेव्हन क्रिकेट संघाचा रोडेशिया दौरा, १९०९-१०|१९०९-१०]] | group19 = केनिया | list19 = * [[केन्या क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९८०-८१|१९८०-८१]] * [[केन्या क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००२-०३|२००२-०३]] * [[केन्या क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००५-०६|२००५-०६]] * [[केन्या क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००९-१०|२००९-१०]] * [[केन्या क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०११-१२|२०११-१२]] | group20 = बहुराष्ट्रीय | list20 = * [[आंतरराष्ट्रीय इलेव्हन क्रिकेट संघाचा विश्व दौरा, १९६१-६२|१९६१-६२]] * [[कॉमनवेल्थ इलेव्हन क्रिकेट संघाचा रोडेशिया दौरा, १९६२-६३|१९६२-६३]] * [[आंतरराष्ट्रीय वांडरर्सचा रोडेशिया दौरा, १९७२-७३|१९७२-७३]] * [[आंतरराष्ट्रीय वांडरर्सचा रोडेशिया आणि ट्रान्सवाल दौरा, १९७४-७५|१९७४-७५]] * [[आंतरराष्ट्रीय वांडरर्सचा रोडेशिया दौरा, १९७५-७६|१९७५-७६]] | group21 = नामिबिया | list21 = * [[नामिबिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००२-०३|२००२-०३]] * [[नामिबिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] * [[नामिबिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००४-०५|२००४-०५]] * [[नामिबिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२२|२०२२]] | group22 = स्कॉटिश | list22 = * [[स्कॉटिश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९३-९४|१९९३-९४]] | group23 = यूएई | list23 = * [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१९|२०१८-१९]] | group24 = पाकिस्तान अ | list24 = * [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२३|२०२३]] }} <noinclude> [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट टूर नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> fedgi3g3yamk3wq8nf5p24xblcrkze8 0 345536 2708926 2383161 2026-09-10T06:26:29Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2708926 wikitext text/x-wiki '''भाकृसंप-राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संशोधन संस्था''' किंवा '''राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संशोधन संस्था''' (ICAR- National Bureau of Animal Genetic Resources (ICAR-NBAGR)) ही कृषीउपयोगी पशु आधारीत संशोधन संस्था असून या संस्थेचे मुख्यालय [[हरियाणा]] राज्यातील [[कर्नाल]] येथे आहे. ही संस्था भारत सरकारच्या कृषी मंत्रालय, [[भारतीय कृषी संशोधन परिषद]] अंतर्गत स्वायत्त संस्था आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.bhaskar.com/news/national-animal-genetic-resource-bureau-celebrated-its-establishment-day-024539-2778555.html |title=राष्ट्रीय पशु आनुवांशिक संसाधन ब्यूरो ने अपना स्थापना दिवस मनाया |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= दैनिक भास्कर |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ मार्च २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}</ref> २१ सप्टेंबर १९८४ रोजी बंगरुळू येथे प्रथम स्थापन करण्यात आली होती. नंतर १९८५ साली स्थानांतरित झाली आणि १९९५ साली कृषीउपयोगी पशु आधारित दोन भिन्न संस्था एकत्रित करून 'राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संशोधन संस्था' या मुख्य नावाने कार्यरत झाली. ही प्रमुख संस्था देशातील पशुधन आणि कुक्कुटपालन अनुवांशिक संसाधनांची ओळख, मूल्यमापन, व्यक्तिचित्रण, संवर्धन आणि वापर यांच्या आदेशासह कार्य करण्यासाठी समर्पित आहे. गायी, म्हैस, मेंढ्या, शेळी, घोडे, डुक्कर, उंट, कुक्कुटपालन आणि कुत्र्यांच्या मूळ जातींचे वैशिष्ट्यीकरण, दस्तऐवजीकरण आणि नोंदणी हे या संस्थेचे प्रमुख आणि ठळक वैशिष्ट्य आहे. विविध प्रजातींमधील उत्पादन, पुनरुत्पादन, पर्यावरणीय अनुकूलन आणि रोग प्रतिकारक वैशिष्ट्यांशी संबंधित विविध प्रमुख उमेदवार जनुकांसाठी 1600 SNPs ची ओळख; देशी गायी आणि म्हशींच्या जातींमध्ये वांछनीय A2 बीटा केसीन एलीलच्या उच्च वारंवारतेचे प्रात्यक्षिक, पशुधन आणि कुक्कुट जातींची नोंदणी; संवर्धन मॉडेल्सचा विकास आणि देशी पशुधन प्रजातींवर डेटाबेसची स्थापना इत्यादी कार्ये ही संस्था करते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://nbagr.icar.gov.in/en/history/ ICAR-NBAGR History] * [https://nbagr.icar.gov.in/en/message/ Director Message] * [https://www.indiascienceandtechnology.gov.in/organisations/ministry-and-departments/icar-national-bureau-animal-genetic-resources icar national bureau animal genetic resources] [[वर्ग:पशु संशोधन]] [[वर्ग:कृषी संशोधन]] tduju8y5izr9jowqa7p02n82ypggymb 0 348552 2708785 2691433 2026-09-09T15:25:32Z ~2026-41910-22 185743 2708785 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = घरोघरी मातीच्या चुली | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = [[आदेश बांदेकर]] | निर्मिती संस्था = सोहम प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | विजेते = | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * दररोज संध्या. ७.३० वाजता * दररोज रात्री १०.३० वाजता (५ जानेवारी २०२६ पासून) * दररोज रात्री १०.४५ ते ११.३० (१८ मे ते २६ जून २०२६) * दररोज रात्री ११ वाजता (२८ सप्टेंबर २०२६ पासून) | वाहिनी = [[स्टार प्रवाह]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १८ मार्च २०२४ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = मी कात टाकली! | नंतर = | सारखे = }} '''घरोघरी मातीच्या चुली''' ही [[स्टार प्रवाह]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. == कलाकार == * सुमीत पुसावळे - ऋषिकेश पुरुषोत्तम रणदिवे * [[रेश्मा शिंदे]] - जानकी कारखानीस / जानकी ऋषिकेश रणदिवे * [[सविता प्रभुणे]] - सुमित्रा पुरुषोत्तम रणदिवे * प्रतीक्षा मुणगेकर - ऐश्वर्या सयाजीराव विखे-पाटील / ऐश्वर्या सारंग रणदिवे * प्रमोद पवार - पुरुषोत्तम रणदिवे (नाना) * उदय नेने - सारंग पुरुषोत्तम रणदिवे * आरोही सांबरे - ओवी ऋषिकेश रणदिवे * आशुतोष पत्की - सौमित्र पुरुषोत्तम रणदिवे * ऋतुजा कुलकर्णी - अवंतिका सौमित्र रणदिवे * भक्ती देसाई / धनश्री काडगावकर - शर्वरी पुरुषोत्तम रणदिवे * सुनील गोडसे - सयाजीराव विखे-पाटील * [[अमिता खोपकर]] - पार्वती / लता * [[नयना आपटे]] - सरस्वती * अक्षय वाघमारे - विक्रांत * भाग्यश्री दळवी - निकिता * अश्विनी महांगडे - माया * कश्यप परुळेकर - मकरंद * सौरभ चौघुले - राहुल == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[हिंदी]] | कहानी घर घर की | [[स्टार प्लस]] | १६ ऑक्टोबर २००० - ९ ऑक्टोबर २००८ |- | [[तमिळ]] | विटुकू वीडू वासापडी | स्टार विजय | २२ एप्रिल २०२४ - १५ फेब्रुवारी २०२५ |- | [[कन्नड]] | जानकी संसारा | स्टार सुवर्णा | ६ मे २०२४ - २१ सप्टेंबर २०२४ |- | [[तेलुगू]] | इंतिती रामायणम | स्टार माँ | १० जून २०२४ - चालू |- | [[मल्याळम]] | जानकीयुदेयूम अभियुदेयूम वीडू | एशियानेट | १७ जून २०२४ - ३१ ऑक्टोबर २०२५ |} [[वर्ग:स्टार प्रवाह दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 8hdxob48lhqseiyhmeivn39y2caz8t1 2708786 2708785 2026-09-09T15:28:47Z ~2026-41910-22 185743 2708786 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = घरोघरी मातीच्या चुली | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = [[आदेश बांदेकर]] | निर्मिती संस्था = सोहम प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | विजेते = | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * दररोज संध्या. ७.३० वाजता * दररोज रात्री १०.३० वाजता (५ जानेवारी २०२६ पासून) * दररोज रात्री १०.४५ ते ११.३० (१८ मे ते २६ जून २०२६) * दररोज रात्री ११ वाजता (२८ सप्टेंबर २०२६ पासून) | वाहिनी = [[स्टार प्रवाह]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १८ मार्च २०२४ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = मी कात टाकली! | नंतर = | सारखे = }} '''घरोघरी मातीच्या चुली''' ही [[स्टार प्रवाह]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. == कलाकार == * सुमीत पुसावळे - ऋषिकेश पुरुषोत्तम रणदिवे * [[रेश्मा शिंदे]] - जानकी कारखानीस / जानकी ऋषिकेश रणदिवे * [[सविता प्रभुणे]] - सुमित्रा पुरुषोत्तम रणदिवे * प्रतीक्षा मुणगेकर - ऐश्वर्या सयाजीराव विखे-पाटील / ऐश्वर्या सारंग रणदिवे * प्रमोद पवार - पुरुषोत्तम रणदिवे (नाना) * उदय नेने - सारंग पुरुषोत्तम रणदिवे * आरोही सांबरे - ओवी ऋषिकेश रणदिवे * आशुतोष पत्की - सौमित्र पुरुषोत्तम रणदिवे * ऋतुजा कुलकर्णी - अवंतिका सौमित्र रणदिवे * भक्ती देसाई / धनश्री काडगावकर - शर्वरी पुरुषोत्तम रणदिवे * सुनील गोडसे - सयाजीराव विखे-पाटील * [[अमिता खोपकर]] - पार्वती / लता * [[नयना आपटे]] - सरस्वती * अक्षय वाघमारे - विक्रांत * भाग्यश्री दळवी - निकिता * अश्विनी महांगडे - माया * कश्यप परुळेकर - मकरंद * सौरभ चौघुले - राहुल == नव्या वेळेत == {| class="wikitable sortable" ! क्र. !! दिनांक !! वार !! वेळ |- | १ || १८ मार्च २०२४ – ४ जानेवारी २०२६ || rowspan="4"| दररोज || संध्या. ७.३० |- | २ || ५ जानेवारी – २७ सप्टेंबर २०२६ || रात्री १०.३० |- | ३ || १८ मे – २६ जून २०२६ || रात्री १०.४५ ते ११.३० (४५ मिनिटे) |- | ४ || २८ सप्टेंबर २०२६ – चालू || रात्री ११ |} == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[हिंदी]] | कहानी घर घर की | [[स्टार प्लस]] | १६ ऑक्टोबर २००० - ९ ऑक्टोबर २००८ |- | [[तमिळ]] | विटुकू वीडू वासापडी | स्टार विजय | २२ एप्रिल २०२४ - १५ फेब्रुवारी २०२५ |- | [[कन्नड]] | जानकी संसारा | स्टार सुवर्णा | ६ मे २०२४ - २१ सप्टेंबर २०२४ |- | [[तेलुगू]] | इंतिती रामायणम | स्टार माँ | १० जून २०२४ - चालू |- | [[मल्याळम]] | जानकीयुदेयूम अभियुदेयूम वीडू | एशियानेट | १७ जून २०२४ - ३१ ऑक्टोबर २०२५ |} [[वर्ग:स्टार प्रवाह दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 7ydqd4563b3b6k4qslzgmr8w30fqpym 10 349728 2708739 2696408 2026-09-09T12:05:38Z Nitin.kunjir 4684 2708739 wikitext text/x-wiki {{Navbox with collapsible groups | name = इंग्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | title = इंग्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे | state = collapsed | listclass = hlist | group1 = कसोटी आणि मर्यादित षटकांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे | state1 = expanded | list1 = {{navbox|subgroup | group1 = ऑस्ट्रेलिया | list1 = * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १८८०|१८८०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १८८२|१८८२]] * [[१८८४ ॲशेस मालिका|१८८४]] * [[१८८६ ॲशेस मालिका|१८८६]] * [[१८८८ ॲशेस मालिका|१८८८]] * [[१८९० ॲशेस मालिका|१८९०]] * [[१८९३ ॲशेस मालिका|१८९३]] * [[१८९६ ॲशेस मालिका|१८९६]] * [[१८९९ ॲशेस मालिका|१८९९]] * [[१९०२ ॲशेस मालिका|१९०२]] * [[१९०५ ॲशेस मालिका|१९०५]] * [[१९०९ ॲशेस मालिका|१९०९]] * [[१९१२ ॲशेस मालिका|१९१२]] * [[१९२१ ॲशेस मालिका|१९२१]] * [[१९२६ ॲशेस मालिका|१९२६]] * [[१९३० ॲशेस मालिका|१९३०]] * [[१९३४ ॲशेस मालिका|१९३४]] * [[१९३८ ॲशेस मालिका|१९३८]] * [[१९४८ ॲशेस मालिका|१९४८]] * [[१९५३ ॲशेस मालिका|१९५३]] * [[१९५६ ॲशेस मालिका|१९५६]] * [[१९६१ ॲशेस मालिका|१९६१]] * [[१९६४ ॲशेस मालिका|१९६४]] * [[१९६८ ॲशेस मालिका|१९६८]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७२|१९७२]] * [[१९७५ ॲशेस मालिका|१९७५]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७७|१९७७]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८०|१९८०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८१|१९८१]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८५|१९८५]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८९|१९८९]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९३|१९९३]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९७|१९९७]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००१|२००१]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००५|२००५]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि स्कॉटलंड दौरा, २००९|२००९]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१०|२०१०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि आयर्लंड दौरा, २०१२|२०१२]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१३|२०१३]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि आयर्लंड दौरा, २०१५|२०१५]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१८|२०१८]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१९|२०१९]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०|२०२०]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२३|२०२३]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२४|२०२४]] | group2 = बांगलादेश | list2 = * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००५|२००५]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१०|२०१०]] | group3 = भारत | list3 = * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३२|१९३२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३६|१९३६]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९४६|१९४६]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५२|१९५२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५९|१९५९]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६७|१९६७]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७१|१९७१]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७४|१९७४]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७९|१९७९]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८२|१९८२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८६|१९८६]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९०|१९९०]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९६|१९९६]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००२|२००२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००४|२००४]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००७|२००७]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०११|२०११]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१४|२०१४]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१८|२०१८]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२१|२०२१]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२२|२०२२]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२५|२०२५]] | group4 = आयर्लंड | list4 = * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१७|२०१७]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१९|२०१९]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०|२०२०]] * [[आयर्लंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२३|२०२३]] | group5 = न्यू झीलंड | list5 = * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३१|१९३१]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३७|१९३७]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९४९|१९४९]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५८|१९५८]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६५|१९६५]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६९|१९६९]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७३|१९७३]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७८|१९७८]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८३|१९८३]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८६|१९८६]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९०|१९९०]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९४|१९९४]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९९|१९९९]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००४|२००४]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००८|२००८]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१३|२०१३]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१५|२०१५]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२१|२०२१]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२२|२०२२]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२३|२०२३]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|२०२६]] | group6 = पाकिस्तान | list6 = * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५४|१९५४]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६२|१९६२]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६७|१९६७]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७१|१९७१]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७४|१९७४]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७८|१९७८]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८२|१९८२]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८७|१९८७]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९२|१९९२]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९६|१९९६]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००१|२००१]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००३|२००३]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००६|२००६]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१०|२०१०]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि आयर्लंड दौरा, २०१६|२०१६]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१८|२०१८]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१९|२०१९]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०|२०२०]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२१|२०२१]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२४|२०२४]] | group7 = दक्षिण आफ्रिका | list7 = * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९०७|१९०७]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९१२|१९१२]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९२४|१९२४]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९२९|१९२९]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३५|१९३५]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९४७|१९४७]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५१|१९५१]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५५|१९५५]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६०|१९६०]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६५|१९६५]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७० (प्रस्तावित)|१९७० (रद्द केली)]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९४|१९९४]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९८|१९९८]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००३|२००३]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००८|२००८]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१२|२०१२]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१७|२०१७]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२२|२०२२]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२५|२०२५]] | group8 = श्रीलंका | list8 = * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८४|१९८४]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८८|१९८८]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९१|१९९१]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९८|१९९८]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००२|२००२]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००६|२००६]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०११|२०११]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१४|२०१४]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि आयर्लंड दौरा, २०१६|२०१६]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२१|२०२१]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२४|२०२४]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|२०२६]] | group9 = वेस्ट इंडीज | list9 = * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९२८|१९२८]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३३|१९३३]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३९|१९३९]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५०|१९५०]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५७|१९५७]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६३|१९६३]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६६|१९६६]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६९|१९६९]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७३|१९७३]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७६|१९७६]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८०|१९८०]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८४|१९८४]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८८|१९८८]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९१|१९९१]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९५|१९९५]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०००|२०००]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००४|२००४]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००७|२००७]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००९|२००९]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०११|२०११]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१२|२०१२]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१७|२०१७]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०|२०२०]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२४|२०२४]] * [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२५|२०२५]] | group10 = झिम्बाब्वे | list10 = * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०००|२०००]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००३|२००३]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२५|२०२५]] }} | group2 = प्रमुख स्पर्धा आयोजित केल्या | state2 = expanded | list2 = {{navbox|subgroup | group1 = अनेक संघ | list1 = * [[१९१२ इंग्लंड तिरंगी मालिका|१९१२]] * [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] * [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] * [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] * [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] * [[२००० नॅटवेस्ट तिरंगी मालिका|२०००]] * [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१]] * [[२००२ नॅटवेस्ट मालिका|२००२]] * [[२००३ नॅटवेस्ट मालिका|२००३]] * [[२००४ नॅटवेस्ट मालिका|२००४]] * [[२००४ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] * [[२००५ एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामने (इंग्लंडमध्ये)|२००५]] * [[२००९ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००९]] * [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०१३]] * [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०१७]] * [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] }} | group3 = इतर दौरे | state3 = expanded | list3 = {{navbox|subgroup | group1 = ऑस्ट्रेलियन | list1 = * [[ऑस्ट्रेलियन आदिवासी क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १८६८|१८६८]] * [[ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि उत्तर अमेरिका दौरा, १८७८|१८७८]] * [[ऑस्ट्रेलियन इंपीरियल फोर्स टूरिंग इलेव्हन|१९१९]] * [[ऑस्ट्रेलियन सर्व्हिसेस क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९४५|१९४५]] * [[ऑस्ट्रेलियन आदिवासी क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा १८६८#वारसा|१९८८]] * [[ऑस्ट्रेलियन स्वदेशी क्रिकेट संघाच्या सामन्यांची यादी#सामना ४९ - १००|२००९]] * [[ऑस्ट्रेलियन स्वदेशी क्रिकेट संघाच्या सामन्यांची यादी#सामना १०१ - पुढे|२०१८]] | group2 = कॅनेडियन | list2 = * [[कॅनेडियन क्रिकेटचे इंग्लंड दौरे|१९५४]] | group4 = भारतीय | list4 = * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९११|१९११]] | group5 = बहु-संघ | list5 = * [[दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३२|१९३२]] * [[उर्वरित जागतिक क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७०|१९७०]] * [[पूर्व आफ्रिकन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७२|१९७२]] * [[पूर्व आफ्रिकन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७५|१९७५]] * [[उर्वरित जागतिक क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८७|१९८७]] | group6 = न्यू झीलंड | list6 = * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९२७|१९२७]] * [[न्यू झीलंड सर्व्हिसेस क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९४५|१९४५]] | group7 = पारशी | list7 = * [[पारशी क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १८८६|१८८६]] * [[पारशी क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १८८८|१८८८]] | group8 = फिलाडेल्फियन | list8 = * [[फिलाडेल्फियन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १८८४|१८८४]] * [[फिलाडेल्फियन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १८८९|१८८९]] * [[फिलाडेल्फियन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १८९७|१८९७]] * [[फिलाडेल्फियन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९०३|१९०३]] * [[फिलाडेल्फियन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९०८|१९०८]] | group9 = दक्षिण आफ्रिकन | list9 = * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १८९४|१८९४]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९०१|१९०१]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९०४|१९०४]] * [[दक्षिण आफ्रिकन फेझेला इलेव्हन|१९६१]] | group10 = श्रीलंकन | list10 = * [[श्रीलंकेतील क्रिकेटचा इतिहास#१९६८ मध्ये इंग्लंडचा दौरा (रद्द केला)|१९६८ (रद्द केली)]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७५|१९७५]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७९|१९७९]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८१|१९८१]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९०|१९९०]] | group11 = वेस्ट इंडियन | list11 = * [[वेस्ट इंडियन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९००|१९००]] * [[वेस्ट इंडियन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९०६|१९०६]] * [[वेस्ट इंडियन क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९२३|१९२३]] * [[सर फ्रँक वॉरेल इलेव्हनचा इंग्लंड दौरा, १९६४|१९६४]] | group12 = झिम्बाब्वे | list12 = * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८२|१९८२]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८५|१९८५]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८६|१९८६]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९०|१९९०]] * [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९३|१९९३]] }} | group14 = इतर स्पर्धा आयोजित केल्या | state14 = expanded | list14 = {{navbox|subgroup | group1 = अनेक संघ | list1 = * [[१९७९ आयसीसी ट्रॉफी|१९७९]] * [[१९८२ आयसीसी ट्रॉफी|१९८२]] * [[१९८६ आयसीसी ट्रॉफी|१९८६]] * [[एम.सी.सी. त्रिकोणी मालिका, २०१८|२०१८]] }} }}<noinclude> [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट टूर नेव्हिगेशनल बॉक्स]] </noinclude> 090nhx9du65alac3h2985r6ontnc8c1 0 351967 2708791 2450788 2026-09-09T15:44:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708791 wikitext text/x-wiki '''सेंट मार्टिन-इन-द-फील्ड्स''' हे इंग्लंडच्या [[लंडन|लंडन महानगराती]] [[सिटी ऑफ वेस्टमिन्स्टर|वेस्टमिन्स्टर भागात]] असलेले चर्च आहे. [[ट्रफाल्गर स्क्वेर|ट्रॅफालगार स्क्वेरच्या]] ईशान्य कोपऱ्यावर असलेले [[चर्च ऑफ इंग्लंड|चर्च ऑफ इंग्लंडचे हे पॅरिश चर्च]] आहे. सेंट [[मार्टिन ऑफ तूर्स|मार्टिन ऑफ तूर्सला]] समर्पित आहे. १७२६मध्ये बांधलेल्या या चर्चच्या ठिकाणी पूर्वी मोकळी शेतजमीन होती. त्यात हे चर्च बांधल्याने त्याला हे नाव मिळाले. == इतिहास == === रोमन काळ === २००६ मध्ये केलेल्या उत्खननात [[इ.स. ३५०]]<nowiki/>च्या सुमारास दफन केलेल्यांचे अवशेष येथे सापडले.<ref name="bbcg">{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/6196972.stm|title=Ancient body prompts new theories|date=1 December 2006|work=[[BBC News]]|access-date=15 January 2014}}</ref> ही दफनभूमी रोमन प्रथेप्रमाणे [[लंडनियम|रोमन लंडनच्या]] शहराच्या हद्दीबाहेर होती. या चर्चच्या आवारात [[रॉबर्ट बॉईल|रॉबर्ट बॉयल]], [[नेल ग्विन]], [[जॉन पार्किन्सन (वनस्पतिशास्त्रज्ञ)|जॉन पार्किन्सन]] आणि सर [[जॉन बर्केनहेड]] यांच्यासह अनेक नामवंतांना दफन करण्यात आले. [[चित्र:St_Martin-in-the-Fields_Church_Interior,_London,_UK_-_Diliff.jpg|डावे|इवलेसे| सेंट मार्टिन-इन-द-फील्ड्सचे आतील दृष्य]] लंडन शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून जवळ आणि वेस्टमिन्स्टरमधील असलेले हे चर्च लंडनमधील सर्वात प्रसिद्ध चर्चांपैकी एक आहे. १९१४-१८ दरम्यान येथील व्हिकार असलेले [[ह्यू रिचर्ड लॉरी शेपर्ड|डिक शेपर्ड]] यांनी या भागातील बेघरां आश्रय देणे सुरू केले आणि आपल्या चर्चला ''दारे नेहमी उघडी असलेले चर्च'' जाहीर केले. आजही येथे तरुण आणि बेघर लोकांना कायम मदत उपलब्ध असते. <ref name="conn">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.connection-at-stmartins.org.uk/|title=History|publisher=The Connection at St-Martin-in-the-fields|access-date=15 January 2014}}</ref> यासाठी दरवर्शी क्रिसमसच्या सुमारास दान गोळा केले जाते. <ref name="stmhistory">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www2.stmartin-in-the-fields.org/page/care/appeal.html|title=History|publisher=St Martin-in-the-Fields|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016020637/http://www2.stmartin-in-the-fields.org/page/care/appeal.html|archive-date=16 October 2012|access-date=15 January 2014}}</ref> == उल्लेख == सेंट मार्टिन-इन-द-फील्ड्सच्या इमारतीचा बाह्य भाग ''[[नॉटिंग हिल (चित्रपट)|नॉटिंग हिल]],'' ''[[एनिग्मा (२००१ चित्रपट)|एनिग्मा]]'' सारख्या अनेक चित्रपट आणि ''[[डॉक्टर हू]]'' आणि ''[[शेरलॉक (दूरचित्रवाणी मालिका)|शेरलॉकसह]]'' दूरचित्रवाणी कार्यक्रमांसह चित्रपटांमध्ये वारंवार दिसून येतो. या चर्चचा उल्लेख खालील कादंबऱ्यांमध्ये आढळतो: * १८५० - ''[[डेव्हिड कॉपरफिल्ड (कादंबरी)|डेव्हिड कॉपरफिल्ड]], [[चार्ल्स डिकन्स]]'' * १९०८ - [[अ रूम विथ अ व्ह्यू (कादंबरी)|अ रूम विथ अ व्ह्यू]], [[ई.एम. फॉर्स्टर]] * १९२८ - [[द लास्ट पोस्ट (कादंबरी)|''द लास्ट पोस्ट'']], [[फोर्ड मॅडॉक्स फोर्ड|फोर्ड मॅडॉक्स फोर्डच्या]] [[परेड्स एंड]] या चार कादंबऱ्यांच्या संचातील शेवटचा भाग * १९४९ - ''[[नाइंटीन एटी-फोर|१९८४]],'' [[जॉर्ज ऑर्वेल]] * १९४९ - ''[[द पॅरासाइट्स (कादंबरी)|द पॅरासाइट्स]]'' [[डॅफ्ने डु मॉरियर|डॅफ्ने डू मॉरियर]] * २००४ - [[क्विकसिल्व्हर (कादंबरी)|क्विकसिल्व्हर]], [[नील स्टीवन्सन]] * 2012 - ''[[विंटर ऑफ द वर्ल्ड]], [[केन फोलेट]]'' [[पुणे|पुण्यातील]] [[सेंट मेरीझ चर्च (पुणे)|सेंट मेरी चर्चची]] रचना सेंट मार्टिनच्या शैलीत करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://worldcat.org/oclc/271844262|title=Deccan Queen : a spatial analysis of Poona in the nineteenth and early twentieth centuries|last=Mullen|first=Wayne|date=2001|oclc=271844262}}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == शाही चर्च == हे चर्च [[ब्रिटिश राजघराणे|राजघराण्याचे]] पॅरिश चर्च आहे, <ref>King [[George I of Great Britain|George I]] was a [[churchwarden]] and [[Mary of Teck|Queen Mary]] attended services regularly.</ref> तसेच [[१० डाउनिंग स्ट्रीट]] मधील युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधानही येथे अनेकदा येतात. <ref>This falls within its parish, and the Trafalgar Square link strengthens the bond — the church flies the [[White Ensign]] of the [[Royal Navy]] rather than the Union Flag, and traditionally the church bells are rung to proclaim a naval victory.</ref> == भिक्षागृहे == सेंट मार्टिन-इन-द-फील्ड्स चर्चने २१ सप्टेंबर, १८८६ रोजी स्वतःचे भिक्षागृह सुरू केले. येथील १९ चर्च विश्वस्त महिलांसाठी साप्ताहिक भत्ता देत असत == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी|2|refs=<ref name=survey>{{cite book | chapter = Appendix: Vicars of St. Martin-in-the-Fields | title = Survey of London: volume 20: St Martin-in-the-Fields'', part III: Trafalgar Square & Neighbourhood | year = 1940 | chapter-url = http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=68428 | pages = 31–54, 128 | editor-last1 = Gater | editor-first1 = G.H. | editor-last2 = Hiorns | editor-first2 = F.R. | via = British History Online | publisher = [[London County Council]] | access-date = 15 January 2014 }}</ref>}} [[वर्ग:लंडनमधील इमारती व वास्तू]] [[वर्ग:लंडनमधील चर्च]] [[वर्ग:इ.स. १७२६ मधील निर्मिती]] i67mzv2k3jfqppygkodvq4z10dl4ts2 0 353743 2708840 2502705 2026-09-09T19:29:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708840 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ | image = | imagesize = | caption = | start_date = ३० ऑगस्ट | end_date = ९ सप्टेंबर २०२४ | administrator = [[आशियाई क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|राऊंड-रॉबिन]] | host = {{flag|मलेशिया}} | champions = {{cr|MAS}} | runner up = {{cr|KUW}} | participants = ७ | matches = २१ | player of the series = | most runs = {{cricon|MAS}} [[सय्यद अझीज]] (२१६) | most wickets = {{cricon|KUW}} यासीन पटेल (१५) | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता#पात्रता अ | next_year = }} {{2026 ICC Men's T20 World Cup sidebar}} '''२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ''' ही क्रिकेट स्पर्धा होती जी [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया|पात्रता प्रक्रियेचा]] भाग बनली होती. ऑगस्ट आणि सप्टेंबर २०२४ मध्ये [[मलेशिया]]ने याचे आयोजन केले होते.<ref>{{cite web|url=https://www.wisden.com/series/icc-mens-t20-world-cup-2026/cricket-news/how-does-qualification-for-the-2026-t20-world-cup-work |title=How does qualification for the 2026 T20 World Cup work? |work=Wisden |access-date=10 June 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://czarsportzauto.com/2026-icc-mens-t20-world-cup-asia-qualifier-a/|title=Malaysia Cricket to host 2026 ICC Men's T20 World Cup Asia Qualifier A in August/September 2024|work=Czarsports|date=31 May 2024 | access-date=10 June 2023}}</ref> स्पर्धेतील अव्वल दोन संघ [[२०२५ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया-पूर्व आशिया पॅसिफिक प्रादेशिक अंतिम फेरी|प्रादेशिक अंतिम फेरीत]] पोहोचले,<ref>{{cite web|url=https://www.wisden.com/series/icc-mens-t20-world-cup-2026/cricket-news/how-does-qualification-for-the-2026-t20-world-cup-work |title=How does qualification for the 2026 T20 World Cup work? |work=Wisden |access-date=10 June 2024}}</ref> जिथे त्यांच्यासोबत [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ओमान]] सामील होतील, ज्यांना [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|मागील टी-२० विश्वचषक स्पर्धेत]] सहभागी झाल्यानंतर बाय देण्यात आले होते आणि [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता ब|उप-प्रादेशिक पात्रता ब]] मधील दोन अन्य संघ. ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|HK}}<ref>{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/3173/Hong-Kong%2C-China-Men%27s-Squad-Begins-Campaign-to-Qualify-for-2026-ICC-T20-World-Cup |title=Hong Kong, China men's squad begins campaign to qualify for 2026 ICC T20 World Cup |work=Cricket Hong Kong, China |access-date=11 August 2024 |archive-date=2024-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203164953/https://www.crickethongkong.com/news-detail/3173/Hong-Kong%2C-China-Men%27s-Squad-Begins-Campaign-to-Qualify-for-2026-ICC-T20-World-Cup |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|KUW}}<ref name="Asia">{{cite web|url= https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-sub-regional-asia-qualifier-a-malaysia-hosts-competitive-battle-for-men-s-t20-world-cup-qualification#:~:text=Squad%3A%20Mohammad%20Nizakat%20Khan*%2C,%2C%20Adil%20Mehmood%2C%20James%20Atkinson.&text=Kuwait%20comes%20into%20the%20tournament,qualify%20for%20the%20World%20Cup |title=ICC Men’s T20 World Cup Sub Regional Asia Qualifier A: Malaysia Hosts Competitive Battle for Men’s T20 World Cup Qualification |work=International Cricket Council |date=29 August 2024}}</ref> ! {{cr|MAS}}<ref>{{cite web|url= https://www.facebook.com/share/p/QxiQNCHNHWWo1Ydi |title= Presenting Team Malaysia for ICC Men's T20 World Cup Sub-Regional Asia Qualifier A |work=Malaysian Cricket Association |via=Facebook |access-date=29 August 2024}}</ref> ! {{cr|MDV}}<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/share/p/VH9Rj4U1wwRTsDnC/ |title=Maldives national men's squad announced! |work=Cricket Board of Maldives |via=Facebook |access-date=20 August 2024}}</ref> ! {{cr|MNG}}<ref name="Asia"/> ! {{cr|MYA}}<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/share/p/wWMYsQNQ6GMsApEY/ |title=ICC Men's T20 WC Asia Qualifier A 2024 Myanmar Men's Squad|work=Myanmar Cricket Federation |via=Facebook |access-date=7 August 2024}}</ref> ! {{cr|SIN}}<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/share/p/DZ7o8d2kHzPP8CEX/ |title=The Singapore Squad has been announced! |work=Singapore Cricket Association |via=Facebook |access-date=19 July 2024}}</ref> |- |valign=top| * [[निजाकत खान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[झीशान अली]] * [[मार्टिन कोएत्झी]] * [[बाबर हयात]] * रजब हुसेन * अतीक इक्बाल * [[अनस खान]] * [[एहसान खान]] * [[एजाज खान]] * [[यासिम मुर्तझा]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[आयुष शुक्ला]] * दर्श व्होरा |valign=top| * [[मोहम्मद अस्लम (क्रिकेटर)|मोहम्मद अस्लम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[इलियास अहमद]] * मिर्झा अहमद * [[नवाफ अहमद]] * क्लिंट अँटो * मुहम्मद आकीफ * [[मीट भावसार]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[अदनान इद्रीस]] * [[शिराज खान]] * निमिष लाठीफ * सय्यद मोनिब * उस्मान पटेल ([[यष्टिरक्षक]]) * यासीन पटेल * [[रविजा संदारुवान]] * मोहम्मद शफीक * [[बिलाल ताहिर]] * मुहम्मद उमर |valign=top| * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]]) * मुहम्मद अमीर * अहमद अकील * अझरी अझर * [[अहमद फैज]] * ऐनूल हाफिज * रिझवान हैदर * अस्लम खान * [[शर्विन मुनिन्दी]] * राजकुमार राजेंद्रन * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरनदीप सिंग]] * विजय उन्नी * झुबैदी झुल्कीफले |valign=top| * अझ्यान फरहाथ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * उमर आदम ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * मबसार अब्दुल्ला * इस्माईल अली * मोहम्मद आझम * इब्राहिम हसन * पियाल कुमार * मोहम्मद मिवा * अझीन रफीक * मोहम्मद रिशवान * इब्राहिम रिझान * लीम शफीक * मोहम्मद शियाम * अली शुनान * गेदरा विजेसिंगा |valign=top| * लुव्हसानझुंडुई एर्डेनेबुलगन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * तेमुलें अमरमेंड * टर्बल्ड बटजरगल * एनखबत बतखुयाग * गंडेंबरेल गानबोल्ड * सोडबिलेग गांटुल्गा * दावासुरें जम्यांसुरें * ओढ लुटबायर ([[यष्टिरक्षक]]) * बाट-यलालत नमसराई * न्यांबातर नारनबातर * सांचिर नटसगदोर्ज * झोलजावखलान शुरेंटसेटसेग * तुरमुंख तुमुरसुख * मोहन विवेकानंदन |valign=top| * हटेत लिन आंग ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * म्यात थु आंग * थुया आंग * खिन आये ([[यष्टिरक्षक]]) * पैंग दानु * आंग को को * स्वान हटेट को को ([[यष्टिरक्षक]]) * हटेट लिन ओह * नाय लिन हटुन * को को लिन थू * ल्विन माव * न्यिंग चाम सो * ये नैंग तुन * पाय फ्यो वाई |valign=top| * [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]]) * [[जनक प्रकाश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * [[विनोथ बस्करन]] * हर्ष भारद्वाज * [[सुरेंद्र चंद्रमोहन]] * [[अमन देसाई]] * [[अरित्रा दत्ता]] * रमेश कालिमुथू * अमर्त्य कौल * [[अर्जुन मुत्रेजा]] * [[अनिश परम]] * [[अक्षय पुरी]] * राऊल शर्मा * राहुल शेषाद्री * विल्यम सिम्पसन |} ==गुण सारणी== {{२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया उप-प्रादेशिक पात्रता अ गुणफलक}} स्रोत:[https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-asia-qualifier-a-2024-1447465/points-table-standings ईएसपीएन क्रिकइन्फो]<br />{{color box|#cfc}} [[२०२५ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आशिया-पूर्व आशिया पॅसिफिक प्रादेशिक अंतिम फेरी|प्रादेशिक अंतिम फेरी]]साठी पात्र ==फिक्स्चर== {{Single-innings cricket match | date = ३० ऑगस्ट २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|MAS}} | team2 = {{cr|MDV}} | score1 = २०३/३ (२० षटके) | runs1 = झुबैदी झुल्कीफले ७२ (४६) | wickets1 = अझ्यान फरहाथ १/१२ (२ षटके) | score2 = १०९/६ (२० षटके) | runs2 = उमर आदम ४६ (३२) | wickets2 = [[शर्विन मुनिन्दी]] २/७ (२ षटके) | result = मलेशिया ९४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447477.html धावफलक] | venue = [[बायुमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[तबारक दार]] (हाँग काँग) आणि [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) | motm = [[सय्यद अझीज]] (मलेशिया) | toss = मालदीवने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मोहम्मद शियाम आणि गेडारा विजेसिंघा (मालदीव) या दोघांनीही त्यांचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३० ऑगस्ट २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|MYA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ५०/७ (२० षटके) | runs1 = को को लिन थू १५ (२१) | wickets1 = [[अनस खान]] २/९ (४ षटके) | score2 = ५१/१ (४.३ षटके) | runs2 = [[झीशान अली]] १८ (८) | wickets2 = | result = हाँग काँग ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447478.html धावफलक] | venue = [[यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी, सेलंगोर|बांगी]] | umpires = [[फैसल आफ्रिदी]] (पाकिस्तान) आणि [[बुद्धी प्रधान]] (नेपाळ) | motm = [[अनस खान]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३० ऑगस्ट २०२४ | time = १३:४५ | daynight = | team1 = {{cr-rt|KUW}} | team2 = {{cr|MGL}} | score1 = २१०/८ (२० षटके) | runs1 = क्लिंट अँटो ७५ (४२) | wickets1 = लवसानझुंडाई एर्डेनेबुलगन २/३० (४ षटके) | score2 = ५० (१८.३ षटके) | runs2 = तेमुलें अमरमेंड २१[[नाबाद|*]] (३०) | wickets2 = [[शिराज खान]] ३/८ (४ षटके) | result = कुवेत १६० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447479.html धावफलक] | venue = [[बायुमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) आणि [[शिजू सॅम]] (यूएई) | motm = क्लिंटो अँटो (कुवेत) | toss = मंगोलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = सोडबिलेग गंटुल्गा आणि सांचिर नटसगदोर्ज (मंगोलिया) या दोघांनीही त्यांचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३१ ऑगस्ट २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|MDV}} | score1 = १५३/७ (२० षटके) | runs1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ५१ (४२) | wickets1 = लीम शफीक २/२७ (४ षटके) | score2 = १०६/८ (२० षटके) | runs2 = मोहम्मद शियाम २५[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = अमर्त्य कौल ३/२० (४ षटके)<br/>[[जनक प्रकाश]] ३/२० (४ षटके) | result = सिंगापूर ४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447480.html धावफलक] | venue = [[बायुमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[बुद्धी प्रधान]] (नेपाळ) | motm = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] (सिंगापूर) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = राहुल शेषाद्री आणि विल्यम सिम्पसन (सिंगापूर) या दोघांनीही त्यांचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३१ ऑगस्ट २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|MYA}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ७५/७ (२० षटके) | runs1 = पाय फ्यो वाई २६ (३३) | wickets1 = विजय उन्नी १/९ (३ षटके) | score2 = ७८/४ (९.४ षटके) | runs2 = [[विरनदीप सिंग]] २३[[नाबाद|*]] (१४) | wickets2 = पाय फ्यो वाई ३/२० (४ षटके) | result = मलेशिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447481.html धावफलक] | venue = [[यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी, सेलंगोर|बांगी]] | umpires = [[शिजू सॅम]] (यूएई) आणि [[तबारक दार]] (हाँग काँग) | motm = [[विरनदीप सिंग]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अझरी अझर (मलेशिया) आणि ल्विन माव (म्यानमार) या दोघांनीही त्यांचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३१ ऑगस्ट २०२४ | time = १३:४५ | daynight = | team1 = {{cr-rt|MGL}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १७ (१४.२ षटके) | runs1 = मोहन विवेकानंदन ५ (१८) | wickets1 = [[एहसान खान]] ४/५ (३ षटके) | score2 = १८/१ (१.४ षटके) | runs2 = [[झीशान अली]] १५[[नाबाद|*]] (६) | wickets2 = ओड लुटबायर १/५ (०.४ षटके) | result = हाँग काँग ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447482.html धावफलक] | venue = [[बायुमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[फैसल आफ्रिदी]] (पाकिस्तान) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[एहसान खान]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = एनखबत बतखुयाग आणि टर्बल्ड बटजरगल (मंगोलिया) दोघांनीही टी२०आ पदार्पण केले. | notes = [[आयुष शुक्ला]] (हाँग काँग) हा टी२०आ सामन्यात सलग चार निर्धाव षटके टाकणारा तिसरा गोलंदाज ठरला.{{cn|date=August 2024}} }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २ सप्टेंबर २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २०१/८ (२० षटके) | runs1 = झीशान अली ७० (३५) | wickets1 = अक्षय पुरी २/३८ (३ षटके) | score2 = ७३/४ (८ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] २२ (९) | wickets2 = [[एहसान खान]] ३/१८ (२ षटके) | result = हाँगकाँग २३ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447483.html धावफलक] | venue = [[बायुमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[बुद्धी प्रधान]] (नेपाळ) आणि [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) | motm = झीशान अली (हाँग काँग) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सिंगापूरला ८ षटकांत ९७ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले होते. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २ सप्टेंबर २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|KUW}} | team2 = {{cr|MDV}} | score1 = २२६/४ (२० षटके) | runs1 = उस्मान पटेल १११[[नाबाद|*]] (५२) | wickets1 = इब्राहिम हसन २/२८ (३ षटके) | score2 = ८४/७ (२० षटके) | runs2 = उमर आदम २७ (१३) | wickets2 = यासीन पटेल ३/१८ (४ षटके) | result = कुवेत १४२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447484.html धावफलक] | venue = [[यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी, सेलंगोर|बांगी]] | umpires = [[फैसल आफ्रिदी]] (पाकिस्तान) आणि [[तबारक दार]] (हाँग काँग) | motm = उस्मान पटेल (कुवेत) | toss = मालदीवने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = उस्मान पटेल (कुवेत) यांनी टी२०आ मध्ये पहिले [[शतक]] झळकावले.{{cn|date=September 2024}} }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २ सप्टेंबर २०२४ | time = १३:४५ | daynight = | team1 = {{cr-rt|MYA}} | team2 = {{cr|MGL}} | score1 = १३२/६ (२० षटके) | runs1 = पाय फ्यो वाई ३९ (४१) | wickets1 = मोहन विवेकानंदन २/२१ (४ षटके) | score2 = ६१/९ (२० षटके) | runs2 = सांचिर नटसगदोर्ज ११ (३५) | wickets2 = खिन आये २/५ (२ षटके) | result = म्यानमारने ७१ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447485.html धावफलक] | venue = [[यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी, सेलंगोर|बांगी]] | umpires = [[तबारक दार]] (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = पाय फ्यो वाई (म्यानमार) | toss = मंगोलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ सप्टेंबर २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|MDV}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = उमर आदम २६ (१५) | wickets1 = [[एहसान खान]] ३/२० (४ षटके) | score2 = १०७/१ (९ षटके) | runs2 = [[झीशान अली]] ५०[[नाबाद|*]] (२१) | wickets2 = मोहम्मद शियाम १/२२ (१ षटक) | result = हाँग काँग ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447486.html धावफलक] | venue = [[यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी, सेलंगोर|बांगी]] | umpires = [[फैसल आफ्रिदी]] (पाकिस्तान) आणि [[शिजू सॅम]] (यूएई) | motm = अतीक इक्बाल (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मबसार अब्दुल्ला (मालदीव) ने त्याचे टी२०आ पदार्पण केले. * [[निजाकत खान]] (हाँग काँग) ने टी२०आ मध्ये २,००० धावा पूर्ण केल्या.{{cn|date=September 2024}} }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ सप्टेंबर २०२४ | time = १३:४५ | daynight = | team1 = {{cr-rt|MYA}} | team2 = {{cr|KUW}} | score1 = ४७/७ (२० षटके) | runs1 = पाय फ्यो वाई १६ (३८) | wickets1 = यासीन पटेल ३/६ (४ षटके) | score2 = ४८/२ (३.३ षटके) | runs2 = [[रविजा संदारुवान]] २० (७) | wickets2 = पैंग दानु १/२३ (१.३ षटके) | result = कुवेत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447487.html धावफलक] | venue = [[बायुमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[तबारक दार]] (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = यासीन पटेल (कुवेत) | toss = कुवेतने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ सप्टेंबर २०२४ | time = १३:४५ | daynight = | team1 = {{cr-rt|MAS}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १८२/६ (२० षटके) | runs1 = [[सय्यद अझीज]] ५३ (२२) | wickets1 = रमेश कालिमुथू २/५३ (४ षटके) | score2 = १८१/७ (२० षटके) | runs2 = [[अनिश परम]] ७८[[नाबाद|*]] (४६) | wickets2 = [[पवनदीप सिंग]] ३/२५ (४ षटके) | result = मलेशिया १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447488.html धावफलक] | venue = [[यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी, सेलंगोर|बांगी]] | umpires = [[फैसल आफ्रिदी]] (पाकिस्तान) आणि [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) | motm = [[सय्यद अझीज]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ सप्टेंबर २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|MAS}} | team2 = {{cr|KUW}} | score1 = १४७/७ (२० षटके) | runs1 = [[विरनदीप सिंग]] ४३ (३७) | wickets1 = यासीन पटेल ३/२२ (४ षटके) | score2 = १५०/२ (१५.२ षटके) | runs2 = उस्मान पटेल ५७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = विजय उन्नी १/२५ (४ षटके) | result = कुवेत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447489.html धावफलक] | venue = [[बायुमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) आणि [[बुद्धी प्रधान]] (नेपाळ) | motm = उस्मान पटेल (कुवेत) | toss = कुवेतने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ सप्टेंबर २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|MGL}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १० (१० षटके) | runs1 = गंडेंबरेल गानबोल्ड २ (४) | wickets1 = हर्षा भारद्वाज ६/३ (४ षटके) | score2 = १३/१ (०.५ षटके) | runs2 = राऊल शर्मा ७[[नाबाद|*]] (२) | wickets2 = एनखबत बतखुयाग १/१३ (०.५ षटके) | result = सिंगापूर ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447490.html धावफलक] | venue = [[यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी, सेलंगोर|बांगी]] | umpires = [[फैसल आफ्रिदी]] (पाकिस्तान) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = हर्षा भारद्वाज (सिंगापूर) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = हर्षा भारद्वाज (सिंगापूर) ने टी२०आ मध्ये पहिले पाच बळी घेतले. * मंगोलियाने टी२०आ मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय २०-२० सामन्यातील विक्रमांची यादी|संयुक्त-सर्वात कमी डावात धावा]] केल्या.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-asia-qualifier-a-2024-1447465/mongolia-vs-singapore-14th-match-1447490/match-report |work=ESPNcricinfo |title=Mongolia bowled out for 10, the joint-lowest total in men's T20Is |access-date=5 September 2024}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ सप्टेंबर २०२४ | time = १३:४५ | daynight = | team1 = {{cr-rt|MYA}} | team2 = {{cr|MDV}} | score1 = ५१ (१७ षटके) | runs1 = हतेट लिन ओओ १४ (१८) | wickets1 = उमर आदम ३/११ (४ षटके) | score2 = ५२/१ (५.३ षटके) | runs2 = इस्माईल अली २३[[नाबाद|*]] (११) | wickets2 = पाय फ्यो वाई १/१४ (२ षटके) | result = मालदीव ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447491.html धावफलक] | venue = [[बायुमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[तबारक दार]] (हाँग काँग) आणि [[बुद्धी प्रधान]] (नेपाळ) | motm = उमर आदम (मालदीव) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ सप्टेंबर २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|MDV}} | team2 = {{cr|MGL}} | score1 = १७८/६ (२० षटके) | runs1 = गेदरा विजेसिंगा ५६ (३९) | wickets1 = लुव्हसानझुंडुई एर्डेनेबुलगन ३/२९ (४ षटके) | score2 = ६१ (१९.१ षटके) | runs2 = ओड लुटबायर १८ (१७) | wickets2 = अझ्यान फरहाथ ४/५ (४ षटके) | result = मालदीव ११७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447492.html धावफलक] | venue = [[बायुमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[बुद्धी प्रधान]] (नेपाळ) आणि [[शिजू सॅम]] (यूएई) | motm = अझ्यान फरहाथ (मालदीव) | toss = मालदीवने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = टी२०आ मध्ये मालदीवची ही सर्वोच्च सांघिक खेळी आहे.{{cn|date=September 2024}} }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ सप्टेंबर २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|KUW}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १५२/९ (२० षटके) | runs1 = [[रविजा संदारुवान]] ५६ (३६) | wickets1 = रमेश कालिमुथू ५/२१ (४ षटके) | score2 = १५६/५ (१८.५ षटके) | runs2 = विल्यम सिम्पसन ४६[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = यासीन पटेल २/२७ (३.५ षटके) | result = सिंगापूर ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447493.html धावफलक] | venue = [[यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी, सेलंगोर|बांगी]] | umpires = [[तबारक दार]] (हाँगकाँग) आणि [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) | motm = रमेश कालिमुथू (सिंगापूर) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = रमेश कालिमुथू (सिंगापूर) यांनी टी२०आ मध्ये पहिले पाच बळी घेतले. *सुरेंद्रन चंद्रमोहनने टी२०आ मध्ये १००० धावा पूर्ण केल्या.{{cn|date=September 2024}} }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ सप्टेंबर २०२४ | time = १३:४५ | daynight = | team1 = {{cr-rt|MAS}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १२४ (१८.४ षटके) | runs1 = [[सय्यद अझीज]] ४० (३०) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/१२ (४ षटके) | score2 = १२१/९ (२० षटके) | runs2 = [[निजाकत खान]] ३४ (३५) | wickets2 = [[सय्यद अझीज]] ४/९ (३ षटके) | result = मलेशिया ३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447494.html धावफलक] | venue = [[बायुमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[फैसल आफ्रिदी]] (पाकिस्तान) आणि [[शिजू सॅम]] (यूएई) | motm = [[सय्यद अझीज]] (मलेशिया) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ९ सप्टेंबर २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|MYA}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = ४५ (१७.५ षटके) | runs1 = हतेत लिन आंग ११ (१५) | wickets1 = हर्षा भारद्वाज ४/८ (४ षटके) | score2 = ४७/२ (४.४ षटके) | runs2 = विल्यम सिम्पसन २४[[नाबाद|*]] (८) | wickets2 = हतेत लिन आंग १/१७ (२ षटके) | result = सिंगापूर ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447495.html धावफलक] | venue = [[बायुमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] | umpires = [[तबारक दार]] (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = हर्षा भारद्वाज (सिंगापूर) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ९ सप्टेंबर २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|MGL}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ३१ (१६.१ षटके) | runs1 = मोहन विवेकानंदन ८ (२६) | wickets1 = [[विरनदीप सिंग]] ४/५ (४ षटके) | score2 = ३५/० (२.१ षटके) | runs2 = [[सय्यद अझीज]] ३१[[नाबाद|*]] (११) | wickets2 = | result = मलेशिया १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447496.html धावफलक] | venue = [[यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी, सेलंगोर|बांगी]] | umpires = [[बुद्धी प्रधान]] (नेपाळ) आणि [[शिजू सॅम]] (यूएई) | motm = [[विरनदीप सिंग]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ९ सप्टेंबर २०२४ | time = १३:४५ | daynight = | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|KUW}} | score1 = १३९/९ (२० षटके) | runs1 = [[बाबर हयात]] ४२ (४८) | wickets1 = मोहम्मद शफीक ३/३५ (४ षटके) | score2 = ११/२ (४ षटके) | runs2 = क्लिंट अँटो ४[[नाबाद|*]] (१२) | wickets2 = [[एहसान खान]] १/२ (१ षटक) | result = निकाल नाही | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1447497.html धावफलक] | venue = [[यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी, सेलंगोर|बांगी]] | umpires = [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) आणि [[शिजू सॅम]] (यूएई) | motm = | toss = कुवेतने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढे खेळ होऊ शकला नाही. | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-asia-qualifier-a-2024-1447465 "ईएसपीएन क्रिकइन्फो"वर मालिका मुख्यपृष्ठ] {{२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक}} {{आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४}} [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] lqyvyb3u9vf67rez1t2oahmgnjxnw0t 0 355592 2708843 2637238 2026-09-09T19:41:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708843 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० पूर्व आशिया कप | start_date = ८ | end_date = १३ ऑक्टोबर २०२४ | administrator = [[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|राऊंड-रॉबिन]] आणि अंतिम सामना | host = {{flag|दक्षिण कोरिया}} | champions = {{crw|HK}} | runner up = {{crw|JPN}} | count = ४ | participants = ५ | matches = १२ | player of the series = | most runs = {{crwicon|HK}} [[मारिको हिल]] (१८१) | most wickets = {{crwicon|CHN}} मेंगटिंग लिऊ (१५) | website = | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ महिला ट्वेंटी२० पूर्व आशिया चषक | next_year = | next_tournament = }} '''२०२४ महिला ट्वेंटी२० पूर्व आशिया चषक''' ही [[ट्वेंटी-२० पूर्व आशिया कप|महिला ट्वेंटी-२० पूर्व आशिया चषकाची]] सहावी आवृत्ती होती, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] (टी२०आ) [[क्रिकेट]] स्पर्धा, जी ८ ते १३ ऑक्टोबर २०२४ दरम्यान [[दक्षिण कोरिया]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{Cite web |title=Japan Women's Cricket Squad announced for Singapore series and East Asia Cup|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/51791-japan-womens-cricket-squad-announced-for-singapore-series-and-east-asia-cup.html|access-date=10 September 2024|website=Female Cricket|date=10 September 2024 |language=en}}</ref> [[इंचियोन]] येथील [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड|येओनहुई क्रिकेट मैदाना]]वर सामने खेळले गेले.<ref>{{cite web |url= https://czarsportzauto.com/womens-east-asia-cup-confirmed-to-take-place-from-2021-2024/ |title=Women's East Asia Cup confirmed to take place from 2021-2024 |work=Czarsportz |date=18 May 2021 |access-date=20 September 2024}}</ref> [[हाँग काँग महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]] गतविजेता होता, ज्याने [[२०२३ महिला ट्वेंटी२० पूर्व आशिया चषक|२०२३ च्या अंतिम सामन्यात]] चीनचा पराभव केला होता.<ref>{{cite web |url=https://www.scmp.com/sport/cricket/article/3222164/hong-kongs-women-beat-china-east-asian-cup-thriller-head-home-sterner-test-against-india-and |title=Hong Kong's women beat China in East Asian Cup thriller, head home for sterner test against India and Bangladesh A sides |work=साउथ चायना मॉर्निंग पोस्ट |date=29 May 2023 |access-date=29 May 2023}}</ref> अंतिम सामन्यात जपानचा १० गडी राखून पराभव करून हाँगकाँगने विजेतेपद राखले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2024/articles/000011/001131.shtml |title=Hong Kong retain women's East Asia Cup |work=Cricket Europe |date=13 October 2024 |access-date=13 October 2024 }}{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- ! {{crw|CHN}} ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web|title=Hong Kong, China to Defend Title at Women’s East Asia Cricket Cup in South Korea|url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/3306/Hong-Kong,-China-to-Defend-Title-at-Women%E2%80%99s-East-Asia-Cricket-Cup-in-South-Korea|access-date=5 October 2024|work=[[क्रिकेट हाँग काँग]]|language=en|archive-date=2024-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008105248/https://www.crickethongkong.com/news-detail/3306/Hong-Kong,-China-to-Defend-Title-at-Women%E2%80%99s-East-Asia-Cricket-Cup-in-South-Korea|url-status=dead}}</ref> ! {{crw|JPN}}<ref>{{cite web|title=Women's Team Confirmed for East Asia Cup and Singapore Series|url=https://cricket.or.jp/en/archives/29242|access-date=8 September 2024|work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]|language=en|archive-date=2024-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008172417/https://cricket.or.jp/en/archives/29242|url-status=dead}}</ref> ! {{crw|MGL}} ! {{crw|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=900 |title=[합격자명단] 2024 제8회 동아시아대회 참가 여자 대한크리켓협회 국가대표 선수 합격자 명단 |trans-title=[List of successful candidates] List of successful candidates for players of the women's Korea Cricket Association national team participating in the 8th East Asian competition in 2024 |work=Korea Cricket Association |language=Korean |access-date=21 August 2024}}</ref> |- style="vertical-align:top" |valign=top| * झू कियान ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * वेई हेटिंग * वांग हुआयिंग * जियापिंग ली * मेंगटिंग लिऊ ([[यष्टिरक्षक]]) * झी मेई * मा रुईके * यांग शेन * हाँग याली * जिंग यांग * झांग यिबिंग * गोंग युटिंग * कै युझी * यान झुयिंग |valign=top| * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपकर्णधार]]) * फातिमा अमीर * बेटी चॅन * हिउ यिंग चेउंग ([[यष्टिरक्षक]]) * [[यास्मिन दासवानी]] * [[मारिको हिल]] * जॉयलीन कौर ([[यष्टिरक्षक]]) * महेकदीप कौर * [[एम्मा लाई]] * इक्रा सहर * शांझीन शहजाद ([[यष्टिरक्षक]]) * ॲलिसन सिउ * रुचिता व्यंकटेश |valign=top| * [[माई यानागीडा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अहिल्या चंदेल * कियो फुजिकावा * हिनासे गोटो * हारुणा इवासाकी * शिमाको काटो * एलेना कुसुदा-नायर्न * रिनो मोरिटा * अकारी निशिमुरा ([[यष्टिरक्षक]]) * एरिका ओडा * [[कुरुमी ओटा]] * सीका सुमी * एरिका टोगुची-क्विन * नोनोहा यासुमोतो |valign=top| * ओडझाया एर्डेनेबातर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ओतूनसुवड अमरजरगल * गानसुक अनुजीं ([[यष्टिरक्षक]]) * त्सेंडसुरेन अरिअंट्सेट्सेग * म्याग्मरजया बत्नासन * नोमुंदरी बत्तुलगा * ऊगंसुवड बायरजावखलन * मेंदबयार इंखझूल * उर्जिंदुलम गणबोल्ड * बटजरगल इचिनखोऱ्लो * एन्खबोल्ड खलिउना * बत्तसेटसेग नमुंझुल * जावझन्दुलं तुग्सजरगल |valign=top| * सेगमिन साँग ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * सेरी चांग * पार्क हायजिन * जंग जिन<!--जंग वुजिन असावे--> * सिने किम ([[यष्टिरक्षक]]) * सु जिन किम * हलीम क्वान * ही जंग ली * जिऑन म्योंग<!--जिओन सूनम्योंग असावे (?) घोषणा मध्ये नाही--> * जिओन पार्क * जिओन पार्क जुनियर * ली रा<!--ली क्योरा असावा--> * कांग राम<!--कांग ह्योराम असावा--> * किम रांग<!--किम तारांग असावा--> * हान वोन<!--हान जिवोन असावा--> |} ==राउंड-रॉबिन== ===गुणफलक=== {{२०२४ महिला टी-२० पूर्व आशिया कप गुणफलक}} ===फिक्स्चर=== {{Single-innings cricket match | date = ८ ऑक्टोबर २०२४ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|HKG}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = ११९/४ (२० षटके) | runs1 = शांझीन शहजाद ४८ (३९) | wickets1 = [[माई यानागीडा]] १/१७ (४ षटके) | score2 = ७५/५ (२० षटके) | runs2 = हिनासे गोटो २३ (५०) | wickets2 = ॲलिसन सिउ २/१६ (४ षटके) | result = हाँगकाँग ४४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451308.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = शांझीन शहजाद (हाँग काँग) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = कौर महेकदीप (हाँग काँग) ने तिचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ८ ऑक्टोबर २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|MGL}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = ५१ (१७.४ षटके) | runs1 = उगनसुव्द बायरजावखलन १२ (२०) | wickets1 = लिऊ मेंगटिंग ३/७ (४ षटके) | score2 = ५२/५ (९.१ षटके) | runs2 = यांग जिंग १७ (१७) | wickets2 = ओडझाया एर्डेनेबतर ३/२१ (४ षटके) | result = चीन ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451309.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = | toss = चीनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = वेई हेटिंग, वांग हुइइंग, मा रुईके, यांग शेन, काय युझी, यान झुयिंग (चीन), म्याग्मार्झाया बटनासन, उगानसुवद बायर्जावख्लान आणि जावझांडुलम तुग्जर्गल (मंगोलिया) या सर्वांनी त्यांचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ९ ऑक्टोबर २०२४ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|KOR}} | team2 = {{crw|MGL}} | score1 = १४५/४ (२० षटके) | runs1 = सेउंगमिन साँग ५३ (५६) | wickets1 = ओईंसुवड अमरजरगल १/१८ (३ षटके) | score2 = ११२/३ (२० षटके) | runs2 = बटजरगल इचिनखोऱ्लो ३२[[नाबाद|*]] (५४) | wickets2 = सेरी चांग २/१४ (४ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ३३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451310.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = सेउंगमिन साँग (दक्षिण कोरिया) | toss = मंगोलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ९ ऑक्टोबर २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|HKG}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = १२४/५ (२० षटके) | runs1 = [[मारिको हिल]] ४१ (४२) | wickets1 = वांग हुआयिंग २/२५ (४ षटके) | score2 = ७१/३ (२० षटके) | runs2 = जिंग यांग १९ (२२) | wickets2 = जॉयलीन कौर ३/११ (४ षटके) | result = हाँग काँग ५३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451311.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = [[मारिको हिल]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० ऑक्टोबर २०२४ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|MGL}} | team2 = {{crw|HKG}} | score1 = ३३ (१७.१ षटके) | runs1 = बटजरगल इचिनखोऱ्लो १३ (४५) | wickets1 = बेटी चॅन ३/२ (४ षटके) | score2 = ३५/१ (५.१ षटके) | runs2 = [[एम्मा लाई]] २०[[नाबाद|*]] (१९) | wickets2 = ओडझाया एर्डेनेबातर १/१२ (२.१ षटके) | result = हाँग काँग ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451312.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = बेटी चॅन (हाँग काँग) | toss = मंगोलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० ऑक्टोबर २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|KOR}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = ३२ (१५.३ षटके) | runs1 = सेऊंगमिन साँग १४ (३१) | wickets1 = [[माई यानागीडा]] ३/४ (२.३ षटके) | score2 = ३६/१ (५.१ षटके) | runs2 = अहिल्या चंदेल ११[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = सेरी चांग १/२४ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451313.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = एरिका टोगुची-क्विन (जपान) | toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = जांग जिन (दक्षिण कोरिया) ने तिचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ ऑक्टोबर २०२४ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|CHN}} | team2 = {{crw|KOR}} | score1 = ११५/४ (२० षटके) | runs1 = झी मेई ४३[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = किम रांग २/३० (४ षटके) | score2 = ६५ (१९.२ षटके) | runs2 = सेऊंगमीन साँग १० (१७) | wickets2 = मेंगतींग लिऊ ३/११ (४ षटके) | result = चीन ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451314.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = मेंगतींग लिऊ (चीन) | toss = चीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ ऑक्टोबर २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|MGL}} | score1 = १३२/६ (२० षटके) | runs1 = सीका सुमी २६[[नाबाद|*]] (३३) | wickets1 = त्सेंडसुरेन अरिऊंट्सेट्सेग २/१० (४ षटके) | score2 = ४३/९ (२० षटके) | runs2 = एन्खबोल्ड खलिउना १० (२२) | wickets2 = [[माई यानागीडा]] ३/५ (४ षटके) | result = जपानने ८९ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451315.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = [[माई यानागीडा]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ ऑक्टोबर २०२४ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = ९०/९ (२० षटके) | runs1 = [[माई यानागीडा]] ५१[[नाबाद|*]] (६०) | wickets1 = मेंगटिंग लिऊ ४/३ (४ षटके) | score2 = ७१/८ (२० षटके) | runs2 = झी मेई १६ (५४) | wickets2 = नोनोहा यासुमोतो २/९ (४ षटके) | result = जपान १९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451316.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = मेंगटिंग लिऊ (चीन) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = झांग यिबिंग (चीन) यांनी तिचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ ऑक्टोबर २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|HKG}} | team2 = {{crw|KOR}} | score1 = १४६/२ (२० षटके) | runs1 = [[मारिको हिल]] ६०[[नाबाद|*]] (५४) | wickets1 = जिऑन म्योंग १/१८ (२ षटके) | score2 = ७६/७ (२० षटके) | runs2 = सेउंगमिन साँग २१ (३३) | wickets2 = ॲलिसन सिउ ४/११ (३ षटके) | result = हाँग काँग ७० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451317.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = ॲलिसन सिउ (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ली रा (दक्षिण कोरिया) ने तिचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ==तिसरे स्थान प्ले-ऑफ== {{Single-innings cricket match | date = १३ ऑक्टोबर २०२४ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|KOR}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = ४० (१५.४ षटके) | runs1 = सेरी चांग ८ (२४) | wickets1 = मेंगटिंग लिऊ ४/१ (३.४ षटके) | score2 = ४३/० (९.१ षटके) | runs2 = झी मेई १४[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = | result = चीन १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451318.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = मेंगटिंग लिऊ (चीन) | toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==अंतिम सामना== {{Single-innings cricket match | date = १३ ऑक्टोबर २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|HKG}} | score1 = १०८/६ (२० षटके) | runs1 = हारुणा इवासाकी २२ (१५) | wickets1 = फातिमा अमीर १/९ (३ षटके) | score2 = १११/० (१६.४ षटके) | runs2 = [[मारिको हिल]] ४८[[नाबाद|*]] (५३) | wickets2 = | result = हाँग काँग १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451319.html धावफलक] | venue = [[येओनहुई क्रिकेट ग्राउंड]], [[इंचियोन]] | umpires = शाहिद गिल (दक्षिण कोरिया) आणि राजा शोएब (दक्षिण कोरिया) | motm = [[मारिको हिल]] (हाँग काँग) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/women-s-east-asia-cup-2024-25-1451285 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} {{DEFAULTSORT:२०२४ महिला टी२० पूर्व आशिया चषक}} [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] e1l39w86nwsjc9ya4ipecnlax2nmubi 0 360937 2708846 2622988 2026-09-09T19:51:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708846 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ हाँग काँग क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ६ | todate = १६ फेब्रुवारी २०२५ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|राऊंड-रॉबिन]] | host = {{flag|हाँग काँग}} | participants = ६ | matches = १५ | player of the series = | most runs = | most wickets = | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (युगांडा) | next_year = | next_tournament = }} '''२०२५ हाँग काँग क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब''' ही [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]मधील गट ब सामन्यांची दुसरी फेरी होती, ही [[क्रिकेट]] स्पर्धा [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७ क्रिकेट विश्वचषकाच्या]] पात्रता मार्गाचा भाग आहे.<ref>{{Cite web |url=https://czarsportzauto.com/https-czarsportzauto-com-cwc-challenge-league-group-b-2nd-round-2025/ |title=Cricket Hong Kong, China selected to host second round of CWC Challenge Legaue B in February 2025 |work=Czarsportz |date=15 January 2025}}</ref> ६ ते १६ फेब्रुवारी २०२५ या कालावधीत [[क्रिकेट हाँग काँग, चीन]]ने या स्पर्धेचे आयोजन केले होते, सर्व सामन्यांना [[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]] दर्जा होता.<ref>{{Cite web |url=https://www.scmp.com/sport/cricket/article/3286886/hong-kong-match-winner-murtaza-relishing-home-advantage-cricket-world-cup-bid |title=Hong Kong match-winner Murtaza relishing home advantage in Cricket World Cup bid |work=साउथ चायना मॉर्निंग पोस्ट |date=17 November 2024}}</ref> ==सराव सामने== ===तिरंगी मालिका=== {{Infobox cricket series |series = २०२५ हाँग काँग तिरंगी मालिका |image = |caption = |date = २८ जानेवारी–३ फेब्रुवारी २०२५ |place = {{flag|हाँग काँग}} |result = {{cr|HK}}ने मालिका जिंकली |player of series = |team1 = {{cr|BHR}} |team2 = {{cr|HK}} |team3 = {{cr|UGA}} |captain1 = अहमर बिन नासिर |captain2 = यासिम मुर्तझा |captain3 = [[रियाजत अली शाह]] |runs1 = ऋषभ रमेश (४६) |runs2 = [[अंशुमन रथ]] (१४८) |runs3 = [[रियाजत अली शाह]] (९९) |wickets1 = आसिफ अली (५) |wickets2 = [[नसरुल्ला राणा]] (९) |wickets3 = कॉसमस क्यूवुता (९) |previous = २०२४ }} चॅलेंज लीग सामन्यांच्या तयारीसाठी बहरैन, हाँग काँग आणि युगांडा यांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{Cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/3617/Uganda-and-Bahrain-Set-to-Compete-in-the-Men%27s-One-Day-Tri-Series-2025 |title=Uganda and Bahrain Set to Compete in the Men's One Day Tri-Series 2025 |work=Cricket Hong Kong, China |date=22 January 2025 |access-date=2025-02-07 |archive-date=2025-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123040139/https://www.crickethongkong.com/news-detail/3617/Uganda-and-Bahrain-Set-to-Compete-in-the-Men%27s-One-Day-Tri-Series-2025 |url-status=dead }}</ref> ====राउंड-रॉबिन==== =====गुणतालिका===== {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=ईएसपीएन क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url= https://www.espncricinfo.com/series/hong-kong-tri-series-od-2024-25-1470686/points-table-standings |title=HK TRI 2025 Points Table |work=ESPNcricinfo |access-date=28 January 2025}}</ref> |res_col_header=पात्रता |update=complete |team1=UGA |team2=HK |team3=BHR |result1=Q |result2=Q |result3=P |win_BHR=|loss_BHR=2|nr_BHR=|rs_BHR=259|or_BHR=100|rc_BHR=412|ob_BHR=81.5 |win_HK=1|loss_HK=1|nr_HK=|rs_HK=377|or_HK=81.5|rc_HK=378|ob_HK=100 |win_UGA=2|loss_UGA=|nr_UGA=|rs_UGA=519|or_UGA=100|rc_UGA=365|ob_UGA=100 |name_BHR={{cr|BHR}} |name_HK={{cr|HK}} |name_UGA={{cr|UGA}} |col_Q=green1 |col_P=yellow1 |text_Q=[[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्या]]साठी पात्र |text_P={{nobr|[[#तिसरे स्थान प्ले-ऑफ|तिसरे स्थान प्ले-ऑफ]]साठी पात्र}} }} =====फिक्स्चर===== {{Single-innings cricket match | date = २८ जानेवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|HKG}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = २४०/९ (५० षटके) | runs1 = [[निजाकत खान]] ८४ (७९) | wickets1 = कॉसमस क्यूवुता ४/५६ (१० षटके) | score2 = २४४/७ (५० षटके) | runs2 = [[रियाजत अली शाह]] ८४[[नाबाद|*]] (९३) | wickets2 = [[एहसान खान]] २/३२ (८ षटके) | result = युगांडा ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470691.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = नियाज अली (हाँग काँग) आणि [[तबारक दार]] (हाँग काँग) | motm = [[रियाजत अली शाह]] (युगांडा) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३१ जानेवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २७५ (४६.५) षटके) | runs1 = सायरस काकुरु ६९ (७९) | wickets1 = आसिफ अली ५/११ (२.५ षटके) | score2 = १२५ (३८.२ षटके) | runs2 = ऋषभ रमेश ४५ (७९) | wickets2 = [[अल्पेश रामजानी]] ५/१५ (६.२ षटके) | result = युगांडा १५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470692.html धावफलक] | venue = [[हाँग काँग क्रिकेट क्लब]], [[वोंग नाय चुंग गॅप]] | umpires = शेल्टन डी'क्रूझ (हाँग काँग) आणि जॉन प्रकाश (हाँग काँग) | motm = [[अल्पेश रामजानी]] (युगांडा) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १३४ (४१.१ षटके) | runs1 = आसिफ अली २९ (५०) | wickets1 = नसरुल्ला राणा ४/२२ (१० षटके) | score2 = १३७/४ (३१.५) षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ६१ (७१) | wickets2 = इम्रान खान २/२२ (८ षटके) | result = हाँग काँग ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470693.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = शेल्टन डी'क्रूझ (हाँग काँग) आणि जॉन प्रकाश (हाँग काँग) | motm = नसरुल्ला राणा (हाँग काँग) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ====अंतिम सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = २३४ (४९.२ षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] १०७ (१२९) | wickets1 = कॉसमस क्यूवुता ३/४५ (१० षटके) | score2 = १६६ (४२.२ षटके) | runs2 = [[दिनेश नाकराणी]] ४९ (७८) | wickets2 = [[नसरुल्ला राणा]] ५/२९ (८.२ षटके) | result = हाँग काँग ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470695.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[तबारक दार]] (हाँग काँग) आणि जॉन प्रकाश (हाँग काँग) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँग काँग) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ====तिसरे स्थान प्ले-ऑफ==== {{Single-innings cricket match | date = ३ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{flagdeco|HKG}} हाँग काँग अ | score1 = ७७ (२१.२ षटके) | runs1 = रिझवान बट १७ (१६) | wickets1 = शेरियार खान ५/२९ (९.२ षटके) | score2 = ७९/३ (१८.३ षटके) | runs2 = शाहिद वसिफ ३१[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = आसिफ मोहम्मद २/१९ (३ षटके) | result = हाँग काँग अ संघ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470694.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[तबारक दार]] (हाँग काँग) आणि जॉन प्रकाश (हाँग काँग) | motm = शेरियार खान (हाँग काँग अ) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===इतर सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १८७/९ (४७ षटके) | runs1 = [[कासिम नासोरो]] ९७[[नाबाद|*]] (१०६) | wickets1 = कृष्ण कलुगामेगे ३/२१ (६ षटके) | score2 = १८८/५ (२५.४ षटके) | runs2 = जस्टिन मोस्का ५२ (२६) | wickets2 = लक्ष बकरानिया २/३८ (४ षटके) | result = इटली ५ गडी राखून विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/14960638/icc-challenge-league-practice-matches/tanzania-men-team-vs-italy-men-team/scorecard धावफलक] | venue = [[हाँग काँग क्रिकेट क्लब]], [[वोंग नाय चुंग गॅप]] | umpires = | motm = कृष्ण कलुगामेगे (इटली) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = हाँग काँग अ {{flagdeco|HKG}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = २४३ (४९.५ षटके) | runs1 = सहल मालवेर्नकर ६४ (८९) | wickets1 = खालिदी जुमा ३/२७ (७ षटके) | score2 = १३१ (४३.४ षटके) | runs2 = [[कासिम नासोरो]] २५ (४९) | wickets2 = डॅनियल मॅप ५/१८ (७ षटके) | result = हाँग काँग अ संघ ११२ धावांनी विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/14960648/icc-challenge-league-practice-matches/hong-kong-a-men-team-vs-tanzania-men-team/scorecard धावफलक] | venue = [[कौलून क्रिकेट क्लब]], [[कौलून]] | umpires = | motm = सहल मालवेर्नकर (हाँग काँग अ) | toss = हाँग काँग अ संघाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|BHR}}<ref>{{cite web |title=Get ready for an epic showdown as Bahrain's national cricket team gears up for the ICC CWC Challenge League B 50-over competition in Hong Kong.|via=Instagram|url=https://www.instagram.com/p/DFOLr7JIcmU/ |date=25 January 2025}}</ref> ! {{cr|HK}}<ref>{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/3670/Home-team---Hong-Kong,-China-Squad-announced-for-ICC-World-Cup-Challenge-League-Group-B-Round-2 |title=Home team - Hong Kong, China Squad announced for ICC World Cup Challenge League Group B Round 2 |work=Cricket Hong Kong, China |date=5 February 2025 |access-date=2025-02-17 |archive-date=2025-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220062105/https://www.crickethongkong.com/news-detail/3670/Home-team---Hong-Kong,-China-Squad-announced-for-ICC-World-Cup-Challenge-League-Group-B-Round-2 |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|ITA}}<ref>{{cite web |title=Squad-La nostra squadra per la CWC Challenge League di Hong Kong. Una squadra forte pronta ad affrontare il torneo, guidata da Marcus Campopiano. Attualmente siamo al 2° posto.|language=Italian|trans-title=Squad-Our team for the CWC Challenge League in Hong Kong. A strong team ready to face the tournament, led by Marcus Campopiano. We are currently in 2nd place.|via=Instagram|url=https://www.instagram.com/p/DFaL7b-y3Uk/ |date=29 January 2025}}</ref> ! {{cr|SIN}} ! {{cr|TAN}}<ref>{{cite tweet |title=Tanzania Men's National Team for the ICC Men's CWC Challenge League B – Hong Kong Leg! |user=TanzaniaCricket |number=1879086199949988097 |date=14 January 2025}}</ref> ! {{cr|UGA}}<ref>{{cite web |url=https://kawowo.com/2025/01/21/cricket-cranes-two-changes-made-for-second-round-of-challenge-league-b |title=Cricket Cranes: Two changes made for Second Round of Challenge League B |work=Kawowo Sports |date=21 January 2025}}</ref> |- |valign=top| * अहमर बिन नासिर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल माजिद अब्बासी * फैज अहमद * सोहेल अहमद * आसिफ अली * [[इम्रान अन्वर]] * [[जुनैद अझीझ]] * [[शाहबाज बदर]] ([[यष्टीरक्षक]]) * मुहम्मद बेसिल * रिझवान बट * इम्रान खान * [[प्रशांत कुरुप]] * ऋषभ रमेश * साई सार्थक * आबिद उल्लाह शाह * आसिफ शेख |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * [[झीशान अली]] ([[यष्टीरक्षक]]) * [[हरून अर्शद]] * [[वकास बरकत]] * [[मार्टिन कोएत्झी]] * अतीक इक्बाल * [[एजाज खान]] * [[एहसान खान]] * [[निजाकत खान]] * शिव माथुर ([[यष्टीरक्षक]]) * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[आयुष शुक्ला]] |valign=top| * मार्कस कॅम्पोपियानो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * झैन अली * [[गॅरेथ बर्ग]] * स्टेफानो डी बार्टोलोमियो * थॉमस ड्राका * रकीबुल हसन * क्रिशन कलुगामेगे * [[वेन मॅडसेन]] * [[निकोलस माईओलो]] * [[जियान-पिएरो मीड]] ([[यष्टीरक्षक]]) * अँथनी मोस्का * जस्टिन मोस्का * [[जसप्रीत सिंग]] * [[ग्रँट स्ट्युअर्ट (क्रिकेटर)|ग्रँट स्ट्युअर्ट]] |valign=top| * [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[विनोथ बस्करन]] * हर्षा भारद्वाज * आर्यवीर चौधरी * अमन देसाई ([[यष्टीरक्षक]]) * सूर्यांश गुलेचा * अमर्त्य कौल * हरी कुकरेजा * रियान नाईक * थिलीपन ओमैदुराई * [[जनक प्रकाश]] * राऊल शर्मा * प्रणव सुदर्शन * ईशान स्वाने |valign=top| * [[कासिम नासोरो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अखिल अनिल * लक्ष बकरानिया * मोहम्मद इस्सा * [[अर्शन जसानी]] * खालिद जुमा * [[अली किमोते]] * ओमरी किटुंडा * राजेंद्र मारिंगंटी * सिम्बा म्बाकी * अमल राजीवन ([[यष्टीरक्षक]]) * इवान सेलेमानी * शिवराज सेल्वराज * मुकेश सुथार |valign=top| * [[रियाजत अली शाह]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[फ्रेड अचेलम]] ([[यष्टीरक्षक]]) * [[राघव धवन]] * सायरस काकुरु ([[यष्टीरक्षक]]) * कॉसमस क्यूवुता * [[श्रीदीप मांगेला]] * [[जुमा मियागी]] * पास्कल मुरुंगी * [[दिनेश नाकराणी]] * [[फ्रँक न्सुबुगा]] * [[रॉबिन्सन ओबुया]] * [[अल्पेश रामजानी]] * हेन्री सेन्यॉन्डो * [[केनेथ वैस्वा]] |} ==फिक्स्चर== {{Single-innings cricket match | date = ६ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १७१ (४६.३ षटके) | runs1 = [[जनक प्रकाश]] ५८ (९९) | wickets1 = [[नसरुल्ला राणा]] ३/४५ (१० षटके) | score2 = १७५/३ (३६.४ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ९०[[नाबाद|*]] (११६) | wickets2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ३/३८ (७.४ षटके) | result = हाँग काँग ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471828.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[लायडन हानीबल]] (श्रीलंका) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = आर्यवीर चौधरी, हरी कुकरेजा आणि थिलीपन ओमैदुराई (सिंगापूर) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २४९/९ (५० षटके) | runs1 = [[राघव धवन]] ८५ (१०५) | wickets1 = इम्रान खान ३/४६ (१० षटके) | score2 = १९७ (४४.१ षटके) | runs2 = आसिफ अली ८५ (९२) | wickets2 = [[जुमा मियागी]] ४/५२ (१० षटके) | result = युगांडा ५२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471829.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[तन्वीर अहमद]] (बांगलादेश) आणि [[तबारक दार]] (हाँग काँग) | motm = [[राघव धवन]] (युगांडा) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ऋषभ रमेश, साई सार्थक आणि आसिफ शेख (बहरैन) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = ९४ (२५.५ षटके) | runs1 = शिवराज सेल्वराज २८ (४३) | wickets1 = कृष्ण कलुगामेगे ३/१७ (४.५ षटके) | score2 = ९५/२ (१३.५ षटके) | runs2 = मार्कस कॅम्पोपियानो ४४[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = खालिदी जुमा १/२४ (५ षटके) | result = इटली ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471830.html धावफलक] | venue = [[कौलून क्रिकेट क्लब]], [[कौलून]] | umpires = [[लायडन हानीबल]] (श्रीलंका) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[ग्रँट स्ट्युअर्ट (क्रिकेटर) | ग्रँट स्ट्युअर्ट]] (इटली) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अर्शन जसानी आणि शिवराज सेल्वाराज (टांझानिया) या दोघांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ९ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १७० (४१ षटके) | runs1 = अमन देसाई ५९ (७१) | wickets1 = [[जसप्रीत सिंग]] ३/३० (८ षटके) | score2 = १७५/४ (३०.४ षटके) | runs2 = अँथनी मोस्का ४८[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = ईशान स्वाने १/३२ (७.४ षटके) | result = इटली ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471831.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि रामास्वामी वेंकटेश (हाँग काँग) | motm = अँथनी मोस्का (इटली) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ९ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १८२ (४९.४ षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ७०[[नाबाद|*]] (६६) | wickets1 = [[एहसान खान]] ३/१७ (१० षटके) | score2 = १८७/१ (३४.५ षटके) | runs2 = [[मार्टिन कोएत्झी]] १००[[नाबाद|*]] (१०९) | wickets2 = साई सार्थक १/५ (१ षटक) | result = हाँग काँग ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471832.html धावफलक] | venue = [[कौलून क्रिकेट क्लब]], [[कौलून]] | umpires = [[तन्वीर अहमद]] (बांगलादेश) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ) | motm = [[मार्टिन कोएत्झी]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[मार्टिन कोएत्झी]] (हाँग काँग) ने लिस्ट अ क्रिकेटमधील त्याचे पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web |url=https://sc.mp/bxgd3 |title=Martin Coetzee roars back into form as Hong Kong blitz Bahrain for Challenge League B win |work=साउथ चायना मॉर्निंग पोस्ट |access-date=9 February 2025}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = १३९ (४१.२ षटके) | runs1 = अखिल अनिल ५७ (९७) | wickets1 = [[इम्रान अन्वर]] ४/२२ (८ षटके) | score2 = १४०/४ (३४.१ षटके) | runs2 = सोहेल अहमद ५७[[नाबाद|*]] (८७) | wickets2 = खालिदी जुमा ३/५२ (८.१ षटके) | result = बहरैन ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471833.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[तबारक दार]] (हाँग काँग) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ) | motm = [[इम्रान अन्वर]] (बहरैन) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मुहम्मद बसिल (बहरैन) ने लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = २४३/९ (५० षटके) | runs1 = अमन देसाई ६६ (८०) | wickets1 = हेन्री सेन्सियोन्डो ४/३६ (९ षटके) | score2 = २४५/२ (४०.४ षटके) | runs2 = [[राघव धवन]] ७१[[नाबाद|*]] (६६) | wickets2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] १/५० (१० षटके) | result = युगांडा ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471834.html धावफलक] | venue = [[कौलून क्रिकेट क्लब]], [[कौलून]] | umpires = [[लायडन हानीबल]] (श्रीलंका) आणि रामास्वामी वेंकटेश (हाँग काँग) | motm = [[राघव धवन]] (युगांडा) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = राऊल शर्मा (सिंगापूर) ने लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना सोडून दिला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471835.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[तन्वीर अहमद]] (बांगलादेश) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = | toss = नाणेफेक नाही. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना सोडून दिला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471836.html धावफलक] | venue = [[कौलून क्रिकेट क्लब]], [[कौलून]] | umpires = [[तबारक दार]] (हाँग काँग) आणि रामासामी व्यंकटेश (हाँग काँग) | motm = | toss = नाणेफेक नाही. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १३ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = ११७ (३३.४ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा ३४ (४०) | wickets1 = सोहेल अहमद ४/१७ (४.४ षटके) | score2 = १२३/२ (२४.४ षटके) | runs2 = फैज अहमद ५०[[नाबाद|*]] (५८) | wickets2 = हर्ष भारद्वाज १/२५ (४.४ षटके) | result = बहरैन ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471837.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि रामास्वामी वेंकटेश (हाँग काँग) | motm = सोहेल अहमद (बहरैन) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = फैज अहमद, आबिद उल्लाह शाह (बहरैन) आणि सूर्यांश गुलेचा (सिंगापूर) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १३ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = २७६ (४९.५ षटके) | runs1 = [[अल्पेश रामजानी]] ६८ (६३) | wickets1 = [[एहसान खान]] ४/५३ (१० षटके) | score2 = २०० (४६.३ षटके) | runs2 = झीशान अली ५१ (६४) | wickets2 = [[अल्पेश रामजानी]] ४/१८ (९ षटके) | result = युगांडा ७६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471838.html धावफलक] | venue = [[कौलून क्रिकेट क्लब]], [[कौलून]] | umpires = [[तन्वीर अहमद]] (बांगलादेश) आणि [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ) | motm = [[अल्पेश रामजानी]] (युगांडा) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १४८ (४१.१ षटके) | runs1 = [[राघव धवन]] ६३ (१०२) | wickets1 = [[अली किमोते]] ४/२० (८.१ षटके) | score2 = ८९ (२९.१ षटके) | runs2 = अर्शन जसानी २३ (४६) | wickets2 = जुमा मियागी ६/१७ (८.१ षटके) | result = युगांडा ५९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471839.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[तबारक दार]] (हाँग काँग) आणि [[लायडन हानीबल]] (श्रीलंका) | motm = जुमा मियागी (युगांडा) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १३० (४३.२ षटके) | runs1 = रिझवान बट ५३[[नाबाद|*]] (६४) | wickets1 = [[गॅरेथ बर्ग]] ३/१२ (६ षटके) | score2 = १३२/४ (१८.१ षटके) | runs2 = मार्कस कॅम्पोपियानो ५४ (४६) | wickets2 = रिझवान बट ३/४६ (७ षटके) | result = इटली ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471840.html धावफलक] | venue = [[कौलून क्रिकेट क्लब]], [[कौलून]] | umpires = [[दुर्गा सुबेदी]] (नेपाळ) आणि रामास्वामी वेंकटेश (हाँग काँग) | motm = मार्कस कॅम्पोपियानो (इटली) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = थॉमस ड्राका (इटली) ने लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १६ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १४६ (३६ षटके) | runs1 = यासिम मुर्तझा ३७ (४५) | wickets1 = [[जसप्रीत सिंग]] ४/२७ (६ षटके) | score2 = १४७/३ (२३.२ षटके) | runs2 = [[वेन मॅडसेन]] ७३[[नाबाद|*]] (७२) | wickets2 = [[आयुष शुक्ला]] २/१९ (५ षटके) | result = इटली ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471841.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[तन्वीर अहमद]] (बांगलादेश) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[वेन मॅडसेन]] (इटली) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १६ फेब्रुवारी २०२५ | time = ०९:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १८९ (४५.५ षटके) | runs1 = अखिल अनिल ४३ (४८) | wickets1 = सूर्यांश गुलेचा ३/२५ (५.५ षटके) | score2 = ९८ (२८.१ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ३८ (५४) | wickets2 = [[कासिम नासोरो]] ४/२३ (१० षटके) | result = टांझानिया ९१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1471842.html धावफलक] | venue = [[कौलून क्रिकेट क्लब]], [[कौलून]] | umpires = | motm = | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/hong-kong-tri-series-od-2024-25-1470686 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिकेचे मुख्यपृष्ठ (तिरंगी मालिका)] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:हाँग काँगमधील क्रिकेट]] otjtg72o67crla9on07mfzuq32gxzv7 0 367572 2708931 2699974 2026-09-10T07:16:04Z Aryan Bagkar 152513 2708931 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = महाराणी ध्रुवदेवी | पदवी = महाराणी<br>सम्राज्ञी<br>परम-भट्टारिका | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ३८०]] - [[इ.स. ४१५]] | राज्यारोहण = सम्राज्ञी पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ३८०]] | राज्यव्याप्ती =पूर्वेस [[गंगा नदी|गंगेच्या]] मुखापासून पश्चिमेस [[सिंधू नदी|सिंधूच्या]] मुखापर्यंत, तर उत्तरेस वर्तमान उत्तर [[पाकिस्तान]]ापासून दक्षिणेस [[नर्मदा नदी|नर्मदेच्या]] खोऱ्यापर्यंत | राजधानी = [[पाटलीपुत्र]] | पूर्ण_नाव = ध्रुवस्वामिनी | इतर_पदव्या = [[महाराणी]], [[सम्राज्ञी]] | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[दत्तादेवी]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[अनंतदेवी]] | वडील = | आई = | पत्नी = | पती = [[चंद्रगुप्त दुसरा|सम्राट चंद्रगुप्त विक्रमादित्य]] | संतती = [[कुमारगुप्त]]<br> | राजवंश = [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त राजवंश]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | तळटिपा = |}} '''महाराणी ध्रुवदेवी''' उर्फ '''ध्रुवस्वामिनी''' या सध्याच्या उत्तर भारतात राज्य करणाऱ्या गुप्त [[चंद्रगुप्त दुसरा|सम्राट चंद्रगुप्त विक्रमादित्य]] (इ.स. ३८० – सुमारे ४१५) यांच्या राणी होत्या. त्या त्यांच्या उत्तराधिकारी [[कुमारगुप्त]] यांच्या आई होत्या आणि बहुधा त्या ध्रुव-स्वामिनीच असाव्यात, ज्यांचा उल्लेख एका मातीच्या शिलालेखात चंद्रगुप्ताची राणी आणि राजकुमार गोविंदगुप्ताची आई म्हणून, तसेच गुप्त साम्राज्याची सम्राज्ञी म्हणून आढळतो. आता अंशतः लुप्त झालेल्या 'देवी-चंद्रगुप्तम्' या संस्कृत नाटकानुसार, ध्रुवदेवी मूळतः चंद्रगुप्ताचा थोरला भाऊ [[रामगुप्त]] याची राणी होती. वेढा पडल्यानंतर रामगुप्ताने तिला एका शक शत्रूच्या स्वाधीन करण्याचा निर्णय घेतला. चंद्रगुप्त राणीचा वेष धारण करून शत्रूच्या छावणीत शिरला आणि त्याने शत्रूला ठार मारले. इतर साहित्यिक आणि शिलालेखांच्या पुराव्यांवर आधारित या नाटकाच्या पुनर्रचनेनुसार, चंद्रगुप्ताने नंतर रामगुप्ताला ठार मारले आणि ध्रुवदेवीशी विवाह केला. या कथानकाच्या ऐतिहासिकतेवर आधुनिक इतिहासकारांमध्ये वादविवाद आहे, आणि काही विद्वान याला एक काल्पनिक कथा म्हणून फेटाळून लावतात. ==गुप्त नोंदींनुसार== "ध्रुव" या शब्दाचा शब्दशः अर्थ अपरिवर्तनीय किंवा स्थिर असा होतो आणि हे ध्रुवतार्‍याचे संस्कृत नाव आहे. गुप्त नोंदींनुसार, ध्रुव-देवी ही चंद्रगुप्ताचा उत्तराधिकारी [[कुमारगुप्त]] याची आई होती. गोविंदगुप्ताच्या बसरह मातीच्या शिक्क्यावर ध्रुव-स्वामिनीचा उल्लेख चंद्रगुप्ताची राणी आणि गोविंदगुप्ताची आई म्हणून केला आहे. चंद्रगुप्ताला समान नावे असलेल्या दोन वेगवेगळ्या राण्या असण्याची शक्यता कमी आहे: असे दिसते की ध्रुवस्वामिनी हे बहुधा ध्रुवदेवीचे दुसरे नाव होते आणि गोविंदगुप्त हा कुमारगुप्ताचा सख्खा भाऊ होता. ==देवी-चंद्रगुप्तमनुसार== आता फक्त काही तुकड्यांच्या स्वरूपात उपलब्ध असलेल्या संस्कृत नाटक 'देवी-चंद्रगुप्तम्' नुसार, ध्रुवदेवी मूळतः चंद्रगुप्ताचा मोठा भाऊ [[रामगुप्त]] याची राणी होती. एकदा, रामगुप्ताला एका शक शत्रूने वेढा घातला, ज्याने शांतता कराराचा भाग म्हणून ध्रुवदेवीची मागणी केली. रामगुप्ताने ध्रुवदेवीला शत्रूच्या हवाली करण्यास सहमती दर्शवली, परंतु [[दुसरा चंद्रगुप्त]] राणीच्या वेशात शत्रूच्या छावणीत गेला आणि त्याने शत्रूला ठार मारले. उर्वरित कथा उपलब्ध तुकड्यांवरून स्पष्ट होत नाही, परंतु नंतरच्या साहित्यिक आणि शिलालेखांमधील संदर्भांवर आधारित, तिची पुनर्रचना खालीलप्रमाणे केली जाऊ शकते: आपल्या पत्नीला शत्रूच्या हवाली करण्याच्या निर्णयामुळे रामगुप्ताच्या सार्वजनिक प्रतिमेला धक्का बसला, तर प्रजेने चंद्रगुप्ताला नायक मानले. रामगुप्ताला आपल्या भावाचा मत्सर वाटू लागला आणि त्याने त्याचा छळ करण्याचा प्रयत्न केला. चंद्रगुप्ताने आपल्या भावाच्या शत्रुत्वापासून वाचण्यासाठी वेडेपणाचे सोंग केले, परंतु शेवटी त्याला ठार मारले, नवीन राजा बनला आणि ध्रुव-देवीशी लग्न केले. अनेक आधुनिक इतिहासकारांचा असा विश्वास आहे की हे नाटक खऱ्या ऐतिहासिक घटनांवर आधारित आहे. या सिद्धांतानुसार, रामगुप्ताने आपली राणी ध्रुवदेवीला शक राजाच्या स्वाधीन करण्यास संमती दिली, ज्यामुळे ती आणि त्याचे प्रजाजन दुरावले. तथापि, चंद्रगुप्ताने शौर्याने शत्रूचा पराभव केला आणि राणी व प्रजाजनांची प्रशंसा मिळवली. चंद्रगुप्ताने अखेरीस आपल्या भावाला पदच्युत केले आणि ध्रुवदेवीशी विवाह केला. इतिहासकार रोमिला थापर असा सिद्धांत मांडतात की, हे नाटक गुप्त दरबारात, शक्यतो चंद्रगुप्ताच्या उत्तराधिकाऱ्यांच्या कारकिर्दीत लिहिले गेले असावे. आपल्या थोरल्या भावाला ठार मारण्याच्या आणि आपल्या पूर्वसुरीच्या पत्नीशी विवाह करण्याच्या चंद्रगुप्ताच्या अनैतिक कृत्याचे समर्थन करणे, हा लेखकाचा हेतू असू शकतो. [[वर्ग:गुप्त साम्राज्य]] bctyqqritegism66y3hz9q88l9zspej 2708932 2708931 2026-09-10T07:16:05Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य रकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य रकार|अधिक माहिती]]) 2708932 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = महाराणी ध्रुवदेवी | पदवी = महाराणी<br>सम्राज्ञी<br>परम-भट्टारिका | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ३८०]] - [[इ.स. ४१५]] | राज्यारोहण = सम्राज्ञी पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ३८०]] | राज्यव्याप्ती =पूर्वेस [[गंगा नदी|गंगेच्या]] मुखापासून पश्चिमेस [[सिंधू नदी|सिंधूच्या]] मुखापर्यंत, तर उत्तरेस वर्तमान उत्तर [[पाकिस्तान]]ापासून दक्षिणेस [[नर्मदा नदी|नर्मदेच्या]] खोऱ्यापर्यंत | राजधानी = [[पाटलीपुत्र]] | पूर्ण_नाव = ध्रुवस्वामिनी | इतर_पदव्या = [[महाराणी]], [[सम्राज्ञी]] | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[दत्तादेवी]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[अनंतदेवी]] | वडील = | आई = | पत्नी = | पती = [[चंद्रगुप्त दुसरा|सम्राट चंद्रगुप्त विक्रमादित्य]] | संतती = [[कुमारगुप्त]]<br> | राजवंश = [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त राजवंश]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | तळटिपा = |}} '''महाराणी ध्रुवदेवी''' उर्फ '''ध्रुवस्वामिनी''' या सध्याच्या उत्तर भारतात राज्य करणाऱ्या गुप्त [[चंद्रगुप्त दुसरा|सम्राट चंद्रगुप्त विक्रमादित्य]] (इ.स. ३८० – सुमारे ४१५) यांच्या राणी होत्या. त्या त्यांच्या उत्तराधिकारी [[कुमारगुप्त]] यांच्या आई होत्या आणि बहुधा त्या ध्रुव-स्वामिनीच असाव्यात, ज्यांचा उल्लेख एका मातीच्या शिलालेखात चंद्रगुप्ताची राणी आणि राजकुमार गोविंदगुप्ताची आई म्हणून, तसेच गुप्त साम्राज्याची सम्राज्ञी म्हणून आढळतो. आता अंशतः लुप्त झालेल्या 'देवी-चंद्रगुप्तम्' या संस्कृत नाटकानुसार, ध्रुवदेवी मूळतः चंद्रगुप्ताचा थोरला भाऊ [[रामगुप्त]] याची राणी होती. वेढा पडल्यानंतर रामगुप्ताने तिला एका शक शत्रूच्या स्वाधीन करण्याचा निर्णय घेतला. चंद्रगुप्त राणीचा वेष धारण करून शत्रूच्या छावणीत शिरला आणि त्याने शत्रूला ठार मारले. इतर साहित्यिक आणि शिलालेखांच्या पुराव्यांवर आधारित या नाटकाच्या पुनर्रचनेनुसार, चंद्रगुप्ताने नंतर रामगुप्ताला ठार मारले आणि ध्रुवदेवीशी विवाह केला. या कथानकाच्या ऐतिहासिकतेवर आधुनिक इतिहासकारांमध्ये वादविवाद आहे, आणि काही विद्वान याला एक काल्पनिक कथा म्हणून फेटाळून लावतात. ==गुप्त नोंदींनुसार== "ध्रुव" या शब्दाचा शब्दशः अर्थ अपरिवर्तनीय किंवा स्थिर असा होतो आणि हे ध्रुवताऱ्याचे संस्कृत नाव आहे. गुप्त नोंदींनुसार, ध्रुव-देवी ही चंद्रगुप्ताचा उत्तराधिकारी [[कुमारगुप्त]] याची आई होती. गोविंदगुप्ताच्या बसरह मातीच्या शिक्क्यावर ध्रुव-स्वामिनीचा उल्लेख चंद्रगुप्ताची राणी आणि गोविंदगुप्ताची आई म्हणून केला आहे. चंद्रगुप्ताला समान नावे असलेल्या दोन वेगवेगळ्या राण्या असण्याची शक्यता कमी आहे: असे दिसते की ध्रुवस्वामिनी हे बहुधा ध्रुवदेवीचे दुसरे नाव होते आणि गोविंदगुप्त हा कुमारगुप्ताचा सख्खा भाऊ होता. ==देवी-चंद्रगुप्तमनुसार== आता फक्त काही तुकड्यांच्या स्वरूपात उपलब्ध असलेल्या संस्कृत नाटक 'देवी-चंद्रगुप्तम्' नुसार, ध्रुवदेवी मूळतः चंद्रगुप्ताचा मोठा भाऊ [[रामगुप्त]] याची राणी होती. एकदा, रामगुप्ताला एका शक शत्रूने वेढा घातला, ज्याने शांतता कराराचा भाग म्हणून ध्रुवदेवीची मागणी केली. रामगुप्ताने ध्रुवदेवीला शत्रूच्या हवाली करण्यास सहमती दर्शवली, परंतु [[दुसरा चंद्रगुप्त]] राणीच्या वेशात शत्रूच्या छावणीत गेला आणि त्याने शत्रूला ठार मारले. उर्वरित कथा उपलब्ध तुकड्यांवरून स्पष्ट होत नाही, परंतु नंतरच्या साहित्यिक आणि शिलालेखांमधील संदर्भांवर आधारित, तिची पुनर्रचना खालीलप्रमाणे केली जाऊ शकते: आपल्या पत्नीला शत्रूच्या हवाली करण्याच्या निर्णयामुळे रामगुप्ताच्या सार्वजनिक प्रतिमेला धक्का बसला, तर प्रजेने चंद्रगुप्ताला नायक मानले. रामगुप्ताला आपल्या भावाचा मत्सर वाटू लागला आणि त्याने त्याचा छळ करण्याचा प्रयत्न केला. चंद्रगुप्ताने आपल्या भावाच्या शत्रुत्वापासून वाचण्यासाठी वेडेपणाचे सोंग केले, परंतु शेवटी त्याला ठार मारले, नवीन राजा बनला आणि ध्रुव-देवीशी लग्न केले. अनेक आधुनिक इतिहासकारांचा असा विश्वास आहे की हे नाटक खऱ्या ऐतिहासिक घटनांवर आधारित आहे. या सिद्धांतानुसार, रामगुप्ताने आपली राणी ध्रुवदेवीला शक राजाच्या स्वाधीन करण्यास संमती दिली, ज्यामुळे ती आणि त्याचे प्रजाजन दुरावले. तथापि, चंद्रगुप्ताने शौर्याने शत्रूचा पराभव केला आणि राणी व प्रजाजनांची प्रशंसा मिळवली. चंद्रगुप्ताने अखेरीस आपल्या भावाला पदच्युत केले आणि ध्रुवदेवीशी विवाह केला. इतिहासकार रोमिला थापर असा सिद्धांत मांडतात की, हे नाटक गुप्त दरबारात, शक्यतो चंद्रगुप्ताच्या उत्तराधिकाऱ्यांच्या कारकिर्दीत लिहिले गेले असावे. आपल्या थोरल्या भावाला ठार मारण्याच्या आणि आपल्या पूर्वसुरीच्या पत्नीशी विवाह करण्याच्या चंद्रगुप्ताच्या अनैतिक कृत्याचे समर्थन करणे, हा लेखकाचा हेतू असू शकतो. [[वर्ग:गुप्त साम्राज्य]] jnj85fbpxslcrb478pyqtfif93exhrp 0 367610 2708936 2699972 2026-09-10T08:52:09Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2708936 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राज्ञी दत्तादेवी | पदवी = सम्राज्ञी | चित्र = Samudragupta circa 335-380 CE Ashvameda type.jpg | चित्र_शीर्षक = सम्राट [[समुद्रगुप्त]] याचे अश्वमेध प्रकारचे नाणे ज्यामध्ये सम्राज्ञी दत्तादेवी ची प्रतिकृती आहे. | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ३३५]] - [[इ.स. ३७५]] | राज्यारोहण = सम्राज्ञी पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ३३५]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[पाटलीपुत्र]] | पूर्ण_नाव = दत्तादेवी | इतर_पदव्या = [[महाराणी]], [[सम्राज्ञी]] | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[कुमारदेवी]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[ध्रुवदेवी]] | वडील = | आई = | पत्नी = | पती = [[समुद्रगुप्त|सम्राट समुद्रगुप्त]] | संतती = [[चंद्रगुप्त दुसरा]]<br> | राजवंश = [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त राजवंश]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | तळटिपा = |}} '''महाराणी दत्तादेवी''' ह्या [[समुद्रगुप्त|सम्राट समुद्रगुप्त]] यांच्या पत्नी होत्या. त्या [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त साम्राज्याच्या]] महाराणी होत्या. ह्या सम्राट समुद्रगुप्त यांचा उत्तराधिकारी [[चंद्रगुप्त दुसरा]] याच्या आई होत्या. [[वर्ग:गुप्त साम्राज्य]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] syiwsp9sq17sv9d2et15onamij0m6sh 0 367611 2708937 2699970 2026-09-10T08:55:01Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2708937 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राज्ञी कुमारदेवी | पदवी = सम्राज्ञी | चित्र = Queen Kumaradevi and King Chandragupta I on a coin.jpg | चित्र_शीर्षक = सम्राट चंद्रगुप्त पहिला आणि महाराणी कुमारदेवी यांचे चित्रण असलेले नाणे | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ३२०]] - [[इ.स. ३३५]] | राज्यारोहण = सम्राज्ञी पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ३२०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[पाटलीपुत्र]] | पूर्ण_नाव = कुमारदेवी | इतर_पदव्या = [[महाराणी]], [[सम्राज्ञी]] | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दत्तादेवी]] | वडील = | आई = | पत्नी = | पती = [[चंद्रगुप्त पहिला|सम्राट चंद्रगुप्त पहिला]] | संतती = [[समुद्रगुप्त]]<br> | राजवंश = [[लिच्छवी राजवंश]] (जन्माने)<br>[[गुप्त साम्राज्य|गुप्त राजवंश]] (लग्नाने) | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | तळटिपा = |}} '''महाराणी कुमारदेवी''' ह्या [[चंद्रगुप्त पहिला|सम्राट चंद्रगुप्त पहिला]] यांच्या पत्नी होत्या. त्या [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त साम्राज्याच्या]] महाराणी होत्या. ह्या चंद्रगुप्त पहिला यांचा उत्तराधिकारी [[समुद्रगुप्त]] याच्या आई होत्या. ती एक [[लिच्छवी]] राजकन्या आणि वारसदार होती, आणि [[पहिला चंद्रगुप्त]]शी तिच्या विवाहानंतर लिच्छवी प्रदेश [[गुप्त]] साम्राज्यात विलीन होणार होता. तिला नवीन साम्राज्यात राज्य करणारी राणी म्हणून मान्यता मिळाली. चंद्रगुप्त प्रथमाने, त्याच्या संपूर्ण कारकिर्दीत, स्वतःला आणि कुमारदेवीला संयुक्त शासक म्हणून दर्शवणारी संयुक्त नाणी जारी केली. [[वर्ग:गुप्त साम्राज्य]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 7rgabrw97bbtcjoh46icxma9ik1yz6j 0 368011 2708867 2639362 2026-09-09T22:09:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708867 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अनुराधा कृष्णमूर्ती''' या एक भारतीय सामाजिक उद्योजिका आणि चीजमेकर आहेत. त्या आणि त्यांची सहकारी [[नम्रता सुंदरेसन]] यांना त्यांच्या या कामासाठी भारत सरकारने [[नारी शक्ती पुरस्कार]] देऊन सन्मानित केले आहे. == कारकिर्द == कृष्णमूर्ती यांनी अपंग लोकांसाठी काम करणारी एक संस्था स्थापन केली. ज्यामुळे त्यांना रोजगाराची संधी सहज उपलब्ध झाली.<ref name="TLI">{{स्रोत बातमी|last=Sharma|first=Ankit Sharma|url=https://thelogicalindian.com/exclusive/meet-the-nari-shakti-puruskar-receipents-who-are-empowering-disabled-women/|title=Meet The Nari Shakti Puruskar Who Are Empowering Disabled Women|date=10 April 2018|work=The Logical Indian|language=en|access-date=9 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210181358/https://thelogicalindian.com/exclusive/meet-the-nari-shakti-puruskar-receipents-who-are-empowering-disabled-women/|archive-date=10 February 2021|url-status=dead}}</ref> २०१६ मध्ये, कृष्णमूर्ती यांनी शेफ नम्रता सुंदरेसन यांच्यासोबत [[चेन्नई]]मध्ये ''केसे चीज स्टुडिओ''ची स्थापना केली.<ref name="DC">{{स्रोत बातमी|last=S|first=Yogitha|url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/060120/cheese-with-a-cause.html|title=Cheese with a cause|date=6 January 2020|work=Deccan Chronicle|language=en|access-date=9 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210181125/https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/060120/cheese-with-a-cause.html|archive-date=10 February 2021|url-status=live}}</ref> या दोघींची मैत्री सुमारे दहा वर्षांपासूनची होती. त्यांच्या चीजचा पहिला प्रकार क्वार्क नावाचा होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hungryforever.com/kase-making-cheese-chennai-interview-founders-kase-cheese/|title=The Käse Of Making Cheese In Chennai: An Interview With The Founders Of Käse Cheese|last=Anna|date=2017-03-15|website=HungryForever Food Blog|language=en-US|access-date=2021-02-14}}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> या दोघी पारंपारिक पद्धतीने विविध प्रकारचे नैसर्गिक चीज बनवत असत. यात मुख्यतः स्थानिक घटकांचा वापर केला जात असे. कृष्णमूर्ती यांच्या सामाजिक उद्योजकतेच्या पार्श्वभूमीमुळे त्यांनी अपंग महिलांना रोजगार आणि प्रशिक्षण दिले. २०२० पर्यंत, केसे चीज स्टुडिओ ३० हून अधिक प्रकारच्या चीजचे उत्पादन करत होते.<ref name="DC" /> [[चित्र:Anuradha_Krishnamoorthy.jpg|इवलेसे|राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते नारी शक्ती पुरस्कार स्वीकारताना अनुराधा कृष्णमूर्ती]] कृष्णमूर्ती आणि सुंदरेसन या दोघींनाही त्यांच्या उद्योजकतेसाठी २०१७ चा [[नारी शक्ती पुरस्कार]] मिळाला.<ref name="NIE">{{स्रोत बातमी|url=https://www.newindianexpress.com/lifestyle/food/2018/mar/19/a-cheesy-effort-to-give-women-wings-1789111.html|title=A 'cheesy' effort to give women wings|date=19 March 2018|work=The New Indian Express|access-date=9 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210181101/https://www.newindianexpress.com/lifestyle/food/2018/mar/19/a-cheesy-effort-to-give-women-wings-1789111.html|archive-date=10 February 2021|url-status=live}}</ref> २०१८ मध्ये [[जागतिक महिला दिन|आंतरराष्ट्रीय महिला दिनी]] महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाच्या वतीने<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://narishaktipuraskar.wcd.gov.in/gallery|title=Nari Shakti Puraskar - Gallery|website=narishaktipuraskar.wcd.gov.in|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114170431/http://narishaktipuraskar.wcd.gov.in/gallery|archive-date=2021-01-14|access-date=2021-01-16}}</ref> तत्कालीन राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांनी हा पुरस्कार प्रदान केला. हा पुरस्कार भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च पुरस्कार आहे.<ref name="oddref">{{स्रोत बातमी|last=Kuttoor|first=Radhakrishnan|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/charity-home-maker-gets-her-due-on-womens-day/article22971013.ece|title=Charity 'home maker' gets her due on women's day|date=2018-03-07|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2021-01-19}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:कृष्णमूर्ती, अनुराधा}} [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]] [[वर्ग:चेन्नईचे लोक]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] 2u840oxhmcy9mkpoqp599ki79p6x15x 0 377458 2708952 2708669 2026-09-10T10:40:37Z Nitin.kunjir 4684 /* दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा */ 2708952 wikitext text/x-wiki {{short description|International cricket season}} {{Use dmy dates|date=January 2025}}{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२५-२६|२०२६-२७}} '''२०२६ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' एप्रिल २०२६ ते सप्टेंबर २०२६ पर्यंत असेल.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricschedule.com/ftp.php|title=Future Tour Programs (FTP) Schedule of ICC|website=CricSchedule|access-date=2024-03-16}}</ref> या कालावधीमध्ये पुरुषांचे [[कसोटी सामना|कसोटी]], [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] आणि [[टी२०]] सामने (पूर्ण सदस्य संघांमधील), [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिला कसोटी]], [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय]] आणि [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला]] [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] सामने तसेच काही इतर महत्त्वाच्या मालिका समाविष्ट असतील.<ref>{{cite web|url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027|work=International Cricket Council|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|archive-date=26 December 2022|accessdate=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093|title=Men's FTP for 2023-2027 announced|work=International Cricket Council|accessdate=14 March 2023}}</ref> [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] जून आणि जुलै २०२६ दरम्यान इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=[[Sky Sports]]|access-date=26 July 2022}}</ref> येथे दाखवलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत सहयोगी राष्ट्रांशी संबंधित इतर अनेक टी२०आय मालिका खेळवल्या जातील. == मोसम आढावा == === पुरुषांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |'''आरंभ दिनांक''' ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width="80" |[[कसोटी सामना|कसोटी]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–१ [३] || १–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा|{{date|8 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | २–० [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा|{{date|27 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- |style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा|{{date|30 May 2026}}]] |style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |style="text-align:left" |{{cr|AUS}} |{{n/a}} |२–१ [३] |{{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|3 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | १–० [२] || ०–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा|{{date|4 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} |१–२ [३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा भारत दौरा|{{date|6 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | १–० [१] || ३–० [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा|{{date|9 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा आयर्लंड दौरा|२६ जून २०२६]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}}|| {{n/a}} || २–० [२] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|28 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} |१–० [२] || २–१ [५] |[३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा इंग्लंड दौरा|{{date|1 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ४–० [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|11 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–३ [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|23 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|25 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | १–१ [२]|| {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा|{{date|5 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | {{n/a}} || ०–४ [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलदेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |{{date|13 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | १–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा श्रीलंका दौरा|{{date|15 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|SRI}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} |०–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा|{{date|19 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |[३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा|{{date|9 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|NAM}} | style="text-align:left" |{{cr|SA}} | {{n/a}} || [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये|१३ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा|{{date|15 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | {{n/a}} || [३] || [३] |- | style="text-align:left" |[[#ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|15 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | {{n/a}} || [3] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[#भारताचा जपान दौरा|{{date|22 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|JPN}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || [1] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)|{{date|2 April 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)]] |{{n/a}} |- |style="text-align:left" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)|२५ एप्रिल २०२६]] | colspan="4" style="text-align: left;" |{{ध्वजचिन्ह|NEP}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)|१२ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)|६ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)|{{date|21 July 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)|{{date|3 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|{{date|8 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|TAN}} [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|{{date|28 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{Cr|SA}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|{{date|30 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आशियाई खेळ|{{date|24 September 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|JPN}} [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ - पुरुष स्पर्धा]] | style="text-align:left" | |} === महिलांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |'''निकाल [सामने]''' |- ! width="80" |[[महिला कसोटी क्रिकेट|म. कसोटी]] ! width="80" |[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|SA}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ४–१ [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा|{{date|20 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|BAN}} | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | {{n/a}} || १–२ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा |{{date|3 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | {{n/a}} || ३–० [३] || ३–० [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|10 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|NZ}} | {{n/a}} || १-१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|28 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा|१० जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | style="text-align:left" |{{crw|WIN}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा|२३ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | {{n/a}} || २–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" | [[#थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा|१० ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|PNG}} | style="text-align:left" | {{crw|THA}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || १–१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा|२८ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|SCO}} | style="text-align:left" | {{crw|NED}} | {{n/a}} || १–१ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|१ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | {{n/a}} || ३–० [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा|११ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | style="text-align:left" |{{crw|RSA}} | {{n/a}} || {{n/a}} || [५] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|SCO}} [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|SCO}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|IRE|cricket}} [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|WIN}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक|१२ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|ENG}} [[२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" |{{Crw|AUS}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० आशिया चषक |२८ ऑगस्ट २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|UAE}} [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आशियाई खेळ|१७ सप्टेंबर २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|JPN}} [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ - महिला स्पर्धा]] | style="text-align:left" | |} == एप्रिल == === २०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)=== {{main|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] - आं.ए.दि. तिरंगी मालिका |- !क्र. !दिनांक !संघ १ !संघ २ !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529139.html आं.ए.दि. ४९४६] |२ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529140.html आं.ए.दि. ४९४७] |४ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} ३ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529141.html आं.ए.दि. ४९४८] |६ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |अनिर्णित |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529142.html आं.ए.दि. ४९४९] |८ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} १२ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529143.html आं.ए.दि. ४९५०] |१० एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|NAM}} १ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529144.html आं.ए.दि. ४९५१] |१२ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|SCO}} ७ गडी राखून |} === न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा === {{Main|न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528272.html १ला आं.ए.दि.] |१७ एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} २६ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528273.html २रा आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528274.html ३रा आं.ए.दि.] |२३ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ५५ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528275.html १ला आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html २रा आं.टी२०] |२९ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html ३रा आं.टी२०] |२ मे |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} ६ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |} === भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा === {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html १ला म.आं.टी२०] |१७ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २रा म.आं.टी२०] |१९ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ८ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html ३रा म.आं.टी२०] |२२ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|SA}} ९ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html ४था म.आं.टी२०] |२५ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|IND}} १४ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html ५वा म.आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] |{{Crw|SA}} २३ धावांनी |} === श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा === {{main|श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528279.html १ला म.आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|BAN}} ३ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा म.आं.ए.दि.] |२२ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा म.आं.ए.दि.] |२५ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4" |WT20I series |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html १ला म.आं.टी२०] |२८ एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २५ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html २रा म.आं.टी२०] |३० एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २१ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html ३रा म.आं.टी२०] |२ मे |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} ३ धावांनी |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531696.html आं.ए.दि. ४९५४]|| २५ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531698.html आं.ए.दि. ४९५५]|| २७ एप्रिल || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531699.html आं.ए.दि. ४९५६]|| २९ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|OMA}} १०२ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531700.html आं.ए.दि. ४९५७]|| १ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531701.html आं.ए.दि. ४९५८]|| ३ मे || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} ५४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९५९]|| ५ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ८१ धावांनी |} == मे== === झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा === {{Main|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534071.html म.आं.ए.दि. १५४५] |४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १६८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534072.html म.आं.ए.दि. १५४६] |६ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} २०६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534073.html म.आं.ए.दि. १५४७] |९ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ९ गडी राखून |- ! colspan="4" |म.आं.टी२०. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534074.html म.आं.टी२० २७६६] |१२ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १५३ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534075.html म.आं.टी२० २७६७] |१४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ६७ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534076.html म.आं.टी२० २७६९] |१५ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १३३ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा=== {{main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६}} {|class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[ २०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html कसोटी २६१७] || ८–१२ मे || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} १०४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532487.html कसोटी २६१८] || १६–२० मे|| [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} ७८ धावांनी |} === न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496542.html म.आं.ए.दि. १५४८] |१० मे |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |{{Cr|ENG}} १ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496543.html म.आं.ए.दि. १५४९] |१३ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टन]] |अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496544.html म.आं.ए.दि. १५५०] |१६ मे |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{Cr|NZL}} १७ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496545.html म.आं.टी२० २७७२] |२० मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान ]], [[डर्बी]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496546.html म.आं.टी२० २७७४] |२३ मे |[[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] |{{Cr|NZL}} १४ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496547.html म.आं.टी२० २७७५] |२५ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९६०]|| १२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531703.html आं.ए.दि. ४९६१]|| १४ मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531704.html आं.ए.दि. ४९६२]|| १६ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531705.html आं.ए.दि. ४९६३]|| १८ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531706.html आं.ए.दि. ४९६४]|| २० मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|USA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531707.html आं.ए.दि. ४९६५]|| २२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} १२२ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा === {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |कसोटी मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528547.html कसोटी २६१९] |२७-३० मे |[[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] |{{Cr|NZ}} १ डाव आणि ७९ धावांनी |- |} === २०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535591.html म.आं.टी२० २७८२]|| २८ मे || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535592.html म.आं.टी२० २७९१]|| ३० मे || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535593.html म.आं.टी२० २७९६]|| ३१ मे || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|NED}} ८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535594.html म.आं.टी२० २७९९]|| २ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535595.html म.आं.टी२० २८०९]|| ३ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} २४ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535596.html म.आं.टी२० २८१९]|| ४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} १३ धावांनी |} ===२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका=== {{Main|२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528538.html म.आं.टी२० २७८३] || २८ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528539.html म.आं.टी२० २७८६] || २९ मे || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]]|| {{crw|WIN}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528540.html म.आं.टी२० २७९७] || ३१ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528541.html म.आं.टी२० २७९८] || १ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} १ धावेने ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528542.html म.आं.टी२० २८१०] || ३ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528543.html म.आं.टी२० २८१९अ] || ४ जून|| {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || सामना रद्द |} === भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html म.आं.टी२० २७८४] |२८ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] |{{crw|IND}} ३८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html म.आं.टी२० २७९२] |३० मे |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{crw|ENG}} २६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html म.आं.टी२० २८००] |२ जून |[[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] |{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- ! colspan="4" |महिला कसोटी |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496551.html म.कसोटी १५३] |१०–१३ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{crw|IND}} २७० धावांनी |} === ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535645.html आं.ए.दि. ४९६६] |३० मे |[[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] |{{cr|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535646.html आं.ए.दि. ४९६७] |२ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|AUS}} ४१ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535647.html आं.ए.दि. ४९६९] |४ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|PAK}} ४ गडी राखून |} ==जून== ===श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538304.html आं.ए.दि. ४९६८] || ३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ४१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538305.html आं.ए.दि. ४९७१] || ६ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538306.html आं.ए.दि. ४९७२अ] || ८ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| सामना रद्द |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538307.html आं.टी२० ३९४७] || ११ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538308.html आं.टी२० ३९५२] || १३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538309.html आं.टी२० ३९५५] || १४ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ५ गडी राखून |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538311.html कसोटी २६२४] || २५–२९ जून || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| {{cr|WIN}} १ डाव आणि २१७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538312.html कसोटी २६२६] || ३–७ जुलै || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| सामना अनिर्णित |} ===न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496571.html कसोटी २६२०] || ४–८ जून || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{cr|ENG}} ११५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496572.html कसोटी २६२२] || १७–२१ जून || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{cr|NZ}} २५३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496573.html कसोटी २६२३] || २५–२९ जून || [[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]]|| {{cr|NZ}} १६० धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा भारत दौरा=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527150.html कसोटी २६२१] || ६–१० जून || [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], नवीन चंदिगढ || {{cr|IND}} १ डाव आणि ३०० धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527151.html आं.ए.दि. ४९७७] || १३ जून || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाळा (हिमाचल प्रदेश)|धर्मशाळा]]|| {{cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527152.html आं.ए.दि. ४९८०] || १७ जून || [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]|| {{cr|IND}} १७० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527153.html आं.ए.दि. ४९८१] || २० जून || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]]|| {{cr|IND}} ९ गडी राखून |} ===२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)=== {{main|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९७०] || ६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९७२] || ८ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|NED}} २१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९७४] || १० जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|CAN}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९७६] || १२ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९७८अ] || १४ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९७९] || १६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| अनिर्णित |} ===ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा=== {{Main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532480.html आं.ए.दि. ४९७३] || ९ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ८६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532481.html आं.ए.दि. ४९७५] || ११ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ५ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532482.html आं.ए.दि. ४९७८] || १४ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|AUS}} १ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532483.html आं.टी२० ३९५६] || १७ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532484.html आं.टी२० ३९६०] || १९ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532485.html आं.टी२० ३९७२] || २१ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून |} ===२०२६ महिला टी२० विश्वचषक=== {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupA}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupB}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490677.html म.आं.टी२० २८४७] || १२ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SL}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} ८७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490678.html म.आं.टी२० २८५०] || १३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SCO}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SCO}} ४० धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html म.आं.टी२० २८५१] || १३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|AUS}} ६५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490680.html म.आं.टी२० २८५२] || १३ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|WIN}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html म.आं.टी२० २८५४] || १४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|BAN}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html म.आं.टी२० २८५७] || १४ जून || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} ६४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490683.html म.आं.टी२० २८६१] || १६ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SL}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|SL}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490684.html म.आं.टी२० २८६२] || १६ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|IRE}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html म.आं.टी२० २८६३] || १७ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|BAN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html म.आं.टी२० २८६५] || १७ जून || {{crw|IND}} || {{crw|NED}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} ९५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html म.आं.टी२० २८६६] || १७ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|SA}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|SA}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490688.html म.आं.टी२० २८७०] || १८ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|WIN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|WIN}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490689.html म.आं.टी२० २८७४] || १९ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|NZ}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|NZ}} ४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490690.html म.आं.टी२० २८७७] || २० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|NED}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} ९८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490691.html म.आं.टी२० २८७८] || २० जून || {{crw|BAN}} || {{crw|PAK}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|BAN}} २३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490692.html म.आं.टी२० २८७९] || २० जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SCO}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|ENG}} ३८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490693.html म.आं.टी२० २८८०]|| २१ जून || {{crw|SL}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|WIN}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html म.आं.टी२० २८८१] || २१ जून || {{crw|IND}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490695.html म.आं.टी२० २८८२] || २५ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SCO}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490696.html म.आं.टी२० २८८३] || २३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SL}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SL}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490697.html म.आं.टी२० २८८४] || २३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|PAK}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ११३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490698.html म.आं.टी२० २८८५] || २४ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|WIN}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ३९ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html म.आं.टी२० २८८६] || २५ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|IND}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490700.html म.आं.टी२० २८८७] || २५ जून || {{crw|NED}} || {{crw|SA}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} ८८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490701.html म.आं.टी२० २८९१] || २६ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|SL}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SL}} ३ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490702.html म.आं.टी२० २८९५] || २७ जून || {{crw|NED}} || {{crw|PAK}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|PAK}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490703.html म.आं.टी२० २८९९] || २७ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IRE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490704.html म.आं.टी२० २९००] || २७ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|NZ}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490705.html म.आं.टी२० २९०४] || २८ जून ||{{crw|BAN}} || {{crw|SA}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|SA}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html म.आं.टी२० २९०७] || २८ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|IND}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ६ गडी राखून |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490707.html म.आं.टी२० २९०८] || ३० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|WIN}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490708.html म.आं.टी२० २९०९] || २ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|SA}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ४० धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490709.html म.आं.टी२० २९१०] || ५ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|AUS}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ७ गडी राखून |} ===भारताचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html आं.टी२० ३९९३] || २६ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html आं.टी२० ४००४] || २८ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} १ धावेने |} === बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap| कसोटी सामना}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538297.html कसोटी २६२५] || २८ जून–२ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १ डाव आणि ८५ धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538298.html आं.ए.दि. ४९८२] || ६ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538299.html आं.ए.दि. ४९८३] || ९ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538300.html आं.ए.दि. ४९८४] || ११ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|BAN}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538301.html आं.टी२० ४०३६] || १५ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|ZIM}} ३२ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538302.html आं.टी२० ४०३७] || १७ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538303.html आं.टी२० ४०३८] || १९ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ४ गडी राखून |} == जुलै == ===भारताचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html आं.टी२० ४००७] |१ जुलै |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |सामना अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html आं.टी२० ४०१२] |४ जुलै |[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html आं.टी२० ४०१३] |७ जुलै |[[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] |{{cr|ENG}} १२५ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html आं.टी२० ४०२०] |९ जुलै |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{cr|ENG}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html आं.टी२० ४०२५] |११ जुलै |[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)| रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] |{{cr|ENG}} ५६ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496579.html १ला आं.ए.दि.] |१४ जुलै |[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान| एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] |{{cr|IND}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा आं.ए.दि.] |१६ जुलै |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा आं.ए.दि.] |१९ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{cr|ENG}} २७ धावांनी |} === वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528544.html म.आं.ए.दि. १५५१] |१० जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528545.html म.आं.ए.दि. १५५२] |१२ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528546.html म.आं.ए.दि. १५५३] |१५ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६४ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538624.html आं.ए.दि. ४९८५] || ११ जुलै || [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538625.html आं.ए.दि. ४९८६] || १३ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538626.html आं.ए.दि. ४९८९] || १६ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538627.html आं.ए.दि. ४९९१] || १९ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|NZ}} १ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538628.html आं.ए.दि. ४९९३] || २१ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} २ गडी राखून |} ===२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)=== {{main|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९९२] || २१ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९९४] || २३ जुलै|| {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९९५] || २५ जुलै || {{cr|NED}}|| {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९९६] || २७ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९९७] || २९ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९९८] || ३१ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ६ गडी राखून |} ===पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा=== {{Main|पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540540.html म.आं.ए.दि. १५५४] |२३ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540541.html म.आं.ए.दि. १५५५] |२५ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540542.html म.आं.ए.दि. १५५६] |२८ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- ! colspan="4" |{{nowrap| म.आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540543.html म.आं.टी२० २९४३] |३१ जुलै |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540544.html म.आं.टी२० २९४८] |२ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540545.html म.आं.टी२० २९५१] |४ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|PAK}} ४ गडी राखून |} ===भारताचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html आं.टी२० ४०३९] |२३ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html आं.टी२० ४०४१] |२५ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html आं.टी२० ४०४४] |२६ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ३५ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{Main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538630.html कसोटी २६२७] |२५–२९ जुलै |[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|WIN}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538631.html कसोटी २६२८] |२–६ ऑगस्ट |[[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|PAK}} ८ गडी राखून |} ==ऑगस्ट== ===२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)=== {{main|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545998.html आं.ए.दि. ४९९८अ] || ३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545999.html आं.ए.दि. ४९९८क] || ५ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546000.html आं.ए.दि. ५०००] || ७ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} ९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546001.html आं.ए.दि. ५००१] || ९ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546002.html आं.ए.दि. ५००३] || ११ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|UAE}} ९७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546003.html आं.ए.दि. ५००५] || १३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १७० धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा=== {{Main| अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528550.html आं.ए.दि. ४९९८ब] || ५ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528551.html आं.ए.दि. ४९९९] || ७ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || {{cr|AFG|२०१३}} ९२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528552.html आं.ए.दि. ५००२] || १० ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ३ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528553.html आं.ए.दि. ५००४] || १२ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528554.html आं.ए.दि. ५००६] || १५ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] ||{{cr|AFG|२०१३}} ६ गडी राखून |} ===२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)=== {{main|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="7" |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] – लिस्ट अ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html १ला सामना] || ८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ९० धावांनी([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html २रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html ३रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} १६३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html ४था सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html ५वा सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ११३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html ६वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html ७वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ५१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546347.html ८वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ३८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546348.html ९वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546349.html १०वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|SIN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546350.html ११वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|BHR}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546351.html १२वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546352.html १३वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546353.html १४वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546354.html १५वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ४ गडी राखून |} ===थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा=== {{main| थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549208.html म.आं.टी२० २९५२] || १० ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|PNG}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549209.html म.आं.टी२० २९५३] || ११ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ६ गडी राखून |- ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549210.html म.आं.ए.दि. १५५७] || १३ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} १२१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549211.html म.आं.ए.दि. १५५८] || १५ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ४० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549212.html म.आं.ए.दि. १५५९] || १७ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ५ गडी राखून |} === बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527273.html कसोटी २६२९] || १३–१७ ऑगस्ट || [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|BAN}} ९ गडी राखून |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527274.html कसोटी २६३२] || २२–२६ ऑगस्ट|| [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलंड)|मॅके]] ||{{cr|AUS}} १ डाव आणि ५१ धावांनी |} === भारताचा श्रीलंका दौरा=== {{main| भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544001.html कसोटी २६३०] || १५–१९ ऑगस्ट || [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गाली]] || {{cr|IND}} १६५ धावांनी |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544002.html कसोटी २६३३] || २३–२७ ऑगस्ट || [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] ||अनिर्णित |} === पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा === {{Main| पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html कसोटी २६३१] || १९–२३ ऑगस्ट || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स ]] ||{{cr|ENG}} १ डाव आणि १०३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html कसोटी २६३४] || २७–३१ ऑगस्ट|| [[लॉर्ड्स]], [[लंडन ]] ||{{cr|ENG}} १९४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html कसोटी २६३५] || ९–१३ सप्टेंबर || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || |} ===नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा=== {{main| नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549972.html म.आं.ए.दि. १५६०] || २८ ऑगस्ट || [[टिटवूड]], [[ग्लासगो]] || {{Crw|NED}} ५८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549973.html म.आं.ए.दि. १५६१]|| ३० ऑगस्ट || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || {{Crw|SCO}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549974.html म.आं.ए.दि. १५६२]|| १ सप्टेंबर || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || सामना रद्द |} ===२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका}} {{#section: २०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|PTS}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549524.html आं.टी२० ४०९७] || २८ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} १८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549525.html आं.टी२० ४०९८] || २९ ऑगस्ट || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549526.html आं.टी२० ४०९९] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|ZIM}} ५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549527.html आं.टी२० ४१००] || १ सप्टेंबर || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ४५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549528.html आं.टी२० ४१०१] || ३ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|ZIM}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549529.html आं.टी२० ४१०२] || ४ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ११ धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549530.html आं.टी२० ४१०३] || ६ सप्टेंबर || {{cr|SA}}|| {{cr|ZIM}}|| [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ४८ धावांनी |} === २०२६ महिला टी२० आशिया चषक === {{main|२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक }} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group A}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group B}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html म.आं.टी२० २९७६] || २८ ऑगस्ट || {{crw|HK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|THA}} ६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html म.आं.टी२० २९८२] || २९ ऑगस्ट || {{crw|UAE}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] ||{{crw|SL}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html म.आं.टी२० २९८६] || ३० ऑगस्ट || {{crw|IND}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ९४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html म.आं.टी२० २९८७] || ३१ ऑगस्ट || {{crw|BAN}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|BAN}} ७१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html म.आं.टी२० २९८८] || १ सप्टेंबर || {{crw|PAK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|PAK}} ३५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html म.आं.टी२० २९८९] || २ सप्टेंबर || {{crw|INA}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ७५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548897.html म.आं.टी२० २९९०] || ३ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|IND}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} १३७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548898.html म.आं.टी२० २९९६] || ४ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|UAE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html म.आं.टी२० ३००२] || ५ सप्टेंबर || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html म.आं.टी२० ३००७] || ६ सप्टेंबर || {{crw|BAN}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html म.आं.टी२० ३००८] || ७ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|PAK}} ७२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html म.आं.टी२० ३००९] || ८ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|BAN}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|BAN}} ३४ धावांनी |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html म.आं.टी२० ३०१०] || १० सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|BAN}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548904.html म.आं.टी२० ३०१२] || ११ सप्टेंबर || {{crw|SL}}|| {{crw|PAK}}|| [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html म.आं.टी२० ३०१४] || १३ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || |} ===२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक === {{main|२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक }} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section: २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group A}} {{col-2}} {{#section:२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group B}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549946.html १ला सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|OMA}} || {{cr|SIN}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|OMA}} १३१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549947.html २रा सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|HK}} १६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549948.html ३रा सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|QAT}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ९२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549949.html ४था सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549950.html ५वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ९३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549951.html ६वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|SIN}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|KUW}} १६० धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549952.html ७वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|BHR}} ३२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549953.html ८वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|OMA}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549954.html ९वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ६६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549955.html १०वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549956.html ११वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|QAT}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|QAT}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549957.html १२वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|SAU}} १७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549958.html १३वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|OMA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|KUW}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549959.html १४वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|HK}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || बरोबरी ({{cr|HK}} सुपर ओव्हर मध्ये) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549960.html १५वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|NEP}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549961.html १६वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549962.html १७वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|BHR}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} १२६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549963.html १८वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|QAT}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549964.html १९वा सामना] || ८ सप्टेंबर || {{cr|HK}} || {{cr|NEP}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|HK}} १५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549965.html आं. ए. दि. ५००७] || ८ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ४९ धावांनी |- ! colspan="6"|उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549966.html २१वा सामना] || १० सप्टेंबर || {{cr|NEP}}|| {{cr|OMA}}|| [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549967.html २२वा सामना] || १० सप्टेंबर || {{cr|UAE}}|| {{cr|HK}}|| [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || |- ! colspan="6"|३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549968.html २३वा सामना] || १२ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || |- ! colspan="6"|अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549969.html २४वा सामना] || १२ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || |} == सप्टेंबर == === आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496552.html १ला म.आं.ए.दि.] || १ सप्टेंबर || [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496553.html २रा म.आं.ए.दि.] || ३ सप्टेंबर || [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496554.html ३रा म.आं.ए.दि.] || ६ सप्टेंबर || [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] ||{{crw|ENG}} ११४ धावांनी |} === दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा === {{Main|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549531.html आं.ए.दि. ५००८] || ९ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} ९९ धावांनी ([[डीएलएस पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549532.html आं.ए.दि. ५००९] || ११ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549533.html आं.ए.दि. ५०१०] || १३ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || |} === दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा === {{Main|दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543887.html म.आं.टी२० ३०११] || ११ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543888.html म.आं.टी२० ३०१३] || १३ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543889.html म.आं.टी२० ३०१५] || १५ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543890.html ४था म.आं.टी२०] || १७ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543891.html ५वा म.आं.टी२०] || १९ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] || |} ===भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये=== {{main|अफगाणिस्तान विरुद्ध भारतीय क्रिकेट संघ भारतामध्ये, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549586.html आं.टी२० ४१०४] || १३ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]|| |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549587.html आं.टी२० ४१०५] || १५ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]|| |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549588.html 3rd T20I] || १७ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]|| |} === श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा === {{Main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496585.html आं.टी२० ४१०६] || १५ सप्टेंबर || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]]|| |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496586.html २रा आं.टी.२०] || १७ सप्टेंबर || [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]|| |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496587.html ३रा आं.टी.२०] || १९ सप्टेंबर || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]]|| |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496588.html १ला आं.ए.दि.] || २२ सप्टेंबर || [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]|| |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496589.html २रा आं.ए.दि.] || २४ सप्टेंबर || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]]|| |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496590.html ३रा आं.ए.दि.] || २७ सप्टेंबर || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| |} ===ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530203.html आं.ए.दि. ५०११] || १५ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530204.html २रा आं.ए.दि.] || १८ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530205.html ३रा आं.ए.दि.] || २० सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || |} ===२०२६ आशियाई खेळ=== {{main|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट}} ====महिला स्पर्धा==== {{main|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html १ला म.आं.टी२०] || १७ सप्टेंबर || {{crw|JPN}} || {{crw|IND}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html २रा म.आं.टी२०] || १७ सप्टेंबर || {{crw|BAN}} || {{crw|CHN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html ३रा म.आं.टी२०] || १८ सप्टेंबर || {{crw|MAS}} || {{crw|SL}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html ४था म.आं.टी२०] || १८ सप्टेंबर || {{crw|PAK}} || {{crw|THA}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550478.html ५वा म.आं.टी२०] || २० सप्टेंबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html ६वा म.आं.टी२०] || २० सप्टेंबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550480.html ७वा म.आं.टी२०] || २२ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550481.html ८वा म.आं.टी२०] || २२ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |} ====पुरुष स्पर्धा==== {{main|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{#section:२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|Group A}} {{#section:२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|Group B}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला आं.टी२० || २४ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|AFG|२०१३}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | २रा आं.टी२० || २४ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|MYS}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ३रा आं.टी२० || २५ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ४था आं.टी२० || २५ सप्टेंबर || {{cr|AFG|२०१३}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ५वा आं.टी२० || २६ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ६वा आं.टी२० || २६ सप्टेंबर || {{cr|MYS}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |उपांत्य पूर्व सामने |- | ७वा आं.टी२० || २८ सप्टेंबर || {{cr|PAK}} || TBD (RU-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ८वा आं.टी२० || २८ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || TBD (RU-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ९वा आं.टी२० || २९ सप्टेंबर || {{cr|SL}} || TBD (WN-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | १०वा आं.टी२० || २९ सप्टेंबर || {{cr|BAN}} || TBD (WN-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | ११वा आं.टी२० || १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | १२वा आं.टी२० || १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | १३वा आं.टी२० || ३ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | १४वा आं.टी२० || 3 ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |} == संदर्भयादी == {{reflist}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} qw1g84cba1rbwvysm6tnk0nb4xa0sii 0 378997 2708934 2682378 2026-09-10T07:24:10Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708934 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:PikiWiki_Israel_6868_statue_of_albert_einstein.jpg|इवलेसे|तोसिया मालामुड यांनी साकारलेला [[अल्बर्ट आइन्स्टाइन]] यांचा अर्धपुतळा.]] [[चित्र:Exposición "Representantes del Muralismo" 05.jpg|इवलेसे|मालामुड यांची १९७८ मधील "पेनेलोप" ही कांस्यची मुर्ती]] '''तोसिया मालामुड''' (१७ मार्च १९२३ - १६ जुलै २००८) या [[युक्रेन|युक्रेनियन]] वंशाच्या मेक्सिकन शिल्पकार होत्या आणि मेक्सिकोच्या एस्कुएला नॅसिओनाल दे आर्तेस प्लॅस्टिकासच्या पहिल्या महिला पदवीधरांपैकी त्या एक होत्या. त्या चार वर्षांच्या असताना त्यांचे कुटुंब [[मेक्सिको|मेक्सिकोमध्ये]] स्थलांतरित झाले आणि त्यांची कलेची प्रतिभा लहान वयातच दिसून आली. त्यांनी आपल्या पालकांच्या इच्छेविरुद्ध कला महाविद्यालयात प्रवेश घेतला आणि १९४३ मध्ये पदवी प्राप्त केली. कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांमुळे, १९५० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत त्यांच्या कारकिर्दीला सुरुवात झाली नाही. त्यानंतर झालेल्या दोन महत्त्वाच्या प्रदर्शनांमुळे त्यांची शैली समीक्षकांच्या नजरेत आली. तेव्हापासून त्यांच्या मृत्यूपर्यंत, त्यांनी मेक्सिको आणि परदेशात आपल्या कलाकृतींचे प्रदर्शन केले. त्यांनी सार्वजनिक जागांसाठी लहान-मोठ्या कलाकृतींची निर्मितीही केली. उल्लेखनीय व्यक्तींच्या चित्रणाव्यतिरिक्त, त्यांनी प्रामुख्याने मातृत्व, कुटुंब आणि बालपण या विषयांवर आधारित कलाकृती तयार केल्या, ज्या मेक्सिको सिटीमधील मुसेओ दे आर्ते मॉडर्नो आणि हॉस्पिटल सिगलो XXI यांसारख्या ठिकाणी आढळतात. ''ला फॅमिलिया'' हे मेक्सिकोच्या इन्स्टिट्यूटो मेक्सिकानो डी सेगुरो सोशल आणि ''व्हिएंटोसाठी'' मोरेलियातील म्युसेओ डी आर्टे कॉन्टेम्पोरॅनियोसाठी आयकॉनिक बनले आहे. == जीवन == मालामुड यांचा जन्म १७ मार्च १९२३ रोजी युक्रेनमधील विनित्सिया येथे आयझॅक मालामुड आणि लिझा बाकल यांच्या धाकट्या अपत्य म्हणून झाला. १९२७ मध्ये, जेव्हा त्या चार वर्षांच्या होत्या, तेव्हा सोव्हिएत सरकारपासून वाचण्यासाठी त्यांच्या कुटुंबाने देश सोडला.<ref name="merry"/><ref name="diariojudio"/><ref name="expohomenaje">{{स्रोत बातमी|url=http://www.oem.com.mx/esto/notas/n1066046.htm|title=Expo homenaje a Tosia Malamud|date=March 1, 2009|work=El Sol de México|location=Mexico City|language=es|trans-title=Exhibition/homage to Tosia|access-date=April 23, 2013|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072009/http://www.oem.com.mx/esto/notas/n1066046.htm|url-status=dead}}</ref> त्याच वर्षी ते मेक्सिकोला पोहोचले आणि तिथे त्यांच्या वडिलांनी [[यिडिश भाषा|यिद्दिश]] भाषेत पहिले वृत्तपत्र छापखान्यात सुरू केले, जिथे “दी द्राय वेग्न” (तीन मार्ग) नावाचे एक उल्लेखनीय पुस्तक तसेच इत्झाक बर्लिनर, याकोव्ह ग्लाट्झ आणि मोशे ग्लिकोव्स्की यांसारख्या कवींच्या रचना प्रकाशित झाल्या.<ref name="diariojudio" /><ref name="presentan">{{स्रोत बातमी|title=Presentan libro sobre la escultora Tosia Malamud|date=February 19, 2009|work=NOTIMEX|location=Mexico City|language=es|trans-title=Present book about sculptor Tosia Malamud}}</ref> मालामुडने मेक्सिकोमध्ये प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण घेतले आणि अगदी लहान वयातच कलेत आवड आणि प्रतिभा दाखवली.<ref name="diariojudio"/> माध्यमिक शाळेत तिला सिरॅमिक्समध्ये काम करण्याची संधी मिळाली, जिथे तिने मानवी आकृत्या घडवण्याच्या तिच्या क्षमतेने तिच्या शिक्षकांना आश्चर्यचकित केले.<ref name="diariojudio" /> १९४० मध्ये, मालामुडने तिच्या पालकांच्या इच्छेविरुद्ध एस्कुएला नॅशनल डी आर्टे प्लास्टिकासमध्ये प्रवेश घेतला.<ref name="merry"/> त्या वेळी, एका तरुण स्त्रीने व्यावसायिकरित्या कलेचा अभ्यास करणे सन्माननीय मानले जात नव्हते.<ref name="diariojudio"/> तिच्या प्राध्यापकांमध्ये चित्रकार फ्रान्सिस्को गोइटिया, लुइस सहागून आणि बेंजामिन कोरिया यांच्यासह शिल्पकार फिडियास एलिझोंडो, अर्नुल्फो डोमिंग्वेझ, इग्नासिओ असुन्सोलो आणि लुइस ऑर्टिझ मोनास्टेरियो यांचा समावेश होता. मोनास्टेरियोने आपल्या विद्यार्थ्यांना त्यांना हवे ते तयार करण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य दिले.<ref name="diariojudio" /><ref name="rloera"/> तिने पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम केवळ तीन वर्षांत पूर्ण केला आणि हेलन एस्कोबेडो, अँजेला गुरिया आणि गेलेस कॅब्रेरा यांच्यासोबत शाळेतून पदवी मिळवणाऱ्या पहिल्या महिलांपैकी एक बनली.<ref name="merry" /> १९४४ मध्ये तिने सॅम्युअल रुबिनस्टाईनशी लग्न केले, ज्यांच्यापासून तिला एथेल आणि मॉरिसिओ ही दोन मुले आहेत. जेव्हा तिची मुले लहान होती, तेव्हा तिने आपली कला बऱ्याच काळासाठी थांबवली होती आणि फक्त कधीकधी हॉलवेमध्ये काम करत असे, जिथे थोडा प्रकाश होता. १९५२ पर्यंत तिच्याकडे स्वतःचा स्टुडिओ नव्हता, जो तिने दुसऱ्या एका कलाकारासोबत वापरला आणि ज्यामुळे तिला तिचे काम कौटुंबिक जीवनापासून वेगळे ठेवता आले. तिने १९५४ मध्ये आपल्या कारकिर्दीला खऱ्या अर्थाने सुरुवात केली.<ref name="diariojudio"/> १९६७ मध्ये तिने तिच्या पहिल्या पतीला घटस्फोट दिला आणि १९७९ मध्ये लेखक आणि पत्रकार [[Sergio Nudelstejer|सर्जिओ नुडेलस्टेजर]] यांच्याशी पुनर्विवाह केला. या जोडप्याने एकत्र परिषदा आणि प्रदर्शनांना उपस्थित राहून एकमेकांच्या कामाला पाठिंबा दिला आणि अर्धी शिल्पकला स्टुडिओ आणि अर्धे कार्यालय असलेली कामाची जागा देखील सामायिक केली.<ref name="diariojudio">{{स्रोत बातमी|last=Manuel Taifeld|url=http://diariojudio.com/bin/forojudio.cgi?ID=3971&q=0|title=Tosia Malamud, Gran retratista escultórica|date=December 12, 2012|work=Diario Judio|location=Mexico City|language=es|trans-title=Tosia Malamud, great bust maker|access-date=April 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123102133/http://diariojudio.com/bin/forojudio.cgi?ID=3971&q=0|archive-date=January 23, 2013|url-status=dead}}</ref> तोसिया मालामुड यांचे १६ जुलै २००८ रोजी मेक्सिको सिटी येथे निधन झाले.<ref name="rloera"/> == कारकीर्द == जरी तिने १९४३ मध्ये विद्यापीठातून पदवी प्राप्त केली असली तरी, तिने १९५४ पर्यंत तिने आपल्या कारकिर्दीला खऱ्या अर्थाने सुरुवात केली नाही.<ref name="rloera">{{Cite press release|title=Se exhiben 45 escultoras de la artista Tosia Malamud, en el Salón de la Plástica Mexicana|publisher=INBAL|location=Mexico|date=February 19, 2009|language=es|trans-title=Will exhibit 45 sculptures of artista Tosia Malamud, at the Salón de la Plástica Mexicana|url=http://www.bellasartes.gob.mx/Boletines_2009/162-TosiaMalamud.pdf|access-date=April 23, 2013}}</ref> या वर्षी तिची दोन महत्त्वाची प्रदर्शने झाली, एक सॅलोन दे ला प्लास्टिका मेक्सिकाना मध्ये आणि दुसरे सेंट्रो डेपोर्टिव्हो इस्रेलिताच्या हावर गॅलरीमध्ये, ज्यामुळे तिचे काम समीक्षकांच्या नजरेत आले. तिची शिल्पकला मेक्सिकोमधील इतर बहुतेक शिल्पांपेक्षा वेगळी होती कारण त्यात गतीच्या चित्रणावर भर दिला होता.<ref name="diariojudio"/> तिची कारकीर्द तिच्या मृत्यूपर्यंत चालू राहिली आणि या काळात तिने मेक्सिको, युनायटेड स्टेट्स, कॅनडा, स्पेन, [[नेदरलँड्स]], [[बल्गेरिया]] आणि [[इस्रायल|इस्रायलमध्ये]] चाळीसहून अधिक वैयक्तिक प्रदर्शने भरवली आणि अनेक सामूहिक प्रदर्शनांमध्ये देखील भाग घेतला.<ref name="diariojudio" /><ref name="arthistory">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.arts-history.mx/pieza_mes/index.php?id_pieza=30112007140808|title=Tosia Malamud|last=Judith Rodriguez|date=November 30, 2007|publisher=Artes e Historia magazine|location=Mexico City|language=es|access-date=April 23, 2013}}</ref> तिच्या सुरुवातीच्या प्रमुख प्रदर्शनांमध्ये १९५९ मध्ये पॅलेसियो दे बेलास आर्टेस येथील एक प्रदर्शन आणि [[१९६८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९६८ च्या उन्हाळी ऑलिम्पिकसाठी]] ऑलिम्पिक व्हिलेजमधील शिल्पकलेचे प्रदर्शन यांचा समावेश आहे. नंतरच्या कार्यक्रमादरम्यान, ''ला मॅटरनिडाड'' (मातृत्व) नावाची एक कलाकृती चोरीला गेली होती, जी नंतर परत मिळवण्यात आली आणि आज ती मेक्सिको सिटीमधील म्युझिओ दे आर्टे मॉडर्नो येथे पाहता येते.<ref name="rloera" /> हयात असतानाचे तिचे शेवटचे मोठे प्रदर्शन नोव्हेंबर २००७ ते मार्च २००८ या काळात मेक्सिको सिटीमधील पासेओ दे ला रिफॉर्मा येथील इन्स्टिट्यूटो मेक्सिकानो दे सेगुरो सोशल इमारतीत भरले होते, ज्याचे आयोजन तिचा मुलगा मॉरिसिओ याने केले होते.<ref name="rloera" /><ref name="lutopor">{{स्रोत बातमी|url=http://paratiyparami.com/bin/forojudio.cgi?ID=237&q=0|title=Luto por el fallecimiento de la escultora Tosia Malamud|date=September 1, 2008|work=Diario Judio|location=Mexico City|language=es|trans-title=Mourning for the death of sculptor Tosia Malamud|access-date=April 23, 2013|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001554/http://paratiyparami.com/bin/forojudio.cgi?ID=237&q=0|url-status=dead}}</ref> हा कार्यक्रम तिच्या आत्मचरित्राच्या प्रकाशनासोबत आयोजित केलेला एक पूर्वव्यापी कार्यक्रम होता, परंतु प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे कलाकार त्यात उपस्थित राहू शकली नाही.<ref name="expohomenaje"/><ref name="muestra">{{स्रोत बातमी|url=http://www.elporvenir.com.mx/notas.asp?nota_id=173444|title=Rinden homenaje a escultora Tosia Malamud con muestra retrospectiva|date=November 14, 2007|work=El Porvenir|location=Mexico City|language=es|trans-title=Pay homage to sculptor Tosia Malamud with a retrospective|access-date=April 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304050525/http://www.elporvenir.com.mx/notas.asp?nota_id=173444|archive-date=March 4, 2016|url-status=dead}}</ref> तिच्या कलाकृती मेक्सिको आणि परदेशातील खाजगी आणि सार्वजनिक संग्रहांमध्ये आढळतात.<ref name="lutopor"/> तिच्या काही कलाकृतींना मेक्सिको सरकारने परराष्ट्र व्यवहार सचिवालयाच्या संस्कृती विभागामार्फत आणि जुन्या राष्ट्रीय पर्यटन परिषदेमार्फत प्रायोजित केले होते.<ref name="estarviva">{{स्रोत बातमी|last=J. Manuel P. Morelos|url=http://archivo.lajornadamichoacan.com.mx/2007/01/03/index.php?section=cultura&article=014n1cul|title=¡Prefiero estar viva! No trabajo para la eternidad: Tosia Malamud|date=January 3, 2007|work=La Jornada de Michoacán|location=Morelia|language=es|trans-title=I prefer to be alive! I don’t work eternity|access-date=April 23, 2013|archive-date=2025-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221081637/http://archivo.lajornadamichoacan.com.mx/2007/01/03/index.php?section=cultura&article=014n1cul|url-status=dead}}</ref> तिने [[कांसे|कांस्य]] आणि दगडात अठ्ठेचाळीस भव्य कलाकृती तयार केल्या, ज्या मेक्सिकोमधील संस्था आणि सार्वजनिक ठिकाणी कायमस्वरूपी प्रदर्शनात आहेत, तर आणखी चौदा इतर देशांमध्ये आहेत.<ref name="diariojudio"/> उल्लेखनीय व्यक्तींच्या अर्धपुतळ्यांमध्ये नुएवो कोलेजिओ इस्रेलिता येथे असलेले लेखक आय. एल. पेरेत्झ, पार्के मेक्सिको आणि तेल अवीव विद्यापीठाच्या विज्ञान विद्याशाखेत असलेले [[अल्बर्ट आइन्स्टाइन]] यांचे अनेक अर्धपुतळे, UNAM च्या तत्त्वज्ञान आणि साहित्य विद्याशाखेत असलेले [[Rosario Catellanos|रोझारियो कॅटेलानोस]], मेक्सिकोच्या राष्ट्रीय ग्रंथालयात असलेले [[फ्रांत्स काफ्का]], तसेच तेल अवीव विद्यापीठाच्या मेक्सिको बिल्डिंगमध्ये असलेले मिगुएल हिदाल्गो, होजे मारिया मोरेलोस वाय पावन, [[बेनितो हुआरेझ]] आणि वेनुस्तियानो कॅरान्झा यांचा समावेश आहे.<ref name="lutopor" /> इतर प्रकारच्या शिल्पकलेमध्ये ''ला मातृनिदाद'' म्युझिओ दे आर्टे मॉडर्नो,<ref name="lutopor" /> [[मेक्सिको सिटी|मेक्सिको सिटीतील]] सिग्लो बारावीच्या हॉस्पिटलसमोरील ''ला फॅमिलिया'', [[माँतेरे|मॉन्टेरी]] शहरातील ''पारेजा अमोरोसा'', ''ला माद्रे, सेन्ट्रो डेपोर्टिवो इस्त्रायलीटा येथील प्राइमरा मेस्ट्रो'' आणि ''पेनेओला रे येथील पेनेओलोप'' येथे यांचा समावेश आहे. <ref name="lutopor" /><ref name="penelope">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mx-df.net/2010/02/la-madre-de-tosia-malamud-en-reforma/|title="Penélope" de Tosia Malamud en Reforma|date=February 24, 2010|publisher=Government of Mexico City|location=Mexico City|language=es|trans-title=Penelope of Tosia Malamud on Reforma|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803114740/http://www.mx-df.net/2010/02/la-madre-de-tosia-malamud-en-reforma/|archive-date=August 3, 2012|access-date=April 23, 2013}}</ref> काही चिन्ह बनले आहेत ज्यात हॉस्पिटल सिग्लो XXI मधील ला फॅमिला आणि दुसरे ''व्हिएन्टो'' नावाचे आहे, जे आता मोरेलियातील म्युझिओ डी आर्टे कॉन्टेम्पोरॅनियोचे प्रतीक आहे.<ref name="estarviva" /><ref name="muestra"/> == कलात्मकता == शाळेत असताना आणि त्यानंतर लगेचच तिच्या कामावर तिच्या शिक्षकांचा, विशेषतः फर्नांडो ऑर्टिझ मोनास्टेरियो आणि इग्नासिओ असुन्सोलो यांचा प्रभाव होता, ज्यात पुराणमतवादी आणि उदारमतवादी दोन्ही घटक होते.<ref name="merry">{{स्रोत बातमी|last=Merry MacMasters|url=https://www.jornada.unam.mx/2009/03/23/cultura/a12n2cul|title=Tosia Malamud, mujer y artista que fue contra los cánones de su época|date=March 23, 2009|work=La Jornada|location=Mexico City|page=12|language=es|trans-title=Tosia Malamud, woman and artista who was against the canons of her era|access-date=April 23, 2013}}</ref><ref name="diariojudio"/> पदवी मिळाल्यानंतर, तिला मेक्सिकन भित्तिचित्रकला चळवळ आणि त्यावेळच्या प्रबळ राष्ट्रवादात रस नव्हता, उलट तिने अधिक आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन पसंत केला.<ref name="merry" /><ref name="rloera"/> अनेक कारणांमुळे तिने मेक्सिकन कलेच्या बऱ्याचशा प्रवाहाच्या विरुद्ध भूमिका घेतली. पहिले म्हणजे मेक्सिकन कलेवर पुरुषांचे वर्चस्व होते, विशेषतः भव्य शिल्पकलेवर. त्या काळात चित्रकलेपेक्षा, विशेषतः भित्तिचित्रकलेपेक्षा शिल्पकलेला कमी महत्त्व दिले जात होते.<ref name="merry" /> तिच्या कारकिर्दीत तिने शिल्पकलेवर लक्ष केंद्रित केले आणि मुख्यतः कांस्य आणि [[संगमरवर]] वापरून काम केले, परंतु ॲक्रिलिक, दगड आणि सिरॅमिक्ससारख्या इतर साहित्यासोबतही प्रयोग केले. तिने लहान, मध्यम आणि भव्य आकारात कलाकृती तयार केल्या.<ref name="muestra"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २००८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२३ मधील जन्म]] [[वर्ग:युक्रेनी कलाकार]] [[वर्ग:मेक्सिकन कलाकार]] a3xvzr21to591o147w7qq4q2warh7i9 0 380830 2708788 2690905 2026-09-09T15:32:10Z ~2026-41910-22 185743 2708788 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = वचन दिले तू मला | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = शशांक सोळंकी | निर्मिती संस्था = सेवंथ सेन्स मीडिया | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | विजेते = | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * सोमवार ते शुक्रवार रात्री ९.३० वाजता * दररोज रात्री १० वाजता (१६ फेब्रुवारीपासून) * दररोज संध्या. ६.३० वाजता (२७ एप्रिलपासून) * दररोज दुपारी १ वाजता (१० ऑगस्टपासून) | वाहिनी = [[स्टार प्रवाह]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १५ डिसेंबर २०२५ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = | नंतर = [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | सारखे = }} '''वचन दिले तू मला''' ही [[स्टार प्रवाह]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. == कलाकार == * अनुष्का सरकटे - ऊर्जा यशवंत शिंदे / ऊर्जा शौर्य जहागीरदार * इंद्रनील कामत - शौर्य हर्षवर्धन जहागीरदार * [[मिलिंद गवळी]] - हर्षवर्धन जहागीरदार * निरंजन कुलकर्णी - आदित्य हर्षवर्धन जहागीरदार * विनेश निन्नुरकर - विक्रांत दिग्विजय शिर्के * अनिशा सबनीस - अर्पिता दिग्विजय शिर्के * प्रज्ञा जावळे - विजया हर्षवर्धन जहागीरदार * [[किरण ढाणे]] - दिव्या यशवंत शिंदे / दिव्या आदित्य जहागीरदार * श्वेता पेंडसे - पूर्वा यशवंत शिंदे * ऋतुजा शिंदे - तीर्था हर्षवर्धन जहागीरदार * आदिश्री वाडोदकर - कुमुदिनी जहागीरदार (आईसाहेब) * [[वैभव मांगले]] - हुळबुट्टे * कादंबरी संजय - पद्मा कदम == नव्या वेळेत == {| class="wikitable sortable" ! क्र. !! दिनांक !! वार !! वेळ |- | १ || १५ डिसेंबर २०२५ – १३ फेब्रुवारी २०२६ || सोम-शुक्र || रात्री ९.३० |- | २ || १६ फेब्रुवारी – २६ एप्रिल २०२६ || rowspan="3"| दररोज || रात्री १० |- | ३ || २७ एप्रिल – ९ ऑगस्ट २०२६ || संध्या. ६.३० |- | ४ || १० ऑगस्ट २०२६ – चालू || दुपारी १ |} == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[बंगाली]] | गीता एल.एल.बी. | स्टार जलषा | २० नोव्हेंबर २०२३ - २ ऑक्टोबर २०२५ |- | [[हिंदी]] | ॲडव्होकेट अंजली अवस्थी | [[स्टार प्लस]] | ८ ऑगस्ट २०२४ - ३१ मे २०२६ |- | [[तेलुगू]] | गीथा एल.एल.बी. | स्टार माँ | २ डिसेंबर २०२४ - ५ सप्टेंबर २०२५ |- | [[कन्नड]] | भार्गवी एल.एल.बी. | स्टार सुवर्णा | ३ मार्च २०२५ - चालू |- | [[मल्याळम]] | ॲडव्होकेट अंजली | एशियानेट | १० नोव्हेंबर २०२५ - चालू |} [[वर्ग:स्टार प्रवाह दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] ams6r3b1jgs1uspx4hvfm2blcgpacox 0 382197 2708850 2698481 2026-09-09T20:10:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708850 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२५ हाँग काँग चौरंगी मालिका | image = | imagesize = | caption = | fromdate = ९ | todate = १३ एप्रिल २०२५ | administrator = क्रिकेट हाँग काँग, चीन | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|एकेरी साखळी पद्धत]] आणि अंतिम सामना | host = [[हाँग काँग]] | champions = {{cr|KUW}} | runners-up = {{cr|NEP}} | count = | participants = ४ | matches = 8 | attendance = | player of the series = {{Cricon|HKG}} [[अंशुमन रथ]] | most runs = {{Cricon|HKG}} [[अंशुमन रथ]] (२४८) | most wickets = {{Cricon|QAT}} मोहम्मद इरशाद (८) | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२२-२३ हाँग काँग चौरंगी मालिका | next_year = | next_tournament = }} '''२०२५ हाँग काँग चौरंगी मालिका''' ही एप्रिल २०२५ मध्ये [[हाँग काँग]] येथे आयोजित करण्यात आलेली पुरुषांची क्रिकेट मालिका होती.<ref>{{cite web |title=Cricket Hong Kong, China and India Club Presents the Hong Kong Men's T20I Series 2025 |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/3836/Cricket-Hong-Kong%2C-China-and-India-Club-Presents-the-Hong-Kong-Men%27s-T20I-Series-2025 |access-date=७ एप्रिल २०२५ |website=Cricket Hong Kong, China |archive-date=2025-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409114059/https://www.crickethongkong.com/news-detail/3836/Cricket-Hong-Kong,-China-and-India-Club-Presents-the-Hong-Kong-Men%27s-T20I-Series-2025 |url-status=dead }}</ref> या चौरंगी मालिकेत यजमान [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]], [[कुवेत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कुवेत]], [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[कतार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कतार]] या चार पुरुष क्रिकेट संघांनी भाग घेतला होता. मालिकेतील सर्व सामन्यांना [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] दर्जा होता.<ref>{{cite web |title=Cricket Hong Kong to host Men's Quadrangular T20I tournament in April 2025 |url=https://czarsportzauto.com/hong-kong-quadrangular-t20i-2025/ |access-date=७ एप्रिल २०२५ |website=Czarsportz }}</ref> सर्व सामने [[मोंग कोक]] येथील [[मिशन रोड मैदान]] येथे खेळविण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/cricket/2025/04/06/nepal-to-play-hong-kong-series-as-favourites |title=Nepal to play Hong Kong series as favourites |work=The Kathmandu Post |access-date=७ एप्रिल २०२५ }}</ref> ही स्पर्धा एकेरी साखळी पद्धतीने खेळविण्यात आली आणि गुणतालिकेतील अव्वल दोन संघ अंतिम सामन्यासाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |url=http://nepalmonitor.com/2025/04/06/nepal-quadrangular-series-hong-kong-cricket-favorites/ |work=Nepal Monitor |title=Nepal Set to Play Quadrangular Series in Hong Kong as Favorites |access-date=७ एप्रिल २०२५ }}</ref> == खेळाडू == {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|HKG}}<ref>{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/3854/Hong-Kong,-China-Squad-and-Broadcast-Information |title=Hong Kong, China Squad and Broadcast Information for "Cricket Hong Kong, China and India Club Presents Hong Kong T20I Series 2025" |work=क्रिकेट हाँग काँग, चीन |access-date=८ एप्रिल २०२५ |archive-date=2026-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802063548/https://www.crickethongkong.com/news-detail/3854/Hong-Kong,-China-Squad-and-Broadcast-Information |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|KUW}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/12GawyA5Ket/ |title=Kuwait National Men’s Team is all set for Hong Kong Men’s T20I Series 2025 |work=कुवेत क्रिकेट |via=फेसबुक |access-date=७ एप्रिल २०२५ }}</ref> ! {{cr|NEP}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/nepal-announces-squad-for-quadrangular-series-in-hong-kong |title=Nepal announces squad for Quadrangular series in Hong Kong |work=क्रिकनेपाळ |access-date=७ एप्रिल २०२५ }}</ref> ! {{cr|QAT}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DIM0Vr-o7kE/ |title=Hong Kong Men's T20I Series 2025 |work=कतार क्रिकेट संघटना |via=इन्स्टाग्राम |access-date=९ एप्रिल २०२५ }}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[यासिम मुर्तझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपकर्णधार]]) * [[झीशान आली]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[वकास बरकत]] * कल्हान चाल्लू * अतीक इक्बाल * ऐजाझ खान * [[एहसान खान]] * निझाकत खान * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[आयुष शुक्ला]] * दर्श वोरा * [[शाहिद वासीफ]] ([[यष्टिरक्षक]]) | * [[मोहम्मद अस्लम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[इलियास अहमद]] * मिर्झा अहमद * क्लिंटो अँटो * मीत भावसार * अनुदीप चेंथमारा * निमिश लतीफ * उस्मान पटेल ([[यष्टिरक्षक]]) * यासिन पटेल * नवीनराज राजेंद्रन * रविजा संदरुवान * मोहम्मद शफीक * [[बिलाल ताहिर]] * मुहम्मद उमर | * [[रोहित कुमार|रोहित पौडेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] * बसीर अहमद * शहाब आलम * [[लोकेश बाम]] * कुशल भुर्तेल * [[रिजन ढकल|रिजन ढकाल]] * [[गुलशन झा]] * [[सोमपाल कामी]] * [[करण के.सी.|करण केसी]] * [[कुशल मल्ल]] * [[ललित राजबंशी]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[नंदन यादव]] | * इकरामुल्ला खान ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मोहम्मद अबरार * बुखार इल्लिक्कल * मोहम्मद इरशाद * मुहम्मद जबीर * शाहझैब जमील ([[यष्टिरक्षक]]) * जासिम खान * बिपिन कुमार * मुजीब-उर-रहमान * अरुमुगगणेश नागराजन * रिफायी थेरुवत |} ==साखळी फेरी== === गुणतालिका === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! स्थान ! संघ ! सामने ! विजय ! पराभव ! अनिर्णित ! गुण ! निव्वळ धावगती ! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ | style="text-align:left;" | {{cr|NEP}} | ३ | २ | ० | १ | '''५''' | +१.०८८ | rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ | style="text-align:left;" | {{cr|KUW}} | ३ | २ | १ | ० | '''४''' | +१.७९७ |- style="background:#ffffcc;" | ३ | style="text-align:left;" | {{cr|HKG}} | ३ | १ | १ | १ | '''३''' | +१.३७७ | rowspan="2" | [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ffffcc;" | ४ | style="text-align:left;" | {{cr|QAT}} | ३ | ० | ३ | ० | '''०''' | −३.४३७ |} <small>स्रोत: ईएसपीएन क्रिकइन्फो.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/quadrangular-twenty20-series-hong-kong-2025-1479316/points-table-standings |title=Quadrangular Twenty20 Series (Hong Kong) – Points Table |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१२ एप्रिल २०२५ }}</ref></small> === सामने === {{Single-innings cricket match | date = ९ एप्रिल २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|QAT}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = १५१/५ (२० षटके) | runs1 = इकरामुल्ला खान ५४ (५४) | wickets1 = [[ललित राजबंशी]] १/१२ (२ षटके) | score2 = १५४/२ (१७ षटके) | runs2 = [[कुशल भुर्टेल]] ३८ (१९) | wickets2 = मुजीब-उर-रहमान २/१२ (३ षटके) | result = नेपाळ ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479320.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[तबारक दर]] (हाँग काँग) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँग काँग) | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (नेपाळ) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[नंदन यादव]] (नेपाळ) आणि मोहम्मद अबरार (कतार) या दोघांनीही आंतरराष्ट्रीय टी२०मध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ एप्रिल २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|HKG}} | team2 = {{cr|KUW}} | score1 = १७५/५ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ७६ (४८) | wickets1 = मोहम्मद शफीक २/२२ (३ षटके) | score2 = १८०/६ (१९ षटके) | runs2 = [[मोहम्मद अस्लम]] ५५ (२९) | wickets2 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/४१ (४ षटके) | result = कुवेत ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479321.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] | umpires = शेल्टन डी'क्रूझ (हाँग काँग) आणि जॉन प्रकाश (हाँग काँग) | motm = [[मोहम्मद अस्लम]] (कुवेत) | toss = कुवेतने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = कल्हान चाल्लू (हाँग काँग) आणि अनुदीप चेंथमारा (कुवेत) या दोघांनीही आंतरराष्ट्रीय टी२०मध्ये पदार्पण केले. * [[बाबर हयात]] (हाँग काँग) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील २,००० धावांचा टप्पा पूर्ण केला.<ref>{{cite tweet |user=CricketHK |number=1909955747951296651 |title=Let’s applaud Babar Hayat as he smashes away and crosses a milestone of 2000 T20I Runs during the Hong Kong Men’s T20I Series 2025 |date=9 April 2025 }}</ref> }} --- {{Single-innings cricket match | date = १० एप्रिल २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|KUW}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = १८५/८ (२० षटके) | runs1 = क्लिंटो अँटो ४१ (३०) | wickets1 = [[सोमपाल कामी]] ३/३६ (४ षटके) | score2 = १८६/४ (१८.५ षटके) | runs2 = [[कुशल भुर्टेल]] ८१ (५०) | wickets2 = यासिन पटेल २/१७ (४ षटके) | result = नेपाळ ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479322.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँग काँग) | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (नेपाळ) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १० एप्रिल २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|HKG}} | team2 = {{cr|QAT}} | score1 = १९७/७ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ५८ (४२) | wickets1 = मोहम्मद इरशाद ४/२४ (३ षटके) | score2 = १२९ (१९.१ षटके) | runs2 = शाहझैब जमील ३७ (२२) | wickets2 = [[वकास बरकत]] ४/१८ (४ षटके) | result = हाँग काँग ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479323.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[तबारक दर]] (हाँग काँग) आणि शेल्टन डी'क्रूझ (हाँग काँग) | motm = [[वकास बरकत]] (हाँग काँग) | toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = दर्श वोरा (हाँग काँग) याने आंतरराष्ट्रीय टी२०मध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ एप्रिल २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|QAT}} | team2 = {{cr|KUW}} | score1 = १२४ (१९.३ षटके) | runs1 = शाहझैब जमील ३४ (३५) | wickets1 = अनुदीप चेंथमारा ३/१५ (३ षटके) | score2 = १२७/४ (१० षटके) | runs2 = क्लिंटो अँटो ७२ (२८) | wickets2 = मोहम्मद इरशाद ३/१० (२ षटके) | result = कुवेत ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479324.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] | umpires = नियाझ अली (हाँग काँग) आणि जॉन प्रकाश (हाँग काँग) | motm = क्लिंटो अँटो (कुवेत) | toss = कुवेतने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = नवीनराज राजेंद्रन (कुवेत) याने आंतरराष्ट्रीय टी२०मध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ एप्रिल २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|HKG}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = ६८/३ (९ षटके) | runs1 = [[झीशान आली]] ३० (२२) | wickets1 = [[ललित राजबंशी]] २/१९ (३ षटके) | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479325.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[तबारक दर]] (हाँग काँग) आणि शेल्टन डी'क्रूझ (हाँग काँग) | motm = | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = पावसामुळे यानंतरचा खेळ होऊ शकला नाही. }} == तिसऱ्या स्थानाचा सामना == {{Single-innings cricket match | date = १३ एप्रिल २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|HKG}} | team2 = {{cr|QAT}} | score1 = १८८/६ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ९७ (६०) | wickets1 = मुहम्मद जबीर २/२९ (४ षटके) | score2 = १८७/५ (२० षटके) | runs2 = इकरामुल्ला खान ५५ (३५) | wickets2 = [[यासिम मुर्तझा]] २/४० (२ षटके) | result = हाँग काँग १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479326.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] | umpires = शेल्टन जे. डी'क्रूझ (हाँग काँग) आणि जॉन प्रकाश (हाँग काँग) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँग काँग) | toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} == अंतिम सामना == {{Single-innings cricket match | date = १३ एप्रिल २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{cr-rt|KUW}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = १७४/७ (२० षटके) | runs1 = रविजा संदरुवान ६३ (३६) | wickets1 = [[सोमपाल कामी]] २/२६ (४ षटके) | score2 = १७१ (१९.३ षटके) | runs2 = बसीर अहमद ८० (४३) | wickets2 = अनुदीप चेंथमारा ३/१८ (२.३ षटके) | result = कुवेत ३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479327.html धावफलक] | venue = [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] | umpires = [[तबारक दर]] (हाँग काँग) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँग काँग) | motm = अनुदीप चेंथमारा (कुवेत) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = रविजा संदरुवान (कुवेत) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील २,००० धावांचा टप्पा पूर्ण केला. }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.espncricinfo.com/series/quadrangular-twenty20-series-hong-kong-2025-1479316 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पृष्ठ] * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/9647/hong-kong-t20i-quadrangular-series-2025 क्रिकबझवरील स्पर्धेचे पृष्ठ] * [https://www.crickethongkong.com/news-detail/3836/Cricket-Hong-Kong%2C-China-and-India-Club-Presents-the-Hong-Kong-Men%27s-T20I-Series-2025 क्रिकेट हाँग काँग, चायनाची अधिकृत घोषणा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250409114059/https://www.crickethongkong.com/news-detail/3836/Cricket-Hong-Kong,-China-and-India-Club-Presents-the-Hong-Kong-Men%27s-T20I-Series-2025 |date=2025-04-09 }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:हाँग काँगमधील क्रिकेट]] gw7eniohziy4m4utzaaj2vuq7n5qhr0 0 382703 2708958 2708332 2026-09-10T11:15:10Z अमित फुलबांधे 187282 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2708958 wikitext text/x-wiki [[File:Ganeshapatti, Rameshwar Temple, Konkan, Maharashtra.jpg|thumb|right|300px|रमेश्वर मंदिर, आकेरी येथील गणेशपट्टी]] '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात [[अरबी भाषा|अरबी]] समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasSomeshwar2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambulkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |volume=X |issue=2 |pages=71–84 |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka |access-date=13 August 2026 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119083209/https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |url-status=dead }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात [[शिलाहार वंश|शिलाहार]] राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 |archive-date=2026-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820115203/https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह किंवा गाभारा हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील प्रमुख घटक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत गर्भगृहाला महत्त्वाचे स्थान असून त्याच्या पुढील भागात उपासना, दर्शन आणि धार्मिक विधींसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तु-अभ्यासांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार येथील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहे. गर्भगृहात देवतेची प्रतिष्ठापना केली जाते, तर त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक तसेच सामुदायिक वापरासाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांची रचना धार्मिक अवकाशाच्या सलगतेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी असल्याचे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, देवतेचे स्वरूप, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य तसेच कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक ठरते. गर्भगृहाच्या अभ्यासात त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, मंडपाशी असलेला संबंध आणि छत किंवा शिखराची रचना यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार केला जातो. कोकणातील काही मंदिरांच्या अभ्यासांमध्ये या घटकांवर स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू आणि स्थानिक वास्तुपरंपरांचा प्रभाव दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण कोकणातील स्थानिक बांधकामपरंपरा, अक्षीय नियोजन आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मंदिरांच्या गर्भगृहाची एकसमान वास्तुरचना निश्चित करता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ (अंतराल) हा काही भारतीय मंदिरांच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील संक्रमण-अवकाश म्हणून आढळणारा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या आराखड्यानुसार तो गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती भाग असू शकतो.<ref name="AntaralaIMPART">{{cite web |title=Antarala |url=https://imp-art.org/definitions/antarala/ |website=IMPART Encyclopedia of Art |date=17 February 2026 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक वास्तुपरंपरा, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या नंतरच्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाच्या रचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील प्रत्येक मंदिराच्या आराखड्याचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळ असलेल्या मंदिरांच्या वास्तुरचनेत त्याचा संबंध गर्भगृह, मंडप आणि मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाशी असतो. अशा मंदिरांमध्ये गर्भगृहातून मंडपाकडे जाणाऱ्या वास्तुक्रमातील मध्यवर्ती भाग म्हणून अंतराळाचे कार्य समजता येते. त्याचे स्वरूप, आकारमान आणि मंडपाशी असलेली जोडणी मंदिराच्या आराखड्यानुसार बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्य यांच्यासोबतच मंदिराचा ऐतिहासिक विकास, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वारांची रचना, भिंती आणि छत यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार करता येतो. उपलब्ध वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या घटकांमध्ये झालेल्या बदलांचा अभ्यास करून मंदिराच्या वास्तु-विकासाचे विविध टप्पे समजून घेण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="SompuraAntarala">{{cite book |last=Sompura |first=Kantilal F. |title=The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1968 |page=598 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील विविधता लक्षात घेता अंतराळाची रचना सर्व मंदिरांमध्ये समान असेलच असे नाही. ज्या मंदिरांमध्ये हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो, तेथे त्याचे स्थान, रचना आणि कार्य यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="SompuraAntarala"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो सामान्यतः गर्भगृहाच्या पुढील भागात स्थित असतो. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत मंडपाचा उपयोग दर्शन, उपासना आणि धार्मिक विधींसाठी केला जातो. मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुपरंपरेनुसार मंडपाची रचना, आकार आणि मांडणी बदलू शकते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेवर स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंदिरांमध्ये चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला असून, मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत. या वास्तूंमध्ये लेटराइट दगडाचे बांधकाम आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या सभामंडपाचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या उदाहरणात मंडप हा धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक व्यवहारांसाठीही वापरला जाणारा अवकाश आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरसमूहातील मंडपांचा धार्मिक आणि सामुदायिक वापर नोंदविण्यात आला आहे. या मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांच्या काष्ठवास्तूमध्ये मंडपातील लाकडी घटकांनाही महत्त्व आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताशी संबंधित घटकांचा वापर कोकणातील काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात नोंदविण्यात आला आहे. दामापूर येथील मंदिरसमूहात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळू शकतो. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि उपलब्ध वास्तुघटक यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच काही ठिकाणी धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराशी संबंधित अवकाश म्हणूनही कार्य करत असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील तुलनेने विस्तृत अवकाश असून काही मंदिरांमध्ये त्याचा उपयोग धार्मिक तसेच सामुदायिक कार्यांसाठी केला जातो. मंदिराच्या वास्तुपरंपरेनुसार त्याचे आकारमान, रचना आणि उपयोग बदलू शकतात. दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरातील प्रमुख भागाचा वापर ग्रामसमुदायाच्या बैठका आणि चर्चांसाठी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा सभेसाठीचा प्रमुख भाग ग्रामजीवनाशी संबंधित आहे. या जागेचा उपयोग गावातील ज्येष्ठांच्या बैठका आणि स्थानिक विषयांवरील चर्चांसाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिराच्या संदर्भात सभामंडपाला धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासातही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराची नोंद आढळते. काही मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या वास्तुरचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांसारख्या घटकांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये दगडी बांधकाम आणि काष्ठवास्तू यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून, मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटींचा वापर करण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील सभामंडपांची रचना मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे सभामंडपाच्या आकारमानात आणि वास्तुरचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सभामंडपाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि वापराचे स्वरूप यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून काही मंदिरांमध्ये सभामंडप हा धार्मिक वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या अंतर्गत धार्मिक अवकाशाकडे जाणारा महत्त्वाचा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या रचनेत द्वारचौकट, उंबरठा, ललाटबिंब आणि विविध प्रकारचे अलंकरण यांचा समावेश होऊ शकतो. मंदिर-द्वाराचा अभ्यास करताना त्याची वास्तुरचना, शिल्पसजावट आणि मंदिराच्या अंतर्गत अवकाशाशी असलेला संबंध विचारात घेतला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111165843/https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |url-status=dead }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकूड आणि काष्ठकोरीव कामाचा वापर आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून, त्यावर काष्ठकोरीव अलंकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील या लाकडी प्रवेशद्वाराच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण आहे. त्याच्या विविध द्वारशाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून, वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या वास्तुरचनेत कार्यात्मक आणि अलंकारिक घटकांचा एकत्रित वापर दिसून येतो. तथापि, प्रवेशद्वारावरील विशिष्ट प्रतिमांना धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित शिल्पाचा संदर्भ, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक किंवा कला-अभ्यासातील पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिरांच्या प्रवेशद्वारांची रचना एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराच्या रचनेत विविधता आढळू शकते. त्यामुळे दामापूर येथील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला संपूर्ण कोकणातील मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, द्वारशाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले बांधकामसाहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा विचार करता येतो. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये लाकूड आणि स्थानिक काष्ठकारागिरीचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार हा मंदिराच्या मुख्य वास्तूभोवती असलेला सीमांकित किंवा संरक्षित परिसर होय. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकाराच्या परिसरात सीमाभिंत, प्रवेशद्वारे, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग, उपदेवालये आणि इतर वास्तुघटकांचा समावेश होऊ शकतो. प्राकाराची रचना मंदिराच्या वास्तुयोजनेनुसार आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. बृहदीश्वर मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिराच्या परिसरातील प्राकार आणि त्यातील विविध वास्तुघटकांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत प्राकाराचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. मालवण येथील देऊळवाडा हा एका स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह आहे. या समूहातील विविध देवालये एकाच धार्मिक परिसरात स्थित असून त्यांच्या भोवतालच्या अवकाशाचा वापर धार्मिक आणि सामुदायिक उपक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित आहेत. या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे अशा मंदिरसमूहाचा अभ्यास करताना केवळ मुख्य मंदिराच्या वास्तूऐवजी संबंधित देवालये आणि त्यांच्यामधील परिसराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालची मोकळी जागा, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग आणि सीमाभिंत हे प्राकाराच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक असू शकतात. तथापि, केवळ मंदिराभोवती मोकळी जागा किंवा मार्ग आहे म्हणून त्या परिसराला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणता येत नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था, परिसररचना आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांसारख्या वास्तुघटकांचा प्रत्यक्ष अभ्यास आवश्यक असतो. कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे विविधता आढळू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही ठिकाणी मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित परिसर किंवा इतर धार्मिक वास्तुघटक असू शकतात. त्यामुळे मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये आढळणारी बहुप्राकार पद्धती कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य आहे असे मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवालये, मोकळ्या जागा आणि धार्मिक वापर यांचा एकत्रित विचार करता येतो. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून मंदिरपरिसराची रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराला प्राकारयुक्त मंदिर म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेचे दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="BrihadisvaraPrakara"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरपरिसरात आढळणारा एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे दगड किंवा विटांपासून उभारलेल्या निमुळत्या होत जाणाऱ्या स्तंभावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने कोनाडे, हात किंवा इतर जागा तयार केलेल्या असतात. धार्मिक उत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दिव्यांमध्ये तेलाचे दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे एक वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 |archive-date=2026-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521205248/https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |url-status=dead }}</ref> दीपमाळेचा संबंध मंदिरातील धार्मिक आणि उत्सवी परंपरांशी आहे. मराठी विश्वकोशानुसार उत्सव, दिवाळी आणि त्रिपुरी पौर्णिमा यांसारख्या प्रसंगी दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची प्रथा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी मंदिरासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील काही मंदिरपरिसरांमध्येही दीपमाळा आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरात मंदिरासमोरील चौथऱ्यावर पाच उंच दीपमाळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala">{{cite web |title=श्री देव लक्ष्मीनारायण |url=https://slntrust.org/Shree_dev.html |website=श्री देव लक्ष्मीनारायण |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळ मंदिराच्या प्रांगणात स्वतंत्रपणे उभारलेली असू शकते. तिची उंची, दिव्यांची मांडणी, आकार आणि संख्या मंदिराच्या परिसरानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील दीपमाळेची रचना आणि स्थान यांचा अभ्यास त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तु-संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala"/> दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबत विविध मते आढळतात. मराठी विश्वकोशात तिचा महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पातील वैशिष्ट्यपूर्ण घटक म्हणून उल्लेख असला तरी एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूशी संबंधित शिलालेख, ऐतिहासिक नोंदी, वास्तु-अभ्यास किंवा इतर पुराव्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना दीपमाळेचा विचार मंदिराच्या परिसररचनेबरोबरच धार्मिक विधी आणि उत्सवपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो. दीपमाळ ही काही मंदिरांच्या परिसरात धार्मिक वापराशी संबंधित तसेच दृश्यदृष्ट्या ठळक वास्तुघटक म्हणून आढळते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === शिखर आणि छत हे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचे ऊर्ध्ववास्तु घटक आहेत. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीतील विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखर किंवा त्यास अनुरूप ऊर्ध्ववास्तुची रचना आढळते; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखराची रचना आणि छताची बांधणी यांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांच्या रचनेत स्थानिक हवामान आणि उपलब्ध बांधकामसाहित्याशी जुळवून घेतलेली पद्धत दिसून येते. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर, लाकडी तुळया व खांब आणि कौलारू छत यांचा उल्लेख आढळतो. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगडाच्या संरचनेवर लाकडी घटकांचा आधार घेत छताची रचना करण्यात आली आहे.<ref name="Bokil2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |publisher=Academic Research Foundation |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर आढळतो. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासानुसार टेराकोटा कौले, लाकडी तुळया आणि खांब तसेच लेटराइट दगड यांचा वापर स्थानिक बांधकामपद्धतीचा भाग आहे.<ref name="Bokil2025"/> छताची रचना मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताच्या बांधणीमध्ये वापरले जातात. कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्प आणि लाकडी बांधकामघटकांचा वापर आढळत असल्याचे विविध अभ्यास आणि दस्तऐवजीकरणातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=मळेकर |first=अरुण |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=4 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छताच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे दिसून येतात. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटी यांचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील मंदिरसमूहाचे उदाहरण स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या ऊर्ध्ववास्तुरचनेतील संबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील शिखरांची रचना किंवा त्यांचे स्थान समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिरांच्या छतांची रचना आणि बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी संबंधित आहे. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगड, लाकूड आणि कौल यांचा संयुक्त वापर आढळतो. या बांधकामपद्धतीत स्थानिक संसाधने आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="Bokil2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील सर्व मंदिरांना एकसारखे शिखर किंवा उतरते कौलारू छत असते असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर आणि छताच्या स्वरूपात फरक पडू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या वास्तुरचनेचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना वास्तुशैलीबरोबरच स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू, कौलारू छत आणि पारंपरिक बांधकामतंत्र यांचा विचार करावा लागतो. दक्षिण कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि कारागिरी यांच्या आधारे विकसित झालेल्या प्रादेशिक वास्तुरूपाची उदाहरणे दिसून येतात.<ref name="Bokil2025"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांसह काही धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या आणि छताशी संबंधित काष्ठघटकांचा वापर आढळतो. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांचा उपयोग केवळ भारवाहक घटक म्हणूनच होत नाही. हाडप यांच्या अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटल आढळल्याची नोंद आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये संरचनात्मक आणि अलंकारिक कार्ये एकाच काष्ठघटकात एकत्रित झालेली दिसतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांच्या अभ्यासात त्यांची रचना, आकारमान, पायथा, दंड, शीर्षभाग, तुळया आणि कंसांशी असलेला संबंध तसेच त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा विचार करता येतो. या घटकांच्या रचनेत स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि बांधकामाचा कालखंड यांनुसार फरक पडू शकतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील लाकडी स्तंभांची एकच प्रमाणबद्ध रचना होती असे मानता येत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना स्वतंत्र वास्तु-अभ्यासाचा विषय मानले गेले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांचे *Deccan Woodwork* हे 1967 मध्ये Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केलेले अभ्यासग्रंथ आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया आणि कंस यांची परस्परसंबंधित संरचना छताला आधार देते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात मंदिराच्या महामंडपात लाकडी स्तंभ, कंस आणि छताची रचना असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या मंदिराच्या वास्तूत लेटराइट दगड, लाकडी पटल, कंस आणि तुळया तसेच टेराकोटा कौलांचा वापर आढळतो.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> लाकडी स्तंभांवरील अलंकरणामध्ये धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी किंवा इतर सजावटीचे नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे एखाद्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात लाकडी पटल, कंस आणि तुळयांबरोबरच लाकडी स्तंभ आणि महामंडपाच्या छताची नोंद करण्यात आली आहे. मंदिराच्या गर्भगृहाच्या बाह्य भिंतींवर भित्तिचित्रे असून महामंडपाच्या छतावरही चित्रांकन असल्याचे या अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. हे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर वास्तूत काष्ठवास्तू, शिल्प आणि चित्रकलेच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तूत कार्यात्मक बांधकाम आणि अलंकरणात्मक कलाविष्कार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे महत्त्वाचे संरचनात्मक घटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर आधारलेल्या तुळया छताच्या संरचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या रचनेतील जोडणी व आधाराशी संबंधित घटक म्हणून वापरले जातात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताशी संबंधित काष्ठघटक आणि इतर लाकडी वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूमधील कंसांना काही वास्तूंमध्ये अलंकरणात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमधील काष्ठघटकांचे तसेच काष्ठअलंकरणाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये कंसासारखे संरचनात्मक घटक वास्तूच्या दृश्यरचनेचाही भाग बनतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया, कंस आणि लाकडी स्तंभ यांची परस्परसंबंधित रचना आढळते. अशा रचनेत स्तंभ आणि कंसांच्या साहाय्याने तुळयांना आधार दिला जातो आणि त्यावर छताची संरचना उभारली जाते. या घटकांचा अभ्यास करताना त्यांचा संरचनात्मक उपयोग तसेच जोडणीची पद्धत आणि वापरलेले साहित्य यांचा विचार करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाला महत्त्वाचे स्थान आहे. हा ग्रंथ 1967 मध्ये Deccan College Postgraduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केला असून दख्खनमधील काष्ठकाम आणि वास्तु-अलंकरणाच्या अभ्यासाशी संबंधित आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीचे विविध नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासातून कोकणातील मंदिर काष्ठवास्तूचे आणखी एक उदाहरण उपलब्ध होते. रघुनाथ बोकील यांच्या अभ्यासानुसार या मंदिरात कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंस असून त्यांच्यासोबत कौलारू छताची रचना आहे. मंदिराच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्याचा वापर करण्यात आलेला असून लाकूड, टेराकोटा कौले आणि लेटराइट दगड हे प्रमुख बांधकामसाहित्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, कंस, तुळया आणि कौलारू छत यांचा परस्परसंबंधही स्पष्ट होतो. या घटकांवर केलेले काष्ठकोरीव काम मंदिराच्या वास्तुरचनेला अलंकरणात्मक स्वरूप देते. त्यामुळे पावसचे उदाहरण कोकणातील संरचनात्मक काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरण यांचा एकत्रित अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार या घटकांच्या आकारमानात, प्रमाणात आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील तुळया आणि कंसांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, अलंकरण, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणातून काष्ठवास्तूमध्ये कार्यात्मक बांधकाम आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> === लाकडी छत === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडी छताची रचना हा महत्त्वाचा वास्तुघटक आहे. छताच्या संरचनेत लाकडी तुळया, आधारकाष्ठ आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर केला जातो. कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासातून स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि लाकडी संरचनांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांच्या रचनेत स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेली बांधकामपद्धती आढळते. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासानुसार काही मंदिरांमध्ये सपाट किंवा उताराच्या कौलारू छतांना लाकडी तुळया आणि स्तंभांचा आधार देण्यात आला आहे. स्थानिक उपलब्ध साहित्य म्हणून लाकूड, टेराकोटा कौले आणि लेटराइट दगडाचा वापर झाल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> उच्च पर्जन्यमानाच्या प्रदेशातील मंदिर वास्तूंमध्ये उताराची छतव्यवस्था पावसाचे पाणी वाहून नेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. दक्षिण भारतातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासातही स्थानिक हवामानाशी संबंधित छताच्या रचनांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="IGNCAHighRainfallTempleRoof">{{cite book |last=Srinivasan |first=K. R. |chapter=Southern Temples |title=Archaeological Remains, Monuments and Museums |volume=II |publisher=Archaeological Survey of India |location=New Delhi |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/37526.pdf |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर आढळतो. पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात कौलारू छतासह लाकडी तुळया, स्तंभ आणि कंस यांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. या मंदिराच्या बांधकामात टेराकोटा कौले, लाकूड आणि लेटराइट दगड यांचा वापर झाल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटींचा वापर झाल्याचे नमूद आहे. मंदिरांच्या गर्भगृह आणि मंडपाच्या रचनेत या घटकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे दामापूरचे उदाहरण स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि काष्ठवास्तू यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> लाकडी छताचा अभ्यास केवळ बाह्य कौलारू आच्छादनापुरता मर्यादित नसतो. तुळया, स्तंभ, कंस आणि इतर काष्ठघटक यांची परस्पर जोडणी छताच्या संरचनात्मक व्यवस्थेचा भाग असते. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभ, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी छताशी संबंधित काही घटकांवर अलंकरणही केलेले आढळू शकते. तुळया, कंस किंवा छताशी संबंधित लाकडी पटलांवरील कोरीव अथवा चित्रित अलंकरण वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपाचा भाग बनते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटलांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराचा अभ्यास कोकणातील लाकडी छत आणि काष्ठवास्तूच्या संबंधाचे विशिष्ट उदाहरण देतो. या मंदिराच्या वास्तूमध्ये कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंसांसह कौलारू छताची रचना आढळते. स्थानिक साहित्याच्या वापरामुळे या मंदिराच्या वास्तुरचनेत काष्ठवास्तू आणि प्रादेशिक बांधकामपरंपरेचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या छतांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा प्रकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार छताच्या रचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या छताविषयी निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील लाकडी छतांचा अभ्यास करताना काष्ठवास्तू, कौलारू छत, स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो. उपलब्ध मंदिर-अभ्यासांमधून या घटकांचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलत असल्याचे दिसून येते.<ref name="PawasSomeshwar2025"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === दरवाजे आणि चौकटी === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये दरवाजे आणि त्यांच्या लाकडी चौकटी हे वास्तुरचनेतील महत्त्वाचे घटक आहेत. मंदिराच्या अंतर्गत भागाकडे जाणाऱ्या प्रवेशव्यवस्थेत दरवाजा आणि चौकट यांची संरचनात्मक भूमिका असते. चौकटीवरील कोरीव काम, प्रमाण आणि वापरलेले साहित्य यांमुळे काही मंदिरांमध्ये हा वास्तुघटक अलंकरणाचाही भाग बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचे वर्णन करण्यात आले आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे कोरीव अलंकरण असून विविध भागांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरचे उदाहरण मंदिरातील दरवाजा हा संरचनात्मक घटक आणि काष्ठशिल्पाचा नमुना अशा दोन्ही स्वरूपांत अभ्यासता येतो हे दर्शवते. द्वारचौकटीवरील आकृतिबंध, त्यांची मांडणी आणि कोरीव तंत्र यांवरून संबंधित वास्तूतील काष्ठकारागिरीचा अभ्यास करता येतो. मात्र, या विशिष्ट उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मंदिरांच्या दरवाजांची एकसारखी रचना असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात मंदिरांसह इतर पारंपरिक वास्तूंमध्ये लाकडी दरवाजे, चौकटी आणि संबंधित काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. या अभ्यासातून दरवाजे आणि चौकटी हे पारंपरिक काष्ठवास्तूच्या संरचनेतील घटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दरवाजाच्या चौकटीमध्ये उभ्या द्वारशाखा, वरचा आडवा भाग, उंबरठा आणि त्यावरील अलंकरण यांसारखे घटक असू शकतात. मंदिराच्या प्रकारानुसार या घटकांचे आकारमान, प्रमाण, साहित्य आणि अलंकरण बदलू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या द्वाररचनेचा अभ्यास करताना त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण, छायाचित्रण आणि उपलब्ध असल्यास मोजमापांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील प्रतिमांचे धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ लावताना उपलब्ध पुराव्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. दामापूरच्या द्वारावरील गणेश, हनुमान, गरुड, सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांच्या प्रतिमा दस्तऐवजीकरणातून नोंदविता येतात; मात्र त्यांच्या स्थानिक अर्थपरंपरेबाबत स्वतंत्र पुरावा उपलब्ध नसल्यास त्यावरून व्यापक धार्मिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना हा संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष संबंधित मंदिराच्या स्थानिक दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील मंदिरांच्या दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना त्यांचा संरचनात्मक उपयोग, वापरलेले लाकूड, बांधकामतंत्र, चौकटीचे प्रमाण, द्वारशाखांची रचना आणि कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा एकत्रित विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणातून दरवाजे व चौकटी हे कोकणातील काष्ठवास्तूच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे वास्तुघटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === काष्ठकोरीव काम === कोकणातील काष्ठवास्तू परंपरेमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर वास्तुघटकांच्या अलंकरणासाठी झाल्याचे उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यासातून दिसून येते. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांवर कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाच्या अभ्यासात त्याची तंत्रपद्धती, अलंकरणात्मक घटक, आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी असलेला संबंध यांचा विचार केला जातो. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात काष्ठकामाच्या शैली आणि तंत्राबरोबरच त्यातील प्रतिमाशास्त्रीय घटक आणि सामाजिक-धार्मिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिरांमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, स्तंभ, कंस आणि छताशी संबंधित काष्ठघटकांमध्ये आढळू शकतो. काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटलांची नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे मंदिराच्या संरचनात्मक घटकांशी संबंधित असण्याबरोबरच तिच्या दृश्यरचनेचाही भाग बनते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठकोरीव कामाचे एक विशिष्ट उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंस तसेच कौलारू छत यांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. या मंदिराच्या वास्तुरचनेत स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि काष्ठवास्तू यांचा संबंध दिसून येतो.<ref name="Bokil2025"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवरील स्वतंत्र अभ्यास उपलब्ध असल्यास त्या अभ्यासाच्या आधारे संबंधित काष्ठशिल्पांचे स्वरूप, रचना आणि अलंकरण यांचा अधिक विशिष्ट विचार करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठकोरीव कामातील प्रतिमांचा आशय किंवा त्यांचे धार्मिक आणि प्रतीकात्मक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष शिल्पाचे दस्तऐवजीकरण, स्थानिक परंपरा आणि संबंधित ऐतिहासिक किंवा शिल्पविषयक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ बाह्य साम्यावरून एखाद्या आकृतीचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा विचार करताना हा संदर्भ प्रादेशिक काष्ठपरंपरेच्या व्यापक संदर्भासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> काष्ठकोरीव कामाची परंपरा धार्मिक वास्तूंपुरती मर्यादित नसून लौकिक वास्तू आणि धार्मिक उपयोगातील काष्ठवस्तूंमध्येही आढळते. कोकणातील क्षेत्र-अभ्यासात पालख्या, उत्सवासाठी वापरले जाणारे लाकडी रथ, लहान देवळांसदृश काष्ठरचना आणि इतर धार्मिक वस्तूंवरील काष्ठकामाचाही उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तुघटकाचा प्रकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार कोरीव कामाच्या शैलीत आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील काष्ठशिल्पाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील काष्ठकोरीव परंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा अभ्यास करताना वास्तुघटक, बांधकामतंत्र, अलंकरण, प्रतिमाशास्त्र आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या परंपरेचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण करणे तिच्या अभ्यासासाठी आणि संवर्धनासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === दगडी शिल्पकला === कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये दगडाचा वापर वास्तुघटक, शिल्प आणि अलंकरणासाठी झालेला आढळतो. मंदिरांच्या वास्तुरचनेशी संबंधित दगडी घटकांबरोबरच देवतांच्या प्रतिमा, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि इतर शिल्पीय घटकांचाही अभ्यास केला जातो. या शिल्पांचे स्वरूप मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकामसाहित्य, स्थानिक कारागिरी आणि धार्मिक परंपरा यांनुसार बदलू शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास करताना शिल्पाचा प्रकार, वापरलेला दगड, कोरीव तंत्र, शिल्पाचे मंदिरातील स्थान आणि त्याचा वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचा विचार केला जातो. मंदिरातील शिल्पाचा अभ्यास स्वतंत्रपणे करण्याबरोबरच ते ज्या वास्तुघटकाचा भाग आहे त्या संपूर्ण रचनेच्या संदर्भातही करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिरांच्या दगडी शिल्पांमध्ये देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक प्रतीके, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी संबंधित कोरीव कामाचा समावेश होऊ शकतो. प्रवेशद्वार, भिंती, स्तंभ, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांवरील शिल्पीय घटकांचा अभ्यास करताना त्यांची रचना, स्थान आणि वास्तूशी असलेला संबंध विचारात घेतला जातो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील प्राचीन धार्मिक शिल्पपरंपरेच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहांना महत्त्वाचे स्थान आहे. गopal Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळावर एकूण दहा शैलकृत गुहा असून त्यांमध्ये वास्तुरचनात्मक तसेच शिल्पीय घटक आढळतात. या गुहांचा कालखंड साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक असा मांडण्यात आला आहे. अभ्यासात गुहांची वास्तुरचना, शिल्पे, कथानकात्मक पट आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय व कलाइतिहासविषयक वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="JogeEtAl2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–113 }}</ref> कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये विष्णू, नरसिंह, शिव आणि इतर प्रतिमांशी संबंधित शिल्पीय पुरावे आढळतात. या शिल्पांच्या अभ्यासातून पश्चिम किनारपट्टीवरील प्रारंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा तसेच विविध प्रदेशांतील प्रतिमाशैलींशी असलेल्या साम्यांचा विचार करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील गुहा लेटराइट किंवा फेरिक्रीट स्वरूपाच्या खडकात कोरण्यात आल्या आहेत. संशोधनानुसार हा दगड कलात्मक कोरीवकामासाठी तुलनेने प्रतिकूल असल्यामुळे तेथील काही शिल्पे झीजलेली किंवा खराब स्थितीत आढळतात. त्यामुळे स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध दगडी साहित्य यांचा त्या स्थळाच्या वास्तुरचना व शिल्पांच्या स्वरूपाशी संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेचा नंतरच्या कोकणी मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेशी थेट आणि अखंड विकासक्रम म्हणून संबंध जोडताना सावधगिरी आवश्यक आहे. हे स्थळ प्रारंभीच्या धार्मिक वास्तू आणि शिल्पीय परंपरेचे स्वतंत्र पुरातत्त्वीय उदाहरण आहे. त्यामुळे त्याच्या आधारे पुढील मध्ययुगीन किंवा आधुनिक मंदिरांतील सर्व दगडी शिल्पांचा थेट उगम याच परंपरेत झाला असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/> स्थानिक बांधकामसाहित्याच्या उपलब्धतेचाही दगडी वास्तू आणि शिल्पांच्या स्वरूपावर परिणाम होऊ शकतो. कोकणातील विविध वास्तूंमध्ये लेटराइट तसेच इतर स्थानिक दगडांचा वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. मात्र, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील शिल्पासाठी कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे संबंधित वास्तूच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे. दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास केवळ स्वतंत्र मूर्ती किंवा शिल्पपटांपुरता मर्यादित नसतो. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील कोरीव काम, वास्तुघटकांवरील अलंकरण, स्तंभांवरील शिल्पीय घटक आणि धार्मिक प्रतिमांची वास्तूमधील मांडणी यांचाही त्यात समावेश होतो. त्यामुळे दगडी शिल्पकला ही मंदिराच्या वास्तुरचनेशी संबंधित कलात्मक घटक म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिरातील शिल्पांच्या प्रतिमाशास्त्रीय किंवा धार्मिक अर्थाचा अभ्यास करताना उपलब्ध ऐतिहासिक साधने, शिलालेख, वास्तु-दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ शिल्पाच्या बाह्य स्वरूपावरून त्याचा निश्चित धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे स्वरूप सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखे नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध दगड, धार्मिक परंपरा, वास्तूचा प्रकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार शिल्पांच्या रचना आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील शिल्पांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांतील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास करताना वास्तुशैली, स्थानिक बांधकामसाहित्य, शिल्पतंत्र, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो. प्राचीन शैलकृत स्थळे आणि नंतरच्या मंदिरांतील शिल्पांचा अभ्यास स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे केल्यास कोकणातील धार्मिक शिल्पपरंपरेतील कालानुक्रमिक आणि प्रादेशिक विविधता अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येते.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === काष्ठशिल्प === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेमध्ये काष्ठशिल्पाचा वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. लाकूड हे मंदिराच्या संरचनेतील बांधकामसाहित्य म्हणून वापरले जाण्याबरोबरच स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे, द्वारचौकटी, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांच्या अलंकरणासाठीही वापरले गेले आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास हा वास्तुरचना, स्थानिक कारागिरी आणि अलंकरणपरंपरा यांच्या संदर्भात करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> काष्ठशिल्पाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेनुसार बदलते. प्रवेशद्वारे, द्वारचौकटी, स्तंभ, कंस, तुळया, छताची पटलरचना आणि मंडपातील इतर काष्ठघटकांवर कोरीव काम किंवा चित्रित अलंकरण आढळू शकते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठशिल्पाचे एक विशिष्ट उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तुदस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यासही या परंपरेचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यांवरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे वास्तूमधील स्थान आणि इतर वास्तुघटकांशी असलेले संबंध विचारात घेणे महत्त्वाचे ठरते. एखादी प्रतिमा प्रवेशद्वारावर, स्तंभावर, कंसावर किंवा स्वतंत्र पटलावर कोरलेली आहे का, तसेच तिची इतर प्रतिमांशी मांडणी कशी आहे, याचा विचार केल्यास शिल्परचनेचे स्वरूप अधिक स्पष्टपणे अभ्यासता येते. अशा अभ्यासासाठी वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि छायाचित्रण उपयुक्त ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पामध्ये धार्मिक प्रतिमांबरोबरच वेलबुट्टी, पुष्परचना, प्राणी-आकृती आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा वापर होऊ शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा पौराणिक अर्थ निश्चित करताना स्थानिक परंपरा, उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून प्रतिमेची ओळख निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या निर्मितीत स्थानिक कारागिरी आणि काष्ठकामाच्या तंत्रपरंपरेला महत्त्व असते. दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक अभ्यासासाठी माधुकर श्रीपाद माटे यांचा *Deccan Woodwork* हा संदर्भग्रंथ उपयुक्त ठरतो. या व्यापक संदर्भाच्या आधारे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास दख्खनमधील काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठशिल्पाचा वास्तुरचनेशी असलेला संबंधही महत्त्वाचा आहे. स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे आणि छताची पटलरचना हे संरचनात्मक किंवा कार्यात्मक घटक असतानाच त्यांवरील कोरीव काम मंदिराच्या अंतर्गत दृश्यरचनेचा भाग बनू शकते. त्यामुळे काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्याच्या कलात्मक स्वरूपाबरोबरच काष्ठवास्तूशी असलेला संबंधही विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील मंदिरांतील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यांवरील अलंकरण आणि त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. अशा मंदिरनिहाय अभ्यासातून संबंधित मंदिरातील काष्ठशिल्पाची रचना आणि कलात्मक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पाची विद्यमान रचना ही मंदिराच्या मूळ बांधकामाच्या कालखंडाशी नेहमीच पूर्णपणे समान असेल असे नाही. मंदिराची पुनर्बांधणी, काष्ठघटकांची दुरुस्ती, नवीन पटलांची निर्मिती किंवा जुन्या घटकांचा पुनर्वापर यांमुळे मूळ काष्ठशिल्प आणि नंतरच्या हस्तक्षेपांमध्ये फरक निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे कालमान निश्चित करताना वास्तूची रचना, काष्ठघटकांचे स्वरूप आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्पाचा अभ्यास धार्मिक प्रतिमा, स्थानिक कारागिरी, वास्तुरचना आणि अलंकरणपरंपरा यांच्या संदर्भात करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे प्रत्येक मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण केल्यास त्यातील शैलीगत आणि तांत्रिक विविधतेचा अधिक सुसंगत अभ्यास करता येऊ शकतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमा === कोकणातील मंदिरशिल्पामध्ये धार्मिक आणि पौराणिक प्रतिमांचा समावेश आढळतो. या प्रतिमा दगड, लाकूड किंवा इतर वास्तुघटकांवर कोरलेल्या अथवा चित्रित स्वरूपात आढळू शकतात. मंदिरातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे स्वरूप, वास्तूमधील स्थान, कलात्मक मांडणी आणि संबंधित धार्मिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहांमध्ये प्रारंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक परंपरांशी संबंधित वास्तुरचनात्मक आणि शिल्पीय पुरावे आढळतात. या स्थळाच्या अभ्यासातून तेथील धार्मिक प्रतिमाशास्त्र तसेच प्रारंभीच्या ब्राह्मणीय परंपरांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पसामग्रीमध्ये विविध धार्मिक प्रतिमांचा समावेश आहे. या स्थळाशी संबंधित संशोधनात गंगावतरणाच्या प्रसंगाच्या शिल्पांकनाचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. अशा कथात्मक शिल्पांमधून धार्मिक संकल्पनांचे वास्तुशिल्पीय आणि प्रतिमाशास्त्रीय रूपांतर अभ्यासता येते.<ref name="JogeGangavataran">{{cite web |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |title=A Historical Study of Early Sculptures of 'Gangavataran' with Reference of Konkan, Maharashtra, India |website=ResearchGate |date=March 2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/359117575_A_Historical_Study_of_Early_Sculptures_of_%27Gangavataran%27_with_Reference_of_Konkan_Maharashtra_India |access-date=13 August 2026 }} </ref> पुढील काळातील मंदिरांमध्ये धार्मिक प्रतिमा स्वतंत्र मूर्तींच्या स्वरूपात तसेच वास्तूच्या विविध घटकांवरील अलंकरणाचा भाग म्हणूनही आढळू शकतात. प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, कंस, स्तंभ किंवा काष्ठपटल यांवर देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा, प्राणी आणि इतर आकृतिबंध कोरलेले किंवा चित्रित केलेले आढळतात. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे याचे एक विशिष्ट उदाहरण आहे. द्वारचौकटीवरील काष्ठशिल्पात गणेश, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमांची तसेच सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या आकृतिबंधांची नोंद मंदिराच्या वास्तुदस्तऐवजीकरणात करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांचे स्थान मंदिराच्या वास्तुशिल्पीय संदर्भाशी संबंधित असते. प्रवेशद्वारावरील प्रतिमा, मंडपातील काष्ठपटलावरील प्रतिमा आणि स्वतंत्र दगडी मूर्ती यांची वास्तूमधील मांडणी आणि कार्य वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे प्रतिमेचा अर्थ निश्चित करताना तिच्या दृश्य स्वरूपाबरोबरच ती कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यासही धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठशिल्पाच्या स्थानिक उदाहरणांच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील धार्मिक प्रतिमांमध्ये शैव, वैष्णव, शक्त आणि स्थानिक देवस्थानपरंपरांशी संबंधित प्रतिमांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील प्रतिमेची धार्मिक ओळख निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष शिल्प, शिलालेख, स्थापत्य-संदर्भ, स्थानिक देवस्थानपरंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक साधने यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ प्रतिमेच्या बाह्य स्वरूपावरून तिची निश्चित ओळख किंवा धार्मिक अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट होतो. ग्रामदैवतांची मंदिरे एका देवस्थान-परिसरात समूहाने वसलेली असू शकतात आणि त्यांचा संबंध स्थानिक धार्मिक परंपरा व सामुदायिक व्यवहारांशी असतो. त्यामुळे धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा अभ्यास करताना मूर्तीच्या कलात्मक स्वरूपाबरोबरच तिचे देवस्थान, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === कार्वी कला आणि मंदिर अलंकरण === कोकणातील वास्तु-अलंकरणाच्या परंपरेमध्ये कार्वी कला ही वैशिष्ट्यपूर्ण भित्तिअलंकरण पद्धत आहे. या कलेचा संबंध कोकणाच्या किनारी सांस्कृतिक भू-दृश्याशी असून, तिच्या निर्मितीत चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांचा वापर केला जातो. कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळत असली, तरी चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि निवासी वास्तूंमध्येही तिचे नमुने आढळतात.<ref name="Kaavi"> Havanje, Janardhan Rao; D’Souza, Caroline. “Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India”. ''Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism'', no. 1 (2020): 383–394. [https://www.traditionalarchitecturejournal.com/index.php/home/article/view/365 अधिकृत लेख] </ref> === कावी कलेचे स्वरूप === कावी कला ही कोकणाच्या किनारी वास्तुसांस्कृतिक परंपरेशी संबंधित भित्तिअलंकरणाची पद्धत आहे. या तंत्रात वास्तूच्या पृष्ठभागावर तयार केलेल्या गिलाव्यावर लाल रंगाचा थर देऊन त्यावर विविध रेषा आणि आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढरा चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा दृश्यविरोध निर्माण होतो.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेतील आकृतिबंध वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप असतात. त्यामुळे ती स्वतंत्र चित्रफलकावरील चित्रकलेपेक्षा वास्तूच्या अंगभूत अलंकरणाशी अधिक संबंधित आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांवरील अलंकरणामधून वास्तुरचना आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचे एकात्म स्वरूप दिसून येते.<ref name="Kaavi"/> कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचे नमुने चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि निवासी वास्तूंमध्येही आढळल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. त्यामुळे कावी कलेचा विचार केवळ मंदिर-अलंकरण म्हणून न करता कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेच्या संदर्भात करता येतो.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेतील आकृतिबंध आणि अलंकरणात्मक रचना स्थानिक धार्मिक व सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित असू शकतात. त्यामुळे या कलेचा अभ्यास तिच्या दृश्य वैशिष्ट्यांबरोबरच वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांच्या परस्परसंबंधातून करणे आवश्यक ठरते.<ref name="Kaavi"/> === तंत्र आणि स्थानिक साहित्य === कावी कलेची निर्मिती वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेल्या चुन्याच्या गिलाव्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन आणि त्यावर कोरकाम करण्याच्या तंत्रावर आधारित आहे. Havanje आणि D'Souza यांच्या अभ्यासानुसार वास्तूच्या पृष्ठभागावर प्रथम चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देण्यात येतो. त्यानंतर या थरावर आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढरा चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा दृश्यविरोध निर्माण होतो.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेत लेटराइट, लाल ऑक्साइड आणि शंखापासून तयार केलेला चुना यांसारख्या साहित्यांचा वापर केला जातो. या साहित्यांचा कावी कलेच्या निर्मितीप्रक्रियेशी असलेला संबंध अभ्यासात स्पष्ट करण्यात आला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्याच्या वापरामुळे या कलेच्या पारंपरिक तंत्राला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेतील कोरकामाची प्रक्रिया महत्त्वाची असते. लाल ऑक्साइडचा थर वास्तूच्या पृष्ठभागावर लावल्यानंतर त्यावर आकृतिबंध कोरले जातात. या प्रक्रियेसाठी गिलाव्याची स्थिती, पृष्ठभागाची जाडी आणि कोरकामाची पद्धत यांचे तांत्रिक ज्ञान आवश्यक असते. Havanje आणि D'Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेच्या निर्मितिप्रक्रियेचा अभ्यास प्रत्यक्ष स्थळ-सर्वेक्षण आणि स्थळावरील प्रयोगांच्या आधारे करण्यात आला आहे.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्याचा वापर होत असल्यामुळे तिचा संबंध कोकणाच्या पारंपरिक वास्तुपरंपरेशी जोडला जातो. लेटराइट, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांसारख्या साहित्यांचा वापर या तंत्राच्या भौतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात वापरलेले साहित्य आणि त्याची प्रक्रिया निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण आवश्यक ठरते.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेच्या निर्मितीत कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्यही महत्त्वाचे असते. आकृतिबंधांची रचना, कोरकामाची अचूकता, पृष्ठभागाची योग्य अवस्था आणि गिलाव्याच्या प्रक्रियेचे नियंत्रण यांचा अंतिम कलात्मक परिणामावर प्रभाव पडतो. त्यामुळे कावी कला ही बांधकामसाहित्य आणि तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच पारंपरिक कारागिरीशी संबंधित कलापद्धत म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच तिच्या संवर्धनाचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. मूळ गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि वास्तूच्या पृष्ठभागाची रचना यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया करणे महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कावी कलेचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या पारंपरिक निर्मितितंत्राचे जतन हे तिच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.<ref name="Kaavi"/> अशा प्रकारे कावी कलेचे तंत्र हे स्थानिक साहित्य, चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि पृष्ठभागावरील कोरकाम यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेले आहे. या तांत्रिक प्रक्रियेला पारंपरिक कारागिरीची जोड मिळाल्यामुळे कावी कला ही कोकण किनारपट्टीशी संबंधित वास्तु-अलंकरणाची विशिष्ट परंपरा म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="Kaavi"/> === मंदिरांतील उपयोग === कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणातील पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाचा एक महत्त्वाचा पैलू आहे. कावी तंत्राद्वारे मंदिरांच्या भिंती आणि इतर वास्तुपृष्ठभागांवर अलंकरणात्मक आकृतिबंध निर्माण केले जातात. या अलंकरणामुळे वास्तूच्या पृष्ठभागाला विशिष्ट लाल-पांढरे दृश्यरूप प्राप्त होते.<ref name="Kaavi"/> Havanje आणि D'Souza यांच्या अभ्यासानुसार कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचा वापर चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेच्या संदर्भात पाहता येतो.<ref name="Kaavi"/> मंदिरांमध्ये कावी अलंकरणाचा उपयोग विविध वास्तुपृष्ठभागांवर सजावटीच्या रचना निर्माण करण्यासाठी केला जातो. या रचनांमध्ये धार्मिक आशयाशी संबंधित प्रतिमा तसेच वनस्पतिजन्य, भूमितीय आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा समावेश आढळू शकतो. Havan​je आणि D'Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेतील रचना आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय स्वरूपाचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Kaavi"/> कावी अलंकरण हे मंदिराच्या वास्तुरचनेशी संबंधित असते. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांवर केलेल्या रचना त्या वास्तुघटकांच्या आकारमानाशी आणि रचनेशी जुळवून घेतल्या जातात. त्यामुळे कावी कला ही स्वतंत्र चित्रफलकावरील चित्रकलेपेक्षा वास्तूच्या पृष्ठभागाशी संबंधित असलेली अलंकरणपद्धती म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेतील धार्मिक किंवा पौराणिक आकृतिबंधांचा अर्थ लावताना सावधगिरी आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील आकृतीची देवता, कथानक किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळख निश्चित करण्यासाठी संबंधित वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण, प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास आणि उपलब्ध ऐतिहासिक किंवा स्थानिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेचा उपयोग मंदिराच्या वास्तु-अलंकरणाबरोबरच तिच्या सांस्कृतिक संदर्भाशीही संबंधित आहे. या कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीशी संबंधित वास्तुसांस्कृतिक परंपरेच्या संदर्भात अभ्यासला जातो. स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीच्या वापरामुळे कावी अलंकरणाला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref name="Kaavi"/> कावी अलंकरणाच्या संवर्धनासाठी त्याच्या मूळ पृष्ठभागाची आणि वापरलेल्या साहित्याची जपणूक महत्त्वाची ठरते. चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम यांचा विचार न करता केलेल्या दुरुस्ती किंवा पृष्ठभागावरील उपचारांमुळे मूळ अलंकरणाच्या स्वरूपावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे कावी अलंकरण असलेल्या वास्तूंच्या संवर्धनासाठी त्याचे दस्तऐवजीकरण आणि पारंपरिक तंत्राचा विचार आवश्यक ठरतो.<ref name="Kaavi"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांमध्ये कावी कलेचा उपयोग हा वास्तु-अलंकरण, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक-सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येतो. मंदिरांच्या पृष्ठभागांवरील कावी अलंकरणाचा अभ्यास करताना त्याचे तांत्रिक स्वरूप, आकृतिबंध, वास्तु-संदर्भ आणि प्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="Kaavi"/> == कोकणातील मंदिरांवरील चित्रकला == === भित्तिचित्रे === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेचा अभ्यास करताना भित्तिचित्रांचा विचार मंदिराच्या वास्तुरचनेशी संबंधित चित्र-अलंकरणाच्या संदर्भात करता येतो. मंदिरांच्या भिंती, कमानी किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर धार्मिक, कथात्मक किंवा अलंकरणात्मक चित्ररचना केली जाऊ शकते. मात्र, अशा चित्रित भित्तिअलंकरणाचा आणि कावी कलेचा तांत्रिक भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कावी कला ही चुन्याच्या गिलाव्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम करण्याच्या पद्धतीवर आधारित वास्तु-अलंकरण तंत्र आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील अलंकरण आणि स्वतंत्रपणे रंगद्रव्यांचा वापर करून केलेली भित्तिचित्रे यांची निर्मितिपद्धती वेगळी असू शकते. कावी तंत्रामध्ये लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरकाम केल्यामुळे त्याखालील पांढरा चुन्याचा पृष्ठभाग दिसून येतो आणि लाल-पांढऱ्या रंगांचा दृश्यविरोध निर्माण होतो. त्यामुळे कावी कलेची दृश्यभाषा तिच्या विशिष्ट पृष्ठभाग-तंत्राशी संबंधित आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020">{{cite journal |last=Havanje |first=Janardhan Rao |last2=D'Souza |first2=Caroline |title=Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India |journal=Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism |issue=1 |year=2020 |pages=383–394 }}</ref> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा अभ्यास करताना चित्राचा विषय, वापरलेले रंगद्रव्य, चित्राचा पृष्ठभाग, तंत्र, वास्तूमधील स्थान आणि चित्राची सद्यस्थिती या बाबींचा विचार करता येतो. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील चित्ररचनेचे स्वरूप किंवा तंत्र निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि चित्राचे स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक ठरते.<ref name="Dhar2010MuralDocumentation">{{cite book |last=Dhar |first=Sanjay |chapter=Documentation and Emergency Treatment of Wall Paintings in the Chamba Lakhang (Maitreya Temple): Developing a Methodology to Conserve Mural Paintings in India's Ladakh District |title=Conservation of Ancient Sites on the Silk Road: Proceedings of the Second International Conference on the Conservation of Grotto Sites, Mogao Grottoes, Dunhuang, People's Republic of China, June 28–July 3, 2004 |editor-last=Agnew |editor-first=Neville |publisher=Getty Conservation Institute |location=Los Angeles |year=2010 |pages=286–296 |url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/pdf_publications/pdf/2nd_silkroad6.pdf |accessdate=2026-08-31 |archive-date=2023-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627065838/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/pdf_publications/pdf/2nd_silkroad6.pdf |url-status=dead }}</ref> भित्तिचित्रांचा आशय धार्मिक किंवा पौराणिक असू शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट चित्रातील व्यक्तिरेखा, प्रसंग किंवा प्रतीक यांची ओळख निश्चित करताना प्रत्यक्ष चित्राचे दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध प्रतिमाशास्त्रीय व ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते. मंदिरातील भित्तिचित्रांच्या प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यासासाठी चित्रांचे दस्तऐवजीकरण आणि त्यातील प्रतिमांच्या वैशिष्ट्यांच्या आधारे ओळख निश्चित करण्याची पद्धत वापरली जाते.<ref name="LHernaut2002BrihadisvaraIconography">{{cite book |last=L'Hernault |first=Françoise |title=The Iconography of the Bṛhadīśvara Temple |editor-last=Gujral |editor-first=Lalit M. |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi |year=2002 }}</ref> मंदिरांतील पारंपरिक भित्तिअलंकरणाच्या संवर्धनासाठी मूळ पृष्ठभाग आणि त्यावरील चित्ररचना यांचे जतन महत्त्वाचे ठरते. भित्तिचित्रांच्या पृष्ठभागावर पाणी झिरपणे, धूर, धूळ, मानवी हस्तक्षेप, प्लास्टरची झीज किंवा रंगद्रव्यांचे नुकसान यांसारख्या कारणांमुळे हानी होऊ शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या संवर्धनासाठी चित्रांचे दस्तऐवजीकरण, स्थितीचे परीक्षण आणि वापरलेल्या पृष्ठभाग व रंगद्रव्यांचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="INTACHTiruvarurMurals">{{cite web |title=Conservation of old mural paintings in Thiagaraja Swamy Temple, Tiruvarur, Tamil Nadu |url=https://heritageici.intach.org/?p=467 |website=INTACH Art and Material Heritage |publisher=Indian National Trust for Art and Cultural Heritage (INTACH) |access-date=13 August 2026 }}</ref><ref name="IGNCAAjantaMurals">{{cite web |last=Dabhade |first=Shrikant |title=Materials, Technique and Conservation |url=https://ignca.gov.in/ajanta/html/Materials.htm |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |access-date=13 August 2026 }}</ref> कावी कलेवरील अभ्यासातही पारंपरिक साहित्य, तंत्र आणि वास्तूच्या पृष्ठभागाचे संवर्धन यांना महत्त्व दिले आहे. मूळ चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील अलंकरण यांचे स्वरूप लक्षात घेऊन संवर्धनाची प्रक्रिया करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा अभ्यास करताना चित्राचा विषय, वापरलेले रंगद्रव्य, चित्राचा पृष्ठभाग, तंत्र, वास्तूमधील स्थान आणि चित्राची सद्यस्थिती या बाबींचा विचार करता येतो. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील चित्ररचनेचे स्वरूप किंवा तंत्र निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि चित्राचे स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक ठरते.<ref name="IGNCAAjantaMurals"/> === धार्मिक विषयांचे चित्रण === कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणामध्ये देवतांच्या प्रतिमा, पौराणिक कथांशी संबंधित प्रसंग, धार्मिक प्रतीके आणि अलंकरणात्मक आकृतिबंध यांचा समावेश होऊ शकतो. कावी कलेच्या संदर्भातील अभ्यासांमध्ये धार्मिक वास्तूंच्या पृष्ठभागांवरील विविध आकृतिबंध आणि प्रतिमाशास्त्रीय रचनांचा विचार करण्यात आला आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील चित्रविषय निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक विषयांचे चित्रण वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकात्म असते. लाल ऑक्साइडच्या थरावर केलेल्या कोरकामातून विविध आकृतिबंध निर्माण केले जातात. त्यामुळे अशा रचनांचा अभ्यास करताना आकृतीचे स्वरूप, वास्तूमधील तिचे स्थान, इतर आकृतिबंधांशी असलेला संबंध आणि संबंधित वास्तूचा धार्मिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीशी संबंधित व्यापक वास्तुसांस्कृतिक प्रदेशात आढळतो. महाराष्ट्राच्या किनारी भागाबरोबरच गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी प्रदेशांमध्येही या अलंकरणपद्धतीची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. त्यामुळे कावी कलेतील धार्मिक विषयांचा अभ्यास करताना तिच्या व्यापक प्रादेशिक संदर्भाचाही विचार करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंधांचा आशय केवळ धार्मिक विषयांपुरता मर्यादित नसून काही ठिकाणी स्थानिक सांस्कृतिक आणि सामाजिक संदर्भांशी संबंधित रचनांचाही विचार केला जातो. कोकणातील सांस्कृतिक कलापरंपरांच्या अभ्यासात कावी कलेचा वास्तू आणि स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भांशी असलेला संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे. <ref name="KaaviCulturalArtforms">{{cite book |last=Bhadale |first=Akshata Sunil |last2=Manjrekar |first2=Shraddha Mahore |chapter=Conducive Built Environment for the Promotion of Cultural Artforms in Konkan |title=Architecture & Planning for Urban Villages: A Transformational Discourse in Architecture and Planning |editor-last=Khatri |editor-first=Anand |editor2-last=Pundir |editor2-first=Manju Baisoya |editor3-last=Khan |editor3-first=Nisar |editor4-last=Sharma |editor4-first=Lovlesh |pages=205–217 |publisher=Urban Village Charitable Trust |location=New Delhi |year=2023 }}</ref> धार्मिक चित्र-अलंकरणातील प्रतिमांची ओळख निश्चित करताना प्रतिमेचे स्वरूप, तिची वैशिष्ट्ये, वास्तूमधील स्थान आणि उपलब्ध प्रतिमाशास्त्रीय संदर्भ यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. देवतेची आयुधे, वाहन, मुद्रा, वस्त्र, प्रतिमेची मांडणी आणि वास्तूमधील स्थान यांसारख्या वैशिष्ट्यांच्या आधारे तिची ओळख निश्चित करण्याची पद्धत प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यासात वापरली जाते. त्यामुळे एखाद्या आकृतीला विशिष्ट देवता, पौराणिक प्रसंग किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळखताना संबंधित प्रतिमाशास्त्रीय आणि वास्तु-दस्तऐवजीकरणाचा आधार घेणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="MuktesvaraIconography">{{cite web |title=The Temple of Muktesvara – Iconography |url=https://ignca.gov.in/the-temple-of-muktesvara-iconography/ |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> धार्मिक चित्र-अलंकरणाचे वास्तूशी असलेले नातेही त्याच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर केलेले अलंकरण त्या वास्तुघटकांच्या रचनेशी संबंधित असते. त्यामुळे चित्र-अलंकरणाचा अभ्यास स्वतंत्र कलाकृती म्हणून करण्याबरोबरच त्याचा वास्तु-संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> धार्मिक चित्र-अलंकरणाच्या संवर्धनासाठी त्यातील मूळ साहित्य, पृष्ठभाग आणि निर्मितितंत्र यांचे जतन महत्त्वाचे ठरते. विशेषतः कावी कलेमध्ये चुन्याचा पृष्ठभाग, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम हे निर्मितिप्रक्रियेचे परस्परांशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे अशा अलंकरणाच्या दुरुस्ती किंवा संवर्धनापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण करणे आणि मूळ तंत्राचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणाचा अभ्यास करताना धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, कावी कला, वास्तु-अलंकरण, स्थानिक कारागिरी आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो. उपलब्ध अभ्यासांमधून कावी कलेच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वापराचे विविध पैलू स्पष्ट होतात; मात्र कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये समान चित्रविषय किंवा समान चित्रशैली प्रचलित होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. मंदिरनिहाय प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण हा विशिष्ट चित्रपरंपरा समजून घेण्यासाठी अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="KaaviCulturalArtforms"/> === जांभा दगड आणि लेटराइट === कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. विशेषतः लेटराइट हा कोकणातील वास्तुरचनेशी संबंधित प्रमुख बांधकाम साहित्यांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात लेटराइटचे विस्तृत क्षेत्र आढळते आणि विविध प्रकारचे बांधकामयोग्य खडक उपलब्ध असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या भूगर्भीय रचनेत लेटराइटचे विस्तृत थर आढळतात. गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या विविध भागांत, विशेषतः किनारी प्रदेशात आणि पश्चिम घाटालगतच्या भागांत, लेटराइटचे मोठे प्रसारक्षेत्र आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या या दगडाचा बांधकामासाठी झालेला वापर हा त्यामुळे प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित बाब म्हणून अभ्यासता येतो.<ref name="GazetteerGeology"> ''Ratnagiri District Gazetteer'', Geology, Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html अधिकृत संकेतस्थळ]. </ref> लेटराइटचा बांधकामातील वापर त्याची स्थानिक उपलब्धता आणि तुलनेने सुलभ घडणक्षमता यांच्याशी संबंधित आहे. जुन्या रत्‍नागिरी-सावंतवाडी गॅझेटियरमध्ये लेटराइटचा बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले असून, त्याची तुलनेने छिद्रयुक्त रचना असल्यामुळे तो कापणे आणि आकार देणे शक्य असल्याचे वर्णन केले आहे. मात्र, लेटराइटच्या गुणवत्तेनुसार त्याच्या टिकाऊपणात आणि हवामानाच्या परिणामांना प्रतिकार करण्याच्या क्षमतेत फरक पडू शकतो.<ref name="GazetteerBuildingStone">{{cite web |title=Economic Geology — Building Stones |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |archive-url=https://web.archive.org/web/20260813143708/https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |archive-date=13 August 2026 |url-status=dead |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील वास्तूंमध्ये लेटराइटचा वापर भिंती, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांच्या निर्मितीत वेगवेगळ्या प्रकारे झालेला आढळतो. तथापि, सर्व मंदिरांमध्ये लेटराइटचा वापर समान पद्धतीने झाला आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक दगडाची उपलब्धता, वास्तूचा प्रकार, बांधकामतंत्र आणि कालांतराने झालेल्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे वापराच्या पद्धतीत फरक आढळू शकतो.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात *laterite masonry* आणि *timber framing* या बांधकामपद्धतींचा उल्लेख आहे. या उदाहरणातून धार्मिक वास्तूंमध्ये दगडी बांधकाम आणि काष्ठरचना यांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना दगड आणि लाकूड या दोन्ही साहित्यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे उपयुक्त ठरते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> ‘जांभा दगड’ ही संज्ञा कोकणात लेटराइटसाठी वापरली जाते. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील घरांच्या बांधकामासाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या जांभा (चिरा) दगडाचा वापर केला जातो; हा दगड लालसर आणि सच्छिद्र असून घडविण्यास तुलनेने सोपा आहे.<ref name="MarathiVishwakoshKonkanHouse">{{cite web |title=कोकणातील घर |url=https://marathivishwakosh.org/11894/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 |archive-date=2025-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710014337/https://marathivishwakosh.org/11894/ |url-status=dead }}</ref><ref name="LoksattaJambha2022">{{cite web |author=कुलकर्णी, कांतिमती |title=कुतूहल : जांभ्या पाषाणाची निर्मिती |url=https://www.loksatta.com/navneet/red-laterite-stone-manufacturers-jambha-stone-production-zws-70-3010319/ |website=लोकसत्ता |date=8 July 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> तथापि, एखाद्या विशिष्ट वास्तूमध्ये वापरलेल्या दगडाची अचूक भौगर्भिक ओळख निश्चित करण्यासाठी संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण किंवा दगडाचे प्रत्यक्ष परीक्षण आवश्यक ठरते. स्थानिक दगडांच्या वापराचा संबंध केवळ त्यांच्या उपलब्धतेशी नसून वास्तू ज्या पर्यावरणीय परिस्थितीत उभी आहे त्याच्याशीही जोडलेला असू शकतो. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, भूभाग, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक बांधकामतंत्र यांचा परस्परसंबंध वास्तूच्या साहित्यनिवडीवर परिणाम करू शकतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये पायाभरणीसाठी ग्रॅनाइट आणि वरच्या बांधकामासाठी लेटराइटचा वापर झाल्याची नोंद आहे. या उदाहरणावरून एका मंदिराच्या विविध वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर केला जाऊ शकतो, असे दिसून येते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> अशा प्रकारे कोकणातील जांभा दगड आणि लेटराइटचा अभ्यास हा केवळ बांधकाम साहित्याच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यातून प्रदेशाची भूगर्भीय रचना, स्थानिक साहित्याची उपलब्धता, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि मंदिर वास्तुशैली यांच्यातील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, विशिष्ट मंदिरात वापरलेल्या दगडाच्या प्रकाराबाबत निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा प्रत्यक्ष वास्तु-परीक्षण हा अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="GazetteerStone"/><ref name="GazetteerBuildingStone"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === चित्रदालन === <gallery mode="packed" heights="180"> File:Temple structure, Lakshmi Narayan Temple, Konkan, Maharashtra.jpg|लक्ष्मीनारायण मंदिराची वास्तुरचना File:Temple interior, Rameshwar Temple, Aakeri, Konkan, Maharashtra.jpg|रमेश्वर मंदिर, आकेरी येथील अंतर्भाग File:Interiors of Shree Saptakoteshwar Temple.jpg|श्री सप्तकोटेश्वर मंदिराचा अंतर्भाग File:Stone Pillar, Rameshwar Temple, Aakeri, Konkan, Maharashtra.jpg|रमेश्वर मंदिर, आकेरी येथील दगडी स्तंभ File:Ganeshapatti, Rameshwar Temple, Konkan, Maharashtra.jpg|रमेश्वर मंदिरातील गणेशपट्टी File:The entrance arch of Lakshmi Narayan Temple in Walawal village.jpg|वालावल येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराची प्रवेश कमान File:Temple Sculpture, Rameshwar Temple, Aakeri, Konkan, Maharashtra.jpg|रमेश्वर मंदिर, आकेरी येथील मंदिरशिल्प </gallery> == संदर्भ == {{reflist}} == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[काष्ठशिल्प]] == बाह्य दुवे == * अधिकृत/विश्वसनीय संस्थेचा संबंधित स्रोत * महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर * इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्र {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:मंदिर स्थापत्य]] mopulu92xlbofpmfi6odovdw6kklm9w 2708959 2708958 2026-09-10T11:25:06Z अमित फुलबांधे 187282 link added 2708959 wikitext text/x-wiki [[File:Ganeshapatti, Rameshwar Temple, Konkan, Maharashtra.jpg|thumb|right|300px|रमेश्वर मंदिर, आकेरी येथील गणेशपट्टी]] '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात [[अरबी भाषा|अरबी]] समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, [[लोकसंस्कृती]], पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === [[कोकणातील देवराया|कोकणातील देऊळ]] वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> [[सिंधुदुर्ग]] जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्र शासना]]<nowiki/>च्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasSomeshwar2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambulkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |volume=X |issue=2 |pages=71–84 |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka |access-date=13 August 2026 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119083209/https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |url-status=dead }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात [[शिलाहार वंश|शिलाहार]] राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 |archive-date=2026-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820115203/https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह किंवा गाभारा हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील प्रमुख घटक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत गर्भगृहाला महत्त्वाचे स्थान असून त्याच्या पुढील भागात उपासना, दर्शन आणि धार्मिक विधींसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तु-अभ्यासांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार येथील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहे. गर्भगृहात देवतेची प्रतिष्ठापना केली जाते, तर त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक तसेच सामुदायिक वापरासाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांची रचना धार्मिक अवकाशाच्या सलगतेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी असल्याचे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, देवतेचे स्वरूप, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य तसेच कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक ठरते. गर्भगृहाच्या अभ्यासात त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, मंडपाशी असलेला संबंध आणि छत किंवा शिखराची रचना यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार केला जातो. कोकणातील काही मंदिरांच्या अभ्यासांमध्ये या घटकांवर स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू आणि स्थानिक वास्तुपरंपरांचा प्रभाव दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण कोकणातील स्थानिक बांधकामपरंपरा, अक्षीय नियोजन आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मंदिरांच्या गर्भगृहाची एकसमान वास्तुरचना निश्चित करता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ (अंतराल) हा काही भारतीय मंदिरांच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील संक्रमण-अवकाश म्हणून आढळणारा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या आराखड्यानुसार तो गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती भाग असू शकतो.<ref name="AntaralaIMPART">{{cite web |title=Antarala |url=https://imp-art.org/definitions/antarala/ |website=IMPART Encyclopedia of Art |date=17 February 2026 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक वास्तुपरंपरा, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या नंतरच्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाच्या रचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील प्रत्येक मंदिराच्या आराखड्याचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळ असलेल्या मंदिरांच्या वास्तुरचनेत त्याचा संबंध गर्भगृह, मंडप आणि मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाशी असतो. अशा मंदिरांमध्ये गर्भगृहातून मंडपाकडे जाणाऱ्या वास्तुक्रमातील मध्यवर्ती भाग म्हणून अंतराळाचे कार्य समजता येते. त्याचे स्वरूप, आकारमान आणि मंडपाशी असलेली जोडणी मंदिराच्या आराखड्यानुसार बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्य यांच्यासोबतच मंदिराचा ऐतिहासिक विकास, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वारांची रचना, भिंती आणि छत यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार करता येतो. उपलब्ध वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या घटकांमध्ये झालेल्या बदलांचा अभ्यास करून मंदिराच्या वास्तु-विकासाचे विविध टप्पे समजून घेण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="SompuraAntarala">{{cite book |last=Sompura |first=Kantilal F. |title=The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1968 |page=598 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील विविधता लक्षात घेता अंतराळाची रचना सर्व मंदिरांमध्ये समान असेलच असे नाही. ज्या मंदिरांमध्ये हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो, तेथे त्याचे स्थान, रचना आणि कार्य यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="SompuraAntarala"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो सामान्यतः गर्भगृहाच्या पुढील भागात स्थित असतो. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत मंडपाचा उपयोग दर्शन, उपासना आणि धार्मिक विधींसाठी केला जातो. मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुपरंपरेनुसार मंडपाची रचना, आकार आणि मांडणी बदलू शकते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेवर स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंदिरांमध्ये चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला असून, मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत. या वास्तूंमध्ये लेटराइट दगडाचे बांधकाम आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या सभामंडपाचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या उदाहरणात मंडप हा धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक व्यवहारांसाठीही वापरला जाणारा अवकाश आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरसमूहातील मंडपांचा धार्मिक आणि सामुदायिक वापर नोंदविण्यात आला आहे. या मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांच्या काष्ठवास्तूमध्ये मंडपातील लाकडी घटकांनाही महत्त्व आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताशी संबंधित घटकांचा वापर कोकणातील काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात नोंदविण्यात आला आहे. दामापूर येथील मंदिरसमूहात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळू शकतो. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि उपलब्ध वास्तुघटक यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच काही ठिकाणी धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराशी संबंधित अवकाश म्हणूनही कार्य करत असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील तुलनेने विस्तृत अवकाश असून काही मंदिरांमध्ये त्याचा उपयोग धार्मिक तसेच सामुदायिक कार्यांसाठी केला जातो. मंदिराच्या वास्तुपरंपरेनुसार त्याचे आकारमान, रचना आणि उपयोग बदलू शकतात. दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरातील प्रमुख भागाचा वापर ग्रामसमुदायाच्या बैठका आणि चर्चांसाठी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा सभेसाठीचा प्रमुख भाग ग्रामजीवनाशी संबंधित आहे. या जागेचा उपयोग गावातील ज्येष्ठांच्या बैठका आणि स्थानिक विषयांवरील चर्चांसाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिराच्या संदर्भात सभामंडपाला धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासातही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराची नोंद आढळते. काही मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या वास्तुरचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांसारख्या घटकांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये दगडी बांधकाम आणि काष्ठवास्तू यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून, मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटींचा वापर करण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील सभामंडपांची रचना मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे सभामंडपाच्या आकारमानात आणि वास्तुरचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सभामंडपाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि वापराचे स्वरूप यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून काही मंदिरांमध्ये सभामंडप हा धार्मिक वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या अंतर्गत धार्मिक अवकाशाकडे जाणारा महत्त्वाचा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या रचनेत द्वारचौकट, उंबरठा, ललाटबिंब आणि विविध प्रकारचे अलंकरण यांचा समावेश होऊ शकतो. मंदिर-द्वाराचा अभ्यास करताना त्याची वास्तुरचना, शिल्पसजावट आणि मंदिराच्या अंतर्गत अवकाशाशी असलेला संबंध विचारात घेतला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111165843/https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |url-status=dead }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकूड आणि काष्ठकोरीव कामाचा वापर आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून, त्यावर काष्ठकोरीव अलंकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील या लाकडी प्रवेशद्वाराच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण आहे. त्याच्या विविध द्वारशाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून, वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या वास्तुरचनेत कार्यात्मक आणि अलंकारिक घटकांचा एकत्रित वापर दिसून येतो. तथापि, प्रवेशद्वारावरील विशिष्ट प्रतिमांना धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित शिल्पाचा संदर्भ, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक किंवा कला-अभ्यासातील पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिरांच्या प्रवेशद्वारांची रचना एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराच्या रचनेत विविधता आढळू शकते. त्यामुळे दामापूर येथील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला संपूर्ण कोकणातील मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, द्वारशाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले बांधकामसाहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा विचार करता येतो. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये लाकूड आणि स्थानिक काष्ठकारागिरीचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार हा मंदिराच्या मुख्य वास्तूभोवती असलेला सीमांकित किंवा संरक्षित परिसर होय. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकाराच्या परिसरात सीमाभिंत, प्रवेशद्वारे, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग, उपदेवालये आणि इतर वास्तुघटकांचा समावेश होऊ शकतो. प्राकाराची रचना मंदिराच्या वास्तुयोजनेनुसार आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. बृहदीश्वर मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिराच्या परिसरातील प्राकार आणि त्यातील विविध वास्तुघटकांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत प्राकाराचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. मालवण येथील देऊळवाडा हा एका स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह आहे. या समूहातील विविध देवालये एकाच धार्मिक परिसरात स्थित असून त्यांच्या भोवतालच्या अवकाशाचा वापर धार्मिक आणि सामुदायिक उपक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित आहेत. या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे अशा मंदिरसमूहाचा अभ्यास करताना केवळ मुख्य मंदिराच्या वास्तूऐवजी संबंधित देवालये आणि त्यांच्यामधील परिसराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालची मोकळी जागा, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग आणि सीमाभिंत हे प्राकाराच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक असू शकतात. तथापि, केवळ मंदिराभोवती मोकळी जागा किंवा मार्ग आहे म्हणून त्या परिसराला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणता येत नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था, परिसररचना आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांसारख्या वास्तुघटकांचा प्रत्यक्ष अभ्यास आवश्यक असतो. कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे विविधता आढळू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही ठिकाणी मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित परिसर किंवा इतर धार्मिक वास्तुघटक असू शकतात. त्यामुळे मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये आढळणारी बहुप्राकार पद्धती कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य आहे असे मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवालये, मोकळ्या जागा आणि धार्मिक वापर यांचा एकत्रित विचार करता येतो. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून मंदिरपरिसराची रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराला प्राकारयुक्त मंदिर म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेचे दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="BrihadisvaraPrakara"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरपरिसरात आढळणारा एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे दगड किंवा विटांपासून उभारलेल्या निमुळत्या होत जाणाऱ्या स्तंभावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने कोनाडे, हात किंवा इतर जागा तयार केलेल्या असतात. धार्मिक उत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दिव्यांमध्ये तेलाचे दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे एक वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 |archive-date=2026-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521205248/https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |url-status=dead }}</ref> दीपमाळेचा संबंध मंदिरातील धार्मिक आणि उत्सवी परंपरांशी आहे. मराठी विश्वकोशानुसार उत्सव, दिवाळी आणि त्रिपुरी पौर्णिमा यांसारख्या प्रसंगी दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची प्रथा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी मंदिरासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील काही मंदिरपरिसरांमध्येही दीपमाळा आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरात मंदिरासमोरील चौथऱ्यावर पाच उंच दीपमाळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala">{{cite web |title=श्री देव लक्ष्मीनारायण |url=https://slntrust.org/Shree_dev.html |website=श्री देव लक्ष्मीनारायण |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळ मंदिराच्या प्रांगणात स्वतंत्रपणे उभारलेली असू शकते. तिची उंची, दिव्यांची मांडणी, आकार आणि संख्या मंदिराच्या परिसरानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील दीपमाळेची रचना आणि स्थान यांचा अभ्यास त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तु-संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala"/> दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबत विविध मते आढळतात. मराठी विश्वकोशात तिचा महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पातील वैशिष्ट्यपूर्ण घटक म्हणून उल्लेख असला तरी एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूशी संबंधित शिलालेख, ऐतिहासिक नोंदी, वास्तु-अभ्यास किंवा इतर पुराव्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना दीपमाळेचा विचार मंदिराच्या परिसररचनेबरोबरच धार्मिक विधी आणि उत्सवपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो. दीपमाळ ही काही मंदिरांच्या परिसरात धार्मिक वापराशी संबंधित तसेच दृश्यदृष्ट्या ठळक वास्तुघटक म्हणून आढळते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === शिखर आणि छत हे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचे ऊर्ध्ववास्तु घटक आहेत. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीतील विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखर किंवा त्यास अनुरूप ऊर्ध्ववास्तुची रचना आढळते; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखराची रचना आणि छताची बांधणी यांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांच्या रचनेत स्थानिक हवामान आणि उपलब्ध बांधकामसाहित्याशी जुळवून घेतलेली पद्धत दिसून येते. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर, लाकडी तुळया व खांब आणि कौलारू छत यांचा उल्लेख आढळतो. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगडाच्या संरचनेवर लाकडी घटकांचा आधार घेत छताची रचना करण्यात आली आहे.<ref name="Bokil2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |publisher=Academic Research Foundation |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर आढळतो. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासानुसार टेराकोटा कौले, लाकडी तुळया आणि खांब तसेच लेटराइट दगड यांचा वापर स्थानिक बांधकामपद्धतीचा भाग आहे.<ref name="Bokil2025"/> छताची रचना मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताच्या बांधणीमध्ये वापरले जातात. कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्प आणि लाकडी बांधकामघटकांचा वापर आढळत असल्याचे विविध अभ्यास आणि दस्तऐवजीकरणातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=मळेकर |first=अरुण |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=4 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छताच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे दिसून येतात. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटी यांचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील मंदिरसमूहाचे उदाहरण स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या ऊर्ध्ववास्तुरचनेतील संबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील शिखरांची रचना किंवा त्यांचे स्थान समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिरांच्या छतांची रचना आणि बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी संबंधित आहे. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगड, लाकूड आणि कौल यांचा संयुक्त वापर आढळतो. या बांधकामपद्धतीत स्थानिक संसाधने आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="Bokil2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील सर्व मंदिरांना एकसारखे शिखर किंवा उतरते कौलारू छत असते असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर आणि छताच्या स्वरूपात फरक पडू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या वास्तुरचनेचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना वास्तुशैलीबरोबरच स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू, कौलारू छत आणि पारंपरिक बांधकामतंत्र यांचा विचार करावा लागतो. दक्षिण कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि कारागिरी यांच्या आधारे विकसित झालेल्या प्रादेशिक वास्तुरूपाची उदाहरणे दिसून येतात.<ref name="Bokil2025"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांसह काही धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या आणि छताशी संबंधित काष्ठघटकांचा वापर आढळतो. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांचा उपयोग केवळ भारवाहक घटक म्हणूनच होत नाही. हाडप यांच्या अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटल आढळल्याची नोंद आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये संरचनात्मक आणि अलंकारिक कार्ये एकाच काष्ठघटकात एकत्रित झालेली दिसतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांच्या अभ्यासात त्यांची रचना, आकारमान, पायथा, दंड, शीर्षभाग, तुळया आणि कंसांशी असलेला संबंध तसेच त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा विचार करता येतो. या घटकांच्या रचनेत स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि बांधकामाचा कालखंड यांनुसार फरक पडू शकतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील लाकडी स्तंभांची एकच प्रमाणबद्ध रचना होती असे मानता येत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना स्वतंत्र वास्तु-अभ्यासाचा विषय मानले गेले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांचे *Deccan Woodwork* हे 1967 मध्ये Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केलेले अभ्यासग्रंथ आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया आणि कंस यांची परस्परसंबंधित संरचना छताला आधार देते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात मंदिराच्या महामंडपात लाकडी स्तंभ, कंस आणि छताची रचना असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या मंदिराच्या वास्तूत लेटराइट दगड, लाकडी पटल, कंस आणि तुळया तसेच टेराकोटा कौलांचा वापर आढळतो.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> लाकडी स्तंभांवरील अलंकरणामध्ये धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी किंवा इतर सजावटीचे नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे एखाद्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात लाकडी पटल, कंस आणि तुळयांबरोबरच लाकडी स्तंभ आणि महामंडपाच्या छताची नोंद करण्यात आली आहे. मंदिराच्या गर्भगृहाच्या बाह्य भिंतींवर भित्तिचित्रे असून महामंडपाच्या छतावरही चित्रांकन असल्याचे या अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. हे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर वास्तूत काष्ठवास्तू, शिल्प आणि चित्रकलेच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तूत कार्यात्मक बांधकाम आणि अलंकरणात्मक कलाविष्कार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे महत्त्वाचे संरचनात्मक घटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर आधारलेल्या तुळया छताच्या संरचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या रचनेतील जोडणी व आधाराशी संबंधित घटक म्हणून वापरले जातात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताशी संबंधित काष्ठघटक आणि इतर लाकडी वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूमधील कंसांना काही वास्तूंमध्ये अलंकरणात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमधील काष्ठघटकांचे तसेच काष्ठअलंकरणाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये कंसासारखे संरचनात्मक घटक वास्तूच्या दृश्यरचनेचाही भाग बनतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया, कंस आणि लाकडी स्तंभ यांची परस्परसंबंधित रचना आढळते. अशा रचनेत स्तंभ आणि कंसांच्या साहाय्याने तुळयांना आधार दिला जातो आणि त्यावर छताची संरचना उभारली जाते. या घटकांचा अभ्यास करताना त्यांचा संरचनात्मक उपयोग तसेच जोडणीची पद्धत आणि वापरलेले साहित्य यांचा विचार करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाला महत्त्वाचे स्थान आहे. हा ग्रंथ 1967 मध्ये Deccan College Postgraduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केला असून दख्खनमधील काष्ठकाम आणि वास्तु-अलंकरणाच्या अभ्यासाशी संबंधित आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीचे विविध नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासातून कोकणातील मंदिर काष्ठवास्तूचे आणखी एक उदाहरण उपलब्ध होते. रघुनाथ बोकील यांच्या अभ्यासानुसार या मंदिरात कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंस असून त्यांच्यासोबत कौलारू छताची रचना आहे. मंदिराच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्याचा वापर करण्यात आलेला असून लाकूड, टेराकोटा कौले आणि लेटराइट दगड हे प्रमुख बांधकामसाहित्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, कंस, तुळया आणि कौलारू छत यांचा परस्परसंबंधही स्पष्ट होतो. या घटकांवर केलेले काष्ठकोरीव काम मंदिराच्या वास्तुरचनेला अलंकरणात्मक स्वरूप देते. त्यामुळे पावसचे उदाहरण कोकणातील संरचनात्मक काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरण यांचा एकत्रित अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार या घटकांच्या आकारमानात, प्रमाणात आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील तुळया आणि कंसांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, अलंकरण, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणातून काष्ठवास्तूमध्ये कार्यात्मक बांधकाम आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> === लाकडी छत === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडी छताची रचना हा महत्त्वाचा वास्तुघटक आहे. छताच्या संरचनेत लाकडी तुळया, आधारकाष्ठ आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर केला जातो. कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासातून स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि लाकडी संरचनांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांच्या रचनेत स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेली बांधकामपद्धती आढळते. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासानुसार काही मंदिरांमध्ये सपाट किंवा उताराच्या कौलारू छतांना लाकडी तुळया आणि स्तंभांचा आधार देण्यात आला आहे. स्थानिक उपलब्ध साहित्य म्हणून लाकूड, टेराकोटा कौले आणि लेटराइट दगडाचा वापर झाल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> उच्च पर्जन्यमानाच्या प्रदेशातील मंदिर वास्तूंमध्ये उताराची छतव्यवस्था पावसाचे पाणी वाहून नेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. दक्षिण भारतातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासातही स्थानिक हवामानाशी संबंधित छताच्या रचनांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="IGNCAHighRainfallTempleRoof">{{cite book |last=Srinivasan |first=K. R. |chapter=Southern Temples |title=Archaeological Remains, Monuments and Museums |volume=II |publisher=Archaeological Survey of India |location=New Delhi |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/37526.pdf |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर आढळतो. पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात कौलारू छतासह लाकडी तुळया, स्तंभ आणि कंस यांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. या मंदिराच्या बांधकामात टेराकोटा कौले, लाकूड आणि लेटराइट दगड यांचा वापर झाल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटींचा वापर झाल्याचे नमूद आहे. मंदिरांच्या गर्भगृह आणि मंडपाच्या रचनेत या घटकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे दामापूरचे उदाहरण स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि काष्ठवास्तू यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> लाकडी छताचा अभ्यास केवळ बाह्य कौलारू आच्छादनापुरता मर्यादित नसतो. तुळया, स्तंभ, कंस आणि इतर काष्ठघटक यांची परस्पर जोडणी छताच्या संरचनात्मक व्यवस्थेचा भाग असते. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभ, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी छताशी संबंधित काही घटकांवर अलंकरणही केलेले आढळू शकते. तुळया, कंस किंवा छताशी संबंधित लाकडी पटलांवरील कोरीव अथवा चित्रित अलंकरण वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपाचा भाग बनते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटलांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराचा अभ्यास कोकणातील लाकडी छत आणि काष्ठवास्तूच्या संबंधाचे विशिष्ट उदाहरण देतो. या मंदिराच्या वास्तूमध्ये कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंसांसह कौलारू छताची रचना आढळते. स्थानिक साहित्याच्या वापरामुळे या मंदिराच्या वास्तुरचनेत काष्ठवास्तू आणि प्रादेशिक बांधकामपरंपरेचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या छतांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा प्रकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार छताच्या रचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या छताविषयी निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील लाकडी छतांचा अभ्यास करताना काष्ठवास्तू, कौलारू छत, स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो. उपलब्ध मंदिर-अभ्यासांमधून या घटकांचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलत असल्याचे दिसून येते.<ref name="PawasSomeshwar2025"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === दरवाजे आणि चौकटी === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये दरवाजे आणि त्यांच्या लाकडी चौकटी हे वास्तुरचनेतील महत्त्वाचे घटक आहेत. मंदिराच्या अंतर्गत भागाकडे जाणाऱ्या प्रवेशव्यवस्थेत दरवाजा आणि चौकट यांची संरचनात्मक भूमिका असते. चौकटीवरील कोरीव काम, प्रमाण आणि वापरलेले साहित्य यांमुळे काही मंदिरांमध्ये हा वास्तुघटक अलंकरणाचाही भाग बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचे वर्णन करण्यात आले आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे कोरीव अलंकरण असून विविध भागांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरचे उदाहरण मंदिरातील दरवाजा हा संरचनात्मक घटक आणि काष्ठशिल्पाचा नमुना अशा दोन्ही स्वरूपांत अभ्यासता येतो हे दर्शवते. द्वारचौकटीवरील आकृतिबंध, त्यांची मांडणी आणि कोरीव तंत्र यांवरून संबंधित वास्तूतील काष्ठकारागिरीचा अभ्यास करता येतो. मात्र, या विशिष्ट उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मंदिरांच्या दरवाजांची एकसारखी रचना असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात मंदिरांसह इतर पारंपरिक वास्तूंमध्ये लाकडी दरवाजे, चौकटी आणि संबंधित काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. या अभ्यासातून दरवाजे आणि चौकटी हे पारंपरिक काष्ठवास्तूच्या संरचनेतील घटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दरवाजाच्या चौकटीमध्ये उभ्या द्वारशाखा, वरचा आडवा भाग, उंबरठा आणि त्यावरील अलंकरण यांसारखे घटक असू शकतात. मंदिराच्या प्रकारानुसार या घटकांचे आकारमान, प्रमाण, साहित्य आणि अलंकरण बदलू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या द्वाररचनेचा अभ्यास करताना त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण, छायाचित्रण आणि उपलब्ध असल्यास मोजमापांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील प्रतिमांचे धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ लावताना उपलब्ध पुराव्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. दामापूरच्या द्वारावरील गणेश, हनुमान, गरुड, सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांच्या प्रतिमा दस्तऐवजीकरणातून नोंदविता येतात; मात्र त्यांच्या स्थानिक अर्थपरंपरेबाबत स्वतंत्र पुरावा उपलब्ध नसल्यास त्यावरून व्यापक धार्मिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना हा संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष संबंधित मंदिराच्या स्थानिक दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील मंदिरांच्या दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना त्यांचा संरचनात्मक उपयोग, वापरलेले लाकूड, बांधकामतंत्र, चौकटीचे प्रमाण, द्वारशाखांची रचना आणि कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा एकत्रित विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणातून दरवाजे व चौकटी हे कोकणातील काष्ठवास्तूच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे वास्तुघटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === काष्ठकोरीव काम === कोकणातील काष्ठवास्तू परंपरेमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर वास्तुघटकांच्या अलंकरणासाठी झाल्याचे उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यासातून दिसून येते. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांवर कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाच्या अभ्यासात त्याची तंत्रपद्धती, अलंकरणात्मक घटक, आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी असलेला संबंध यांचा विचार केला जातो. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात काष्ठकामाच्या शैली आणि तंत्राबरोबरच त्यातील प्रतिमाशास्त्रीय घटक आणि सामाजिक-धार्मिक संदर्भांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिरांमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, स्तंभ, कंस आणि छताशी संबंधित काष्ठघटकांमध्ये आढळू शकतो. काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटलांची नोंदही करण्यात आली आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे मंदिराच्या संरचनात्मक घटकांशी संबंधित असण्याबरोबरच तिच्या दृश्यरचनेचाही भाग बनते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठकोरीव कामाचे एक विशिष्ट उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंस तसेच कौलारू छत यांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. या मंदिराच्या वास्तुरचनेत स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि काष्ठवास्तू यांचा संबंध दिसून येतो.<ref name="Bokil2025"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवरील स्वतंत्र अभ्यास उपलब्ध असल्यास त्या अभ्यासाच्या आधारे संबंधित काष्ठशिल्पांचे स्वरूप, रचना आणि अलंकरण यांचा अधिक विशिष्ट विचार करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठकोरीव कामातील प्रतिमांचा आशय किंवा त्यांचे धार्मिक आणि प्रतीकात्मक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष शिल्पाचे दस्तऐवजीकरण, स्थानिक परंपरा आणि संबंधित ऐतिहासिक किंवा शिल्पविषयक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ बाह्य साम्यावरून एखाद्या आकृतीचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा विचार करताना हा संदर्भ प्रादेशिक काष्ठपरंपरेच्या व्यापक संदर्भासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> काष्ठकोरीव कामाची परंपरा धार्मिक वास्तूंपुरती मर्यादित नसून लौकिक वास्तू आणि धार्मिक उपयोगातील काष्ठवस्तूंमध्येही आढळते. कोकणातील क्षेत्र-अभ्यासात पालख्या, उत्सवासाठी वापरले जाणारे लाकडी रथ, लहान देवळांसदृश काष्ठरचना आणि इतर धार्मिक वस्तूंवरील काष्ठकामाचाही उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तुघटकाचा प्रकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार कोरीव कामाच्या शैलीत आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील काष्ठशिल्पाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील काष्ठकोरीव परंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा अभ्यास करताना वास्तुघटक, बांधकामतंत्र, अलंकरण, प्रतिमाशास्त्र आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या परंपरेचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण करणे तिच्या अभ्यासासाठी आणि संवर्धनासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === दगडी शिल्पकला === कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये दगडाचा वापर वास्तुघटक, शिल्प आणि अलंकरणासाठी झालेला आढळतो. मंदिरांच्या वास्तुरचनेशी संबंधित दगडी घटकांबरोबरच देवतांच्या प्रतिमा, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि इतर शिल्पीय घटकांचाही अभ्यास केला जातो. या शिल्पांचे स्वरूप मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकामसाहित्य, स्थानिक कारागिरी आणि धार्मिक परंपरा यांनुसार बदलू शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास करताना शिल्पाचा प्रकार, वापरलेला दगड, कोरीव तंत्र, शिल्पाचे मंदिरातील स्थान आणि त्याचा वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचा विचार केला जातो. मंदिरातील शिल्पाचा अभ्यास स्वतंत्रपणे करण्याबरोबरच ते ज्या वास्तुघटकाचा भाग आहे त्या संपूर्ण रचनेच्या संदर्भातही करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिरांच्या दगडी शिल्पांमध्ये देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक प्रतीके, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी संबंधित कोरीव कामाचा समावेश होऊ शकतो. प्रवेशद्वार, भिंती, स्तंभ, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांवरील शिल्पीय घटकांचा अभ्यास करताना त्यांची रचना, स्थान आणि वास्तूशी असलेला संबंध विचारात घेतला जातो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील प्राचीन धार्मिक शिल्पपरंपरेच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहांना महत्त्वाचे स्थान आहे. गopal Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळावर एकूण दहा शैलकृत गुहा असून त्यांमध्ये वास्तुरचनात्मक तसेच शिल्पीय घटक आढळतात. या गुहांचा कालखंड साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक असा मांडण्यात आला आहे. अभ्यासात गुहांची वास्तुरचना, शिल्पे, कथानकात्मक पट आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय व कलाइतिहासविषयक वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="JogeEtAl2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–113 }}</ref> कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये विष्णू, नरसिंह, शिव आणि इतर प्रतिमांशी संबंधित शिल्पीय पुरावे आढळतात. या शिल्पांच्या अभ्यासातून पश्चिम किनारपट्टीवरील प्रारंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा तसेच विविध प्रदेशांतील प्रतिमाशैलींशी असलेल्या साम्यांचा विचार करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील गुहा लेटराइट किंवा फेरिक्रीट स्वरूपाच्या खडकात कोरण्यात आल्या आहेत. संशोधनानुसार हा दगड कलात्मक कोरीवकामासाठी तुलनेने प्रतिकूल असल्यामुळे तेथील काही शिल्पे झीजलेली किंवा खराब स्थितीत आढळतात. त्यामुळे स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध दगडी साहित्य यांचा त्या स्थळाच्या वास्तुरचना व शिल्पांच्या स्वरूपाशी संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेचा नंतरच्या कोकणी मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेशी थेट आणि अखंड विकासक्रम म्हणून संबंध जोडताना सावधगिरी आवश्यक आहे. हे स्थळ प्रारंभीच्या धार्मिक वास्तू आणि शिल्पीय परंपरेचे स्वतंत्र पुरातत्त्वीय उदाहरण आहे. त्यामुळे त्याच्या आधारे पुढील मध्ययुगीन किंवा आधुनिक मंदिरांतील सर्व दगडी शिल्पांचा थेट उगम याच परंपरेत झाला असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/> स्थानिक बांधकामसाहित्याच्या उपलब्धतेचाही दगडी वास्तू आणि शिल्पांच्या स्वरूपावर परिणाम होऊ शकतो. कोकणातील विविध वास्तूंमध्ये लेटराइट तसेच इतर स्थानिक दगडांचा वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. मात्र, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील शिल्पासाठी कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे संबंधित वास्तूच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे. दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास केवळ स्वतंत्र मूर्ती किंवा शिल्पपटांपुरता मर्यादित नसतो. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील कोरीव काम, वास्तुघटकांवरील अलंकरण, स्तंभांवरील शिल्पीय घटक आणि धार्मिक प्रतिमांची वास्तूमधील मांडणी यांचाही त्यात समावेश होतो. त्यामुळे दगडी शिल्पकला ही मंदिराच्या वास्तुरचनेशी संबंधित कलात्मक घटक म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिरातील शिल्पांच्या प्रतिमाशास्त्रीय किंवा धार्मिक अर्थाचा अभ्यास करताना उपलब्ध ऐतिहासिक साधने, शिलालेख, वास्तु-दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ शिल्पाच्या बाह्य स्वरूपावरून त्याचा निश्चित धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे स्वरूप सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखे नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध दगड, धार्मिक परंपरा, वास्तूचा प्रकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार शिल्पांच्या रचना आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील शिल्पांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांतील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास करताना वास्तुशैली, स्थानिक बांधकामसाहित्य, शिल्पतंत्र, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो. प्राचीन शैलकृत स्थळे आणि नंतरच्या मंदिरांतील शिल्पांचा अभ्यास स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे केल्यास कोकणातील धार्मिक शिल्पपरंपरेतील कालानुक्रमिक आणि प्रादेशिक विविधता अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येते.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === काष्ठशिल्प === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेमध्ये काष्ठशिल्पाचा वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. लाकूड हे मंदिराच्या संरचनेतील बांधकामसाहित्य म्हणून वापरले जाण्याबरोबरच स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे, द्वारचौकटी, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांच्या अलंकरणासाठीही वापरले गेले आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास हा वास्तुरचना, स्थानिक कारागिरी आणि अलंकरणपरंपरा यांच्या संदर्भात करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> काष्ठशिल्पाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेनुसार बदलते. प्रवेशद्वारे, द्वारचौकटी, स्तंभ, कंस, तुळया, छताची पटलरचना आणि मंडपातील इतर काष्ठघटकांवर कोरीव काम किंवा चित्रित अलंकरण आढळू शकते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठशिल्पाचे एक विशिष्ट उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तुदस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यासही या परंपरेचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यांवरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे वास्तूमधील स्थान आणि इतर वास्तुघटकांशी असलेले संबंध विचारात घेणे महत्त्वाचे ठरते. एखादी प्रतिमा प्रवेशद्वारावर, स्तंभावर, कंसावर किंवा स्वतंत्र पटलावर कोरलेली आहे का, तसेच तिची इतर प्रतिमांशी मांडणी कशी आहे, याचा विचार केल्यास शिल्परचनेचे स्वरूप अधिक स्पष्टपणे अभ्यासता येते. अशा अभ्यासासाठी वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि छायाचित्रण उपयुक्त ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पामध्ये धार्मिक प्रतिमांबरोबरच वेलबुट्टी, पुष्परचना, प्राणी-आकृती आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा वापर होऊ शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा पौराणिक अर्थ निश्चित करताना स्थानिक परंपरा, उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून प्रतिमेची ओळख निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या निर्मितीत स्थानिक कारागिरी आणि काष्ठकामाच्या तंत्रपरंपरेला महत्त्व असते. दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक अभ्यासासाठी माधुकर श्रीपाद माटे यांचा *Deccan Woodwork* हा संदर्भग्रंथ उपयुक्त ठरतो. या व्यापक संदर्भाच्या आधारे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास दख्खनमधील काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठशिल्पाचा वास्तुरचनेशी असलेला संबंधही महत्त्वाचा आहे. स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे आणि छताची पटलरचना हे संरचनात्मक किंवा कार्यात्मक घटक असतानाच त्यांवरील कोरीव काम मंदिराच्या अंतर्गत दृश्यरचनेचा भाग बनू शकते. त्यामुळे काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्याच्या कलात्मक स्वरूपाबरोबरच काष्ठवास्तूशी असलेला संबंधही विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील मंदिरांतील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यांवरील अलंकरण आणि त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. अशा मंदिरनिहाय अभ्यासातून संबंधित मंदिरातील काष्ठशिल्पाची रचना आणि कलात्मक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पाची विद्यमान रचना ही मंदिराच्या मूळ बांधकामाच्या कालखंडाशी नेहमीच पूर्णपणे समान असेल असे नाही. मंदिराची पुनर्बांधणी, काष्ठघटकांची दुरुस्ती, नवीन पटलांची निर्मिती किंवा जुन्या घटकांचा पुनर्वापर यांमुळे मूळ काष्ठशिल्प आणि नंतरच्या हस्तक्षेपांमध्ये फरक निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे कालमान निश्चित करताना वास्तूची रचना, काष्ठघटकांचे स्वरूप आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्पाचा अभ्यास धार्मिक प्रतिमा, स्थानिक कारागिरी, वास्तुरचना आणि अलंकरणपरंपरा यांच्या संदर्भात करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे प्रत्येक मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण केल्यास त्यातील शैलीगत आणि तांत्रिक विविधतेचा अधिक सुसंगत अभ्यास करता येऊ शकतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमा === कोकणातील मंदिरशिल्पामध्ये धार्मिक आणि पौराणिक प्रतिमांचा समावेश आढळतो. या प्रतिमा दगड, लाकूड किंवा इतर वास्तुघटकांवर कोरलेल्या अथवा चित्रित स्वरूपात आढळू शकतात. मंदिरातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे स्वरूप, वास्तूमधील स्थान, कलात्मक मांडणी आणि संबंधित धार्मिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहांमध्ये प्रारंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक परंपरांशी संबंधित वास्तुरचनात्मक आणि शिल्पीय पुरावे आढळतात. या स्थळाच्या अभ्यासातून तेथील धार्मिक प्रतिमाशास्त्र तसेच प्रारंभीच्या ब्राह्मणीय परंपरांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पसामग्रीमध्ये विविध धार्मिक प्रतिमांचा समावेश आहे. या स्थळाशी संबंधित संशोधनात गंगावतरणाच्या प्रसंगाच्या शिल्पांकनाचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. अशा कथात्मक शिल्पांमधून धार्मिक संकल्पनांचे वास्तुशिल्पीय आणि प्रतिमाशास्त्रीय रूपांतर अभ्यासता येते.<ref name="JogeGangavataran">{{cite web |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |title=A Historical Study of Early Sculptures of 'Gangavataran' with Reference of Konkan, Maharashtra, India |website=ResearchGate |date=March 2022 |url=https://www.researchgate.net/publication/359117575_A_Historical_Study_of_Early_Sculptures_of_%27Gangavataran%27_with_Reference_of_Konkan_Maharashtra_India |access-date=13 August 2026 }} </ref> पुढील काळातील मंदिरांमध्ये धार्मिक प्रतिमा स्वतंत्र मूर्तींच्या स्वरूपात तसेच वास्तूच्या विविध घटकांवरील अलंकरणाचा भाग म्हणूनही आढळू शकतात. प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, कंस, स्तंभ किंवा काष्ठपटल यांवर देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा, प्राणी आणि इतर आकृतिबंध कोरलेले किंवा चित्रित केलेले आढळतात. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे याचे एक विशिष्ट उदाहरण आहे. द्वारचौकटीवरील काष्ठशिल्पात गणेश, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमांची तसेच सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या आकृतिबंधांची नोंद मंदिराच्या वास्तुदस्तऐवजीकरणात करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांचे स्थान मंदिराच्या वास्तुशिल्पीय संदर्भाशी संबंधित असते. प्रवेशद्वारावरील प्रतिमा, मंडपातील काष्ठपटलावरील प्रतिमा आणि स्वतंत्र दगडी मूर्ती यांची वास्तूमधील मांडणी आणि कार्य वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे प्रतिमेचा अर्थ निश्चित करताना तिच्या दृश्य स्वरूपाबरोबरच ती कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यासही धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठशिल्पाच्या स्थानिक उदाहरणांच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील धार्मिक प्रतिमांमध्ये शैव, वैष्णव, शक्त आणि स्थानिक देवस्थानपरंपरांशी संबंधित प्रतिमांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील प्रतिमेची धार्मिक ओळख निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष शिल्प, शिलालेख, स्थापत्य-संदर्भ, स्थानिक देवस्थानपरंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक साधने यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ प्रतिमेच्या बाह्य स्वरूपावरून तिची निश्चित ओळख किंवा धार्मिक अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट होतो. ग्रामदैवतांची मंदिरे एका देवस्थान-परिसरात समूहाने वसलेली असू शकतात आणि त्यांचा संबंध स्थानिक धार्मिक परंपरा व सामुदायिक व्यवहारांशी असतो. त्यामुळे धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा अभ्यास करताना मूर्तीच्या कलात्मक स्वरूपाबरोबरच तिचे देवस्थान, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === कार्वी कला आणि मंदिर अलंकरण === कोकणातील वास्तु-अलंकरणाच्या परंपरेमध्ये कार्वी कला ही वैशिष्ट्यपूर्ण भित्तिअलंकरण पद्धत आहे. या कलेचा संबंध कोकणाच्या किनारी सांस्कृतिक भू-दृश्याशी असून, तिच्या निर्मितीत चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांचा वापर केला जातो. कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळत असली, तरी चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि निवासी वास्तूंमध्येही तिचे नमुने आढळतात.<ref name="Kaavi"> Havanje, Janardhan Rao; D’Souza, Caroline. “Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India”. ''Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism'', no. 1 (2020): 383–394. [https://www.traditionalarchitecturejournal.com/index.php/home/article/view/365 अधिकृत लेख] </ref> === कावी कलेचे स्वरूप === कावी कला ही कोकणाच्या किनारी वास्तुसांस्कृतिक परंपरेशी संबंधित भित्तिअलंकरणाची पद्धत आहे. या तंत्रात वास्तूच्या पृष्ठभागावर तयार केलेल्या गिलाव्यावर लाल रंगाचा थर देऊन त्यावर विविध रेषा आणि आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढरा चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा दृश्यविरोध निर्माण होतो.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेतील आकृतिबंध वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप असतात. त्यामुळे ती स्वतंत्र चित्रफलकावरील चित्रकलेपेक्षा वास्तूच्या अंगभूत अलंकरणाशी अधिक संबंधित आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांवरील अलंकरणामधून वास्तुरचना आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचे एकात्म स्वरूप दिसून येते.<ref name="Kaavi"/> कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचे नमुने चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि निवासी वास्तूंमध्येही आढळल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे. त्यामुळे कावी कलेचा विचार केवळ मंदिर-अलंकरण म्हणून न करता कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेच्या संदर्भात करता येतो.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेतील आकृतिबंध आणि अलंकरणात्मक रचना स्थानिक धार्मिक व सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित असू शकतात. त्यामुळे या कलेचा अभ्यास तिच्या दृश्य वैशिष्ट्यांबरोबरच वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांच्या परस्परसंबंधातून करणे आवश्यक ठरते.<ref name="Kaavi"/> === तंत्र आणि स्थानिक साहित्य === कावी कलेची निर्मिती वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेल्या चुन्याच्या गिलाव्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन आणि त्यावर कोरकाम करण्याच्या तंत्रावर आधारित आहे. Havanje आणि D'Souza यांच्या अभ्यासानुसार वास्तूच्या पृष्ठभागावर प्रथम चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देण्यात येतो. त्यानंतर या थरावर आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढरा चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा दृश्यविरोध निर्माण होतो.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेत लेटराइट, लाल ऑक्साइड आणि शंखापासून तयार केलेला चुना यांसारख्या साहित्यांचा वापर केला जातो. या साहित्यांचा कावी कलेच्या निर्मितीप्रक्रियेशी असलेला संबंध अभ्यासात स्पष्ट करण्यात आला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध साहित्याच्या वापरामुळे या कलेच्या पारंपरिक तंत्राला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेतील कोरकामाची प्रक्रिया महत्त्वाची असते. लाल ऑक्साइडचा थर वास्तूच्या पृष्ठभागावर लावल्यानंतर त्यावर आकृतिबंध कोरले जातात. या प्रक्रियेसाठी गिलाव्याची स्थिती, पृष्ठभागाची जाडी आणि कोरकामाची पद्धत यांचे तांत्रिक ज्ञान आवश्यक असते. Havanje आणि D'Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेच्या निर्मितिप्रक्रियेचा अभ्यास प्रत्यक्ष स्थळ-सर्वेक्षण आणि स्थळावरील प्रयोगांच्या आधारे करण्यात आला आहे.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्याचा वापर होत असल्यामुळे तिचा संबंध कोकणाच्या पारंपरिक वास्तुपरंपरेशी जोडला जातो. लेटराइट, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांसारख्या साहित्यांचा वापर या तंत्राच्या भौतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात वापरलेले साहित्य आणि त्याची प्रक्रिया निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण आवश्यक ठरते.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेच्या निर्मितीत कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्यही महत्त्वाचे असते. आकृतिबंधांची रचना, कोरकामाची अचूकता, पृष्ठभागाची योग्य अवस्था आणि गिलाव्याच्या प्रक्रियेचे नियंत्रण यांचा अंतिम कलात्मक परिणामावर प्रभाव पडतो. त्यामुळे कावी कला ही बांधकामसाहित्य आणि तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच पारंपरिक कारागिरीशी संबंधित कलापद्धत म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच तिच्या संवर्धनाचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. मूळ गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि वास्तूच्या पृष्ठभागाची रचना यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया करणे महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कावी कलेचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या पारंपरिक निर्मितितंत्राचे जतन हे तिच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.<ref name="Kaavi"/> अशा प्रकारे कावी कलेचे तंत्र हे स्थानिक साहित्य, चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि पृष्ठभागावरील कोरकाम यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेले आहे. या तांत्रिक प्रक्रियेला पारंपरिक कारागिरीची जोड मिळाल्यामुळे कावी कला ही कोकण किनारपट्टीशी संबंधित वास्तु-अलंकरणाची विशिष्ट परंपरा म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="Kaavi"/> === मंदिरांतील उपयोग === कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणातील पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाचा एक महत्त्वाचा पैलू आहे. कावी तंत्राद्वारे मंदिरांच्या भिंती आणि इतर वास्तुपृष्ठभागांवर अलंकरणात्मक आकृतिबंध निर्माण केले जातात. या अलंकरणामुळे वास्तूच्या पृष्ठभागाला विशिष्ट लाल-पांढरे दृश्यरूप प्राप्त होते.<ref name="Kaavi"/> Havanje आणि D'Souza यांच्या अभ्यासानुसार कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचा वापर चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेच्या संदर्भात पाहता येतो.<ref name="Kaavi"/> मंदिरांमध्ये कावी अलंकरणाचा उपयोग विविध वास्तुपृष्ठभागांवर सजावटीच्या रचना निर्माण करण्यासाठी केला जातो. या रचनांमध्ये धार्मिक आशयाशी संबंधित प्रतिमा तसेच वनस्पतिजन्य, भूमितीय आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा समावेश आढळू शकतो. Havan​je आणि D'Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेतील रचना आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय स्वरूपाचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Kaavi"/> कावी अलंकरण हे मंदिराच्या वास्तुरचनेशी संबंधित असते. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांवर केलेल्या रचना त्या वास्तुघटकांच्या आकारमानाशी आणि रचनेशी जुळवून घेतल्या जातात. त्यामुळे कावी कला ही स्वतंत्र चित्रफलकावरील चित्रकलेपेक्षा वास्तूच्या पृष्ठभागाशी संबंधित असलेली अलंकरणपद्धती म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेतील धार्मिक किंवा पौराणिक आकृतिबंधांचा अर्थ लावताना सावधगिरी आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील आकृतीची देवता, कथानक किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळख निश्चित करण्यासाठी संबंधित वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण, प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास आणि उपलब्ध ऐतिहासिक किंवा स्थानिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Kaavi"/> कावी कलेचा उपयोग मंदिराच्या वास्तु-अलंकरणाबरोबरच तिच्या सांस्कृतिक संदर्भाशीही संबंधित आहे. या कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीशी संबंधित वास्तुसांस्कृतिक परंपरेच्या संदर्भात अभ्यासला जातो. स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीच्या वापरामुळे कावी अलंकरणाला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.<ref name="Kaavi"/> कावी अलंकरणाच्या संवर्धनासाठी त्याच्या मूळ पृष्ठभागाची आणि वापरलेल्या साहित्याची जपणूक महत्त्वाची ठरते. चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम यांचा विचार न करता केलेल्या दुरुस्ती किंवा पृष्ठभागावरील उपचारांमुळे मूळ अलंकरणाच्या स्वरूपावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे कावी अलंकरण असलेल्या वास्तूंच्या संवर्धनासाठी त्याचे दस्तऐवजीकरण आणि पारंपरिक तंत्राचा विचार आवश्यक ठरतो.<ref name="Kaavi"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांमध्ये कावी कलेचा उपयोग हा वास्तु-अलंकरण, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक-सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येतो. मंदिरांच्या पृष्ठभागांवरील कावी अलंकरणाचा अभ्यास करताना त्याचे तांत्रिक स्वरूप, आकृतिबंध, वास्तु-संदर्भ आणि प्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="Kaavi"/> == कोकणातील मंदिरांवरील चित्रकला == === भित्तिचित्रे === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेचा अभ्यास करताना भित्तिचित्रांचा विचार मंदिराच्या वास्तुरचनेशी संबंधित चित्र-अलंकरणाच्या संदर्भात करता येतो. मंदिरांच्या भिंती, कमानी किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर धार्मिक, कथात्मक किंवा अलंकरणात्मक चित्ररचना केली जाऊ शकते. मात्र, अशा चित्रित भित्तिअलंकरणाचा आणि कावी कलेचा तांत्रिक भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कावी कला ही चुन्याच्या गिलाव्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम करण्याच्या पद्धतीवर आधारित वास्तु-अलंकरण तंत्र आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील अलंकरण आणि स्वतंत्रपणे रंगद्रव्यांचा वापर करून केलेली भित्तिचित्रे यांची निर्मितिपद्धती वेगळी असू शकते. कावी तंत्रामध्ये लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरकाम केल्यामुळे त्याखालील पांढरा चुन्याचा पृष्ठभाग दिसून येतो आणि लाल-पांढऱ्या रंगांचा दृश्यविरोध निर्माण होतो. त्यामुळे कावी कलेची दृश्यभाषा तिच्या विशिष्ट पृष्ठभाग-तंत्राशी संबंधित आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020">{{cite journal |last=Havanje |first=Janardhan Rao |last2=D'Souza |first2=Caroline |title=Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India |journal=Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism |issue=1 |year=2020 |pages=383–394 }}</ref> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा अभ्यास करताना चित्राचा विषय, वापरलेले रंगद्रव्य, चित्राचा पृष्ठभाग, तंत्र, वास्तूमधील स्थान आणि चित्राची सद्यस्थिती या बाबींचा विचार करता येतो. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील चित्ररचनेचे स्वरूप किंवा तंत्र निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि चित्राचे स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक ठरते.<ref name="Dhar2010MuralDocumentation">{{cite book |last=Dhar |first=Sanjay |chapter=Documentation and Emergency Treatment of Wall Paintings in the Chamba Lakhang (Maitreya Temple): Developing a Methodology to Conserve Mural Paintings in India's Ladakh District |title=Conservation of Ancient Sites on the Silk Road: Proceedings of the Second International Conference on the Conservation of Grotto Sites, Mogao Grottoes, Dunhuang, People's Republic of China, June 28–July 3, 2004 |editor-last=Agnew |editor-first=Neville |publisher=Getty Conservation Institute |location=Los Angeles |year=2010 |pages=286–296 |url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/pdf_publications/pdf/2nd_silkroad6.pdf |accessdate=2026-08-31 |archive-date=2023-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627065838/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/pdf_publications/pdf/2nd_silkroad6.pdf |url-status=dead }}</ref> भित्तिचित्रांचा आशय धार्मिक किंवा पौराणिक असू शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट चित्रातील व्यक्तिरेखा, प्रसंग किंवा प्रतीक यांची ओळख निश्चित करताना प्रत्यक्ष चित्राचे दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध प्रतिमाशास्त्रीय व ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते. मंदिरातील भित्तिचित्रांच्या प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यासासाठी चित्रांचे दस्तऐवजीकरण आणि त्यातील प्रतिमांच्या वैशिष्ट्यांच्या आधारे ओळख निश्चित करण्याची पद्धत वापरली जाते.<ref name="LHernaut2002BrihadisvaraIconography">{{cite book |last=L'Hernault |first=Françoise |title=The Iconography of the Bṛhadīśvara Temple |editor-last=Gujral |editor-first=Lalit M. |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi |year=2002 }}</ref> मंदिरांतील पारंपरिक भित्तिअलंकरणाच्या संवर्धनासाठी मूळ पृष्ठभाग आणि त्यावरील चित्ररचना यांचे जतन महत्त्वाचे ठरते. भित्तिचित्रांच्या पृष्ठभागावर पाणी झिरपणे, धूर, धूळ, मानवी हस्तक्षेप, प्लास्टरची झीज किंवा रंगद्रव्यांचे नुकसान यांसारख्या कारणांमुळे हानी होऊ शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या संवर्धनासाठी चित्रांचे दस्तऐवजीकरण, स्थितीचे परीक्षण आणि वापरलेल्या पृष्ठभाग व रंगद्रव्यांचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="INTACHTiruvarurMurals">{{cite web |title=Conservation of old mural paintings in Thiagaraja Swamy Temple, Tiruvarur, Tamil Nadu |url=https://heritageici.intach.org/?p=467 |website=INTACH Art and Material Heritage |publisher=Indian National Trust for Art and Cultural Heritage (INTACH) |access-date=13 August 2026 }}</ref><ref name="IGNCAAjantaMurals">{{cite web |last=Dabhade |first=Shrikant |title=Materials, Technique and Conservation |url=https://ignca.gov.in/ajanta/html/Materials.htm |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |access-date=13 August 2026 }}</ref> कावी कलेवरील अभ्यासातही पारंपरिक साहित्य, तंत्र आणि वास्तूच्या पृष्ठभागाचे संवर्धन यांना महत्त्व दिले आहे. मूळ चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील अलंकरण यांचे स्वरूप लक्षात घेऊन संवर्धनाची प्रक्रिया करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा अभ्यास करताना चित्राचा विषय, वापरलेले रंगद्रव्य, चित्राचा पृष्ठभाग, तंत्र, वास्तूमधील स्थान आणि चित्राची सद्यस्थिती या बाबींचा विचार करता येतो. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील चित्ररचनेचे स्वरूप किंवा तंत्र निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि चित्राचे स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक ठरते.<ref name="IGNCAAjantaMurals"/> === धार्मिक विषयांचे चित्रण === कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणामध्ये देवतांच्या प्रतिमा, पौराणिक कथांशी संबंधित प्रसंग, धार्मिक प्रतीके आणि अलंकरणात्मक आकृतिबंध यांचा समावेश होऊ शकतो. कावी कलेच्या संदर्भातील अभ्यासांमध्ये धार्मिक वास्तूंच्या पृष्ठभागांवरील विविध आकृतिबंध आणि प्रतिमाशास्त्रीय रचनांचा विचार करण्यात आला आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील चित्रविषय निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक विषयांचे चित्रण वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकात्म असते. लाल ऑक्साइडच्या थरावर केलेल्या कोरकामातून विविध आकृतिबंध निर्माण केले जातात. त्यामुळे अशा रचनांचा अभ्यास करताना आकृतीचे स्वरूप, वास्तूमधील तिचे स्थान, इतर आकृतिबंधांशी असलेला संबंध आणि संबंधित वास्तूचा धार्मिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीशी संबंधित व्यापक वास्तुसांस्कृतिक प्रदेशात आढळतो. महाराष्ट्राच्या किनारी भागाबरोबरच गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी प्रदेशांमध्येही या अलंकरणपद्धतीची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. त्यामुळे कावी कलेतील धार्मिक विषयांचा अभ्यास करताना तिच्या व्यापक प्रादेशिक संदर्भाचाही विचार करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंधांचा आशय केवळ धार्मिक विषयांपुरता मर्यादित नसून काही ठिकाणी स्थानिक सांस्कृतिक आणि सामाजिक संदर्भांशी संबंधित रचनांचाही विचार केला जातो. कोकणातील सांस्कृतिक कलापरंपरांच्या अभ्यासात कावी कलेचा वास्तू आणि स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भांशी असलेला संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे. <ref name="KaaviCulturalArtforms">{{cite book |last=Bhadale |first=Akshata Sunil |last2=Manjrekar |first2=Shraddha Mahore |chapter=Conducive Built Environment for the Promotion of Cultural Artforms in Konkan |title=Architecture & Planning for Urban Villages: A Transformational Discourse in Architecture and Planning |editor-last=Khatri |editor-first=Anand |editor2-last=Pundir |editor2-first=Manju Baisoya |editor3-last=Khan |editor3-first=Nisar |editor4-last=Sharma |editor4-first=Lovlesh |pages=205–217 |publisher=Urban Village Charitable Trust |location=New Delhi |year=2023 }}</ref> धार्मिक चित्र-अलंकरणातील प्रतिमांची ओळख निश्चित करताना प्रतिमेचे स्वरूप, तिची वैशिष्ट्ये, वास्तूमधील स्थान आणि उपलब्ध प्रतिमाशास्त्रीय संदर्भ यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. देवतेची आयुधे, वाहन, मुद्रा, वस्त्र, प्रतिमेची मांडणी आणि वास्तूमधील स्थान यांसारख्या वैशिष्ट्यांच्या आधारे तिची ओळख निश्चित करण्याची पद्धत प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यासात वापरली जाते. त्यामुळे एखाद्या आकृतीला विशिष्ट देवता, पौराणिक प्रसंग किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळखताना संबंधित प्रतिमाशास्त्रीय आणि वास्तु-दस्तऐवजीकरणाचा आधार घेणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="MuktesvaraIconography">{{cite web |title=The Temple of Muktesvara – Iconography |url=https://ignca.gov.in/the-temple-of-muktesvara-iconography/ |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> धार्मिक चित्र-अलंकरणाचे वास्तूशी असलेले नातेही त्याच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर केलेले अलंकरण त्या वास्तुघटकांच्या रचनेशी संबंधित असते. त्यामुळे चित्र-अलंकरणाचा अभ्यास स्वतंत्र कलाकृती म्हणून करण्याबरोबरच त्याचा वास्तु-संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> धार्मिक चित्र-अलंकरणाच्या संवर्धनासाठी त्यातील मूळ साहित्य, पृष्ठभाग आणि निर्मितितंत्र यांचे जतन महत्त्वाचे ठरते. विशेषतः कावी कलेमध्ये चुन्याचा पृष्ठभाग, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम हे निर्मितिप्रक्रियेचे परस्परांशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे अशा अलंकरणाच्या दुरुस्ती किंवा संवर्धनापूर्वी त्याचे दस्तऐवजीकरण करणे आणि मूळ तंत्राचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणाचा अभ्यास करताना धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, कावी कला, वास्तु-अलंकरण, स्थानिक कारागिरी आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो. उपलब्ध अभ्यासांमधून कावी कलेच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वापराचे विविध पैलू स्पष्ट होतात; मात्र कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये समान चित्रविषय किंवा समान चित्रशैली प्रचलित होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. मंदिरनिहाय प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण हा विशिष्ट चित्रपरंपरा समजून घेण्यासाठी अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="KaaviCulturalArtforms"/> === जांभा दगड आणि लेटराइट === कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. विशेषतः लेटराइट हा कोकणातील वास्तुरचनेशी संबंधित प्रमुख बांधकाम साहित्यांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात लेटराइटचे विस्तृत क्षेत्र आढळते आणि विविध प्रकारचे बांधकामयोग्य खडक उपलब्ध असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या भूगर्भीय रचनेत लेटराइटचे विस्तृत थर आढळतात. गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या विविध भागांत, विशेषतः किनारी प्रदेशात आणि पश्चिम घाटालगतच्या भागांत, लेटराइटचे मोठे प्रसारक्षेत्र आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या या दगडाचा बांधकामासाठी झालेला वापर हा त्यामुळे प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित बाब म्हणून अभ्यासता येतो.<ref name="GazetteerGeology"> ''Ratnagiri District Gazetteer'', Geology, Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html अधिकृत संकेतस्थळ]. </ref> लेटराइटचा बांधकामातील वापर त्याची स्थानिक उपलब्धता आणि तुलनेने सुलभ घडणक्षमता यांच्याशी संबंधित आहे. जुन्या रत्‍नागिरी-सावंतवाडी गॅझेटियरमध्ये लेटराइटचा बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापर होत असल्याचे नमूद करण्यात आले असून, त्याची तुलनेने छिद्रयुक्त रचना असल्यामुळे तो कापणे आणि आकार देणे शक्य असल्याचे वर्णन केले आहे. मात्र, लेटराइटच्या गुणवत्तेनुसार त्याच्या टिकाऊपणात आणि हवामानाच्या परिणामांना प्रतिकार करण्याच्या क्षमतेत फरक पडू शकतो.<ref name="GazetteerBuildingStone">{{cite web |title=Economic Geology — Building Stones |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |archive-url=https://web.archive.org/web/20260813143708/https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |archive-date=13 August 2026 |url-status=dead |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील वास्तूंमध्ये लेटराइटचा वापर भिंती, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांच्या निर्मितीत वेगवेगळ्या प्रकारे झालेला आढळतो. तथापि, सर्व मंदिरांमध्ये लेटराइटचा वापर समान पद्धतीने झाला आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक दगडाची उपलब्धता, वास्तूचा प्रकार, बांधकामतंत्र आणि कालांतराने झालेल्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे वापराच्या पद्धतीत फरक आढळू शकतो.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात *laterite masonry* आणि *timber framing* या बांधकामपद्धतींचा उल्लेख आहे. या उदाहरणातून धार्मिक वास्तूंमध्ये दगडी बांधकाम आणि काष्ठरचना यांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना दगड आणि लाकूड या दोन्ही साहित्यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे उपयुक्त ठरते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> ‘जांभा दगड’ ही संज्ञा कोकणात लेटराइटसाठी वापरली जाते. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील घरांच्या बांधकामासाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या जांभा (चिरा) दगडाचा वापर केला जातो; हा दगड लालसर आणि सच्छिद्र असून घडविण्यास तुलनेने सोपा आहे.<ref name="MarathiVishwakoshKonkanHouse">{{cite web |title=कोकणातील घर |url=https://marathivishwakosh.org/11894/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 |archive-date=2025-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710014337/https://marathivishwakosh.org/11894/ |url-status=dead }}</ref><ref name="LoksattaJambha2022">{{cite web |author=कुलकर्णी, कांतिमती |title=कुतूहल : जांभ्या पाषाणाची निर्मिती |url=https://www.loksatta.com/navneet/red-laterite-stone-manufacturers-jambha-stone-production-zws-70-3010319/ |website=लोकसत्ता |date=8 July 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> तथापि, एखाद्या विशिष्ट वास्तूमध्ये वापरलेल्या दगडाची अचूक भौगर्भिक ओळख निश्चित करण्यासाठी संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण किंवा दगडाचे प्रत्यक्ष परीक्षण आवश्यक ठरते. स्थानिक दगडांच्या वापराचा संबंध केवळ त्यांच्या उपलब्धतेशी नसून वास्तू ज्या पर्यावरणीय परिस्थितीत उभी आहे त्याच्याशीही जोडलेला असू शकतो. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, भूभाग, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक बांधकामतंत्र यांचा परस्परसंबंध वास्तूच्या साहित्यनिवडीवर परिणाम करू शकतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये पायाभरणीसाठी ग्रॅनाइट आणि वरच्या बांधकामासाठी लेटराइटचा वापर झाल्याची नोंद आहे. या उदाहरणावरून एका मंदिराच्या विविध वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर केला जाऊ शकतो, असे दिसून येते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> अशा प्रकारे कोकणातील जांभा दगड आणि लेटराइटचा अभ्यास हा केवळ बांधकाम साहित्याच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यातून प्रदेशाची भूगर्भीय रचना, स्थानिक साहित्याची उपलब्धता, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि मंदिर वास्तुशैली यांच्यातील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, विशिष्ट मंदिरात वापरलेल्या दगडाच्या प्रकाराबाबत निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा प्रत्यक्ष वास्तु-परीक्षण हा अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="GazetteerStone"/><ref name="GazetteerBuildingStone"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === चित्रदालन === <gallery mode="packed" heights="180"> File:Temple structure, Lakshmi Narayan Temple, Konkan, Maharashtra.jpg|लक्ष्मीनारायण मंदिराची वास्तुरचना File:Temple interior, Rameshwar Temple, Aakeri, Konkan, Maharashtra.jpg|रमेश्वर मंदिर, आकेरी येथील अंतर्भाग File:Interiors of Shree Saptakoteshwar Temple.jpg|श्री सप्तकोटेश्वर मंदिराचा अंतर्भाग File:Stone Pillar, Rameshwar Temple, Aakeri, Konkan, Maharashtra.jpg|रमेश्वर मंदिर, आकेरी येथील दगडी स्तंभ File:Ganeshapatti, Rameshwar Temple, Konkan, Maharashtra.jpg|रमेश्वर मंदिरातील गणेशपट्टी File:The entrance arch of Lakshmi Narayan Temple in Walawal village.jpg|वालावल येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराची प्रवेश कमान File:Temple Sculpture, Rameshwar Temple, Aakeri, Konkan, Maharashtra.jpg|रमेश्वर मंदिर, आकेरी येथील मंदिरशिल्प </gallery> == संदर्भ == {{reflist}} == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[काष्ठशिल्प]] == बाह्य दुवे == * अधिकृत/विश्वसनीय संस्थेचा संबंधित स्रोत * महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर * इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्र {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:मंदिर स्थापत्य]] 19kzate8sip5iiuhzrceqfi6r5bdspf 0 383128 2708752 2705308 2026-09-09T12:25:26Z Nitin.kunjir 4684 /* मैदाने */ 2708752 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |archive-date=2026-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513021020/https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==तिरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका | series = २०२६ जपान तिरंगी मालिका | image = | दिनांक = १२–१८ मे २०२६ | स्थळ = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो | निकाल = दक्षिण कोरियाने स्पर्धा जिंकली | मालिकावीर = | संघ१ = {{cr|FIJ}} | संघ२ = {{cr|PHI}} | संघ३ = {{cr|KOR}} | संघनायक१ = सेरू टुपोउ | संघनायक२ = [[हेन्री टायलर]] | संघनायक३ = बालागे दिलरुक्षा | धावा१ = [[पेनी वुनिवाका]] (१०८) | धावा२ = अँड्र्यू डोनोव्हन (११४) | धावा३ = सगीर अहमद (१४२) | बळी१ = सेरू टुपोउ (४) | बळी२ = अमनप्रीत सिराह (११) | बळी३ = ह्योन पार्सन्स (६) | notes = | previous_tournament = | next_tournament = }} ===गुणतालिका=== <section begin=triNation /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.१०५ |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +०.३१९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −१.४४० |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=triNation /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १६३/४ (२० षटके) | runs1 = निवेक टॅनर ६०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = दाहम मदामपागे २/३२ (४ षटके) | score2 = १४०/८ (२० षटके) | runs2 = सगीर अहमद ४३ (३२) | wickets2 = अमनप्रीत सिराह ३/१४ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532647.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १४० (१९.५ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ५९ (४४) | wickets1 = ह्योन पार्सन्स ६/३१ (३.५ षटके) | score2 = १४१/४ (१८ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ३७ (३१) | wickets2 = [[पेनी वुनिवाका]] २/२९ (४ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532649.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = ह्योन पार्सन्स (दक्षिण कोरिया) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = ह्योन पार्सन्स पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात पाच बळी घेणारा दक्षिण कोरियाचा पहिला खेळाडू ठरला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = ११६ (१८.४ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ४२ (३१) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह ४/१४ (३.४ षटके) | score2 = ११७/६ (१८.२ षटके) | runs2 = जोसेफ डॉक्टोरा ४२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = सेरू टुपोउ २/२९ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532652.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि [[डॉनॉव्हन कॉख]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मनासे रावुला (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = ९४/८ (२० षटके) | runs1 = [[हेन्री टायलर]] ४६[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = कुलदीप गुर्जर २/९ (४ षटके) | score2 = ९५/२ (१३.२ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ५६ (३९) | wickets2 = सुरिंदर सिंग १/१ (१ षटक) | result = दक्षिण कोरिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532657.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि रॉब न्यूमन (जपान) | motm = सगीर अहमद (दक्षिण कोरिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १०७/७ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४७[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = समीरा मदुरंगा ३/१८ (४ षटके) | score2 = १०९/३ (१४.१ षटके) | runs2 = बालागे दिलरुक्षा ६२[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = सावेनाका वाकाबाका २/१९ (३ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532658.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि विपिन सुखवाल (जपान) | motm = बालागे दिलरुक्षा (दक्षिण कोरिया) | toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३६ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४० (३९) | wickets1 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १४१/१ (१५.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन ८१[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = सितेरी ताबुइसुलू १/१९ (३ षटके) | result = फिलिपिन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532661.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = मुमताज आलम (जपान) आणि [[तबारक दर]] (हाँग काँग) | motm = अँड्र्यू डोनोव्हन (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==स्पर्धेतील सर्वोत्तम संघ== * {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] * {{cricon|PNG}} [[टोनी उरा]] * {{cricon|SAM}} शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * {{cricon|PNG}} [[लेगा सियाका]] * {{cricon|COK}} हेडन डिक्सन * {{cricon|VAN}} [[जोशुआ रश]] * {{cricon|PNG}} [[सेसे बाउ]] * {{cricon|JPN}} सबाओरिश रविचंद्रन * {{cricon|JPN}} अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * {{cricon|SAM}} सौमानी तिआई * {{cricon|PNG}} [[जॉन कारिको]] * {{cricon|IDN}} कविन चड्ढा (बारावा खेळाडू) ==नोंदी== {{Notelist}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (पात्रता)] * [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (सातव्या स्थानासाठी तिरंगी मालिका)] <!--{{२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक}}-->{{आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:जपानमधील क्रिकेट]] 2g1khi4epzwe7absd2ugd72uaayrvd3 2708753 2708752 2026-09-09T12:26:06Z Nitin.kunjir 4684 2708753 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | [[[[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]]]] |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |archive-date=2026-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513021020/https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==तिरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका | series = २०२६ जपान तिरंगी मालिका | image = | दिनांक = १२–१८ मे २०२६ | स्थळ = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो | निकाल = दक्षिण कोरियाने स्पर्धा जिंकली | मालिकावीर = | संघ१ = {{cr|FIJ}} | संघ२ = {{cr|PHI}} | संघ३ = {{cr|KOR}} | संघनायक१ = सेरू टुपोउ | संघनायक२ = [[हेन्री टायलर]] | संघनायक३ = बालागे दिलरुक्षा | धावा१ = [[पेनी वुनिवाका]] (१०८) | धावा२ = अँड्र्यू डोनोव्हन (११४) | धावा३ = सगीर अहमद (१४२) | बळी१ = सेरू टुपोउ (४) | बळी२ = अमनप्रीत सिराह (११) | बळी३ = ह्योन पार्सन्स (६) | notes = | previous_tournament = | next_tournament = }} ===गुणतालिका=== <section begin=triNation /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.१०५ |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +०.३१९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −१.४४० |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=triNation /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १६३/४ (२० षटके) | runs1 = निवेक टॅनर ६०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = दाहम मदामपागे २/३२ (४ षटके) | score2 = १४०/८ (२० षटके) | runs2 = सगीर अहमद ४३ (३२) | wickets2 = अमनप्रीत सिराह ३/१४ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532647.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १४० (१९.५ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ५९ (४४) | wickets1 = ह्योन पार्सन्स ६/३१ (३.५ षटके) | score2 = १४१/४ (१८ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ३७ (३१) | wickets2 = [[पेनी वुनिवाका]] २/२९ (४ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532649.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = ह्योन पार्सन्स (दक्षिण कोरिया) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = ह्योन पार्सन्स पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात पाच बळी घेणारा दक्षिण कोरियाचा पहिला खेळाडू ठरला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = ११६ (१८.४ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ४२ (३१) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह ४/१४ (३.४ षटके) | score2 = ११७/६ (१८.२ षटके) | runs2 = जोसेफ डॉक्टोरा ४२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = सेरू टुपोउ २/२९ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532652.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि [[डॉनॉव्हन कॉख]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मनासे रावुला (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = ९४/८ (२० षटके) | runs1 = [[हेन्री टायलर]] ४६[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = कुलदीप गुर्जर २/९ (४ षटके) | score2 = ९५/२ (१३.२ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ५६ (३९) | wickets2 = सुरिंदर सिंग १/१ (१ षटक) | result = दक्षिण कोरिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532657.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि रॉब न्यूमन (जपान) | motm = सगीर अहमद (दक्षिण कोरिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १०७/७ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४७[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = समीरा मदुरंगा ३/१८ (४ षटके) | score2 = १०९/३ (१४.१ षटके) | runs2 = बालागे दिलरुक्षा ६२[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = सावेनाका वाकाबाका २/१९ (३ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532658.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि विपिन सुखवाल (जपान) | motm = बालागे दिलरुक्षा (दक्षिण कोरिया) | toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३६ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४० (३९) | wickets1 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १४१/१ (१५.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन ८१[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = सितेरी ताबुइसुलू १/१९ (३ षटके) | result = फिलिपिन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532661.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = मुमताज आलम (जपान) आणि [[तबारक दर]] (हाँग काँग) | motm = अँड्र्यू डोनोव्हन (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==स्पर्धेतील सर्वोत्तम संघ== * {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] * {{cricon|PNG}} [[टोनी उरा]] * {{cricon|SAM}} शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * {{cricon|PNG}} [[लेगा सियाका]] * {{cricon|COK}} हेडन डिक्सन * {{cricon|VAN}} [[जोशुआ रश]] * {{cricon|PNG}} [[सेसे बाउ]] * {{cricon|JPN}} सबाओरिश रविचंद्रन * {{cricon|JPN}} अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * {{cricon|SAM}} सौमानी तिआई * {{cricon|PNG}} [[जॉन कारिको]] * {{cricon|IDN}} कविन चड्ढा (बारावा खेळाडू) ==नोंदी== {{Notelist}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (पात्रता)] * [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (सातव्या स्थानासाठी तिरंगी मालिका)] <!--{{२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक}}-->{{आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:जपानमधील क्रिकेट]] 60xfh30qswcuqpzwacogapbs4z7h10f 2708754 2708753 2026-09-09T12:26:54Z Nitin.kunjir 4684 2708754 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | [[[[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]]]] |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|[[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]]]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''[[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |archive-date=2026-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513021020/https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==तिरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका | series = २०२६ जपान तिरंगी मालिका | image = | दिनांक = १२–१८ मे २०२६ | स्थळ = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] २, सानो | निकाल = दक्षिण कोरियाने स्पर्धा जिंकली | मालिकावीर = | संघ१ = {{cr|FIJ}} | संघ२ = {{cr|PHI}} | संघ३ = {{cr|KOR}} | संघनायक१ = सेरू टुपोउ | संघनायक२ = [[हेन्री टायलर]] | संघनायक३ = बालागे दिलरुक्षा | धावा१ = [[पेनी वुनिवाका]] (१०८) | धावा२ = अँड्र्यू डोनोव्हन (११४) | धावा३ = सगीर अहमद (१४२) | बळी१ = सेरू टुपोउ (४) | बळी२ = अमनप्रीत सिराह (११) | बळी३ = ह्योन पार्सन्स (६) | notes = | previous_tournament = | next_tournament = }} ===गुणतालिका=== <section begin=triNation /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.१०५ |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +०.३१९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −१.४४० |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=triNation /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १६३/४ (२० षटके) | runs1 = निवेक टॅनर ६०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = दाहम मदामपागे २/३२ (४ षटके) | score2 = १४०/८ (२० षटके) | runs2 = सगीर अहमद ४३ (३२) | wickets2 = अमनप्रीत सिराह ३/१४ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532647.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १४० (१९.५ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ५९ (४४) | wickets1 = ह्योन पार्सन्स ६/३१ (३.५ षटके) | score2 = १४१/४ (१८ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ३७ (३१) | wickets2 = [[पेनी वुनिवाका]] २/२९ (४ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532649.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = ह्योन पार्सन्स (दक्षिण कोरिया) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = ह्योन पार्सन्स पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात पाच बळी घेणारा दक्षिण कोरियाचा पहिला खेळाडू ठरला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = ११६ (१८.४ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ४२ (३१) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह ४/१४ (३.४ षटके) | score2 = ११७/६ (१८.२ षटके) | runs2 = जोसेफ डॉक्टोरा ४२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = सेरू टुपोउ २/२९ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532652.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि [[डॉनॉव्हन कॉख]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मनासे रावुला (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = ९४/८ (२० षटके) | runs1 = [[हेन्री टायलर]] ४६[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = कुलदीप गुर्जर २/९ (४ षटके) | score2 = ९५/२ (१३.२ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ५६ (३९) | wickets2 = सुरिंदर सिंग १/१ (१ षटक) | result = दक्षिण कोरिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532657.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि रॉब न्यूमन (जपान) | motm = सगीर अहमद (दक्षिण कोरिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १०७/७ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४७[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = समीरा मदुरंगा ३/१८ (४ षटके) | score2 = १०९/३ (१४.१ षटके) | runs2 = बालागे दिलरुक्षा ६२[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = सावेनाका वाकाबाका २/१९ (३ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532658.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि विपिन सुखवाल (जपान) | motm = बालागे दिलरुक्षा (दक्षिण कोरिया) | toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३६ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४० (३९) | wickets1 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १४१/१ (१५.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन ८१[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = सितेरी ताबुइसुलू १/१९ (३ षटके) | result = फिलिपिन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532661.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = मुमताज आलम (जपान) आणि [[तबारक दर]] (हाँग काँग) | motm = अँड्र्यू डोनोव्हन (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==स्पर्धेतील सर्वोत्तम संघ== * {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] * {{cricon|PNG}} [[टोनी उरा]] * {{cricon|SAM}} शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * {{cricon|PNG}} [[लेगा सियाका]] * {{cricon|COK}} हेडन डिक्सन * {{cricon|VAN}} [[जोशुआ रश]] * {{cricon|PNG}} [[सेसे बाउ]] * {{cricon|JPN}} सबाओरिश रविचंद्रन * {{cricon|JPN}} अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * {{cricon|SAM}} सौमानी तिआई * {{cricon|PNG}} [[जॉन कारिको]] * {{cricon|IDN}} कविन चड्ढा (बारावा खेळाडू) ==नोंदी== {{Notelist}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (पात्रता)] * [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (सातव्या स्थानासाठी तिरंगी मालिका)] <!--{{२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक}}-->{{आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:जपानमधील क्रिकेट]] rvl1comi74myis11eg9loj9byxvp5ll 0 383347 2708853 2706387 2026-09-09T20:18:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708853 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क | image = | fromdate = १४ | todate = २१ ऑगस्ट २०२६ | administrator = [[आयसीसी युरोप]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|गट फेरी]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|फिनलंड}} | champions = {{cr|POR}} | runners-up = {{cr|ESP}} | participants = १० | matches = २४ | player of the series = {{cricon|POR}} सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा | most runs = {{cricon|POR}} मोइसेस हेन्रिक्स (१९६) | most wickets = {{cricon|POR}} सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (११) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क | next_year = | next_tournament = }} <!--{{2028 ICC Men's T20 World Cup sidebar}}-->'''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा ऑगस्ट २०२६ मध्ये [[फिनलंड]] येथे आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |date=१२ डिसेंबर २०२५ |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announce-icc-men-s-t20-world-cup-2028-europe-pathway-events-for-2026 |title=ICC Announce ICC Men’s T20 World Cup 2028 Europe Pathway Events for 2026 |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |date=१३ डिसेंबर २०२५ |url=https://emergingcricket.com/news/icc-confirms-europe-qualification-pathway-for-mens-t20-world-cup-2028/ |title=ICC confirms Europe Qualification Pathway for Men’s T20 World Cup 2028 |work=Emerging Cricket |access-date=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-c/ |title=Cricket Finland to host 2028 ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-regional Qualifier C in August 2026 |work=Czarsportz |date=१३ डिसेंबर २०२५ |access-date=७ जानेवारी २०२६}}</ref> [[पोर्तुगाल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पोर्तुगाल]] स्पर्धेत अपराजित राहिला आणि अंतिम सामन्यात [[स्पेन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|स्पेन]]चा ५७ धावांनी पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.icc-cricket.com/news/portugal-qualify-for-men-s-t20-world-cup-europe-qualifier |title=Portugal qualify for Men's T20 World Cup Europe Qualifier |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.uniindia.com/news/sports/sports-cricket-t20wc-qualifier-lead-portugal/3950762.html |title=Portugal qualify for Men's T20 World Cup Europe Qualifier |work=United News of India |date=२१ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> अंतिम सामन्यातील दोन्ही संघ प्रादेशिक अंतिम पात्रता स्पर्धेसाठी पात्र ठरले. त्यांच्यासोबत मागील [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेत सहभागी झाल्यामुळे थेट प्रवेश मिळालेला [[स्कॉटलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|उप-प्रादेशिक पात्रता अ]]मधून [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सी]] आणि गर्नसी, तसेच [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|उप-प्रादेशिक पात्रता ब]]मधून [[डेन्मार्क राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]] हे संघही सहभागी होतील.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c3d2zr74e97o|title=Jersey edge past Guernsey to win T20 World Cup qualifier|work=BBC Sport|date=२३ मे २०२६|access-date=२३ मे २०२६}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eurocrick.com/top-stories/the-dashing-danes-denmark-hold-their-nerve-to-keep-2028-t20-world-cup-hopes-alive|title=THE DASHING DANES! DENMARK HOLD THEIR NERVE TO KEEP 2028 T20 WORLD CUP HOPES ALIVE|publisher=eurocrick.com|access-date=२० जुलै २०२६}}</ref> सुरुवातीला या स्पर्धेतील केवळ विजेता संघ प्रादेशिक अंतिम पात्रता स्पर्धेसाठी पात्र ठरणार होता. तथापि, ऑगस्ट २०२६ मध्ये प्रादेशिक पात्रता प्रक्रियेचा आढावा घेतल्यानंतर अव्वल दोन संघांना प्रादेशिक अंतिम पात्रता स्पर्धेत स्थान देण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://x.com/Cricket_Espana/status/2092932698390065201 | title = Comunicado Oficial: Pasamos a la Siguiente Fase de Grupos del ICC Clasificatoria Mundial de 2028 | trans-title = अधिकृत घोषणा: आम्ही आयसीसी २०२८ विश्वचषक पात्रता स्पर्धेच्या पुढील फेरीसाठी पात्र ठरलो | work = क्रिकेट एस्पाना | date = २७ ऑगस्ट २०२६ | access-date = २७ ऑगस्ट २०२६ | language = es }}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{cr|BUL}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=On our way to Finland |url=https://www.instagram.com/p/Db8BDxty3WD/ |date=१२ ऑगस्ट २०२६ |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६ |work=बल्गेरियन क्रिकेट फेडरेशन |via=इंस्टाग्राम}}</ref> ! {{cr|CZE}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Czech Cricket is pleased to announce the Czechia Men's National Team selected for the ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier C, taking place in Finland from 12-22 August 2026 |url=https://www.facebook.com/100028103094044/posts/pfbid0ZLC2sCVooDineXAHqzVAU72bQBxcN23F33P3vDhzoup2wGfjob7LskcC548NHiBFl/ |date=११ ऑगस्ट २०२६ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |work=चेक क्रिकेट |via=फेसबुक}}</ref> ! {{cr|FIN}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Cricket’s Super August Continues – Finland takes on Germany ahead of the T20 WCQ and Squad Announcement |url=https://cricketfinland.com/crickets-super-august-continues-finland-takes-on-germany-ahead-of-the-t20-cricket-world-cup-qualifying-tournament/ |date=११ ऑगस्ट २०२६ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |website=क्रिकेट फिनलंड |archive-date=2026-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161647/https://cricketfinland.com/crickets-super-august-continues-finland-takes-on-germany-ahead-of-the-t20-cricket-world-cup-qualifying-tournament/ |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|GER}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Squad Announcement {{!}} Germany is ready for the ICC Men’s T20 World Cup Qualifier in Finland! |url=https://www.facebook.com/share/p/19T3JxQCPu/ |work=जर्मन क्रिकेट फेडरेशन |date=१४ ऑगस्ट २०२६ |access-date=१८ ऑगस्ट २०२६ |via=फेसबुक}}</ref> ! {{cr|GRE}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Η Εθνική Ομάδα Ανδρών Κρίκετ στη Μάχη των Προκριματικών του Παγκοσμίου Κυπέλλου T20 |trans-title=ग्रीसचा पुरुष राष्ट्रीय क्रिकेट संघ टी२० विश्वचषक पात्रता स्पर्धेत |url=https://www.facebook.com/share/p/1HimCnaKce/ |date=११ ऑगस्ट २०२६ |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६ |work=हेलेनिक क्रिकेट फेडरेशन |language=el |via=फेसबुक}}</ref> |- |valign=top| * मिलेन गोगेव ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मनन बशीर * ॲन्थनी डाउलिंग * जोशुआ डाउलिंग * ऑस्कर डफ * इव्हान गेन्चेव * जेकब गुल * कुशाल कृष्णकुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ह्रिस्तो लाकोव * प्रकाश मिश्रा * व्हॅलेंटिन निकोलाएव * दिमो निकोलोव * दान्याल राजा * अली रसूल * इसा झारू |valign=top| * साहिल ग्रोव्हर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अजहर आलम * साजिब भुईयां * जो कोप * सबावून दविझी * रातुल खान ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ऋतुराज मागरे * व्यंकटेश मार्गशायम * सोजिब मिया * सकलैन मुख्तार * डेव्हिडसन रमानी * ऋतिक तोमर * नीरज त्यागी * सुदेश विक्रमसेकरा |valign=top| * अमजद शेर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * निकोलस सालोनेन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपकर्णधार]]) * फराज मेहती अब्बास * अखिल अर्जुनन * माधवा बसनायका * झहिदुल्लाह कमाल * पियुमल करुणारत्ने * जुनैद खान * अरविंद मोहन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फहीम नेल्लानचेरी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वनराज पधाल * अनिकेत पुस्ताय * हमदुल्लाह शिनवारी * महेश तांबे |valign=top| * मुसद्दिक अहमद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * शाहिद आफ्रिदी * प्रतीक दाभोलकर * आदिल खान * फयाज खान * बेन कोहलर-कॅडमोर * जतिंदर कुमार * साजिद लियाकत * सचिन मंडी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हरमनजोत सिंग * अहमद उल्लाह * जोशुआ व्हॅन हीर्डन * हामिद वर्दक * मुस्लिम यार |valign=top| * अमरप्रीत मेहमी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * क्रिस्टोडुलोस बोगदानोस * साजिद खान आफ्रिदी * इमॅन्युएल * ब्लेक फॉन्स * जॉर्जिओस गालानिस * आंद्रेयास गॅस्टेराटोस * निकोडिमोस कावाडियास * सिनान खान * बिली कोनस्टास * फिलिपोस नायर * समादेर शादाब * दिमित्रिओस त्रियांताफिलिदिस * स्पिरिडोन वासिलाकिस |- ! {{cr|IOM}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Congratulations to the 14 players selected as part of the Isle of Man squad taking part in the ICC Men's T20 World Cup Europe Sub Regional Qualifier C in Finland |url=https://www.facebook.com/share/p/19Ee5UHTRK/ |date=३ ऑगस्ट २०२६ |access-date=५ ऑगस्ट २०२६ |work=आइल ऑफ मॅन क्रिकेट असोसिएशन |via=फेसबुक}}</ref> ! {{cr|ISR}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Our squad is set, Finland, here we come! |url=https://www.instagram.com/p/Db5FyrfO5S4/ |date=११ ऑगस्ट २०२६ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |work=इस्रायल क्रिकेट असोसिएशन |via=इंस्टाग्राम}}</ref> ! {{cr|LUX}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=All the best Team Luxembourg |url=https://www.facebook.com/100064783476031/posts/pfbid0iCu42NZdCrUpHaTw3zvxcwvVwaWehWHV7P9f17xkCRqkDq7h7Px1dM6wi8x8wcoCl/ |date=१२ ऑगस्ट २०२६ |access-date=१२ ऑगस्ट २०२६ |work=लक्झेंबर्ग क्रिकेट फेडरेशन |via=फेसबुक}}</ref> ! {{cr|POR}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Moises Henriques to captain Portugal in T20 World Cup qualification bid |url=https://www.espn.in/cricket/story/_/id/49580787/ |date=११ ऑगस्ट २०२६ |access-date=१४ ऑगस्ट २०२६ |work=[[ईएसपीएन]]}}</ref> ! {{cr|ESP}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Lista el convocados para el ICC clasificatoria para el mundial26 |trans-title=आयसीसी विश्वचषक पात्रता स्पर्धेसाठी निवडलेल्या खेळाडूंची यादी |language=es |url=https://www.instagram.com/p/Db_65VUoi53/ |date=१४ ऑगस्ट २०२६ |access-date=१४ ऑगस्ट २०२६ |work=क्रिकेट स्पेन |via=इंस्टाग्राम}}</ref> |- |valign=top| * मॅथ्यू अँसेल * जोसेफ बरोज * जेकब बटलर * स्पेन्सर क्लार्क * जोश क्लफ * जेराड ग्रिफिन * कार्ल हार्टमन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * डॉलिन यान्सेन * नॅथन नाइट्स * ख्रिस लँगफोर्ड * कॉर्बिन लिबेनबर्ग * ॲडम मॅकॉली * जॉर्ज न्यूटन * ख्रिश्चन वेबस्टर |valign=top| * शैलेश बांघेरा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एयाल भोनकर * जोश इव्हान्स * अजयकुमार खुंटी * बेंजामिन लाझारस * सुबोदा मंगोडा * जोशुआ मार्क्स * स्निर मासिल * निव नागावकर * यायर नागावकर * योगेव नागावकर * वर्णा नारायणा * गॅब्रिएल शाकात * एलान टॉकर |valign=top| * शिव गिल ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * टिमोथी बार्कर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपकर्णधार]]) * विल्यम कोप ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * विवेक दीक्षित * बेंजामिन एम्बलटन * इलियास जबरखेल * असगर अली खान * जतिन मदान * मिलाद मोमंद * मयंक नागायच * नवीन पुगलेन्धी * कमल सौखिया * गिरीश व्यंकटेश्वरन * विक्रम विज |valign=top| * मोइसेस हेन्रिक्स ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * क्रेग कॅचोपा * क्रिस्टोफर डी फ्रेटास * सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा * एडवर्ड फ्लेमिंग * राहुलकुमार हाशू * सिराज उल्लाह खादेम * हरदीप खुट्टन * जेरेमी मार्टिन्स * धवलकुमार नोरोतम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * जॉर्डन नेटो * कार्लोस नुनेस * उपेन शांतू * कॅमेरॉन शेकलटन |valign=top| * ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * राजा अदील * यासिर अली * मोहम्मद आतिफ * गुरविंदर बाजवा * लॉर्न बर्न्स * हमजा दार * ॲलेक डेव्हिडसन सोलर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * डॅनियल डॉयल-काले * सेबॅस्टियन ह्यूजेस-पिनान * मोहम्मद इहसान ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मोहम्मद कामरान * आतिफ मेहमूद * चार्ली रुमिस्त्रझेविच |} ==जर्मनीचा फिनलंड दौरा== <!--एकाच सामन्यासाठी माहितीचौकट आवश्यक नाही-->{{Single-innings cricket match | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:३० | team1 = {{cr-rt|GER}} | team2 = {{cr|FIN}} | score1 = १३७/८ (१८ षटके) | runs1 = हरमनजोत सिंग ४६ (४२) | wickets1 = जुनैद खान २/१७ (३ षटके) | score2 = ८९/६ (१६ षटके) | runs2 = झहिदुल्लाह कमाल ४४ (३९) | wickets2 = प्रतीक दाभोलकर २/१० (३ षटके) | result = जर्मनी ३० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549394.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] | umpires = थरिंदू कोरालागे (फिनलंड) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = | toss = जर्मनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | notes = प्रतीक दाभोलकर (जर्मनी) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. | rain = पावसामुळे फिनलंडसमोर १६ षटकांत १२० धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} ==गट फेरी== ===गट अ=== <section begin="Group A" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" ! १ | style="text-align:left;" | {{cr|ESP}} | ४ || ४ || ० || ० || '''८''' || +४.७७२ | '''[[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]]''' |- style="background:#ffffcc;" ! २ | style="text-align:left;" | {{cr|FIN}} | ४ || २ || १ || १ || '''५''' || +२.३२१ | '''[[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]]''' |- style="background:#ccccff;" ! ३ | style="text-align:left;" | {{cr|IOM}} | ४ || २ || १ || १ || '''५''' || +१.२०१ | '''[[#पाचव्या स्थानाचा सामना|पाचव्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]]''' |- style="background:#ffcccc;" ! ४ | style="text-align:left;" | {{cr|BUL}} | ४ || १ || ३ || ० || '''२''' || −४.३६७ | '''[[#सातव्या स्थानाचा सामना|सातव्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]]''' |- ! ५ | style="text-align:left;" | {{cr|LUX}} | ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −३.३४० | स्पर्धेतून बाहेर |}<small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="eurC">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.espncricinfo.com/series/mt20wc-sub-regional-europe-qlf-c-2026-1545644/points-table-standings | title = Men's T20 World Cup Sub Europe Qualifier C Points Table & Team Standings | work = [[क्रिकइन्फो]] | access-date = २० ऑगस्ट २०२६ }}</ref></small> <section end="Group A" /> {{Single-innings cricket match | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | team2 = {{cr|ESP}} | score1 = १३१/९ (२० षटके) | runs1 = अरविंद मोहन ५७[[नाबाद|*]] (४६) | wickets1 = चार्ली रुमिस्त्रझेविच ३/१८ (४ षटके) | score2 = १३५/२ (१६.४ षटके) | runs2 = डॅनियल डॉयल-काले ४९[[नाबाद|*]] (३५) | wickets2 = पियुमल करुणारत्ने २/२२ (४ षटके) | result = स्पेन ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545660.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = सुनील चंदिरामानी (जिब्राल्टर) आणि मंदार साठे (स्वित्झर्लंड) | motm = चार्ली रुमिस्त्रझेविच (स्पेन) | toss = स्पेनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|LUX}} | team2 = {{cr|IOM}} | score1 = ११६ (१८.२ षटके) | runs1 = टिमोथी बार्कर ४४ (२९) | wickets1 = मॅथ्यू अँसेल ४/१८ (४ षटके) | score2 = ११८/२ (१७ षटके) | runs2 = ॲडम मॅकॉली ५० (४१) | wickets2 = कमल सौखिया १/१८ (४ षटके) | result = आइल ऑफ मॅन ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545662.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = सुनील चंदिरामानी (जिब्राल्टर) आणि विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = कॉर्बिन लिबेनबर्ग (आइल ऑफ मॅन) | toss = आइल ऑफ मॅनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. }} {{Single-innings cricket match | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|IOM}} | team2 = {{cr|ESP}} | score1 = १०८/८ (२० षटके) | runs1 = कार्ल हार्टमन २७ (३४) | wickets1 = आतिफ मेहमूद ३/१७ (४ षटके) | score2 = ११०/३ (१३.३ षटके) | runs2 = डॅनियल डॉयल-काले ४७[[नाबाद|*]] (२८) | wickets2 = जॉर्ज न्यूटन २/१२ (४ षटके) | result = स्पेन ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545665.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = सुनील चंदिरामानी (जिब्राल्टर) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = डॅनियल डॉयल-काले (स्पेन) | toss = स्पेनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. }} {{Single-innings cricket match | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | team2 = {{cr|BUL}} | score1 = २३२/९ (२० षटके) | runs1 = फहीम नेल्लानचेरी ३७ (१३) | wickets1 = दान्याल राजा ३/३८ (४ षटके) | score2 = १४० (१९ षटके) | runs2 = कुशाल कृष्णकुमार ४८ (३४) | wickets2 = हमदुल्लाह शिनवारी ५/२८ (४ षटके) | result = फिनलंड ९२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545667.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = सुनील चंदिरामानी (जिब्राल्टर) आणि अदनान खान (स्पेन) | motm = हमदुल्लाह शिनवारी (फिनलंड) | toss = बल्गेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|IOM}} | team2 = {{cr|BUL}} | score1 = १७७/७ (२० षटके) | runs1 = डॉलिन यान्सेन ८६ (४८) | wickets1 = प्रकाश मिश्रा २/४३ (३ षटके) | score2 = ८८/८ (२० षटके) | runs2 = इसा झारू ४५ (५३) | wickets2 = मॅथ्यू अँसेल ४/१२ (४ षटके) | result = आइल ऑफ मॅन ८९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545669.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = विनय मल्होत्रा (जर्मनी) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = डॉलिन यान्सेन (आइल ऑफ मॅन) | toss = बल्गेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|ESP}} | team2 = {{cr|LUX}} | score1 = २०६/६ (२० षटके) | runs1 = यासिर अली ६४ (४५) | wickets1 = जतिन मदान ३/२७ (४ षटके) | score2 = ६५ (१५ षटके) | runs2 = मयंक नागायच ३१ (४०) | wickets2 = मोहम्मद कामरान ६/२० (४ षटके) | result = स्पेन १४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545671.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = सुनील चंदिरामानी (जिब्राल्टर) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = मोहम्मद कामरान (स्पेन) | toss = लक्झेंबर्गने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | team2 = {{cr|LUX}} | score1 = १६८/९ (२० षटके) | runs1 = अरविंद मोहन ५२ (३७) | wickets1 = कमल सौखिया ३/३५ (४ षटके) | score2 = ९५ (१७.२ षटके) | runs2 = विल्यम कोप २० (२१) | wickets2 = माधवा बसनायका ४/२७ (४ षटके) | result = फिनलंड ७३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545673.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = [[रिझवान अक्रम]] (नेदरलँड्स) आणि सुनील चंदिरामानी (जिब्राल्टर) | motm = अरविंद मोहन (फिनलंड) | toss = फिनलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|BUL}} | team2 = {{cr|ESP}} | score1 = ५९ (१४.४ षटके) | runs1 = मिलेन गोगेव ३३ (२१) | wickets1 = सेबॅस्टियन ह्यूजेस-पिनान २/३ (४ षटके) | score2 = ६१/१ (४.५ षटके) | runs2 = ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स ३४[[नाबाद|*]] (१४) | wickets2 = जोशुआ डाउलिंग १/२३ (२ षटके) | result = स्पेन ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545675.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = [[रिझवान अक्रम]] (नेदरलँड्स) आणि विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = सेबॅस्टियन ह्यूजेस-पिनान (स्पेन) | toss = बल्गेरियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. }} {{Single-innings cricket match | date = २० ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|BUL}} | team2 = {{cr|LUX}} | score1 = १५६/६ (२० षटके) | runs1 = इसा झारू ३३ (३०) | wickets1 = इलियास जबरखेल ३/२५ (४ षटके) | score2 = ९७/४ (१४ षटके) | runs2 = असगर अली खान २८ (२७) | wickets2 = ऑस्कर डफ २/२९ (४ षटके) | result = बल्गेरिया ६ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545676.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = [[रिझवान अक्रम]] (नेदरलँड्स) आणि विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = मिलेन गोगेव (बल्गेरिया) | toss = लक्झेंबर्गने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. | notes = नवीन पुगलेन्धी (लक्झेंबर्ग) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = २० ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | team2 = {{cr|IOM}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545678.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = सुनील चंदिरामानी (जिब्राल्टर) आणि विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} ===गट ब=== <section begin="Group B" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" ! १ | style="text-align:left;" | {{cr|POR}} | ४ || ४ || ० || ० || '''८''' || +३.३१९ | '''[[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]]''' |- style="background:#ffffcc;" ! २ | style="text-align:left;" | {{cr|GER}} | ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +३.७६३ | '''[[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]]''' |- style="background:#ccccff;" ! ३ | style="text-align:left;" | {{cr|ISR}} | ४ || २ || २ || ० || '''४''' || −२.७३२ | '''[[#पाचव्या स्थानाचा सामना|पाचव्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]]''' |- style="background:#ffcccc;" ! ४ | style="text-align:left;" | {{cr|CZE}} | ४ || १ || ३ || ० || '''२''' || −२.६०५ | '''[[#सातव्या स्थानाचा सामना|सातव्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]]''' |- ! ५ | style="text-align:left;" | {{cr|GRE}} | ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −२.४५४ | स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="eurC" /></small> <section end="Group B" /> {{Single-innings cricket match | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|POR}} | team2 = {{cr|ISR}} | score1 = १६३/४ (२० षटके) | runs1 = मोइसेस हेन्रिक्स ६६[[नाबाद|*]] (३९) | wickets1 = सुबोदा मंगोडा २/२३ (४ षटके) | score2 = ६९/९ (२० षटके) | runs2 = यायर नागावकर २१ (३२) | wickets2 = एडवर्ड फ्लेमिंग ३/११ (४ षटके) | result = पोर्तुगाल ९४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545661.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = [[रिझवान अक्रम]] (नेदरलँड्स) आणि अदनान खान (स्पेन) | motm = मोइसेस हेन्रिक्स (पोर्तुगाल) | toss = इस्रायलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = अजयकुमार खुंटी, सुबोदा मंगोडा (इस्रायल) आणि कॅमेरॉन शेकलटन (पोर्तुगाल) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * मोइसेस हेन्रिक्सने यापूर्वी ऑस्ट्रेलियाकडून २४ आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळल्यानंतर पोर्तुगालकडून पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळला आणि पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२०मध्ये दोन आंतरराष्ट्रीय संघांचे प्रतिनिधित्व करणारा २६वा क्रिकेटपटू ठरला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|GER}} | team2 = {{cr|CZE}} | score1 = २२१/५ (२० षटके) | runs1 = जोशुआ व्हॅन हीर्डन ७४ (४७) | wickets1 = नीरज त्यागी २/३० (४ षटके) | score2 = १६०/७ (२० षटके) | runs2 = साजिब भुईयां ७१ (४४) | wickets2 = फयाज खान २/११ (१ षटक) | result = जर्मनी ६१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545663.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = अदनान खान (स्पेन) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = फयाज खान (जर्मनी) | toss = जर्मनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. }} {{Single-innings cricket match | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|GRE}} | team2 = {{cr|CZE}} | score1 = १४७/९ (२० षटके) | runs1 = साजिद खान आफ्रिदी ३८ (१९) | wickets1 = डेव्हिडसन रमानी ४/२६ (४ षटके) | score2 = १४८/४ (१८.२ षटके) | runs2 = सुदेश विक्रमसेकरा ३८[[नाबाद|*]] (१८) | wickets2 = ब्लेक फॉन्स २/२९ (४ षटके) | result = चेक प्रजासत्ताक ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545664.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = विनय मल्होत्रा (जर्मनी) आणि मंदार साठे (स्वित्झर्लंड) | motm = सुदेश विक्रमसेकरा (चेक प्रजासत्ताक) | toss = ग्रीसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | notes = इमॅन्युएल, ब्लेक फॉन्स, बिली कोनस्टास आणि दिमित्रिओस त्रियांताफिलिथिस (ग्रीस) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|GER}} | team2 = {{cr|POR}} | score1 = १४०/९ (२० षटके) | runs1 = मुस्लिम यार ३६ (२१) | wickets1 = सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा ३/२० (४ षटके) | score2 = १४१/६ (१९.२ षटके) | runs2 = क्रिस्टोफर डी फ्रेटास ६५ (४६) | wickets2 = शाहिद आफ्रिदी १/९ (१ षटक) | result = पोर्तुगाल ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545666.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = [[रिझवान अक्रम]] (नेदरलँड्स) आणि मंदार साठे (स्वित्झर्लंड) | motm = क्रिस्टोफर डी फ्रेटास (पोर्तुगाल) | toss = पोर्तुगालने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|ISR}} | team2 = {{cr|GER}} | score1 = ९४ (१९.५ षटके) | runs1 = निव नागावकर २१ (२१) | wickets1 = जतिंदर कुमार २/१७ (४ षटके) | score2 = ९५/१ (७.३ षटके) | runs2 = बेन कोहलर-कॅडमोर ५३[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = एलान टॉकर १/१६ (२ षटके) | result = जर्मनी ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545668.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = [[रिझवान अक्रम]] (नेदरलँड्स) आणि अदनान खान (स्पेन) | motm = बेन कोहलर-कॅडमोर (जर्मनी) | toss = इस्रायलने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|GRE}} | team2 = {{cr|POR}} | score1 = १२१ (१९.३ षटके) | runs1 = अमरप्रीत मेहमी ३९ (४३) | wickets1 = सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा ४/२३ (४ षटके) | score2 = १२४/३ (१६ षटके) | runs2 = कॅमेरॉन शेकलटन ५२[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = अमरप्रीत मेहमी १/१३ (२ षटके) | result = पोर्तुगाल ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545670.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = अदनान खान (स्पेन) आणि मंदार साठे (स्वित्झर्लंड) | motm = सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (पोर्तुगाल) | toss = पोर्तुगालने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = क्रेग कॅचोपा (पोर्तुगाल) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|GRE}} | team2 = {{cr|GER}} | score1 = ९६ (१८.२ षटके) | runs1 = बिली कोनस्टास ५०[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = शाहिद आफ्रिदी ३/८ (२ षटके) | score2 = ९८/३ (८.१ षटके) | runs2 = जोशुआ व्हॅन हीर्डन २८ (११) | wickets2 = सिनान खान २/९ (१ षटक) | result = जर्मनी ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545672.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = अदनान खान (स्पेन) आणि मंदार साठे (स्वित्झर्लंड) | motm = जोशुआ व्हॅन हीर्डन (जर्मनी) | toss = जर्मनीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|CZE}} | team2 = {{cr|ISR}} | score1 = १५४/६ (२० षटके) | runs1 = सुदेश विक्रमसेकरा ४०[[नाबाद|*]] (१३) | wickets1 = अजयकुमार खुंटी २/३७ (४ षटके) | score2 = १५५/३ (१६ षटके) | runs2 = निव नागावकर ६३[[नाबाद|*]] (४३) | wickets2 = व्यंकटेश मार्गशायम १/१३ (०.३ षटके) | result = इस्रायल ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545674.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) आणि मंदार साठे (स्वित्झर्लंड) | motm = निव नागावकर (इस्रायल) | toss = चेक प्रजासत्ताकने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. }} {{Single-innings cricket match | date = २० ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|POR}} | team2 = {{cr|CZE}} | score1 = २११/६ (२० षटके) | runs1 = मोइसेस हेन्रिक्स १११ (५१) | wickets1 = ऋतिक तोमर २/१८ (३ षटके) | score2 = २४/५ (८.५ षटके) | runs2 = साजिब भुईयां ११ (१४) | wickets2 = राहुलकुमार हाशू २/७ (२ षटके) | result = पोर्तुगाल ९१ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545677.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = अदनान खान (स्पेन) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = मोइसेस हेन्रिक्स (पोर्तुगाल) | toss = पोर्तुगालने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. | notes = मोइसेस हेन्रिक्स (पोर्तुगाल) याने आंतरराष्ट्रीय टी२०मधील पहिले [[शतक (क्रिकेट)|शतक]] केले. }} {{Single-innings cricket match | date = २० ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|ISR}} | team2 = {{cr|GRE}} | score1 = ६९/५ (८ षटके) | runs1 = निव नागावकर ३९ (२२) | wickets1 = बिली कोनस्टास २/७ (१ षटक) | score2 = ४३/३ (५ षटके) | runs2 = बिली कोनस्टास २३[[नाबाद|*]] (१९) | wickets2 = निव नागावकर १/१४ (२ षटके) | result = इस्रायल १ धावेने विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545679.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) आणि मंदार साठे (स्वित्झर्लंड) | motm = निव नागावकर (इस्रायल) | toss = ग्रीसने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | rain = पावसामुळे ग्रीससमोर ५ षटकांत ४५ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = फिलिपोस नायर (ग्रीस) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==स्थाननिर्धारण सामने== ===सातव्या स्थानाचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २१ ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|BUL}} | team2 = {{cr|CZE}} | score1 = १५८ (१९.५ षटके) | runs1 = कुशाल कृष्णकुमार ७७ (४९) | wickets1 = जो कोप ४/३० (४ षटके) | score2 = १६४/५ (१९.२ षटके) | runs2 = ऋतुराज मागरे ४५ (२६) | wickets2 = प्रकाश मिश्रा २/२१ (४ षटके) | result = चेक प्रजासत्ताक ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545681.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) आणि मंदार साठे (स्वित्झर्लंड) | motm = ऋतुराज मागरे (चेक प्रजासत्ताक) | toss = चेक प्रजासत्ताकने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = इव्हान गेन्चेव (बल्गेरिया) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===पाचव्या स्थानाचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २१ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|ISR}} | team2 = {{cr|IOM}} | score1 = ८८ (१८.२ षटके) | runs1 = निव नागावकर ४२ (४४) | wickets1 = जॉर्ज न्यूटन ३/१३ (४ षटके) | score2 = ८९/१ (१०.१ षटके) | runs2 = ॲडम मॅकॉली ३८[[नाबाद|*]] (३५) | wickets2 = यायर नागावकर १/२४ (२ षटके) | result = आइल ऑफ मॅन ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545682.html धावफलक] | venue = [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], वांता | umpires = सुनील चंदिरामानी (जिब्राल्टर) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = जॉर्ज न्यूटन (आइल ऑफ मॅन) | toss = आइल ऑफ मॅनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | notes = स्निर मासिल (इस्रायल) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===तिसऱ्या स्थानाचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २१ ऑगस्ट २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|GER}} | team2 = {{cr|FIN}} | score1 = १४४/७ (२० षटके) | runs1 = फयाज खान ५१[[नाबाद|*]] (३४) | wickets1 = पियुमल करुणारत्ने ४/२३ (४ षटके) | score2 = ७६ (१५.४ षटके) | runs2 = फराज मेहती अब्बास २१ (२९) | wickets2 = मुस्लिम यार ४/२० (४ षटके) | result = जर्मनी ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545680.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = [[रिझवान अक्रम]] (नेदरलँड्स) आणि अदनान खान (स्पेन) | motm = फयाज खान (जर्मनी) | toss = जर्मनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २१ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|POR}} | team2 = {{cr|ESP}} | score1 = १६०/६ (२० षटके) | runs1 = क्रिस्टोफर डी फ्रेटास ३९ (३६) | wickets1 = यासिर अली २/२४ (४ षटके) | score2 = १०३ (१७.१ षटके) | runs2 = डॅनियल डॉयल-काले २९ (२८) | wickets2 = एडवर्ड फ्लेमिंग ३/१३ (४ षटके) | result = पोर्तुगाल ५७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1545683.html धावफलक] | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा | umpires = [[रिझवान अक्रम]] (नेदरलँड्स) आणि विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = एडवर्ड फ्लेमिंग (पोर्तुगाल) | toss = स्पेनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/mt20wc-sub-regional-europe-qlf-c-2026-1545644 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:फिनलंडमधील क्रिकेट]] 95vroy062znle5fs00k439ij6ykjvdn 0 383450 2708954 2707029 2026-09-10T10:45:22Z Nitin.kunjir 4684 /* ३री कसोटी */ 2708954 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of England.svg | team1_name = इंग्लंड | team2_image = Flag of Pakistan.svg | team2_name = पाकिस्तान | from_date = १९ ऑगस्ट | to_date = १३ सप्टेंबर २०२६ | team1_captain = [[ज्यो रूट]] | team2_captain = [[बाबर आझम]]{{efn|name="Agha"|१ल्या कसोटी मध्ये [[सलमान अली आगा]]ने पाकिस्तानचे नेतृत्व केले.<ref name="ESPN" />}} | no_of_tests = 3 | team1_tests_won = | team2_tests_won = | team1_tests_most_runs = | team2_tests_most_runs = | team1_tests_most_wickets = | team2_tests_most_wickets = | player_of_test_series = }} [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ]] सध्या [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी ऑगस्ट आणि सप्टेंबर २०२६ दरम्यान [[इंग्लंड]]च्या दौऱ्यावर आहे. <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cn4l4vjp9kgo |trans-title=२०२६ मध्ये लॉर्ड्सवर इंग्लंडच्या तीन कसोटी सामन्यांचे आयोजन होणार|title=Lord's to host three England Tests in 2026 |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/oval-to-host-england-test-in-june-for-first-time-as-2026-fixtures-are-announced-1496508 |trans-title= २०२६ च्या सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर; ओव्हलवर पहिल्यांदाच जूनमध्ये इंग्लंडची कसोटी होणार|title=Oval to host England Test in June for first time as 2026 fixtures are announced |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-to-tour-england-for-three-tests-in-2026-.html |trans-title= पाकिस्तान २०२६ मध्ये तीन कसोटी सामन्यांच्या मालिकेसाठी इंग्लंडचा दौरा करणार.|title=Pakistan to tour England for three Tests in 2026 |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=10 January 2014 |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[कसोटी सामने|कसोटी]] सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{Cite web |date=२४ जुलै २०२५|trans-title= इंग्लंड २०२६ मध्ये न्यूझीलंड आणि पाकिस्तानविरुद्ध कसोटी मालिकांचे यजमानपद भूषवणार.|title=England to host New Zealand, Pakistan in test series in 2026 |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/england-host-new-zealand-pakistan-test-series-2026-2025-07-24/ |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६|website=[[रॉयटर्स]]|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/13401037/england-to-host-five-countries-in-blockbuster-2026-summer-of-international-cricket |trans-title= आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या २०२६ च्या धमाकेदार उन्हाळी हंगामात इंग्लंड पाच देशांचे यजमानपद भूषवणार. |title=England to host five countries in blockbuster 2026 summer of international cricket |work=[[स्काय स्पोर्ट्स]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= पुरुषांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=२६ डिसेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}</ref> ही कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/england-unveil-blockbuster-schedule-for-summer-of-2026 |trans-title= इंग्लंडकडून २०२६ च्या उन्हाळी हंगामासाठी दमदार वेळापत्रक जाहीर.|title=England unveil blockbuster schedule for summer of 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जुलै २०२५ मध्ये, [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने २०२६ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. <ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4320034/england-cricket-fixtures-for-2026-international-summer-announced |trans-title=२०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय उन्हाळी हंगामासाठी इंग्लंड क्रिकेटचे सामने जाहीर|title=England Cricket fixtures for 2026 international summer announced |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]|access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !{{cr|ENG}}<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4554459/england-men-name-squad-for-first-two-rothesay-tests-against-pakistan |trans-title= पाकिस्तानविरुद्धच्या पहिल्या दोन 'रोथसे' (Rothesay) कसोटी सामन्यांसाठी इंग्लंडच्या पुरुष संघाची घोषणा |title=England Men name squad for first two Rothesay Tests against Pakistan |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]|access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|PAK}}<ref>{{cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-test-squads-announced-for-west-indies-and-england-tours.html |trans-title=|title= वेस्ट इंडीज आणि इंग्लंड दौऱ्यांसाठी पाकिस्तानचे कसोटी संघ जाहीर |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- |- style="vertical-align:top" | * [[ज्यो रूट]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हॅरी ब्रूक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[एमिलियो गे]] * [[ऑली पोप]] * [[ऑली रॉबिन्सन]] * [[गस ॲटकिन्सन]] * [[जेमी स्मिथ]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉर्डन कॉक्स]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉश टँग]] * [[जोफ्रा आर्चर]] * [[डॅन लॉरेन्स]] * [[बेन डकेट]] * [[ब्रायडन कार्स]] * [[मॅथ्यू फिशर]] * [[शोएब बशीर]] * [[सोनी बेकर]] | * [[बाबर आझम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अझान अवैस]] * <s>[[अब्दुल्ला फजल]]</s> * [[अब्दुल्ला शफिक]] * [[अली उस्मान]] * अवैस झफर * [[आमेर जमाल]] * [[इमाम उल हक]] * [[उबेद शाह]] * [[खुर्रम शहजाद (क्रिकेट खेळाडू)|खुर्रम शहजाद]] * [[गाझी घोरी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोहम्मद अब्बास]] * [[मोहम्मद अली (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद अली]] * [[मोहम्मद रिझवान]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शान मसूद]] * [[सलमान अली आगा]] * [[साजिद खान]] * [[सौद शकील]] |} २४ जुलै रोजी, पाठीच्या दुखापतीमुळे [[अब्दुल्ला फजल]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[अब्दुल्ला शफिक]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/update-on-pakistan-men-s-test-squad-for-west-indies-and-england-series.html |trans-title= वेस्ट इंडीज आणि इंग्लंड मालिकांसाठी पाकिस्तानच्या पुरुष कसोटी संघाबाबत अद्ययावत माहिती |title=Update on Pakistan men's Test squad for West Indies and England series |work=[[ पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> १८ ऑगस्ट रोजी, उजव्या हाताच्या दुखापतीमुळे [[बाबर आझम]] पहिल्या कसोटी सामन्यातून बाहेर पडला.<ref name="ESPN">{{cite web|last=रसूल|first=दान्याल |url=https://www.espncricinfo.com/story/babar-azam-ruled-out-of-first-test-against-england-salman-ali-agha-to-stand-in-as-captain-1550521 |trans-title= इंग्लंडविरुद्धच्या पहिल्या कसोटीतून बाबर बाहेर; सलमान आगा करणार नेतृत्व |title=Babar ruled out of first Test against England; Salman Agha to lead |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> २४ ऑगस्ट रोजी, दुसऱ्या कसोटीसाठीच्या संघात [[सोनी बेकर]]चा समावेश करण्यात आला; त्याने [[ब्रायडन कार्स]]ची जागा घेतली, ज्याची ईसीबी द्वारे चौकशी सुरू होती. <ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4565725/ecb-update--brydon-carse |trans-title=ईसीबी अपडेट - ब्रायडन कार्स |title=ECB Update - Brydon Carse |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==कसोटी मालिका== ===१ली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १९–२३ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|ENG}} | score-team1-inns1 = १७१ (४८.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[अब्दुल्ला शफिक]] ६१ (१०४) | wickets-team1-inns1 = [[जॉश टँग]] ५/४६ (९.१ षटके) | score-team2-inns1 = ४०९ (८९.५ षटके) | runs-team2-inns1 = [[हॅरी ब्रूक]] ९१ (९३) | wickets-team2-inns1 = [[अली उस्मान]] ५/९५ (२४ षटके) | score-team1-inns2 = १३५ (३७.३ षटके) | runs-team1-inns2 = [[मोहम्मद रिझवान]] ४१ (३९) | wickets-team1-inns2 = [[ऑली रॉबिन्सन]] ३/२९ (११ षटके) | result = इंग्लंड १ डाव आणि १०३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स ]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यू) आणि [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (दआ) | motm = [[ऑली रॉबिन्सन]] (Eng) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = पावसामुळे दुसऱ्या दिवशी केवळ ५७ षटकांचा खेळ होऊ शकला. | notes = [[सलमान अली आगा]] याने कसोटी सामन्यात पहिल्यांदाच पाकिस्तानचे नेतृत्व केले.<ref>{{cite web |url=https://www.rediff.com/amp/cricket/report/babar-azams-absence-hits-pakistan-ahead-of-england-test-salman-gets-captaincy-call/20260818.htm |trans-title=इंग्लंडविरुद्धच्या कसोटी सामन्यापूर्वी बाबर आझमच्या अनुपस्थितीचा पाकिस्तानला फटका; सलमानकडे कर्णधारपदाची धुरा|title=Babar Azam's absence hits Pakistan ahead of England Test; Salman gets captaincy call |work=[[Rediff.com]] |date=१८ ऑगस्ट २०२६|access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[अली उस्मान]] (पा) कसोटी कारकिर्दीतील पहिली 'फाइव्ह-विकेट हॉल' ([[पंचबळी]]) घेतली.<ref>{{cite web |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६|trans-title= पाच बळी मिळवूनही पाकिस्तानच्या गोलंदाजीतील त्रुटींबद्दल उस्मानची खंत |title=Usman rues Pakistan bowling lapses despite five-wicket haul |url=https://www.espncricinfo.com/story/england-vs-pakistan-1st-test-usman-rues-pakistan-bowling-lapses-despite-five-wicket-haul-1550824 |website=क्रिकइन्फो}}</ref> * विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: इंग्लंड १२, पाकिस्तान ०. }} ===२री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २७–३१ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|PAK}} | score-team1-inns1 = २९० (६६.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[जेमी स्मिथ]] ६१ (८०) | wickets-team1-inns1 = [[मोहम्मद अब्बास]] ४/७३ (२० षटके) | score-team2-inns1 = ११० (३७.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[अझान अवैस]] ४६ (१०२) | wickets-team2-inns1 = [[ऑली रॉबिन्सन]] ४/११ (१३ षटके) | score-team1-inns2 = २०८ (५४.२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[डॅन लॉरेन्स]] ५४ (७०) | wickets-team1-inns2 = [[मोहम्मद अब्बास]] ५/५७ (२२ षटके) | score-team2-inns2 = १९४ (५०.५ षटके) | runs-team2-inns2 = [[सौद शकील]] ९७ (१२२) | wickets-team2-inns2 = [[ऑली रॉबिन्सन]] ४/२४ (१४ षटके) | result = इंग्लंड १९४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html धावफलक] | venue = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | umpires = [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (दआ) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ) | motm = [[ऑली रॉबिन्सन]] (इं) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = पावसामुळे तिसऱ्या दिवशी केवळ २४.५ षटकांचा खेळ होऊ शकला. | notes = विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: इंग्लंड १२, पाकिस्तान ०. }} ===३री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = ९–१३ सप्टेंबर २०२६ | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|ENG}} | score-team1-inns1 = १३३ (३३.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[सौद शकील]] ४३ (४७) | wickets-team1-inns1 = [[जॉश टँग]] ४/४२ (१० षटके) | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यू) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ) | motm = | toss = | rain = | notes = [[गाझी घोरी]], [[मोहम्मद इम्रान रंधावा]] आणि [[रझाउल्ला मशवानी]] (पाकिस्तान) यांनी कसोटी पदार्पण केले. * [[शान मसूद]] (पाकिस्तान) याने आपला ५० वा कसोटी सामना खेळला. * [[ऑली रॉबिन्सन]] (इंग्लंड) याने कसोटी क्रिकेटमध्ये आपला १०० वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=१० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=इंग्लंड विरुद्ध पाकिस्तान: ऑली रॉबिन्सनने सैम अयूबला बाद करून आपला १०० वा कसोटी बळी मिळवला!|title=England vs Pakistan: Ollie Robinson dismisses Saim Ayub to get his 100th Test wicket! |url=https://www.skysports.com/cricket/video/19508/13583504/england-vs-pakistan-ollie-robinson-dismisses-saim-ayub-to-get-his-100th-test-wicket |website=स्काय स्पोर्ट्स}}</ref> }} == नोंदी == {{Notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-in-england-2026-1496563 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{इंग्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा}} [[वर्ग:पाकिस्तान क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे|२०२६]] [[वर्ग:पाकिस्तान क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे इंग्लंड दौरे]] 9qow3rl5fwiy736fgo9cc1qh9r1i197 2708955 2708954 2026-09-10T10:55:34Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2708955 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of England.svg | team1_name = इंग्लंड | team2_image = Flag of Pakistan.svg | team2_name = पाकिस्तान | from_date = १९ ऑगस्ट | to_date = १३ सप्टेंबर २०२६ | team1_captain = [[ज्यो रूट]] | team2_captain = [[बाबर आझम]]{{efn|name="Agha"|१ल्या कसोटी मध्ये [[सलमान अली आगा]]ने पाकिस्तानचे नेतृत्व केले.<ref name="ESPN" />}} | no_of_tests = 3 | team1_tests_won = | team2_tests_won = | team1_tests_most_runs = | team2_tests_most_runs = | team1_tests_most_wickets = | team2_tests_most_wickets = | player_of_test_series = }} [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ]] सध्या [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी ऑगस्ट आणि सप्टेंबर २०२६ दरम्यान [[इंग्लंड]]च्या दौऱ्यावर आहे. <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cn4l4vjp9kgo |trans-title=२०२६ मध्ये लॉर्ड्सवर इंग्लंडच्या तीन कसोटी सामन्यांचे आयोजन होणार|title=Lord's to host three England Tests in 2026 |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/oval-to-host-england-test-in-june-for-first-time-as-2026-fixtures-are-announced-1496508 |trans-title= २०२६ च्या सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर; ओव्हलवर पहिल्यांदाच जूनमध्ये इंग्लंडची कसोटी होणार|title=Oval to host England Test in June for first time as 2026 fixtures are announced |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-to-tour-england-for-three-tests-in-2026-.html |trans-title= पाकिस्तान २०२६ मध्ये तीन कसोटी सामन्यांच्या मालिकेसाठी इंग्लंडचा दौरा करणार.|title=Pakistan to tour England for three Tests in 2026 |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=10 January 2014 |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[कसोटी सामने|कसोटी]] सामन्यांचा समावेश आहे.<ref>{{Cite web |date=२४ जुलै २०२५|trans-title= इंग्लंड २०२६ मध्ये न्यूझीलंड आणि पाकिस्तानविरुद्ध कसोटी मालिकांचे यजमानपद भूषवणार.|title=England to host New Zealand, Pakistan in test series in 2026 |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/england-host-new-zealand-pakistan-test-series-2026-2025-07-24/ |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६|website=[[रॉयटर्स]]|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/13401037/england-to-host-five-countries-in-blockbuster-2026-summer-of-international-cricket |trans-title= आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या २०२६ च्या धमाकेदार उन्हाळी हंगामात इंग्लंड पाच देशांचे यजमानपद भूषवणार. |title=England to host five countries in blockbuster 2026 summer of international cricket |work=[[स्काय स्पोर्ट्स]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= पुरुषांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=२६ डिसेंबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}</ref> ही कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/england-unveil-blockbuster-schedule-for-summer-of-2026 |trans-title= इंग्लंडकडून २०२६ च्या उन्हाळी हंगामासाठी दमदार वेळापत्रक जाहीर.|title=England unveil blockbuster schedule for summer of 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जुलै २०२५ मध्ये, [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने २०२६ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. <ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4320034/england-cricket-fixtures-for-2026-international-summer-announced |trans-title=२०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय उन्हाळी हंगामासाठी इंग्लंड क्रिकेटचे सामने जाहीर|title=England Cricket fixtures for 2026 international summer announced |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]|access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !{{cr|ENG}}<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4554459/england-men-name-squad-for-first-two-rothesay-tests-against-pakistan |trans-title= पाकिस्तानविरुद्धच्या पहिल्या दोन 'रोथसे' (Rothesay) कसोटी सामन्यांसाठी इंग्लंडच्या पुरुष संघाची घोषणा |title=England Men name squad for first two Rothesay Tests against Pakistan |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]|access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|PAK}}<ref>{{cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-test-squads-announced-for-west-indies-and-england-tours.html |trans-title=|title= वेस्ट इंडीज आणि इंग्लंड दौऱ्यांसाठी पाकिस्तानचे कसोटी संघ जाहीर |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- |- style="vertical-align:top" | * [[ज्यो रूट]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हॅरी ब्रूक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[एमिलियो गे]] * [[ऑली पोप]] * [[ऑली रॉबिन्सन]] * [[गस ॲटकिन्सन]] * [[जेमी स्मिथ]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉर्डन कॉक्स]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉश टँग]] * [[जोफ्रा आर्चर]] * [[डॅन लॉरेन्स]] * [[बेन डकेट]] * [[ब्रायडन कार्स]] * [[मॅथ्यू फिशर]] * [[शोएब बशीर]] * [[सोनी बेकर]] * [[सॅम कूक]] | * [[बाबर आझम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अझान अवैस]] * [[अब्दुल्ला फजल]] * [[अब्दुल्ला शफिक]] * [[अराफत मिन्हास]] * <s>[[अली उस्मान]]</s> * अवैस झफर * <s>[[आमेर जमाल]]</s> * <s>[[इमाम उल हक]]</s> * [[उबेद शाह]] * <s>[[खुर्रम शहजाद (क्रिकेट खेळाडू)|खुर्रम शहजाद]]</s> * [[गाझी घोरी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोहम्मद अब्बास]] * [[मोहम्मद अली (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद अली]] * <s>[[मोहम्मद अवैस]]</s> * [[मोहम्मद इम्रान]] * [[मोहम्मद इम्रान रंधावा]] * <s>[[मोहम्मद रिझवान]] ([[यष्टीरक्षक|य]])</s> * [[रझाउल्ला मशवानी]] * [[शान मसूद]] * <s>[[सलमान अली आगा]]</s> * [[साजिद खान]] * [[साद बेग]] * [[सैम अयुब]] * [[सौद शकील]] |} २४ जुलै रोजी, पाठीच्या दुखापतीमुळे [[अब्दुल्ला फजल]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[अब्दुल्ला शफिक]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/update-on-pakistan-men-s-test-squad-for-west-indies-and-england-series.html |trans-title= वेस्ट इंडीज आणि इंग्लंड मालिकांसाठी पाकिस्तानच्या पुरुष कसोटी संघाबाबत अद्ययावत माहिती |title=Update on Pakistan men's Test squad for West Indies and England series |work=[[ पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> १८ ऑगस्ट रोजी, उजव्या हाताच्या दुखापतीमुळे [[बाबर आझम]] पहिल्या कसोटी सामन्यातून बाहेर पडला.<ref name="ESPN">{{cite web|last=रसूल|first=दान्याल |url=https://www.espncricinfo.com/story/babar-azam-ruled-out-of-first-test-against-england-salman-ali-agha-to-stand-in-as-captain-1550521 |trans-title= इंग्लंडविरुद्धच्या पहिल्या कसोटीतून बाबर बाहेर; सलमान आगा करणार नेतृत्व |title=Babar ruled out of first Test against England; Salman Agha to lead |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> २४ ऑगस्ट रोजी, दुसऱ्या कसोटीसाठीच्या संघात [[सोनी बेकर]]चा समावेश करण्यात आला; त्याने [[ब्रायडन कार्स]]ची जागा घेतली, ज्याची ईसीबी द्वारे चौकशी सुरू होती. <ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4565725/ecb-update--brydon-carse |trans-title=ईसीबी अपडेट - ब्रायडन कार्स |title=ECB Update - Brydon Carse |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ३१ ऑगस्ट रोजी, पाकिस्तानने तिसऱ्या कसोटीसाठी आपल्या संघात अनेक बदल केले; यात [[मोहम्मद रिझवान]], [[इमाम उल हक]], [[सलमान अली आगा]], [[अली उस्मान]], [[आमेर जमाल]], [[मोहम्मद अवैस]] आणि [[खुर्रम शहजाद (क्रिकेट खेळाडू)|खुर्रम शहजाद]] यांच्या जागी [[सैम अयुब]], [[अब्दुल्ला फजल]], [[अराफत मिन्हास]], [[मोहम्मद इम्रान]], [[साद बेग]], [[मोहम्मद इम्रान रंधावा]] आणि [[रझाउल्ला मशवानी]] यांचा समावेश करण्यात आला.[१४] २ सप्टेंबर रोजी, इंग्लंडने तिसऱ्या कसोटीसाठी [[सॅम कूक]]चा संघात समावेश केला.[१५] ==कसोटी मालिका== ===१ली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १९–२३ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|ENG}} | score-team1-inns1 = १७१ (४८.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[अब्दुल्ला शफिक]] ६१ (१०४) | wickets-team1-inns1 = [[जॉश टँग]] ५/४६ (९.१ षटके) | score-team2-inns1 = ४०९ (८९.५ षटके) | runs-team2-inns1 = [[हॅरी ब्रूक]] ९१ (९३) | wickets-team2-inns1 = [[अली उस्मान]] ५/९५ (२४ षटके) | score-team1-inns2 = १३५ (३७.३ षटके) | runs-team1-inns2 = [[मोहम्मद रिझवान]] ४१ (३९) | wickets-team1-inns2 = [[ऑली रॉबिन्सन]] ३/२९ (११ षटके) | result = इंग्लंड १ डाव आणि १०३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स ]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यू) आणि [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (दआ) | motm = [[ऑली रॉबिन्सन]] (Eng) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = पावसामुळे दुसऱ्या दिवशी केवळ ५७ षटकांचा खेळ होऊ शकला. | notes = [[सलमान अली आगा]] याने कसोटी सामन्यात पहिल्यांदाच पाकिस्तानचे नेतृत्व केले.<ref>{{cite web |url=https://www.rediff.com/amp/cricket/report/babar-azams-absence-hits-pakistan-ahead-of-england-test-salman-gets-captaincy-call/20260818.htm |trans-title=इंग्लंडविरुद्धच्या कसोटी सामन्यापूर्वी बाबर आझमच्या अनुपस्थितीचा पाकिस्तानला फटका; सलमानकडे कर्णधारपदाची धुरा|title=Babar Azam's absence hits Pakistan ahead of England Test; Salman gets captaincy call |work=[[Rediff.com]] |date=१८ ऑगस्ट २०२६|access-date=३१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[अली उस्मान]] (पा) कसोटी कारकिर्दीतील पहिली 'फाइव्ह-विकेट हॉल' ([[पंचबळी]]) घेतली.<ref>{{cite web |access-date=३१ ऑगस्ट २०२६|trans-title= पाच बळी मिळवूनही पाकिस्तानच्या गोलंदाजीतील त्रुटींबद्दल उस्मानची खंत |title=Usman rues Pakistan bowling lapses despite five-wicket haul |url=https://www.espncricinfo.com/story/england-vs-pakistan-1st-test-usman-rues-pakistan-bowling-lapses-despite-five-wicket-haul-1550824 |website=क्रिकइन्फो}}</ref> * विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: इंग्लंड १२, पाकिस्तान ०. }} ===२री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २७–३१ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|PAK}} | score-team1-inns1 = २९० (६६.४ षटके) | runs-team1-inns1 = [[जेमी स्मिथ]] ६१ (८०) | wickets-team1-inns1 = [[मोहम्मद अब्बास]] ४/७३ (२० षटके) | score-team2-inns1 = ११० (३७.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[अझान अवैस]] ४६ (१०२) | wickets-team2-inns1 = [[ऑली रॉबिन्सन]] ४/११ (१३ षटके) | score-team1-inns2 = २०८ (५४.२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[डॅन लॉरेन्स]] ५४ (७०) | wickets-team1-inns2 = [[मोहम्मद अब्बास]] ५/५७ (२२ षटके) | score-team2-inns2 = १९४ (५०.५ षटके) | runs-team2-inns2 = [[सौद शकील]] ९७ (१२२) | wickets-team2-inns2 = [[ऑली रॉबिन्सन]] ४/२४ (१४ षटके) | result = इंग्लंड १९४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html धावफलक] | venue = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | umpires = [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (दआ) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ) | motm = [[ऑली रॉबिन्सन]] (इं) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = पावसामुळे तिसऱ्या दिवशी केवळ २४.५ षटकांचा खेळ होऊ शकला. | notes = विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: इंग्लंड १२, पाकिस्तान ०. }} ===३री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = ९–१३ सप्टेंबर २०२६ | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|ENG}} | score-team1-inns1 = १३३ (३३.५ षटके) | runs-team1-inns1 = [[सौद शकील]] ४३ (४७) | wickets-team1-inns1 = [[जॉश टँग]] ४/४२ (१० षटके) | score-team2-inns1 = | runs-team2-inns1 = | wickets-team2-inns1 = | score-team1-inns2 = | runs-team1-inns2 = | wickets-team1-inns2 = | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | umpires = [[क्रिस गॅफने]] (न्यू) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ) | motm = | toss = | rain = | notes = [[गाझी घोरी]], [[मोहम्मद इम्रान रंधावा]] आणि [[रझाउल्ला मशवानी]] (पाकिस्तान) यांनी कसोटी पदार्पण केले. * [[शान मसूद]] (पाकिस्तान) याने आपला ५० वा कसोटी सामना खेळला. * [[ऑली रॉबिन्सन]] (इंग्लंड) याने कसोटी क्रिकेटमध्ये आपला १०० वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=१० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=इंग्लंड विरुद्ध पाकिस्तान: ऑली रॉबिन्सनने सैम अयूबला बाद करून आपला १०० वा कसोटी बळी मिळवला!|title=England vs Pakistan: Ollie Robinson dismisses Saim Ayub to get his 100th Test wicket! |url=https://www.skysports.com/cricket/video/19508/13583504/england-vs-pakistan-ollie-robinson-dismisses-saim-ayub-to-get-his-100th-test-wicket |website=स्काय स्पोर्ट्स}}</ref> }} == नोंदी == {{Notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-in-england-2026-1496563 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{इंग्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा}} [[वर्ग:पाकिस्तान क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे|२०२६]] [[वर्ग:पाकिस्तान क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे इंग्लंड दौरे]] pbwfh1nzbxojuc4wdgin5pzn9cm1gpb 0 383596 2708854 2708409 2026-09-09T20:21:04Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708854 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]]<br/>[[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | image = 2027 Cricket World Cup logo text only.png | fromdate = १५ फेब्रुवारी २०२४ | todate = २०२७ | participants = ३६ | matches = २८९ | previous_year = २०२३ | previous_tournament = २०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया | next_year = २०३१ | next_tournament = २०३१ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया }} {{2027 Cricket World Cup sidebar}} '''२०२७ क्रिकेट विश्वचषक [[क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया|पात्रता प्रक्रिया]]''' ही सध्या सुरू असलेली प्रक्रिया आहे, ज्याद्वारे संघ [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी पात्र ठरतील.<ref>{{Cite news |date=2021-06-01 |title=Cricket World Cup to revert to 14 teams from 2027 |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/cricket-world-cup-to-revert-to-14-teams-from-2027/article61813302.ece |access-date=2023-07-16 |issn=0971-751X}}</ref> स्पर्धांच्या मालिकेद्वारे कोणते संघ या स्पर्धेत सहभागी होतील हे निश्चित केले जाईल.<ref name="Cricbuzz">{{Cite web |date=2024-02-14 |title=Details of 2027 World Cup Qualification pathway revealed |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/129468/details-of-2027-world-cup-qualification-pathway-revealed |access-date=2024-09-24 |website=Cricbuzz |language=en}}</ref><ref name="ESPNcricinfo">{{Cite web |title=Qualification pathway for 14-team 2027 men's ODI World Cup approved |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-qualification-pathway-for-14-team-2027-mens-odi-world-cup-approved-1289712 |access-date=2024-09-24 |website=[[क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ==स्वरूप== [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी|आयसीसी पुरुष एकदिवसीय संघ क्रमवारीतील]] अव्वल आठ संघ आणि २०२७ चे पूर्ण सदस्य यजमान संघ स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरतील.<ref>{{Cite web |title=ICC announces qualification pathway for 2027 World Cup {{!}} News |url=https://www.cricket.com/news/icc-announces-qualification-pathway-for-2027-world-cup-1668316873192 |access-date=2023-03-14 |website=www.cricket.com |archive-date=2023-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314001834/https://www.cricket.com/news/icc-announces-qualification-pathway-for-2027-world-cup-1668316873192 |url-status=dead }}</ref> चार संघ २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता स्पर्धेतून विश्वचषकासाठी पात्र ठरतील. [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरी|विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरीमुळे]] [[आयसीसी पुरुष टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|आयसीसी पुरुष टी२०आ संघ क्रमवारीतील]] नवीन संघांना पात्रता चक्रात प्रवेश करण्याची संधी मिळाली.<ref name=":1">{{Cite web |date=2024-02-20 |title=Four Challenge League spots to be claimed via Malaysia Play-off on road to 2027 |url=https://www.icc-cricket.com/news/four-challenge-league-spots-to-be-claimed-via-malaysia-play-off-on-road-to-2027 |access-date=2024-03-16 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}</ref> [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया|मागील पात्रता चक्रातील]] १३व्या ते २८व्या स्थानावरील संघ आणि चॅलेंज लीग बाद फेरीतून पुढे आलेले चार संघ अशा एकूण २० संघांनी विश्वचषकातील उर्वरित चार जागांसाठी पात्रता चक्रात प्रवेश केला.<ref name="Cricbuzz"/><ref name="ESPNcricinfo"/> एकदिवसीय क्रमवारीतील पुढील दोन संघ (आधीच पात्र ठरलेले संघ वगळून) थेट २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता स्पर्धेसाठी पात्र ठरतील. उर्वरित २० संघांना दोन लीगमध्ये विभागण्यात आले आहे: [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|विश्वचषक लीग २]] (८ संघ) आणि [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|विश्वचषक चॅलेंज लीग]] (१२ संघ).<ref>{{Cite web |date=2023-04-04 |title=CWC League 2 and Challenge League cycle to continue for 2027 World Cup qualification {{!}} Czarsportz Global |url=https://czarsportzauto.com/2027-icc-mens-cricket-world-cup-qualification/ |access-date=2023-07-16 |language=en-US}}</ref> लीगमधील निकालांच्या आधारे संघ एकतर थेट २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता स्पर्धेसाठी पात्र ठरतील, विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतून बाहेर पडतील किंवा २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफमध्ये प्रवेश करतील, ज्याद्वारे त्यांना विश्वचषक पात्रता स्पर्धेसाठी पात्र ठरण्याची संधी मिळेल. पात्रता प्ले-ऑफद्वारे या दोन लीगमधील पदोन्नती आणि अवनतीही निश्चित केली जाईल.<ref name=":0">{{Cite web |title=ICC announces qualification pathway for 2027 World Cup |url=https://www.cricket.com/news/icc-announces-qualification-pathway-for-2027-world-cup-1668316873192 |access-date=2023-07-16 |website=www.cricket.com |archive-date=2023-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314001834/https://www.cricket.com/news/icc-announces-qualification-pathway-for-2027-world-cup-1668316873192 |url-status=dead }}</ref> [[File:आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक २०२७ पात्रता निकष.jpg|center|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी पात्रता मार्ग.|alt=२०२७ क्रिकेट विश्वचषकासाठी पात्रता मार्ग दर्शविणारा आकृतीबंध.|thumb|700x700px]] ===सहभागी संघ=== [[File:2027 Men's Cricket World Cup Participating nations.svg|upright 3.0|center|thumb|२०२७ पुरुष क्रिकेट विश्वचषकातील राष्ट्रीय संघांची पात्रता स्थिती. {{legend|#0000ff|थेट पात्र ठरले (यजमान किंवा [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी|एकदिवसीय क्रमवारीद्वारे]])}} {{legend|#00cc54ff|[[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी|एकदिवसीय क्रमवारीद्वारे]] थेट पात्रता स्पर्धेत प्रवेश करू शकणारे संघ}} {{legend|#f48a00ff|ज्या संघांची पात्रता स्थिती अद्याप निश्चित झालेली नाही}} {{legend|#ffc900|पात्रता प्रक्रियेत सहभागी झाले परंतु पात्र ठरू शकले नाहीत}} {{legend|#737373ff|पात्रता प्रक्रियेत सहभागी न झालेले आयसीसी सदस्य}}]] नोव्हेंबर २०२१ मध्ये आयसीसीने [[२०२०-२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|सुपर लीगची]] दुसरी आवृत्ती होणार नसल्याचे जाहीर केले.<ref>{{Cite web |title=What does the path to the 2027 ODI World Cup look like? |url=https://www.espncricinfo.com/story/explainer-what-does-the-path-to-the-2027-odi-world-cup-look-like-1422274 |access-date=2024-02-28 |website=[[क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया|मागील विश्वचषक पात्रता चक्रातील]] निकालांच्या आधारे संघांना दोन लीगमध्ये स्थान देण्यात आले.<ref name="Cricbuzz"/><ref name="ESPNcricinfo"/> {{clear}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रतेत सहभागी संघांची यादी ! scope="col" | पात्रता पद्धत ! scope="col" | पात्रतेची तारीख ! scope="col" | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया|मागील चक्रातील]] अंतिम स्थान ! scope="col" | संघांची संख्या ! scope="col" | संघ ! scope="col" | २०२७ चक्रातील स्थान |- | rowspan=2 | यजमान || rowspan="2" | १६ नोव्हेंबर २०२१ || rowspan="2" | आयसीसीचे पूर्ण सदस्य || rowspan="2" | {{center|२}} || {{cr|SA}} || rowspan=10 | [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] |- | {{cr|ZIM}} |- | rowspan=10 | [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]] || rowspan="10" | {{nobr|३० सप्टेंबर २०२६<ref>{{Cite web |title=2025 Champions Trophy qualification at stake during ODI World Cup |url=https://www.espncricinfo.com/story/2025-champions-trophy-qualification-at-stake-during-odi-world-cup-1406055 |access-date=2024-08-09 |website=[[क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref>}} || rowspan="8" | यजमान वगळून<br/>अव्वल ८ संघ || rowspan="8" | {{center|८}} || {{cr|AFG|२०१३}} |- | {{cr|AUS}} |- | {{cr|BAN}} |- | {{cr|ENG}} |- | {{cr|IND}} |- | {{cr|NZL}} |- | {{cr|PAK}} |- | {{cr|SRI}} |- | rowspan="2" | यजमान वगळून<br/>पुढील २ संघ || rowspan="2" | {{center|२}} || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता |- | {{cr|WIN}} |- | rowspan="20" | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया|२०१९-२०२३ विश्वचषक पात्रता चक्र]] || ३० जुलै २०२० - १४ मे २०२३ || १३वे<br/><small>([[२०२०-२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग|सुपर लीग]])</small> || {{center|१}} || {{cr|NED}} || rowspan="8" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२०२४-२०२६ लीग २]]<ref name="QualPathESPN">{{Cite web |title=Qualification pathway for 14-team 2027 men's ODI World Cup approved |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-qualification-pathway-for-14-team-2027-mens-odi-world-cup-approved-1289712 |access-date=2023-07-16 |website=[[क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> |- | rowspan="3" | १४ ऑगस्ट २०१९ - १६ मार्च २०२३ || rowspan="3" | १४वे-१६वे<br/><small>(अव्वल ३, [[२०१९-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग दोन|लीग २]])</small> || rowspan="3" | {{center|३}} || {{cr|NEP}} |- | {{cr|OMA}} |- | {{cr|SCO}} |- | rowspan="6" | २६ मार्च - ५ एप्रिल २०२३ || rowspan="4" | १७वे-२०वे<br/><small>{{nobr|(अव्वल ४, [[२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता बाद फेरी|पात्रता बाद फेरी]])}}</small> || rowspan="4" | {{center|४}} || {{cr|CAN}} |- | {{cr|NAM}} |- | {{nobr|{{cr|UAE}}}} |- | {{cr|USA}} |- | rowspan="2" | २१वे-२२वे<br/><small>(तळाचे २, [[२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता बाद फेरी|पात्रता बाद फेरी]])</small> || rowspan="2" | {{center|२}} || {{cr|JER}} || rowspan="8" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०२४-२०२६ चॅलेंज लीग]]<ref name="QualPathESPN" /><br /><small>([[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरी|२०२४ चॅलेंज लीग बाद फेरीतील]] अव्वल ४ संघ देखील पात्र ठरले)</small> |- | {{cr|PNG}} |- | rowspan="10" | १६ सप्टेंबर २०१९ - १३ डिसेंबर २०२२ || rowspan="6" | २३वे-२८वे<br/><small>(अव्वल ६, [[२०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|चॅलेंज लीग]])</small> || rowspan="6" | {{center|६}} || {{cr|DEN}} |- | {{cr|HKG}} |- | {{cr|KEN}} |- | {{cr|QAT}} |- | {{cr|SIN}} |- | {{cr|UGA}} |- | rowspan="4" | २९वे-३२वे<br/><small>(तळाचे ४, [[२०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|चॅलेंज लीग]])</small> || rowspan="4" | {{center|४}} || {{cr|BER}} || rowspan=8 | {{nobr|[[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरी|२०२४ चॅलेंज लीग बाद फेरी]]<ref name=":1" />}}<br/><small>(सध्याच्या पात्रता चक्राबाहेरील)</small> |- | {{cr|ITA}} |- | {{cr|MAS}} |- | {{cr|VAN}} |- | rowspan=4 | {{nobr|[[आयसीसी पुरुष टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|आयसीसी पुरुष टी२०आ संघ क्रमवारी]]}} || rowspan=4 | ३० सप्टेंबर २०२३ || rowspan="4" | मागील चक्रात सहभागी न झालेल्या<br/>अव्वल ४ संघ || rowspan="4" | {{center|४}} || {{cr|BHR}} |- | {{cr|KUW}} |- | {{cr|SAU}} |- | {{cr|TAN}} |- class="sortbottom" ! एकूण || || || ३६ || || |} ==पात्र ठरलेले संघ== [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे]] हे पूर्ण सदस्य सहयजमान असल्यामुळे स्पर्धेच्या अंतिम टप्प्यासाठी आपोआप पात्र ठरले आहेत.<ref>{{Cite web |title=USA to stage T20 World Cup: 2024–2031 ICC Men's tournament hosts confirmed |url=https://www.t20worldcup.com/news/2354682 |access-date=2023-07-16 |website=www.t20worldcup.com |language=en |archive-date=2023-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219104108/https://www.t20worldcup.com/news/2354682 |url-status=dead }}</ref> {|class="wikitable sortable" style=white-space |+ २०२७ क्रिकेट विश्वचषकासाठी पात्र ठरलेल्या संघांची यादी ! scope="col" | संघ ! scope="col" | पात्रता पद्धत ! scope="col" | पात्रतेची तारीख ! scope="col" | स्थळे ! scope="col" | संघांची संख्या ! scope="col" | एकूण वेळा पात्र ! scope="col" | शेवटची पात्रता ! scope="col" | मागील सर्वोत्तम कामगिरी |- | {{cr|SA}} || rowspan=2 | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|पूर्ण सदस्य]] यजमान || rowspan=2 | १६ नोव्हेंबर २०२१ || rowspan=2 {{N/A}} || rowspan=2 | {{center|२}} || {{center|१०}} || {{center|[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]}} || {{nobr|उपांत्य फेरी ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]])}} |- | {{cr|ZIM}} || {{center|१०}} || {{center|[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]]}} || सुपर ६ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]]) |- | {{cr|AFG|२०१३}} || rowspan="8" |[[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]<br /><small>(यजमान वगळून अव्वल ८ संघ)</small> || rowspan="8" |{{nobr|३० सप्टेंबर २०२६}} |rowspan=8 {{N/A}} || rowspan="8" |{{center|८}}|| {{center|४}} || {{center|[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]}} || गट फेरी ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]) |- | {{cr|AUS}} || {{center|१४}} || {{center|[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]}} || {{nobr|विजेते ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]])}} |- | {{cr|BAN}} || {{center|८}} || {{center|[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]}} || उपांत्यपूर्व फेरी ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]]) |- | {{cr|ENG}} || {{center|१४}} || {{center|[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]}} || विजेते ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]) |- | {{cr|IND}} || {{center|१४}} || {{center|[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]}} || विजेते ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]]) |- | {{nobr|{{cr|NZ}}}} || {{center|१४}} || {{center|[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]}} || उपविजेते ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]) |- | {{cr|PAK}} || {{center|१४}} || {{center|[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]}} || विजेते ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]]) |- | {{cr|SL}} || {{center|१४}} || {{center|[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]]}} || विजेते ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]]) |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही''|| rowspan=4 | २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता || rowspan=4 | २०२७ || rowspan=4 {{TBA|अद्याप जाहीर नाही}} || rowspan=4 | {{center|४}} || || || |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' || || || |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' || || || |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' || || || |- ! एकूण || || || || {{center|१४}}|| || || |} ===बाद झालेले संघ=== {| class="wikitable" |+ २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतून बाद झालेल्या संघांची यादी ! scope="col" | स्पर्धा || तारीख || ठिकाण || बाद संघांची संख्या || संघ |- | rowspan=4 | चॅलेंज बाद फेरी || rowspan=4 | २२ फेब्रुवारी - {{nowrap|३ मार्च २०२४}} || rowspan=4 | मलेशिया|| rowspan=4 | {{center|४}} || {{cr|BER}} |- | {{cr|MAS}} |- | {{nobr|{{cr|SAU}}}} |- | {{cr|VAN}} |- | rowspan=8 |चॅलेंज लीग || rowspan=8 |{{nobr|१५ फेब्रुवारी २०२४ -}} डिसेंबर २०२६ || rowspan=8 |विविध || rowspan=8 | {{center|८}} || {{cr|BHR}} |- | {{cr|HK}} |- | {{cr|SIN}} |- | {{cr|TAN}} |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | rowspan=4| पात्रता बाद फेरी || rowspan=4| २०२७ || rowspan=4 {{TBA|अद्याप जाहीर नाही}} || rowspan=4| {{center|४}} || {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | rowspan=6| पात्रता || rowspan=6| २०२७ || rowspan=6 {{TBA|अद्याप जाहीर नाही}} || rowspan=6| {{center|६}} || {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- ! एकूण || || || २२ || |} ==पूरक स्पर्धा== चॅलेंज लीग बाद फेरीत आठ संघ सहभागी झाले. ही बाद फेरी तीन वर्षांच्या पात्रता चक्रासाठी प्रवेश स्पर्धा म्हणून आयोजित करण्यात आली. या स्पर्धेतील अव्वल चार संघ [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]साठी पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |last=de Jong |first=Bertus |title=The 800,000 dollar game: Why Vanuatu vs Italy is more than just knockout cricket |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/129712/the-800000-dollar-game-why-vanuatu-vs-italy-is-more-than-just-knockout-cricket |date=2024-03-02 |access-date=2026-08-13 |website=Cricbuzz |language=en}}</ref> ===२०२४ विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरी=== {{मुख्य|२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरी}} {| class="wikitable" |+ स्पर्धेचा निकाल ! scope=col | निकाल || जागा || संघ |- | rowspan=4 | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|चॅलेंज लीग]]साठी पात्र || rowspan=4 | {{center|४}} || {{cr|BHR}} |- | {{cr|ITA}} |- | {{cr|KUW}} |- | {{cr|TAN}} |- | rowspan=4 | विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतून बाद || rowspan=4 | {{center|४}} || {{cr|BER}} |- | {{cr|MAS}} |- | {{nobr|{{cr|KSA}}}} |- | {{cr|VUT}} |- ! एकूण || {{center|८}} || |} {{col-begin|width=auto}} {{col-break}} ; {{center|गट अ}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! स्थान ! संघ ! सामने ! विजय ! पराभव ! अनिर्णित ! बोनस गुण ! गुण ! निव्वळ धावगती |- style="background:#ccffcc" | १ || style="text-align:left" | {{cr|KUW}} || ३ || २ || १ || ० || ० || ४ || +०.२९२ |- style="background:#ccffcc" | २ || style="text-align:left" | {{cr|ITA}} || ३ || २ || १ || ० || ० || ४ || +०.५७४ |- style="background:#ccffcc" | ३ || style="text-align:left" | {{cr|BER}} || ३ || १ || २ || ० || ० || २ || -१.१०८ |- | ४ || style="text-align:left" | {{cr|KSA}} || ३ || १ || २ || ० || ० || २ || +०.२९८ |} {{legend|#ccffcc|सुपर सिक्ससाठी पात्र}} {{col-break|gap=1em}} ; {{center|गट ब}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! स्थान ! संघ ! सामने ! विजय ! पराभव ! अनिर्णित ! बोनस गुण ! गुण ! निव्वळ धावगती |- style="background:#ccffcc" | १ || style="text-align:left" | {{cr|TAN}} || ३ || २ || १ || ० || ० || ४ || +०.६३३ |- style="background:#ccffcc" | २ || style="text-align:left" | {{cr|BHR}} || ३ || २ || १ || ० || ० || ४ || +०.७१३ |- style="background:#ccffcc" | ३ || style="text-align:left" | {{cr|VUT}} || ३ || १ || २ || ० || ० || २ || -०.७९१ |- | ४ || style="text-align:left" | {{cr|MAS}} || ३ || १ || २ || ० || ० || २ || -०.७४२ |} {{legend|#ccffcc|सुपर सिक्ससाठी पात्र}} {{col-end}} ; सुपर सिक्स टप्पा {| class="wikitable" style="text-align:center" ! स्थान ! संघ ! सामने ! विजय ! पराभव ! अनिर्णित ! बोनस गुण ! गुण ! निव्वळ धावगती |- style="background:#ccffcc" | १ || style="text-align:left" | {{cr|KUW}} || ५ || ५ || ० || ० || ० || १० || +२.२१५ |- style="background:#ccffcc" | २ || style="text-align:left" | {{cr|ITA}} || ५ || ३ || २ || ० || ० || ६ || +१.१६३ |- style="background:#ccffcc" | ३ || style="text-align:left" | {{cr|BHR}} || ५ || ३ || २ || ० || ० || ६ || +०.४८१ |- style="background:#ccffcc" | ४ || style="text-align:left" | {{cr|TAN}} || ५ || ३ || २ || ० || ० || ६ || -०.३५६ |- | ५ || style="text-align:left" | {{cr|VUT}} || ५ || १ || ४ || ० || ० || २ || -१.९९९ |- | ६ || style="text-align:left" | {{cr|BER}} || ५ || ० || ५ || ० || ० || ० || -१.६३७ |} {{legend|#ccffcc|[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]साठी पात्र}} ==पात्रता लीग== ===२०२४-२०२६ विश्वचषक लीग २=== {{मुख्य|२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २}} {| class="wikitable" |+ लीगचा निकाल ! scope=col | निकाल || जागा || पात्र संघ |- | rowspan=4 | [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|पात्रता स्पर्धेत]] प्रवेश || rowspan=4 | {{center|४}} || {{cr|NED}} |- | {{cr|SCO}} |- | {{nobr|{{cr|USA}}}} |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | rowspan=4 | [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|पात्रता प्ले-ऑफमध्ये]] प्रवेश || rowspan=4 | {{center|४}} || {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- ! एकूण || {{center|८}} || |} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! स्थान ! संघ ! सामने ! विजय ! पराभव ! अनिर्णित ! गुण ! [[निव्वळ धावगती|नि.धा.]] ! पात्रता |- style="background:#ccffcc" | १ || style="text-align:left" | {{cr|SCO}} (Q) || ३६ || १९ || १० || ७ || ४५ || +०.७१० || rowspan="4" | [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता स्पर्धेत प्रवेश]] |- style="background:#ccffcc" | २ || style="text-align:left" | {{cr|USA}} (Q) || ३२ || २१ || १० || १ || ४३ || +०.६९३ |- style="background:#ccffcc" | ३ || style="text-align:left" | {{cr|NED}} (Q) || ३२ || १७ || ११ || ४ || ३८ || +०.२१५ |- style="background:#ccffcc" | ४ || style="text-align:left" | {{cr|OMA}} || २८ || १४ || ११ || ३ || ३१ || +०.०१८ |- style="background:#ffffcc" | ५ || style="text-align:left" | {{cr|NAM}} || ३२ || १३ || १७ || २ || २८ || -०.३८७ || rowspan="4" | [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफमध्ये प्रवेश]] |- style="background:#ffffcc" | ६ || style="text-align:left" | {{cr|CAN}} || ३२ || १० || १७ || ५ || २५ || -०.३९५ |- style="background:#ffffcc" | ७ || style="text-align:left" | {{cr|NEP}} || ३२ || ११ || १९ || २ || २४ || -०.०८९ |- style="background:#ffffcc" | ८ || style="text-align:left" | {{cr|UAE}} || २८ || ८ || १८ || २ || १८ || -०.८६७ |} <small>शेवटचे अद्यतन: १३ ऑगस्ट २०२६. स्रोत: [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525/points-table-standings [[क्रिकइन्फो]]]<br /> पात्रता निकष: १) गुण; २) विजय; ३) [[निव्वळ धावगती]]; ४) परस्पर सामन्यांची कामगिरी.<br /> (Q) दर्शविलेल्या टप्प्यासाठी पात्र.</small> ===२०२४-२०२६ विश्वचषक चॅलेंज लीग=== {{मुख्य|२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग}} {| class="wikitable" style=white-space:nowrap |+ लीगचा निकाल ! scope=col | निकाल || जागा || संघ |- | rowspan=4 | २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफमध्ये प्रवेश || rowspan=4 | {{center|४}} || {{cr|ITA}} |- | {{cr|UGA}} |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | rowspan=8 | विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतून बाद || rowspan=8 | {{center|८}} || {{cr|BHR}} |- | {{nobr|{{cr|HK}}}} |- | {{cr|SIN}} |- | {{cr|TAN}} |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- ! एकूण || {{center|१२}} || |} ; {{center|लीग अ}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! स्थान ! संघ ! सामने ! विजय ! पराभव ! बरोबरी ! अनिर्णित ! गुण ! [[निव्वळ धावगती|नि.धा.]] ! पात्रता |- style="background:#ccffcc" | १ || style="text-align:left" | {{cr|JER}} || १० || ८ || १ || १ || ० || १७ || +२.०५० || rowspan="2" | २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफमध्ये प्रवेश |- style="background:#ccffcc" | २ || style="text-align:left" | {{cr|KUW}} || १० || ६ || २ || १ || १ || १४ || +०.१०८ |- | ३ || style="text-align:left" | {{cr|PNG}} || १० || ४ || ४ || ० || २ || १० || -०.१३१ || |- | ४ || style="text-align:left" | {{cr|DEN}} || १० || ४ || ५ || ० || १ || ९ || -०.३६८ || |- style="background:#ffcccc" | ५ || style="text-align:left" | {{cr|KEN}} || १० || २ || ६ || ० || २ || ६ || -०.८८६ || rowspan="2" | २०२७ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरीत अवनती |- style="background:#ffcccc" | ६ || style="text-align:left" | {{cr|QAT}} || १० || १ || ७ || ० || २ || ४ || -१.४५५ |} <small>शेवटचे अद्यतन: ३१ ऑगस्ट २०२५.</small> ; {{center|लीग ब}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! स्थान ! संघ ! सामने ! विजय ! पराभव ! अनिर्णित ! गुण ! [[निव्वळ धावगती|नि.धा.]] ! पात्रता |- style="background:#ccffcc" | १ || style="text-align:left" | {{cr|ITA}} || १५ || १२ || १ || २ || २६ || +२.१५२ || rowspan="2" | २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफमध्ये प्रवेश |- style="background:#ccffcc" | २ || style="text-align:left" | {{cr|UGA}} || १५ || १० || ३ || २ || २२ || +१.२०४ |- | ३ || style="text-align:left" | {{cr|HK}} || १५ || ९ || ४ || २ || २० || +०.३८२ || |- | ४ || style="text-align:left" | {{cr|BHR}} || १५ || ६ || ८ || १ || १३ || -०.२४९ || |- style="background:#ffcccc" | ५ || style="text-align:left" | {{cr|TAN}} || १५ || ३ || १० || २ || ८ || -१.००० || rowspan="2" | २०२७ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरीत अवनती |- style="background:#ffcccc" | ६ || style="text-align:left" | {{cr|SIN}} || १५ || ० || १४ || १ || १ || -२.३१८ |} ==पात्रता स्पर्धा== ===२०२६ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता बाद फेरी=== {{मुख्य|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता बाद फेरी}} या बाद फेरीत आठ संघ सहभागी होतील: [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]मधील तळाचे चार संघ आणि [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]च्या गट अ आणि गट बमधील प्रत्येकी अव्वल दोन संघ. या स्पर्धेतील अव्वल चार संघ पात्रता स्पर्धेत प्रवेश करतील. स्पर्धेच्या तात्पुरत्या तारखा १-२२ डिसेंबर २०२६ आहेत. {| class="wikitable" style=white-space:nowrap |+पात्र ठरलेले संघ !पात्रता पद्धत !तारीख !ठिकाण !जागा !पात्र संघ |- | rowspan=4 | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|लीग २]]<br><small>(तळाचे ४ संघ)</small> || rowspan="4" | १५ फेब्रुवारी २०२४ - डिसेंबर २०२६ || rowspan=4 | विविध || rowspan=4 | {{center|४}} || {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | rowspan=4 | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|चॅलेंज लीग]]<br><small>(अव्वल ४ संघ)</small>|| rowspan="4" | २५ सप्टेंबर २०२४ - २०२६ || rowspan=4 | विविध || rowspan=4 | {{center|४}} || {{cr|ITA}} |- | {{cr|UGA}} |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- !एकूण ! ! ! style="text-align:center;" |८ ! |} {| class="wikitable" style=white-space:nowrap |+लीगचा निकाल !निकाल !जागा !पात्र संघ |- | rowspan=4 | २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता स्पर्धेत प्रवेश || rowspan=4 | {{center|४}} || {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | rowspan=4 | विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतून बाद || rowspan=4 | {{center|४}} || {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- !एकूण ! style="text-align:center;" |८ ! |} ===२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता=== {{मुख्य|२०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता}} पात्रता स्पर्धेत एकूण दहा संघ सहभागी होतील: क्रमवारीतील ११व्या आणि १२व्या स्थानावरील संघ; [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|लीग २]]मधील अव्वल चार संघ आणि पात्रता बाद फेरीतील अव्वल चार संघ. या स्पर्धेतील अव्वल चार संघ विश्वचषकासाठी पात्र ठरतील. ही स्पर्धा २२ फेब्रुवारी ते २३ मार्च २०२७ या कालावधीत खेळवली जाईल.<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/world-cup-2027-qualifier-set-to-be-played-from-february-22-to-march-23-1548740|title= World Cup 2027 Qualifier set to be played from February 22 to March 23 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {| class="wikitable" style=white-space:nowrap |+पात्र ठरलेले संघ !पात्रता पद्धत !तारीख !ठिकाण !जागा !पात्र संघ |- | rowspan=2 | {{nobr|[[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]}}<br/><small>(क्रमवारीतील पुढील २ संघ)</small> || rowspan=2 | {{nobr|३० सप्टेंबर २०२६}} || rowspan=2 | विविध || rowspan=2 | {{center|२}} || {{cr|IRE}} |- | {{cr|WIN}} |- | rowspan=4 | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|लीग २]]<br/><small>{{nobr|(अव्वल ४ संघ)}}</small> || rowspan="4" | १५ फेब्रुवारी २०२४ -<br> डिसेंबर २०२६ || rowspan=4 | विविध || rowspan=4 | {{center|४}} || {{cr|NED}} |- | {{cr|SCO}} |- | {{nobr|{{cr|USA}}}} |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | rowspan=4 | पात्रता बाद फेरी<br/><small>(अव्वल ४ संघ)</small> || rowspan=4 | २०२७ || rowspan=4 | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' || rowspan=4 | {{center|४}} || {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- !एकूण ! ! ! style="text-align:center;" |१० ! |} {| class="wikitable" |+स्पर्धेचा निकाल !निकाल !जागा !पात्र संघ |- | rowspan=4 | [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|विश्वचषकासाठी]] पात्र || rowspan=4 | {{center|४}} || {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | rowspan=6 | विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतून बाद || rowspan=6 | {{center|६}} || {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- | {{flagicon image|Flag.svg}} ''अद्याप निश्चित नाही'' |- !एकूण ! style="text-align:center;" |१० ! |} ==हे सुद्धा पहा== * [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] * [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकइन्फोवरील लीग २ स्पर्धेचे पान] * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-a-2024-2026-1451764 क्रिकइन्फोवरील चॅलेंज लीग अ स्पर्धेचे पान] * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकइन्फोवरील चॅलेंज लीग ब स्पर्धेचे पान] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{Navboxes |title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम |list= {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२३-२४}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} <!-- {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२७}} -->}} [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:२०२४-२५ मधील आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा]] [[वर्ग:एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा]] 5bxl8yitmzp84x96mmn39twkkjnm69k 0 383623 2708872 2708233 2026-09-10T00:45:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2708872 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of England.svg | team1_name = इंग्लंड | team2_image = Cricket Ireland flag.svg | team2_name = आयर्लंड | from_date = १ | to_date = ६ सप्टेंबर 2026 | team1_captain = [[चार्ली डीन]] | team2_captain = [[गॅबी लुईस]] | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 3 | team2_ODIs_won = 0 | team1_ODIs_most_runs = [[सोफिया डंकली]] (२१२) | team2_ODIs_most_runs = [[एमी हंटर]] (१६५) | team1_ODIs_most_wickets = [[इसी वाँग]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[कॅरा मरे]] (८) | player_of_ODI_series = [[सोफिया डंकली]] (इं) }} आयर्लंडच्या महिला क्रिकेट संघाने इंग्लंडच्या महिला क्रिकेट संघाविरुद्ध सामने खेळण्यासाठी सप्टेंबर २०२६ मध्ये इंग्लंडचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://cricketireland.ie/news/odi-series-versus-england-women-confirmed/ |trans-title=इंग्लंड महिला संघाविरुद्धची एकदिवसीय मालिका निश्चित. |title=ODI series versus England Women confirmed |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |access-date=७ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2025-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803114809/https://cricketireland.ie/news/odi-series-versus-england-women-confirmed/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/england-unveil-blockbuster-schedule-for-summer-of-2026 |trans-title=इंग्लंडतर्फे २०२६ च्या उन्हाळी हंगामासाठी दमदार वेळापत्रक जाहीर.|title=England unveil blockbuster schedule for summer of 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/70708-england-women-to-host-new-zealand-india-and-ireland-in-2026-dates-locked-in-for-historic-lords-test.html |trans-title= इंग्लंड महिला संघ २०२६ मध्ये न्यूझीलंड, भारत आणि आयर्लंडचे यजमानपद भूषवणार; ऐतिहासिक लॉर्ड्स कसोटीच्या तारखा निश्चित. |title=England Women to Host New Zealand, India, and Ireland in 2026; Dates Locked In for Historic Lord’s Test |work=फिमेल क्रिकेट |access-date=७ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यांचा समावेश होता.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/13401037/england-to-host-five-countries-in-blockbuster-2026-summer-of-international-cricket |trans-title= आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या २०२६ च्या धमाकेदार उन्हाळी हंगामात इंग्लंड पाच देशांचे यजमानपद भूषवणार. |title=England to host five countries in blockbuster 2026 summer of international cricket |work=[[स्काय स्पोर्ट्स]] |access-date=७ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ही एकदिवसीय मालिका [[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग होती.<ref>{{cite web |trans-title= महिलांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Women's Future Tours Programme |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |access-date=७ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=४ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> जुलै २०२५ मध्ये, [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) २०२६ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले. <ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4320034/england-cricket-fixtures-for-2026-international-summer-announced |trans-title=२०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय उन्हाळी हंगामासाठी इंग्लंड क्रिकेटचे सामने जाहीर |title=England Cricket fixtures for 2026 international summer announced |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]|access-date=७ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !{{crw|ENG}}<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4561064/england-women-name-odi-squad-to-face-ireland |trans-title=आयर्लंडविरुद्धच्या मालिकेसाठी इंग्लंड महिला संघाची एकदिवसीय संघ म्हणून घोषणा |title=England Women name ODI squad to face Ireland |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]|access-date=७ सप्टेंबर २०२६}}</ref> !{{crw|IRE}} <ref>{{cite web|url=https://cricketireland.ie/news/squad-named-for-england/ |trans-title= इंग्लंडसाठी संघ जाहीर |title=Squad named for England |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=७ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |- style="vertical-align:top" | * [[चार्ली डीन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ॲलिस कॅप्सी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[इसी वाँग]] * [[किरा चथली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ग्रेस पॉट्स]] * [[चॅरिस पावेली]] * [[जोडी ग्र्यूकॉक]] * [[टिली कॉर्टीन-कोलमॅन]] * [[डॅनियेल गिब्सन]] * [[फ्रेया केम्प]] * [[मैया बुशिए]] * [[मॅडी विलियर्स]] * [[रायना मॅकडोनाल्ड-गे]] * [[लॉरेन फाइलर]] * [[सोफिया डंकली]] | * [[गॅबी लुईस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ओर्ला प्रेंडरगास्ट]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)# उपकर्णधार|क]]) * [[अर्लीन केली]] * [[ॲलिस टेक्टर]] * [[एमी हंटर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[कॅरा मरे]] * [[किया मॅककार्टनी]] * [[क्रिस्टीना कूल्टर रायली]] * [[जेन मॅग्वायर]] * [[जॉर्जिना डेम्प्सी]] * [[रेबेका स्टॉकेल]] * [[लारा मॅकब्राइड]] * [[लिआह पॉल]] * [[लुइस लिटील]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०१:००]] आहेत)}} ===१ला आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १ सप्टेंबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = २८१/५ (५० षटके) | runs1 = [[गॅबी लुईस]] ६९ (८९) | wickets1 = [[चार्ली डीन]] २/४४ (१० षटके) | score2 = २८३/४ (२८.१ षटके) | runs2 = [[मैया बुशिए]] १०४ (९५) | wickets2 = [[कॅरा मरे]] ३/५८ (९ षटके) | result = इंग्लंड ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496552.html धावफलक] | venue = [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] | umpires = [[रोझ फर्नांडो]] (इं) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | motm = [[मैया बुशिए]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = महिलांच्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांमध्ये इंग्लंडचा हा धावांचा सर्वात मोठा यशस्वी पाठलाग होता.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/cjdvem7yke9o |trans-title=शानदार इंग्लंडने विक्रमी एकदिवसीय पाठलाग करून आयर्लंडचा धुव्वा उडवला. |title=Superb England crush Ireland with record ODI chase |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=१ सप्टेंबर २०२६|access-date=७ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * महिला अजिंक्यपद गुण: इंग्लंड २, आयर्लंड ०. }} ===२रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ३ सप्टेंबर २०२६ | time = १३:०० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = १६५ (४७ षटके) | runs1 = [[एमी हंटर]] ६४ (९६) | wickets1 = [[इसी वाँग]] ५/३३ (१० षटके) | score2 = १६६/४ (२३ षटके) | runs2 = [[मैया बुशिए]] ४५ (३१) | wickets2 = किया मॅककार्टनी २/४५ (६ षटके) | result = इंग्लंड ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496553.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी) | काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[इयान ब्लॅकवेल]] (इं) आणि [[गॅबी ब्राउन]] (इं) | motm = [[इसी वाँग]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[इसी वाँग]] (इं) हिने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीत पहिल्यांदाच [[पंचबळी|बळींचे पंचक]] घेतले.<ref>{{cite web |last=बदवाल|first=सनी|date=३ सप्टेंबर २०२६|url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/ireland-england-england-cricket-derby-leicester-b3044352.html |trans-title=इसी वोंगची पाच बळींची शानदार कामगिरी; इंग्लंडचा सहज मालिका विजय |title=Issy Wong stars with five-wicket haul as England ease to series victory |work=द इंडीपेंडन्ट |access-date=७ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * महिला अजिंक्यपद गुण: इंग्लंड २, आयर्लंड ०. }} ===३रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ६ सप्टेंबर २०२६ | time = ११:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = २९१ (४८.५ षटके) | runs1 = [[सोफिया डंकली]] ११९ (११९) | wickets1 = [[कॅरा मरे]] ४/५६ (१० षटके) | score2 = १७७ (४४.२ षटके) | runs2 = [[एमी हंटर]] ३९ (५८) | wickets2 = [[लॉरेन फाइलर]] ३/२७ (८.२ षटके) | result = इंग्लंड ११४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496554.html धावफलक] | venue = [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] | umpires = [[गॅबी ब्राउन]] (इं) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | motm = [[सोफिया डंकली]] (इं) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[अर्लीन केली]] (आ) हीचा हा शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता.<ref>{{Cite web |date=६ सप्टेंबर २०२६|trans-title=आयर्लंडच्या अष्टपैलू खेळाडूची आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती. |title=Ireland all-rounder announces retirement from international cricket |url=https://www.icc-cricket.com/news/ireland-all-rounder-announces-retirement-from-international-cricket |access-date=७ सप्टेंबर २०२६|work=[[ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> * महिला अजिंक्यपद गुण: इंग्लंड २, आयर्लंड ०. }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/ireland-women-in-england-odis-2026-1496535 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{इंग्लंडचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे|२०२६]] [[वर्ग:आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे]] 5h6xr4ox1738f04fmgjag5hhtzzbo89 0 383691 2708943 2708504 2026-09-10T10:26:18Z Nitin.kunjir 4684 /* १ला आं.ए.दि. */ 2708943 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Namibia.svg | team1_name = नामिबिया | team2_image = Flag of South Africa.svg | team2_name = दक्षिण आफ्रिका | from_date = ९ | to_date = १३ सप्टेंबर २०२६ | team1_captain = | team2_captain = [[ब्यॉर्न फॉर्टुइन]] | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = | team2_ODIs_won = | team1_ODIs_most_runs = | team2_ODIs_most_runs = | team1_ODIs_most_wickets = | team2_ODIs_most_wickets = | player_of_ODI_series = }} [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ]] ९ ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी [[नामिबिया]]चा दौरा करणार आहे. <ref>{{cite web |last=मुंडा|first=फिरदोस|date=७ ऑगस्ट २०२६ |trans-title= आफ्रिका टी२० चषक स्पर्धा जवळ येत असताना नामिबिया दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वेचे यजमानपद भूषवणार. |title=Namibia to host SA, Zimbabwe as Africa T20 Cup grows closer |url=https://www.cricinfo.com/story/namibia-to-host-south-africa-zimbabwe-as-africa-t20-cup-grows-closer-1548977 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title=दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे नामिबियाच्या 'व्हाइट-बॉल' दौऱ्यासाठी सज्ज |title=South Africa, Zimbabwe set for white-ball tour of Namibia |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139776/south-africa-zimbabwe-set-for-white-ball-tour-of-namibia-cricbuzzcom |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यांचा समावेश असेल; हे सामने [[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे]]च्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील [[२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|२०२६ नामिबिया आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिके]]नंतर खेळवले जातील. <ref>{{cite web |trans-title= क्रिकेट विश्वचषक २०२७ चे यजमान ऐतिहासिक तिरंगी मालिका खेळणार |title=Cricket World Cup 2027 hosts set to play landmark tri-series |url=https://www.icc-cricket.com/news/cricket-world-cup-2027-hosts-set-to-play-landmark-tri-series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=हेस |first=स्टुअर्ट|date=४ ऑगस्ट २०२६|trans-title= ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या आव्हानापूर्वी नामिबियातील तिरंगी मालिकेने 'प्रोटियाज'चा हंगाम सुरू होणार |title=Proteas to open season with Namibia tri-series before Australia challenge |url=https://www.businessday.co.za/sport/cricket/2026-08-04-proteas-to-open-season-with-namibia-tri-series-before-australia-challenge/ |work=बिझनेस डे (दक्षिण आफ्रिका) |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सर्व सामने [[विंडहोक]] येथील [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]] येथे खेळवले जातील.<ref>{{cite web |trans-title= ऑगस्ट २०२६ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे यांच्याविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिका आणि एकदिवसीय मालिकेचे यजमानपद क्रिकेट नामिबिया भूषवणार आहे.|title=Cricket Namibia to host South Africa and Zimbabwe for T20I Tri-series and ODI series in August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/namibia-vs-south-africa-vs-zimbabwe-tri-series-2026/ |date=७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=८ सप्टेंबर २०२६|work=Czarsportz}}</ref><ref>{{cite web |last= शुट्झ |first= हेल्गे |date=७ ऑगस्ट २०२६ |trans-title= नामिबिया 'एफएनबी टी२० ट्राय-सीरीज'मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वेचे यजमानपद भूषवणार |title=Namibia to host SA & Zimbabwe in FNB T20 Tri-Series |url=https://www.namibian.com.na/namibia-to-host-sa-zimbabwe-in-fnb-t20-tri-series/ |work=[[द नामिबियन]] |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ऑगस्ट २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट नामिबिया]]ने या मालिकेचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |trans-title= क्रिकेट नामिबिया 'एफएनबी टी-२० ट्राय-सीरीज'मध्ये प्रोटियाज आणि झिम्बाब्वेचे यजमानपद भूषवणार |title=Cricket Namibia to Host The Proteas and Zimbabwe in FNB T20 Tri-Series |url=https://cricketnamibia.com/cricket-namibia-to-host-the-proteas-and-zimbabwe-in-fnb-t20-tri-series/ |work=[[क्रिकेट नामिबिया]] |date=७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे नामिबियाच्या 'व्हाइट-बॉल' दौऱ्यासाठी सज्ज |title=South Africa, Zimbabwe set for white-ball tour of Namibia |url=https://guyanachronicle.com/2026/08/08/south-africa-zimbabwe-set-for-white-ball-tour-of-namibia/ |work=गयाना क्रोनिकल्स |date=८ ऑगस्ट २०२६|access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|NAM}} !{{cr|SA}}<ref>{{cite web |trans-title= दक्षिण आफ्रिकेचा नवीन कर्णधार नामिबिया दौऱ्यावर संघाचे नेतृत्व करण्यास सज्ज |title=New South Africa skipper set to lead side on Namibia tour |url=https://www.icc-cricket.com/news/new-south-africa-skipper-set-to-lead-side-on-namibia-tour |date=११ ऑगस्ट २०२६ |access-date=८ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> |- |valign="top"| |valign="top"| * [[ब्यॉर्न फॉर्टुइन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[इथन बॉश]] * [[कॉनर एस्टरह्युझेन]] [[यष्टीरक्षक|(य)]] * [[क्वेना मफाका]] * [[जेसन स्मिथ]] * [[जॉर्डन हरमन]] * [[टोनी डी झॉर्झी]] * [[डेवाल्ड ब्रेव्हिस]] * [[दुआन यान्सिन]] * [[न्काबा पीटर]] * [[न्कोबानी मोकोएना]] * [[प्रीनेलन सुब्रयेन]] * [[रुबिन हरमन]] * [[लुआन-ड्रे प्रिटोरियस]] [[यष्टीरक्षक|(य)]] * [[लुथो सिपामला]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ९ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|NAM}} | score1 = ३४८/६ (५० षटके) | runs1 = [[जॉर्डन हरमन]] १५० (१२६) | wickets1 = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] ४/६८ (१० षटके) | score2 = १६२/८ (३१ षटके) | runs2 = [[मलान क्रुगर]] ३४ (६०) | wickets2 = [[प्रीनेलन सुब्रयेन]] ४/२९ (6 षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ९९ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549531.html धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = [[रशीद रियाझ]] (पा) आणि क्लॉस शुमाकर (ना) | motm = [[जॉर्डन हरमन]] (द) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे नामिबियासमोर ३१ षटकांत २६२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = [[कॉनर एस्टरह्युझेन]], [[जॉर्डन हरमन]] आणि [[दुआन यान्सिन]] (द) ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. * जॉर्डन हर्मनने (दआ) एकदिवसीय कारकीर्दीमधील आपले पहिले शतक झळकावले. त्याची ही धावसंख्या एकदिवसीय पदार्पणातील सर्वोच्च धावसंख्येच्या विक्रमाशी बरोबरी करणारी ठरली.<ref>{{cite web |trans-title=प्रोटियाजसाठी हर्मनचे शानदार पदार्पणातील शतक; एकदिवसीय सामन्यांतील विक्रमाशी बरोबरी|title=Hermann’s glorious debut ton for Proteas equals ODI record |url=https://www.icc-cricket.com/news/hermann-s-glorious-debut-ton-for-proteas-equals-odi-record |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१० सप्टेंबर २०२६}}</ref> }} ===२रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ११ सप्टेंबर २०२६ | time = | team1 = {{cr-rt|NAM}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549532.html धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = | motm = | toss = }} ===३रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १३ सप्टेंबर २०२६ | time = | team1 = {{cr-rt|NAM}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549533.html धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = | motm = | toss = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{नामिबियाचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचे नामिबिया दौरे|२०२६]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नामिबिया]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे नामिबिया दौरे]] ffejc9fefrkj4fhgmqbp2bf4uipw2dp 2708946 2708943 2026-09-10T10:33:31Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2708946 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Namibia.svg | team1_name = नामिबिया | team2_image = Flag of South Africa.svg | team2_name = दक्षिण आफ्रिका | from_date = ९ | to_date = १३ सप्टेंबर २०२६ | team1_captain = | team2_captain = [[ब्यॉर्न फॉर्टुइन]] | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = | team2_ODIs_won = | team1_ODIs_most_runs = | team2_ODIs_most_runs = | team1_ODIs_most_wickets = | team2_ODIs_most_wickets = | player_of_ODI_series = }} [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ]] ९ ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी [[नामिबिया]]चा दौरा करणार आहे. <ref>{{cite web |last=मुंडा|first=फिरदोस|date=७ ऑगस्ट २०२६ |trans-title= आफ्रिका टी२० चषक स्पर्धा जवळ येत असताना नामिबिया दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वेचे यजमानपद भूषवणार. |title=Namibia to host SA, Zimbabwe as Africa T20 Cup grows closer |url=https://www.cricinfo.com/story/namibia-to-host-south-africa-zimbabwe-as-africa-t20-cup-grows-closer-1548977 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title=दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे नामिबियाच्या 'व्हाइट-बॉल' दौऱ्यासाठी सज्ज |title=South Africa, Zimbabwe set for white-ball tour of Namibia |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139776/south-africa-zimbabwe-set-for-white-ball-tour-of-namibia-cricbuzzcom |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यांचा समावेश असेल; हे सामने [[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे]]च्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील [[२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|२०२६ नामिबिया आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिके]]नंतर खेळवले जातील. <ref>{{cite web |trans-title= क्रिकेट विश्वचषक २०२७ चे यजमान ऐतिहासिक तिरंगी मालिका खेळणार |title=Cricket World Cup 2027 hosts set to play landmark tri-series |url=https://www.icc-cricket.com/news/cricket-world-cup-2027-hosts-set-to-play-landmark-tri-series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=हेस |first=स्टुअर्ट|date=४ ऑगस्ट २०२६|trans-title= ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या आव्हानापूर्वी नामिबियातील तिरंगी मालिकेने 'प्रोटियाज'चा हंगाम सुरू होणार |title=Proteas to open season with Namibia tri-series before Australia challenge |url=https://www.businessday.co.za/sport/cricket/2026-08-04-proteas-to-open-season-with-namibia-tri-series-before-australia-challenge/ |work=बिझनेस डे (दक्षिण आफ्रिका) |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> सर्व सामने [[विंडहोक]] येथील [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]] येथे खेळवले जातील.<ref>{{cite web |trans-title= ऑगस्ट २०२६ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे यांच्याविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिका आणि एकदिवसीय मालिकेचे यजमानपद क्रिकेट नामिबिया भूषवणार आहे.|title=Cricket Namibia to host South Africa and Zimbabwe for T20I Tri-series and ODI series in August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/namibia-vs-south-africa-vs-zimbabwe-tri-series-2026/ |date=७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=८ सप्टेंबर २०२६|work=Czarsportz}}</ref><ref>{{cite web |last= शुट्झ |first= हेल्गे |date=७ ऑगस्ट २०२६ |trans-title= नामिबिया 'एफएनबी टी२० ट्राय-सीरीज'मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वेचे यजमानपद भूषवणार |title=Namibia to host SA & Zimbabwe in FNB T20 Tri-Series |url=https://www.namibian.com.na/namibia-to-host-sa-zimbabwe-in-fnb-t20-tri-series/ |work=[[द नामिबियन]] |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ऑगस्ट २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट नामिबिया]]ने या मालिकेचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |trans-title= क्रिकेट नामिबिया 'एफएनबी टी-२० ट्राय-सीरीज'मध्ये प्रोटियाज आणि झिम्बाब्वेचे यजमानपद भूषवणार |title=Cricket Namibia to Host The Proteas and Zimbabwe in FNB T20 Tri-Series |url=https://cricketnamibia.com/cricket-namibia-to-host-the-proteas-and-zimbabwe-in-fnb-t20-tri-series/ |work=[[क्रिकेट नामिबिया]] |date=७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे नामिबियाच्या 'व्हाइट-बॉल' दौऱ्यासाठी सज्ज |title=South Africa, Zimbabwe set for white-ball tour of Namibia |url=https://guyanachronicle.com/2026/08/08/south-africa-zimbabwe-set-for-white-ball-tour-of-namibia/ |work=गयाना क्रोनिकल्स |date=८ ऑगस्ट २०२६|access-date=८ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|NAM}} !{{cr|SA}}<ref>{{cite web |trans-title= दक्षिण आफ्रिकेचा नवीन कर्णधार नामिबिया दौऱ्यावर संघाचे नेतृत्व करण्यास सज्ज |title=New South Africa skipper set to lead side on Namibia tour |url=https://www.icc-cricket.com/news/new-south-africa-skipper-set-to-lead-side-on-namibia-tour |date=११ ऑगस्ट २०२६ |access-date=८ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> |- |valign="top"| |valign="top"| * [[ब्यॉर्न फॉर्टुइन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[इथन बॉश]] * <s>[[अँडील सिमेलेन]]</s> * [[कॉनर एस्टरह्युझेन]] [[यष्टीरक्षक|(य)]] * [[कॉर्बिन बॉश]] * [[क्वेना मफाका]] * [[जेसन स्मिथ]] * [[जॉर्डन हरमन]] * [[टोनी डी झॉर्झी]] * [[डेवाल्ड ब्रेव्हिस]] * [[दुआन यान्सिन]] * [[न्काबा पीटर]] * [[न्कोबानी मोकोएना]] * [[प्रीनेलन सुब्रयेन]] * [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] * [[रुबिन हरमन]] * <s>[[लुआन-ड्रे प्रिटोरियस]]</s> [[यष्टीरक्षक|(य)]] * <s>[[लुथो सिपामला]]</s> |} ३० ऑगस्ट २०२६ रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[लुथो सिपामला]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या संघात त्याच्या जागी [[अँडील सिमेलेन]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |last=मुंडा|first=फिरदोस|date=३० ऑगस्ट २०२६ |trans-title=हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे सिपामला नामिबिया तिरंगी मालिकेतून बाहेर|title=Sipamla ruled out of Namibia tri-series with hamstring injury |url=https://www.cricinfo.com/story/lutho-sipamla-ruled-out-of-namibia-tri-series-with-hamstring-injury-1552225 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१० सप्टेंबर २०२६}}</ref> ७ सप्टेंबर २०२६ रोजी, [[अँडील सिमेलेन]] आणि [[लुआन-ड्रे प्रिटोरियस]] हे दोघेही संघातून बाहेर पडले आणि त्यांच्या जागी [[कॉर्बिन बॉश]] व [[मॅथ्यू ब्रीट्झके]] यांची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|last=मुंडा|first=फिरदोस |date=७ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेसाठी दक्षिण आफ्रिकेच्या संघात मिलर, डी कॉक आणि कोएत्झी यांचा समावेश.|title=Miller, de Kock, Coetzee in South Africa squad for Australia ODIs |url=https://www.cricinfo.com/story/sa-vs-aus-david-miller-quinton-de-kock-temba-bavuma-in-sa-squad-for-australia-odis-1553166 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१० सप्टेंबर २०२६}}</ref> == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ९ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SA}} | team2 = {{cr|NAM}} | score1 = ३४८/६ (५० षटके) | runs1 = [[जॉर्डन हरमन]] १५० (१२६) | wickets1 = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] ४/६८ (१० षटके) | score2 = १६२/८ (३१ षटके) | runs2 = [[मलान क्रुगर]] ३४ (६०) | wickets2 = [[प्रीनेलन सुब्रयेन]] ४/२९ (6 षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ९९ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549531.html धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = [[रशीद रियाझ]] (पा) आणि क्लॉस शुमाकर (ना) | motm = [[जॉर्डन हरमन]] (द) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे नामिबियासमोर ३१ षटकांत २६२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = [[कॉनर एस्टरह्युझेन]], [[जॉर्डन हरमन]] आणि [[दुआन यान्सिन]] (द) ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. * जॉर्डन हर्मनने (दआ) एकदिवसीय कारकीर्दीमधील आपले पहिले शतक झळकावले. त्याची ही धावसंख्या एकदिवसीय पदार्पणातील सर्वोच्च धावसंख्येच्या विक्रमाशी बरोबरी करणारी ठरली.<ref>{{cite web |trans-title=प्रोटियाजसाठी हर्मनचे शानदार पदार्पणातील शतक; एकदिवसीय सामन्यांतील विक्रमाशी बरोबरी|title=Hermann’s glorious debut ton for Proteas equals ODI record |url=https://www.icc-cricket.com/news/hermann-s-glorious-debut-ton-for-proteas-equals-odi-record |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=१० सप्टेंबर २०२६}}</ref> }} ===२रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ११ सप्टेंबर २०२६ | time = | team1 = {{cr-rt|NAM}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549532.html धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = | motm = | toss = }} ===३रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १३ सप्टेंबर २०२६ | time = | team1 = {{cr-rt|NAM}} | team2 = {{cr|SA}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549533.html धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = | motm = | toss = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{नामिबियाचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचे नामिबिया दौरे|२०२६]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नामिबिया]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे नामिबिया दौरे]] ngfzuzeun7vj5zv3e65egt97z6ptp9c 0 383731 2708823 2708637 2026-09-09T17:48:10Z नरेश सावे 88037 /* */ 2708823 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = गुंजन पक्षी | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Archilochus colubris | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''गुंजन पक्षी''' किंवा [[हमींगबर्ड]] हा फक्त अमेरिकेत आढळणारा पक्षी आहे. ==वर्णन== हा पक्षी एकदम लहान, फारच वेगाने उडणारा पक्षी आहे. नर व मादी यांचा पाठीवर हिरवा रंग असतो. नर पक्ष्याचा गळा भडक लाल रंगाचा असतो. परंतु सुर्यप्रकाश नसल्यास तो काळा रंग भासतो.ह्या पक्ष्याला रुबी रंगाचा गळा असलेला हमींगबर्ड म्हणतात. ==कुठे आणि केव्हा== हा पक्षी मुख्यत्वे अमेरिकेतील पूर्व दक्षिण डाकोटा या राज्यात वसंत आणि शिशिर ऋतूत आढळून येतो. क्वचित प्रसंगी तो त्याच राज्यात ईशान्य भागातसुद्धा आढळतो. ==आवाज== तो सतत वेगाने उच्च रवात चिप असा आवाज काढत असतो. उडताना त्याच्या पंखांचा गुंजन (हमींग) आवाज येत असतो. त्याच्या या आवाजामुळे तो गुंजन पक्षी किंवा हमींगबर्ड म्हणून ओळखला जातो. ==निवासस्थान== हा पक्षी मानवीवस्ती आणि झाडे असलेल्या ठिकाणी वास्तव्य करतो.त्याचे घरटे पिवळ्या फुले असलेल्या डँडेलियनच्या बियांवर असलेल्या मऊ, पांढऱ्या केसांसारख्या रोमगुच्छ धाग्याने विणलेले असते. ==खाद्य== फुलांतील मध आणि लहान कीटक हे या पक्ष्याचे मुख्य खाद्य आहे. ==वैशिष्ट्य== हा पक्षी आपले पंख एका सेकंदाला पन्नास पेक्षा जास्त वेळा फडफडत असतो. तसेच हा पक्षी उडत मागे जाऊ शकतो. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] j254bg99aynxt4arwmdi9ktc71wct7y 2708852 2708823 2026-09-09T20:12:52Z नरेश सावे 88037 /* वर्णन */ 2708852 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = गुंजन पक्षी | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Archilochus colubris | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''गुंजन पक्षी''' किंवा [[हमींगबर्ड]] हा फक्त अमेरिकेत आढळणारा पक्षी आहे. ==वर्णन== हा पक्षी एकदम लहान, फारच वेगाने उडणारा पक्षी आहे. नर व मादी यांचा पाठीवर हिरवा रंग असतो. नर पक्ष्याचा गळा भडक लाल रंगाचा असतो. परंतु सुर्यप्रकाश नसल्यास तो काळा रंग भासतो.ह्या पक्ष्याला रुबी रंगाचा गळा असलेला हमींगबर्ड म्हणतात.हा पक्षी साधारणतः पावणेचार इंच लांबीचा असतो. ==कुठे आणि केव्हा== हा पक्षी मुख्यत्वे अमेरिकेतील पूर्व दक्षिण डाकोटा या राज्यात वसंत आणि शिशिर ऋतूत आढळून येतो. क्वचित प्रसंगी तो त्याच राज्यात ईशान्य भागातसुद्धा आढळतो. ==आवाज== तो सतत वेगाने उच्च रवात चिप असा आवाज काढत असतो. उडताना त्याच्या पंखांचा गुंजन (हमींग) आवाज येत असतो. त्याच्या या आवाजामुळे तो गुंजन पक्षी किंवा हमींगबर्ड म्हणून ओळखला जातो. ==निवासस्थान== हा पक्षी मानवीवस्ती आणि झाडे असलेल्या ठिकाणी वास्तव्य करतो.त्याचे घरटे पिवळ्या फुले असलेल्या डँडेलियनच्या बियांवर असलेल्या मऊ, पांढऱ्या केसांसारख्या रोमगुच्छ धाग्याने विणलेले असते. ==खाद्य== फुलांतील मध आणि लहान कीटक हे या पक्ष्याचे मुख्य खाद्य आहे. ==वैशिष्ट्य== हा पक्षी आपले पंख एका सेकंदाला पन्नास पेक्षा जास्त वेळा फडफडत असतो. तसेच हा पक्षी उडत मागे जाऊ शकतो. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 732l36gkcnlygucg5rw202ohu93wa7z 0 383751 2708761 2708707 2026-09-09T12:43:43Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2708761 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = नितीनराजे अनुसे | चित्र = Nitinraje Anuse.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = नितीन मच्छिंद्र अनुसे | टोपण_नाव = नितीनराजे अनुसे | जन्म_दिनांक = मार्च २०, १९९२ | जन्म_स्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | कार्यक्षेत्र = साहित्य | राष्ट्रीयत्व = {{देशध्वज|भारत}} | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = कादंबरी, नाटक, काव्य, पटकथा, समाजप्रबोधन | विषय = सामाजिक जनजागृती | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = पुन्हा एक नवी दिशा | प्रभाव = [[गजानन दिगंबर माडगूळकर]],‌[[व्यंकटेश माडगूळकर]], [[नागनाथ संतराम इनामदार]] | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''नितीनराजे अनुसे''' ([[मार्च २०]], [[इ.स. १९९२]] - ) हे मराठी साहित्यातील लेखक व भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झालेले माजी सैनिक आहेत. साहित्य क्षेत्रात परखडपणे लिहणारे, मत मांडणारे लेखक म्हणून त्यांची ओळख आहे. ब्लॉग्स, समाज माध्यमातून समाजप्रबोधन या प्रकारात त्यांनी आतापर्यंत लेखन केले आहे. ==शिक्षण== नितीनराजे अनुसे यांनी सातारा जिल्ह्यातील, कोरेगाव तालुक्यातील रहिमतपूर जवळच असलेल्या कृष्णाकाठच्या श्री संत गाडगेबाबा यांनी स्वतः स्थापन केलेल्या श्री संत गाडगे महाराज प्राथमिक व माध्यमिक आश्रमशाळा, ब्रम्हपुरी येथून दहावी (२००७) पर्यंतचे शिक्षण घेतले, आटपाडीच्या आबासाहेब खेबूडकर ज्युनिअर कॉलेज ऑफ सायन्स मधून विज्ञान शाखेतून बारावी (२००९) तर मुंबई विद्यापीठाच्या वाय.टी.आय.इ.टी कॉलेजातून एफ.वाय.बी.इ. (इलेक्ट्रॉनिक्स अँड टेलिकॉम्यूनिकेशन २०१०) केले आहे. सध्या राज्यशास्त्र या विषयातील पदवी अभ्यासक्रम सुरू आहे. ==व्यवसाय== २०१० मध्ये नितीनराजे अनुसे भारतीय नौदलात रुजू झाले. देशसेवेदरम्यान प्रशिक्षक म्हणून भारतीय नौसेना अकॅडमी,इझिमाला (केरळ) येथे त्यांनी योगदान दिले आहे. १५ वर्षे अभिमानास्पद देशसेवा करून जुलै २०२५ मध्ये ते भारतीय नौसेना मधून सेवानिवृत्त झाले. आमदार [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्या उपस्थितीत त्यांच्या मूळ गावी [[अनुसेवाडी]], [[आटपाडी]] येथे सेवानिवृत्तीचा भव्य दिव्य सोहळा पार पडला. आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी त्यांना समाजकार्यात कार्य करावे अशी इच्छा व्यक्त केली. सध्या ते समाजकार्य करत करतच राज्यशास्त्र (Political Science) या पदवी विषयाचा अभ्यास करत आहेत. ==लेखन== सर्वसामान्य मेंढपाळ कुटूंबात जन्माला आलेल्या नितीनराजे अनुसे यांनी समाजप्रबोधनासाठी साहित्य क्षेत्र निवडले व त्यांनी [[पुन्हा एक नवी दिशा]] या रचनेतून प्रथमच साहित्य क्षेत्रात पदार्पण केले. आगामी प्रकाशित करण्यात येणारी त्यांची कादंबरी आणि विख्यात व्यक्तिमत्त्वाचे आत्मचरित्र यासंदर्भातील लेखन अंतिम टप्प्यात आले आहे. inoa8zlmd6fd7mvjxjasihardjcuima 2708935 2708761 2026-09-10T08:40:03Z ~2026-49168-47 187278 /* शिक्षण */ 2708935 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = नितीनराजे अनुसे | चित्र = Nitinraje Anuse.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = नितीन मच्छिंद्र अनुसे | टोपण_नाव = नितीनराजे अनुसे | जन्म_दिनांक = मार्च २०, १९९२ | जन्म_स्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | कार्यक्षेत्र = साहित्य | राष्ट्रीयत्व = {{देशध्वज|भारत}} | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = कादंबरी, नाटक, काव्य, पटकथा, समाजप्रबोधन | विषय = सामाजिक जनजागृती | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = पुन्हा एक नवी दिशा | प्रभाव = [[गजानन दिगंबर माडगूळकर]],‌[[व्यंकटेश माडगूळकर]], [[नागनाथ संतराम इनामदार]] | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''नितीनराजे अनुसे''' ([[मार्च २०]], [[इ.स. १९९२]] - ) हे मराठी साहित्यातील लेखक व भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झालेले माजी सैनिक आहेत. साहित्य क्षेत्रात परखडपणे लिहणारे, मत मांडणारे लेखक म्हणून त्यांची ओळख आहे. ब्लॉग्स, समाज माध्यमातून समाजप्रबोधन या प्रकारात त्यांनी आतापर्यंत लेखन केले आहे. ==शिक्षण== नितीनराजे अनुसे यांनी सातारा जिल्ह्यातील, कोरेगाव तालुक्यातील रहिमतपूर जवळच असलेल्या कृष्णाकाठच्या श्री संत गाडगेबाबा यांनी स्वतः स्थापन केलेल्या श्री संत गाडगे महाराज प्राथमिक व माध्यमिक आश्रमशाळा, ब्रम्हपुरी येथून दहावी (२००७) पर्यंतचे शिक्षण घेतले, आटपाडीच्या आबासाहेब खेबूडकर ज्युनिअर कॉलेज ऑफ सायन्स मधून विज्ञान शाखेतून बारावी (२००९) तर मुंबई विद्यापीठाच्या वाय.टी.आय.इ.टी कॉलेजातून अभियांत्रिकीचे एफ.वाय.बी.इ. (इलेक्ट्रॉनिक्स अँड टेलिकॉम्यूनिकेशन २०१० साली) केले आहे. सध्या राज्यशास्त्र या विषयातील पदवी अभ्यासक्रम सुरू आहे. ==व्यवसाय== २०१० मध्ये नितीनराजे अनुसे भारतीय नौदलात रुजू झाले. देशसेवेदरम्यान प्रशिक्षक म्हणून भारतीय नौसेना अकॅडमी,इझिमाला (केरळ) येथे त्यांनी योगदान दिले आहे. १५ वर्षे अभिमानास्पद देशसेवा करून जुलै २०२५ मध्ये ते भारतीय नौसेना मधून सेवानिवृत्त झाले. आमदार [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्या उपस्थितीत त्यांच्या मूळ गावी [[अनुसेवाडी]], [[आटपाडी]] येथे सेवानिवृत्तीचा भव्य दिव्य सोहळा पार पडला. आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी त्यांना समाजकार्यात कार्य करावे अशी इच्छा व्यक्त केली. सध्या ते समाजकार्य करत करतच राज्यशास्त्र (Political Science) या पदवी विषयाचा अभ्यास करत आहेत. ==लेखन== सर्वसामान्य मेंढपाळ कुटूंबात जन्माला आलेल्या नितीनराजे अनुसे यांनी समाजप्रबोधनासाठी साहित्य क्षेत्र निवडले व त्यांनी [[पुन्हा एक नवी दिशा]] या रचनेतून प्रथमच साहित्य क्षेत्रात पदार्पण केले. आगामी प्रकाशित करण्यात येणारी त्यांची कादंबरी आणि विख्यात व्यक्तिमत्त्वाचे आत्मचरित्र यासंदर्भातील लेखन अंतिम टप्प्यात आले आहे. 02aep3j5a656mbuwsg2swub35lygymg 0 383756 2708756 2708736 2026-09-09T12:30:39Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708756 wikitext text/x-wiki ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या [[मध्यवर्ती बँक|मध्यवर्ती बँकेचे]] [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या [[कॅबिनेट सेक्रेटरी|कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या]] समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]]) [[अजित डोवाल]] यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> qqk3t9ca5u1nb53voajjdij6vqa34q2 2708758 2708756 2026-09-09T12:31:49Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708758 wikitext text/x-wiki ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या [[मध्यवर्ती बँक|मध्यवर्ती बँकेचे]] [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या [[कॅबिनेट सेक्रेटरी|कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या]] समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> g4997x4v1og0rle04ja3ax1w2hxuj5u 2708759 2708758 2026-09-09T12:33:23Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708759 wikitext text/x-wiki ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या [[मध्यवर्ती बँक|मध्यवर्ती बँकेचे]] [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या [[कॅबिनेट सेक्रेटरी|कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या]] (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> 5299k7u7lgzu68uritif4kouh20mtlq 2708760 2708759 2026-09-09T12:38:07Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708760 wikitext text/x-wiki ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या [[मध्यवर्ती बँक|मध्यवर्ती बँकेचे]] [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या [[कॅबिनेट सेक्रेटरी|कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या]] (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती [[भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४]] च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[ (India)|गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील [[Appointments Committee of the Cabinet|मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे]] (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[Indian Administrative Service|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[Economist|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[M. Narasimham|एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> tepgre71ev8ujckrat8ufi0qsg60856 2708766 2708760 2026-09-09T13:08:05Z संतोष गोरे 135680 /* नेमणूक */ 2708766 wikitext text/x-wiki ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या [[मध्यवर्ती बँक|मध्यवर्ती बँकेचे]] [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या [[कॅबिनेट सेक्रेटरी|कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या]] (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> a1h9lzx567qc3skzdesx9oj9eozcdbw 2708769 2708766 2026-09-09T13:16:00Z संतोष गोरे 135680 2708769 wikitext text/x-wiki ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या [[मध्यवर्ती बँक|मध्यवर्ती बँकेचे]] [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या [[कॅबिनेट सेक्रेटरी|कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या]] (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == राज्यपालांची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> 5g14g6hyluasuhwhco3ghxohnv72j4z 2708771 2708769 2026-09-09T13:24:06Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708771 wikitext text/x-wiki ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == राज्यपालांची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> qhmr7bfargiytlv07yx81hb4y21w0mq 2708772 2708771 2026-09-09T13:26:43Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708772 wikitext text/x-wiki {{infobox officeholder | post = Governor | body = the Reserve Bank of India | flag = Flag of India.svg | flag_size = 110px | flag_caption = [[Flag of India]] | insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]] | insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India | residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]] | incumbent = [[Sanjay Malhotra]] | image = Sanjay Malhotra RBI.jpg | incumbent_since = 11 December 2024 | term_length = 5 Years (max) | appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]] | member_of = Central Board of Directors<br>[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]<br>[[Strategic Policy Group]]<br>[[National Security Council (India)|National Security Council]]<br>[[Economic Intelligence Council]] | salary = {{INR convert|250000}} (per month) <br/> {{INR convert|3000000}} (per year) | formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}} | inaugural = Sir [[Osborne Smith]] | website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}} | reports_to = *[[Prime Minister of India]] *[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]] *[[Finance Minister of India|Finance Minister]] *[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]] | seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001 | constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]] | type = Chief Executive Officer | status = Head of RBI | deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]] | department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]<br>[[Reserve Bank of India]] | native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर }} ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == राज्यपालांची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> 6iy957tj9tclzb2bwd39y9dr05oe801 2708792 2708772 2026-09-09T15:49:05Z संतोष गोरे 135680 /* गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या */ 2708792 wikitext text/x-wiki {{infobox officeholder | post = Governor | body = the Reserve Bank of India | flag = Flag of India.svg | flag_size = 110px | flag_caption = [[Flag of India]] | insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]] | insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India | residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]] | incumbent = [[Sanjay Malhotra]] | image = Sanjay Malhotra RBI.jpg | incumbent_since = 11 December 2024 | term_length = 5 Years (max) | appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]] | member_of = Central Board of Directors<br>[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]<br>[[Strategic Policy Group]]<br>[[National Security Council (India)|National Security Council]]<br>[[Economic Intelligence Council]] | salary = {{INR convert|250000}} (per month) <br/> {{INR convert|3000000}} (per year) | formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}} | inaugural = Sir [[Osborne Smith]] | website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}} | reports_to = *[[Prime Minister of India]] *[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]] *[[Finance Minister of India|Finance Minister]] *[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]] | seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001 | constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]] | type = Chief Executive Officer | status = Head of RBI | deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]] | department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]<br>[[Reserve Bank of India]] | native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर }} ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरांची यादी == {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" style="text-align:center" ; ! data-sort-type="number" scope="col" | # !चित्र ! scope="col" width="135px" | नाव ! data-sort-type="date" scope="col" class="unsortable" width="135px" | कार्यकाळ ! scope="col" width="90px" | कार्यकाळाचा कालावधी ! scope="col" class="unsortable" | नोंदी<ref>{{Cite web |title=Governors |url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx |access-date=June 19, 2022 |publisher=[[Reserve Bank of India]]}}</ref> ! scope="col" class="unsortable" | संदर्भ |- !१ |[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99px]] | scope="row" style="text-align:center" ; | [[Osborne Smith]] |1 April 1935<br>—<br>30 June 1937 |{{ayd|1935|4|1|1937|6|30}} |स्मिथ हे ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[Imperial Bank of India|इम्पीरियल बँक ऑफ इंडिया]]चे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वी त्यांनी गव्हर्नरपदाचा राजीनामा दिला. |<ref>{{Cite book |last=Dadabhoy |first=Bakhtiar K. |title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History |date=2013 |publisher=Random House India |isbn=978-81-8400-476-2 |location=Noida |page=20}}</ref> |- !२ |[[File:Sir James Braid Taylor.jpg|82x82px]] | scope="row" style="text-align:center" ; | [[James Braid Taylor]] |1 July 1937<br>—<br>17 February 1943 |{{ayd|1937|7|1|1943|2|17}} |टेलर हे [[Indian Civil Service|ICS]] अधिकारी होते. त्यांनी रिझर्व्ह बँकेचे चलन नियंत्रक आणि [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] म्हणून काम केले होते. पदावर असतानाच त्यांचे निधन झाले. |<ref>{{Cite book |last=Saha |first=Siddhartha Sankar |title=Indian Financial Systems and Markets |date=2013 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-1-259-00500-8 |location=New Delhi |page=67}}</ref> |- !३ |[[File:CD Deshmukh (cropped).jpg|90x90px]] | scope="row" style="text-align:center" ; | [[C. D. Deshmukh]] |11 August 1943<br>—<br>30 June 1949 |{{ayd|1943|8|11|1949|6|30}} |देशमुख हे ICS अधिकारी होते. त्यांनी रिझर्व्ह बँकेचे [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] म्हणून काम केले होते. गव्हर्नरपद भूषवणारे ते पहिले भारतीय होते. त्यांच्या कार्यकाळात [[partition of India|भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता आणि दायित्वांचे विभाजन करण्यात आले. |- |४ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[K. G. Ambegaonkar]] |14 January 1957<br>—<br>28 February 1957 |{{ayd|1957|01|14|1957|02|28|df=y}} |अंबेगावकर हे [[Indian Civil Service|ICS]] अधिकारी होते. [[Finance Secretary (India)|अर्थ सचिव]] म्हणून काम केल्यानंतर ते RBIचे [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] झाले. [[Benegal Rama Rau]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. |- |५ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[P. C. Bhattacharya]] |1 March 1962<br>—<br>30 June 1967 |{{ayd|1962|3|1|1967|6|30}} |भट्टाचार्य हे [[Indian Audit and Accounts Service]]चे अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[List of chairmen of the State Bank of India|स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष]] म्हणून काम केले होते. |- |६ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[B. N. Adarkar]] |4 May 1970<br>—<br>15 June 1970 |{{ayd|1970|5|4|1970|6|15}} |आडारकर हे अर्थतज्ज्ञ होते. RBIचे [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. |- |७ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[Sarukkai Jagannathan|S. Jagannathan]] |16 June 1970<br>—<br>19 May 1975 |{{ayd|1970|6|16|1975|5|19}} |जगन्नाथन हे [[Indian Civil Service|ICS]] अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[World Bank|जागतिक बँकेतील]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम केले होते. [[International Monetary Fund|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीतील]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी गव्हर्नरपदाचा राजीनामा दिला. |- |८ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[N. C. Sen Gupta]] |19 May 1975<br>—<br>19 August 1975 |{{ayd|1975|5|19|1975|8|19}} |गुप्ता यांनी अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम केले होते. |- |९ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[K. R. Puri]] |20 August 1975<br>—<br>2 May 1977 |{{ayd|1975|8|20|1977|5|2}} |पुरी यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[Life Insurance Corporation|लाइफ इन्शुरन्स कॉर्पोरेशन]]चे अध्यक्ष म्हणून काम केले होते. त्यांच्या गव्हर्नरपदाच्या काळात विविध [[Regional rural bank|प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची]] स्थापना झाली. |- |१० | scope="row" style="text-align:center" ; | [[M. Narasimham]] |3 May 1977<br>—<br>30 November 1977 |{{ayd|1977|5|3|1977|11|30}} |नरसिंहम हे RBIचे संशोधन अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागाचे अतिरिक्त सचिव म्हणून काम केले होते. गव्हर्नरपदापर्यंत पोहोचलेले ते एकमेव RBI ग्रेड B अधिकारी आहेत. |- |११ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[Amitav Ghosh (banker)|Amitav Ghosh]] |15 January 1985<br>—<br>4 February 1985 |{{ayd|1985|1|15|1985|2|4}} |घोष हे RBIचे उपगव्हर्नर होते. [[R. N. Malhotra]] यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत त्यांची अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती. |- |१२ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[R. N. Malhotra]] |4 February 1985<br>—<br>22 December 1990 |{{ayd|1985|2|4|1990|12|22}} |मल्होत्रा हे [[Indian Administrative Service|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[International Monetary Fund|IMF]]चे कार्यकारी संचालक म्हणून काम केले होते. त्यांच्या गव्हर्नरपदाच्या काळात [[Indira Gandhi Institute of Development Research|इंदिरा गांधी इन्स्टिट्यूट ऑफ डेव्हलपमेंट रिसर्च]]चे उद्घाटन झाले. |- |१३ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[S. Venkitaramanan]] |22 December 1990<br>—<br>21 December 1992 |{{ayd|1990|12|22|1992|12|21}} |वेंकटरमणन हे IAS अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[Finance Secretary (India)|अर्थ सचिव]] म्हणून काम केले होते. त्यांच्या गव्हर्नरपदाच्या काळात भारताने IMFचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला. |} 55gxrlxoisp74we45utjirbby0ak6un 2708794 2708792 2026-09-09T15:54:06Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2708794 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{infobox officeholder | post = Governor | body = the Reserve Bank of India | flag = Flag of India.svg | flag_size = 110px | flag_caption = [[Flag of India]] | insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]] | insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India | residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]] | incumbent = [[Sanjay Malhotra]] | image = Sanjay Malhotra RBI.jpg | incumbent_since = 11 December 2024 | term_length = 5 Years (max) | appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]] | member_of = Central Board of Directors<br>[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]<br>[[Strategic Policy Group]]<br>[[National Security Council (India)|National Security Council]]<br>[[Economic Intelligence Council]] | salary = {{INR convert|250000}} (per month) <br/> {{INR convert|3000000}} (per year) | formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}} | inaugural = Sir [[Osborne Smith]] | website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}} | reports_to = *[[Prime Minister of India]] *[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]] *[[Finance Minister of India|Finance Minister]] *[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]] | seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001 | constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]] | type = Chief Executive Officer | status = Head of RBI | deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]] | department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]<br>[[Reserve Bank of India]] | native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर }} ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरांची यादी == {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" style="text-align:center" ; ! data-sort-type="number" scope="col" | # !चित्र ! scope="col" width="135px" | नाव ! data-sort-type="date" scope="col" class="unsortable" width="135px" | कार्यकाळ ! scope="col" width="90px" | कार्यकाळाचा कालावधी ! scope="col" class="unsortable" | नोंदी<ref>{{Cite web |title=Governors |url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx |access-date=June 19, 2022 |publisher=[[Reserve Bank of India]]}}</ref> ! scope="col" class="unsortable" | संदर्भ |- !१ |[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99px]] | scope="row" style="text-align:center" ; | [[Osborne Smith]] |1 April 1935<br>—<br>30 June 1937 |{{ayd|1935|4|1|1937|6|30}} |स्मिथ हे ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[Imperial Bank of India|इम्पीरियल बँक ऑफ इंडिया]]चे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वी त्यांनी गव्हर्नरपदाचा राजीनामा दिला. |<ref>{{Cite book |last=Dadabhoy |first=Bakhtiar K. |title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History |date=2013 |publisher=Random House India |isbn=978-81-8400-476-2 |location=Noida |page=20}}</ref> |- !२ |[[File:Sir James Braid Taylor.jpg|82x82px]] | scope="row" style="text-align:center" ; | [[James Braid Taylor]] |1 July 1937<br>—<br>17 February 1943 |{{ayd|1937|7|1|1943|2|17}} |टेलर हे [[Indian Civil Service|ICS]] अधिकारी होते. त्यांनी रिझर्व्ह बँकेचे चलन नियंत्रक आणि [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] म्हणून काम केले होते. पदावर असतानाच त्यांचे निधन झाले. |<ref>{{Cite book |last=Saha |first=Siddhartha Sankar |title=Indian Financial Systems and Markets |date=2013 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-1-259-00500-8 |location=New Delhi |page=67}}</ref> |- !३ |[[File:CD Deshmukh (cropped).jpg|90x90px]] | scope="row" style="text-align:center" ; | [[C. D. Deshmukh]] |11 August 1943<br>—<br>30 June 1949 |{{ayd|1943|8|11|1949|6|30}} |देशमुख हे ICS अधिकारी होते. त्यांनी रिझर्व्ह बँकेचे [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] म्हणून काम केले होते. गव्हर्नरपद भूषवणारे ते पहिले भारतीय होते. त्यांच्या कार्यकाळात [[partition of India|भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता आणि दायित्वांचे विभाजन करण्यात आले. |- |४ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[K. G. Ambegaonkar]] |14 January 1957<br>—<br>28 February 1957 |{{ayd|1957|01|14|1957|02|28|df=y}} |अंबेगावकर हे [[Indian Civil Service|ICS]] अधिकारी होते. [[Finance Secretary (India)|अर्थ सचिव]] म्हणून काम केल्यानंतर ते RBIचे [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] झाले. [[Benegal Rama Rau]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. |- |५ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[P. C. Bhattacharya]] |1 March 1962<br>—<br>30 June 1967 |{{ayd|1962|3|1|1967|6|30}} |भट्टाचार्य हे [[Indian Audit and Accounts Service]]चे अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[List of chairmen of the State Bank of India|स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष]] म्हणून काम केले होते. |- |६ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[B. N. Adarkar]] |4 May 1970<br>—<br>15 June 1970 |{{ayd|1970|5|4|1970|6|15}} |आडारकर हे अर्थतज्ज्ञ होते. RBIचे [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. |- |७ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[Sarukkai Jagannathan|S. Jagannathan]] |16 June 1970<br>—<br>19 May 1975 |{{ayd|1970|6|16|1975|5|19}} |जगन्नाथन हे [[Indian Civil Service|ICS]] अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[World Bank|जागतिक बँकेतील]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम केले होते. [[International Monetary Fund|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीतील]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी गव्हर्नरपदाचा राजीनामा दिला. |- |८ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[N. C. Sen Gupta]] |19 May 1975<br>—<br>19 August 1975 |{{ayd|1975|5|19|1975|8|19}} |गुप्ता यांनी अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम केले होते. |- |९ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[K. R. Puri]] |20 August 1975<br>—<br>2 May 1977 |{{ayd|1975|8|20|1977|5|2}} |पुरी यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[Life Insurance Corporation|लाइफ इन्शुरन्स कॉर्पोरेशन]]चे अध्यक्ष म्हणून काम केले होते. त्यांच्या गव्हर्नरपदाच्या काळात विविध [[Regional rural bank|प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची]] स्थापना झाली. |- |१० | scope="row" style="text-align:center" ; | [[M. Narasimham]] |3 May 1977<br>—<br>30 November 1977 |{{ayd|1977|5|3|1977|11|30}} |नरसिंहम हे RBIचे संशोधन अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागाचे अतिरिक्त सचिव म्हणून काम केले होते. गव्हर्नरपदापर्यंत पोहोचलेले ते एकमेव RBI ग्रेड B अधिकारी आहेत. |- |११ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[Amitav Ghosh (banker)|Amitav Ghosh]] |15 January 1985<br>—<br>4 February 1985 |{{ayd|1985|1|15|1985|2|4}} |घोष हे RBIचे उपगव्हर्नर होते. [[R. N. Malhotra]] यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत त्यांची अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती. |- |१२ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[R. N. Malhotra]] |4 February 1985<br>—<br>22 December 1990 |{{ayd|1985|2|4|1990|12|22}} |मल्होत्रा हे [[Indian Administrative Service|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[International Monetary Fund|IMF]]चे कार्यकारी संचालक म्हणून काम केले होते. त्यांच्या गव्हर्नरपदाच्या काळात [[Indira Gandhi Institute of Development Research|इंदिरा गांधी इन्स्टिट्यूट ऑफ डेव्हलपमेंट रिसर्च]]चे उद्घाटन झाले. |- |१३ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[S. Venkitaramanan]] |22 December 1990<br>—<br>21 December 1992 |{{ayd|1990|12|22|1992|12|21}} |वेंकटरमणन हे IAS अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[Finance Secretary (India)|अर्थ सचिव]] म्हणून काम केले होते. त्यांच्या गव्हर्नरपदाच्या काळात भारताने IMFचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला. |} 9empujh3fx7d6328tsuunu1czbtxicq 2708804 2708794 2026-09-09T16:48:34Z संतोष गोरे 135680 "[[:en:Special:Redirect/revision/1373668002|Governor of the Reserve Bank of India]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2708804 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" style="text-align:center" ! data-sort-type="number" scope="col" |अ. क्र. !चित्र ! scope="col" width="135px" |नाव ! class="unsortable" data-sort-type="date" scope="col" width="135px" |कालावधी ! scope="col" width="90px" |कार्यकाळाचा कालावधी ! class="unsortable" scope="col" |टीपा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> ! class="unsortable" scope="col" |संदर्भ |- !१ |[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]] |१ एप्रिल १९३५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून १९३७ |{{ayd|1935|4|1|1937|6|30}} |स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}</ref> |- !२ |[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[जेम्स ब्रेड टेलर]] |१ जुलै १९३७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १७ फेब्रुवारी १९४३ |{{ayd|1937|7|1|1943|2|17}} |टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}</ref> |- !३ |[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[सी.डी. देशमुख]] |११ ऑगस्ट, १९४३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून, १९४९ |{{ayd|1943|8|11|1949|6|30}} |देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली. | |- !४ |[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बेनेगल रामा राव]] |१ जुलै, १९४९<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १४ जानेवारी, १९५७ |{{ayd|1949|7|1|1957|1|14}} |राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. | |- !५ | | scope="row" style="text-align:center" |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]] |१४ जानेवारी, १९५७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २८ फेब्रुवारी, १९५७ |{{ayd|1957|01|14|1957|02|28|df=y}} |आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !६ |[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]] |१ मार्च, १९५७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २८ फेब्रुवारी, १९६२ |{{ayd|1957|3|1|1962|2|28}} |अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली. | |- !७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[पी.सी. भट्टाचार्य]] |१ मार्च, १९६२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून, १९६७ |{{ayd|1962|3|1|1967|6|30}} |भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. | |- !८ |[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]] |१ जुलै, १९६७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३ मे, १९७० |{{ayd|1967|7|1|1970|5|3}} |झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले. | |- !९ | | scope="row" style="text-align:center" |[[B. N. Adarkar|बी.एन. अडारकर]] |४ मे, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ जून, १९७० |{{ayd|1970|5|4|1970|6|15}} |आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !१० | | scope="row" style="text-align:center" |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]] |१६ जून, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ मे, १९७५ |{{ayd|1970|6|16|1975|5|19}} |जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. | |- !११ | | scope="row" style="text-align:center" |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]] |१९ मे १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ ऑगस्ट १९७५ |{{ayd|1975|5|19|1975|8|19}} |अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. | |- !१२ | | scope="row" style="text-align:center" |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]] |२० ऑगस्ट १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २ मे १९७७ |{{ayd|1975|8|20|1977|5|2}} |राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली. | |- !१३ | | scope="row" style="text-align:center" | |३ मे १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० नोव्हेंबर १९७७ |{{ayd|1977|5|3|1977|11|30}} |नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले. | |- !१४ |[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[आय.जी. पटेल]] |१ डिसेंबर १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ सप्टेंबर १९८२ |{{ayd|1977|12|1|1982|9|15}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> | |- !१५ |[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[मनमोहन सिंग]] |१६ सप्टेंबर १९८२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १४ जानेवारी १९८५ |{{ayd|1982|9|16|1985|1|14}} |सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली. | |- !१६ | | scope="row" style="text-align:center" |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]] |१५ जानेवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ फेब्रुवारी १९८५ |{{ayd|1985|1|15|1985|2|4}} |आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते. | |- !१७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[R. N. Malhotra|आर. एन. मल्होत्रा]] |४ फेब्रुवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २२ डिसेंबर १९९० |{{ayd|1985|2|4|1990|12|22}} |मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले. | |- !१८ | | scope="row" style="text-align:center" |[[S. Venkitaramanan|एस. वेंकिटारमणन]] |२२ डिसेंबर १९९०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ डिसेंबर १९९२ |{{ayd|1990|12|22|1992|12|21}} |वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला. | |- !१९ |[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_"Fiscal_Policy_in_India"_(cropped).jpg|93x93अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[C. Rangarajan|सी. रंगराजन]] |२२ डिसेंबर १९९२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ नोव्हेंबर १९९७ |{{ayd|1992|12|22|1997|11|21}} |रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली. | |- !२० |[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बिमल जालान]] |२२ नोव्हेंबर १९९७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ६ सप्टेंबर २००३ |{{ayd|1997|11|22|2003|9|6}} |जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले. | |- !२१ |[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[वाय.व्ही. रेड्डी]] |६ सप्टेंबर २००३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ५ सप्टेंबर २००८ |{{ayd|2003|9|6|2008|9|5}} |रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले. | |- !२२ |[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Duvvuri Subbarao|डी. सुब्बाराव]] |५ सप्टेंबर २००८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१३ |{{ayd|2008|9|5|2013|9|4}} |सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले. | |- !२३ |[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[रघुराम राजन]] |४ सप्टेंबर २०१३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१६ |{{ayd|2013|9|4|2016|9|4}} |राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे. | |- !२४ |[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Urjit Patel|उर्जित पटेल]] |४ सप्टेंबर २०१६<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १० डिसेंबर २०१८ |{{ayd|2016|9|4|2018|12|11}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}</ref> <ref name="Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}</ref> |- !२५ |[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Shaktikanta Das|शक्तिकांत दास]] |१२ डिसेंबर २०१८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ११ डिसेंबर २०२४ |{{ayd|12 December 2018|11 December 2024}} |दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}</ref> |- !२६ |[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Sanjay Malhotra|संजय मल्होत्रा]] |११ डिसेंबर, २०२४<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ''पदस्थ'' |{{ayd|11 December 2024}} |मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}</ref> |} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] m30fsgeaqwmqa2r3hk3tnltv3ph2pzm 2708805 2708804 2026-09-09T16:50:34Z संतोष गोरे 135680 Restored revision 2708794 by [[Special:Contributions/संतोष गोरे|संतोष गोरे]] ([[User talk:संतोष गोरे|talk]]) (TwinkleGlobal) 2708805 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{infobox officeholder | post = Governor | body = the Reserve Bank of India | flag = Flag of India.svg | flag_size = 110px | flag_caption = [[Flag of India]] | insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]] | insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India | residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]] | incumbent = [[Sanjay Malhotra]] | image = Sanjay Malhotra RBI.jpg | incumbent_since = 11 December 2024 | term_length = 5 Years (max) | appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]] | member_of = Central Board of Directors<br>[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]<br>[[Strategic Policy Group]]<br>[[National Security Council (India)|National Security Council]]<br>[[Economic Intelligence Council]] | salary = {{INR convert|250000}} (per month) <br/> {{INR convert|3000000}} (per year) | formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}} | inaugural = Sir [[Osborne Smith]] | website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}} | reports_to = *[[Prime Minister of India]] *[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]] *[[Finance Minister of India|Finance Minister]] *[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]] | seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001 | constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]] | type = Chief Executive Officer | status = Head of RBI | deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]] | department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]<br>[[Reserve Bank of India]] | native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर }} ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरांची यादी == {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" style="text-align:center" ; ! data-sort-type="number" scope="col" | # !चित्र ! scope="col" width="135px" | नाव ! data-sort-type="date" scope="col" class="unsortable" width="135px" | कार्यकाळ ! scope="col" width="90px" | कार्यकाळाचा कालावधी ! scope="col" class="unsortable" | नोंदी<ref>{{Cite web |title=Governors |url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx |access-date=June 19, 2022 |publisher=[[Reserve Bank of India]]}}</ref> ! scope="col" class="unsortable" | संदर्भ |- !१ |[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99px]] | scope="row" style="text-align:center" ; | [[Osborne Smith]] |1 April 1935<br>—<br>30 June 1937 |{{ayd|1935|4|1|1937|6|30}} |स्मिथ हे ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[Imperial Bank of India|इम्पीरियल बँक ऑफ इंडिया]]चे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वी त्यांनी गव्हर्नरपदाचा राजीनामा दिला. |<ref>{{Cite book |last=Dadabhoy |first=Bakhtiar K. |title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History |date=2013 |publisher=Random House India |isbn=978-81-8400-476-2 |location=Noida |page=20}}</ref> |- !२ |[[File:Sir James Braid Taylor.jpg|82x82px]] | scope="row" style="text-align:center" ; | [[James Braid Taylor]] |1 July 1937<br>—<br>17 February 1943 |{{ayd|1937|7|1|1943|2|17}} |टेलर हे [[Indian Civil Service|ICS]] अधिकारी होते. त्यांनी रिझर्व्ह बँकेचे चलन नियंत्रक आणि [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] म्हणून काम केले होते. पदावर असतानाच त्यांचे निधन झाले. |<ref>{{Cite book |last=Saha |first=Siddhartha Sankar |title=Indian Financial Systems and Markets |date=2013 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-1-259-00500-8 |location=New Delhi |page=67}}</ref> |- !३ |[[File:CD Deshmukh (cropped).jpg|90x90px]] | scope="row" style="text-align:center" ; | [[C. D. Deshmukh]] |11 August 1943<br>—<br>30 June 1949 |{{ayd|1943|8|11|1949|6|30}} |देशमुख हे ICS अधिकारी होते. त्यांनी रिझर्व्ह बँकेचे [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] म्हणून काम केले होते. गव्हर्नरपद भूषवणारे ते पहिले भारतीय होते. त्यांच्या कार्यकाळात [[partition of India|भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता आणि दायित्वांचे विभाजन करण्यात आले. |- |४ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[K. G. Ambegaonkar]] |14 January 1957<br>—<br>28 February 1957 |{{ayd|1957|01|14|1957|02|28|df=y}} |अंबेगावकर हे [[Indian Civil Service|ICS]] अधिकारी होते. [[Finance Secretary (India)|अर्थ सचिव]] म्हणून काम केल्यानंतर ते RBIचे [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] झाले. [[Benegal Rama Rau]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. |- |५ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[P. C. Bhattacharya]] |1 March 1962<br>—<br>30 June 1967 |{{ayd|1962|3|1|1967|6|30}} |भट्टाचार्य हे [[Indian Audit and Accounts Service]]चे अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[List of chairmen of the State Bank of India|स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष]] म्हणून काम केले होते. |- |६ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[B. N. Adarkar]] |4 May 1970<br>—<br>15 June 1970 |{{ayd|1970|5|4|1970|6|15}} |आडारकर हे अर्थतज्ज्ञ होते. RBIचे [[List of deputy governors of the Reserve Bank of India|उपगव्हर्नर]] होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. |- |७ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[Sarukkai Jagannathan|S. Jagannathan]] |16 June 1970<br>—<br>19 May 1975 |{{ayd|1970|6|16|1975|5|19}} |जगन्नाथन हे [[Indian Civil Service|ICS]] अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[World Bank|जागतिक बँकेतील]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम केले होते. [[International Monetary Fund|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीतील]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी गव्हर्नरपदाचा राजीनामा दिला. |- |८ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[N. C. Sen Gupta]] |19 May 1975<br>—<br>19 August 1975 |{{ayd|1975|5|19|1975|8|19}} |गुप्ता यांनी अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम केले होते. |- |९ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[K. R. Puri]] |20 August 1975<br>—<br>2 May 1977 |{{ayd|1975|8|20|1977|5|2}} |पुरी यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[Life Insurance Corporation|लाइफ इन्शुरन्स कॉर्पोरेशन]]चे अध्यक्ष म्हणून काम केले होते. त्यांच्या गव्हर्नरपदाच्या काळात विविध [[Regional rural bank|प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची]] स्थापना झाली. |- |१० | scope="row" style="text-align:center" ; | [[M. Narasimham]] |3 May 1977<br>—<br>30 November 1977 |{{ayd|1977|5|3|1977|11|30}} |नरसिंहम हे RBIचे संशोधन अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागाचे अतिरिक्त सचिव म्हणून काम केले होते. गव्हर्नरपदापर्यंत पोहोचलेले ते एकमेव RBI ग्रेड B अधिकारी आहेत. |- |११ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[Amitav Ghosh (banker)|Amitav Ghosh]] |15 January 1985<br>—<br>4 February 1985 |{{ayd|1985|1|15|1985|2|4}} |घोष हे RBIचे उपगव्हर्नर होते. [[R. N. Malhotra]] यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत त्यांची अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती. |- |१२ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[R. N. Malhotra]] |4 February 1985<br>—<br>22 December 1990 |{{ayd|1985|2|4|1990|12|22}} |मल्होत्रा हे [[Indian Administrative Service|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[International Monetary Fund|IMF]]चे कार्यकारी संचालक म्हणून काम केले होते. त्यांच्या गव्हर्नरपदाच्या काळात [[Indira Gandhi Institute of Development Research|इंदिरा गांधी इन्स्टिट्यूट ऑफ डेव्हलपमेंट रिसर्च]]चे उद्घाटन झाले. |- |१३ | scope="row" style="text-align:center" ; | [[S. Venkitaramanan]] |22 December 1990<br>—<br>21 December 1992 |{{ayd|1990|12|22|1992|12|21}} |वेंकटरमणन हे IAS अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी [[Finance Secretary (India)|अर्थ सचिव]] म्हणून काम केले होते. त्यांच्या गव्हर्नरपदाच्या काळात भारताने IMFचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला. |} 9empujh3fx7d6328tsuunu1czbtxicq 2708806 2708805 2026-09-09T16:51:16Z संतोष गोरे 135680 2708806 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{infobox officeholder | post = Governor | body = the Reserve Bank of India | flag = Flag of India.svg | flag_size = 110px | flag_caption = [[Flag of India]] | insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]] | insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India | residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]] | incumbent = [[Sanjay Malhotra]] | image = Sanjay Malhotra RBI.jpg | incumbent_since = 11 December 2024 | term_length = 5 Years (max) | appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]] | member_of = Central Board of Directors<br>[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]<br>[[Strategic Policy Group]]<br>[[National Security Council (India)|National Security Council]]<br>[[Economic Intelligence Council]] | salary = {{INR convert|250000}} (per month) <br/> {{INR convert|3000000}} (per year) | formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}} | inaugural = Sir [[Osborne Smith]] | website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}} | reports_to = *[[Prime Minister of India]] *[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]] *[[Finance Minister of India|Finance Minister]] *[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]] | seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001 | constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]] | type = Chief Executive Officer | status = Head of RBI | deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]] | department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]<br>[[Reserve Bank of India]] | native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर }} ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरांची यादी == {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" style="text-align:center" ! data-sort-type="number" scope="col" |अ. क्र. !चित्र ! scope="col" width="135px" |नाव ! class="unsortable" data-sort-type="date" scope="col" width="135px" |कालावधी ! scope="col" width="90px" |कार्यकाळाचा कालावधी ! class="unsortable" scope="col" |टीपा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> ! class="unsortable" scope="col" |संदर्भ |- !१ |[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]] |१ एप्रिल १९३५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून १९३७ |{{ayd|1935|4|1|1937|6|30}} |स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}</ref> |- !२ |[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[जेम्स ब्रेड टेलर]] |१ जुलै १९३७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १७ फेब्रुवारी १९४३ |{{ayd|1937|7|1|1943|2|17}} |टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}</ref> |- !३ |[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[सी.डी. देशमुख]] |११ ऑगस्ट, १९४३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून, १९४९ |{{ayd|1943|8|11|1949|6|30}} |देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली. | |- !४ |[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बेनेगल रामा राव]] |१ जुलै, १९४९<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १४ जानेवारी, १९५७ |{{ayd|1949|7|1|1957|1|14}} |राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. | |- !५ | | scope="row" style="text-align:center" |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]] |१४ जानेवारी, १९५७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २८ फेब्रुवारी, १९५७ |{{ayd|1957|01|14|1957|02|28|df=y}} |आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !६ |[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]] |१ मार्च, १९५७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २८ फेब्रुवारी, १९६२ |{{ayd|1957|3|1|1962|2|28}} |अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली. | |- !७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[पी.सी. भट्टाचार्य]] |१ मार्च, १९६२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून, १९६७ |{{ayd|1962|3|1|1967|6|30}} |भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. | |- !८ |[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]] |१ जुलै, १९६७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३ मे, १९७० |{{ayd|1967|7|1|1970|5|3}} |झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले. | |- !९ | | scope="row" style="text-align:center" |[[B. N. Adarkar|बी.एन. अडारकर]] |४ मे, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ जून, १९७० |{{ayd|1970|5|4|1970|6|15}} |आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !१० | | scope="row" style="text-align:center" |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]] |१६ जून, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ मे, १९७५ |{{ayd|1970|6|16|1975|5|19}} |जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. | |- !११ | | scope="row" style="text-align:center" |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]] |१९ मे १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ ऑगस्ट १९७५ |{{ayd|1975|5|19|1975|8|19}} |अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. | |- !१२ | | scope="row" style="text-align:center" |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]] |२० ऑगस्ट १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २ मे १९७७ |{{ayd|1975|8|20|1977|5|2}} |राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली. | |- !१३ | | scope="row" style="text-align:center" | |३ मे १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० नोव्हेंबर १९७७ |{{ayd|1977|5|3|1977|11|30}} |नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले. | |- !१४ |[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[आय.जी. पटेल]] |१ डिसेंबर १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ सप्टेंबर १९८२ |{{ayd|1977|12|1|1982|9|15}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> | |- !१५ |[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[मनमोहन सिंग]] |१६ सप्टेंबर १९८२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १४ जानेवारी १९८५ |{{ayd|1982|9|16|1985|1|14}} |सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली. | |- !१६ | | scope="row" style="text-align:center" |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]] |१५ जानेवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ फेब्रुवारी १९८५ |{{ayd|1985|1|15|1985|2|4}} |आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते. | |- !१७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[R. N. Malhotra|आर. एन. मल्होत्रा]] |४ फेब्रुवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २२ डिसेंबर १९९० |{{ayd|1985|2|4|1990|12|22}} |मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले. | |- !१८ | | scope="row" style="text-align:center" |[[S. Venkitaramanan|एस. वेंकिटारमणन]] |२२ डिसेंबर १९९०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ डिसेंबर १९९२ |{{ayd|1990|12|22|1992|12|21}} |वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला. | |- !१९ |[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_"Fiscal_Policy_in_India"_(cropped).jpg|93x93अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[C. Rangarajan|सी. रंगराजन]] |२२ डिसेंबर १९९२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ नोव्हेंबर १९९७ |{{ayd|1992|12|22|1997|11|21}} |रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली. | |- !२० |[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बिमल जालान]] |२२ नोव्हेंबर १९९७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ६ सप्टेंबर २००३ |{{ayd|1997|11|22|2003|9|6}} |जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले. | |- !२१ |[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[वाय.व्ही. रेड्डी]] |६ सप्टेंबर २००३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ५ सप्टेंबर २००८ |{{ayd|2003|9|6|2008|9|5}} |रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले. | |- !२२ |[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Duvvuri Subbarao|डी. सुब्बाराव]] |५ सप्टेंबर २००८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१३ |{{ayd|2008|9|5|2013|9|4}} |सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले. | |- !२३ |[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[रघुराम राजन]] |४ सप्टेंबर २०१३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१६ |{{ayd|2013|9|4|2016|9|4}} |राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे. | |- !२४ |[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Urjit Patel|उर्जित पटेल]] |४ सप्टेंबर २०१६<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १० डिसेंबर २०१८ |{{ayd|2016|9|4|2018|12|11}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}</ref> <ref name="Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}</ref> |- !२५ |[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Shaktikanta Das|शक्तिकांत दास]] |१२ डिसेंबर २०१८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ११ डिसेंबर २०२४ |{{ayd|12 December 2018|11 December 2024}} |दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}</ref> |- !२६ |[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Sanjay Malhotra|संजय मल्होत्रा]] |११ डिसेंबर, २०२४<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ''पदस्थ'' |{{ayd|11 December 2024}} |मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}</ref> |} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] gl040bef5uzk3tq3udpr1whtlw7oehh 2708807 2708806 2026-09-09T16:52:14Z संतोष गोरे 135680 2708807 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{infobox officeholder | post = Governor | body = the Reserve Bank of India | flag = Flag of India.svg | flag_size = 110px | flag_caption = [[Flag of India]] | insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]] | insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India | residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]] | incumbent = [[Sanjay Malhotra]] | image = Sanjay Malhotra RBI.jpg | incumbent_since = 11 December 2024 | term_length = 5 Years (max) | appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]] | member_of = Central Board of Directors<br>[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]<br>[[Strategic Policy Group]]<br>[[National Security Council (India)|National Security Council]]<br>[[Economic Intelligence Council]] | salary = {{INR convert|250000}} (per month) <br/> {{INR convert|3000000}} (per year) | formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}} | inaugural = Sir [[Osborne Smith]] | website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}} | reports_to = *[[Prime Minister of India]] *[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]] *[[Finance Minister of India|Finance Minister]] *[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]] | seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001 | constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]] | type = Chief Executive Officer | status = Head of RBI | deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]] | department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]<br>[[Reserve Bank of India]] | native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर }} ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरांची यादी == {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" style="text-align:center" ! data-sort-type="number" scope="col" |अ. क्र. !चित्र ! scope="col" width="135px" |नाव ! class="unsortable" data-sort-type="date" scope="col" width="135px" |कालावधी ! scope="col" width="90px" |कार्यकाळाचा कालावधी ! class="unsortable" scope="col" |टीपा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> ! class="unsortable" scope="col" |संदर्भ |- !१ |[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]] |१ एप्रिल १९३५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून १९३७ |{{ayd|1935|4|1|1937|6|30}} |स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}</ref> |- !२ |[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[जेम्स ब्रेड टेलर]] |१ जुलै १९३७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १७ फेब्रुवारी १९४३ |{{ayd|1937|7|1|1943|2|17}} |टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}</ref> |- !३ |[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[सी.डी. देशमुख]] |११ ऑगस्ट, १९४३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून, १९४९ |{{ayd|1943|8|11|1949|6|30}} |देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली. | |- !४ |[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बेनेगल रामा राव]] |१ जुलै, १९४९<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १४ जानेवारी, १९५७ |{{ayd|1949|7|1|1957|1|14}} |राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. | |- !५ | | scope="row" style="text-align:center" |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]] |१४ जानेवारी, १९५७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २८ फेब्रुवारी, १९५७ |{{ayd|1957|01|14|1957|02|28|df=y}} |आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !६ |[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]] |१ मार्च, १९५७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २८ फेब्रुवारी, १९६२ |{{ayd|1957|3|1|1962|2|28}} |अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली. | |- !७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[पी.सी. भट्टाचार्य]] |१ मार्च, १९६२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून, १९६७ |{{ayd|1962|3|1|1967|6|30}} |भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. | |- !८ |[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]] |१ जुलै, १९६७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३ मे, १९७० |{{ayd|1967|7|1|1970|5|3}} |झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले. | |- !९ | | scope="row" style="text-align:center" |[[B. N. Adarkar|बी.एन. अडारकर]] |४ मे, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ जून, १९७० |{{ayd|1970|5|4|1970|6|15}} |आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !१० | | scope="row" style="text-align:center" |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]] |१६ जून, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ मे, १९७५ |{{ayd|1970|6|16|1975|5|19}} |जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. | |- !११ | | scope="row" style="text-align:center" |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]] |१९ मे १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ ऑगस्ट १९७५ |{{ayd|1975|5|19|1975|8|19}} |अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. | |- !१२ | | scope="row" style="text-align:center" |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]] |२० ऑगस्ट १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २ मे १९७७ |{{ayd|1975|8|20|1977|5|2}} |राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली. | |- !१३ | | scope="row" style="text-align:center" | |३ मे १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० नोव्हेंबर १९७७ |{{ayd|1977|5|3|1977|11|30}} |नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले. | |- !१४ |[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[आय.जी. पटेल]] |१ डिसेंबर १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ सप्टेंबर १९८२ |{{ayd|1977|12|1|1982|9|15}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> | |- !१५ |[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[मनमोहन सिंग]] |१६ सप्टेंबर १९८२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १४ जानेवारी १९८५ |{{ayd|1982|9|16|1985|1|14}} |सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली. | |- !१६ | | scope="row" style="text-align:center" |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]] |१५ जानेवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ फेब्रुवारी १९८५ |{{ayd|1985|1|15|1985|2|4}} |आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते. | |- !१७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[R. N. Malhotra|आर. एन. मल्होत्रा]] |४ फेब्रुवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २२ डिसेंबर १९९० |{{ayd|1985|2|4|1990|12|22}} |मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले. | |- !१८ | | scope="row" style="text-align:center" |[[S. Venkitaramanan|एस. वेंकिटारमणन]] |२२ डिसेंबर १९९०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ डिसेंबर १९९२ |{{ayd|1990|12|22|1992|12|21}} |वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला. | |- !१९ |[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_"Fiscal_Policy_in_India"_(cropped).jpg|93x93अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[C. Rangarajan|सी. रंगराजन]] |२२ डिसेंबर १९९२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ नोव्हेंबर १९९७ |{{ayd|1992|12|22|1997|11|21}} |रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली. | |- !२० |[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बिमल जालान]] |२२ नोव्हेंबर १९९७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ६ सप्टेंबर २००३ |{{ayd|1997|11|22|2003|9|6}} |जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले. | |- !२१ |[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[वाय.व्ही. रेड्डी]] |६ सप्टेंबर २००३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ५ सप्टेंबर २००८ |{{ayd|2003|9|6|2008|9|5}} |रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले. | |- !२२ |[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Duvvuri Subbarao|डी. सुब्बाराव]] |५ सप्टेंबर २००८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१३ |{{ayd|2008|9|5|2013|9|4}} |सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले. | |- !२३ |[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[रघुराम राजन]] |४ सप्टेंबर २०१३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१६ |{{ayd|2013|9|4|2016|9|4}} |राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे. | |- !२४ |[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Urjit Patel|उर्जित पटेल]] |४ सप्टेंबर २०१६<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १० डिसेंबर २०१८ |{{ayd|2016|9|4|2018|12|11}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}</ref> <ref name="Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}</ref> |- !२५ |[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Shaktikanta Das|शक्तिकांत दास]] |१२ डिसेंबर २०१८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ११ डिसेंबर २०२४ |{{ayd|12 December 2018|11 December 2024}} |दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}</ref> |- !२६ |[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Sanjay Malhotra|संजय मल्होत्रा]] |११ डिसेंबर, २०२४<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ''पदस्थ'' |{{ayd|11 December 2024}} |मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] tj081nj9c8qpoams9pk3wv1y8g6yzqx 2708875 2708807 2026-09-10T02:24:15Z संतोष गोरे 135680 /* गव्हर्नरांची यादी */ 2708875 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{infobox officeholder | post = Governor | body = the Reserve Bank of India | flag = Flag of India.svg | flag_size = 110px | flag_caption = [[Flag of India]] | insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]] | insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India | residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]] | incumbent = [[Sanjay Malhotra]] | image = Sanjay Malhotra RBI.jpg | incumbent_since = 11 December 2024 | term_length = 5 Years (max) | appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]] | member_of = Central Board of Directors<br>[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]<br>[[Strategic Policy Group]]<br>[[National Security Council (India)|National Security Council]]<br>[[Economic Intelligence Council]] | salary = {{INR convert|250000}} (per month) <br/> {{INR convert|3000000}} (per year) | formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}} | inaugural = Sir [[Osborne Smith]] | website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}} | reports_to = *[[Prime Minister of India]] *[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]] *[[Finance Minister of India|Finance Minister]] *[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]] | seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001 | constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]] | type = Chief Executive Officer | status = Head of RBI | deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]] | department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]<br>[[Reserve Bank of India]] | native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर }} ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरांची यादी == {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" style="text-align:center" ! data-sort-type="number" scope="col" |अ. क्र. !चित्र ! scope="col" width="135px" |नाव ! class="unsortable" data-sort-type="date" scope="col" width="135px" |कालावधी ! scope="col" width="90px" |कार्यकाळाचा कालावधी ! class="unsortable" scope="col" |टीपा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> ! class="unsortable" scope="col" |संदर्भ |- !१ |[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]] |१ एप्रिल १९३५ <br/> — <br/>३० जून १९३७ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1935|4|1|1937|6|30}} |स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}</ref> |- !२ |[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[जेम्स ब्रेड टेलर]] |१ जुलै १९३७<br /> —<br /> १७ फेब्रुवारी १९४३ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1937|7|1|1943|2|17}} |टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}</ref> |- !३ |[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[सी.डी. देशमुख]] |११ ऑगस्ट, १९४३<br /> — <br /> ३० जून, १९४९ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1943|8|11|1949|6|30}} |देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली. | |- !४ |[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बेनेगल रामा राव]] |१ जुलै, १९४९<br /> — <br /> १४ जानेवारी, १९५७ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1949|7|1|1957|1|14}} |राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. | |- !५ | | scope="row" style="text-align:center" |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]] |१४ जानेवारी, १९५७<br /> — <br /> २८ फेब्रुवारी, १९५७ |{{ayd|1957|01|14|1957|02|28|df=y}} |आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !६ |[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]] |१ मार्च, १९५७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २८ फेब्रुवारी, १९६२ |{{ayd|1957|3|1|1962|2|28}} |अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली. | |- !७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[पी.सी. भट्टाचार्य]] |१ मार्च, १९६२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून, १९६७ |{{ayd|1962|3|1|1967|6|30}} |भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. | |- !८ |[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]] |१ जुलै, १९६७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३ मे, १९७० |{{ayd|1967|7|1|1970|5|3}} |झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले. | |- !९ | | scope="row" style="text-align:center" |[[B. N. Adarkar|बी.एन. अडारकर]] |४ मे, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ जून, १९७० |{{ayd|1970|5|4|1970|6|15}} |आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !१० | | scope="row" style="text-align:center" |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]] |१६ जून, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ मे, १९७५ |{{ayd|1970|6|16|1975|5|19}} |जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. | |- !११ | | scope="row" style="text-align:center" |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]] |१९ मे १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ ऑगस्ट १९७५ |{{ayd|1975|5|19|1975|8|19}} |अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. | |- !१२ | | scope="row" style="text-align:center" |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]] |२० ऑगस्ट १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २ मे १९७७ |{{ayd|1975|8|20|1977|5|2}} |राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली. | |- !१३ | | scope="row" style="text-align:center" | |३ मे १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० नोव्हेंबर १९७७ |{{ayd|1977|5|3|1977|11|30}} |नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले. | |- !१४ |[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[आय.जी. पटेल]] |१ डिसेंबर १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ सप्टेंबर १९८२ |{{ayd|1977|12|1|1982|9|15}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> | |- !१५ |[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[मनमोहन सिंग]] |१६ सप्टेंबर १९८२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १४ जानेवारी १९८५ |{{ayd|1982|9|16|1985|1|14}} |सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली. | |- !१६ | | scope="row" style="text-align:center" |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]] |१५ जानेवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ फेब्रुवारी १९८५ |{{ayd|1985|1|15|1985|2|4}} |आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते. | |- !१७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[R. N. Malhotra|आर. एन. मल्होत्रा]] |४ फेब्रुवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २२ डिसेंबर १९९० |{{ayd|1985|2|4|1990|12|22}} |मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले. | |- !१८ | | scope="row" style="text-align:center" |[[S. Venkitaramanan|एस. वेंकिटारमणन]] |२२ डिसेंबर १९९०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ डिसेंबर १९९२ |{{ayd|1990|12|22|1992|12|21}} |वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला. | |- !१९ |[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_"Fiscal_Policy_in_India"_(cropped).jpg|93x93अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[C. Rangarajan|सी. रंगराजन]] |२२ डिसेंबर १९९२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ नोव्हेंबर १९९७ |{{ayd|1992|12|22|1997|11|21}} |रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली. | |- !२० |[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बिमल जालान]] |२२ नोव्हेंबर १९९७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ६ सप्टेंबर २००३ |{{ayd|1997|11|22|2003|9|6}} |जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले. | |- !२१ |[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[वाय.व्ही. रेड्डी]] |६ सप्टेंबर २००३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ५ सप्टेंबर २००८ |{{ayd|2003|9|6|2008|9|5}} |रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले. | |- !२२ |[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Duvvuri Subbarao|डी. सुब्बाराव]] |५ सप्टेंबर २००८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१३ |{{ayd|2008|9|5|2013|9|4}} |सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले. | |- !२३ |[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[रघुराम राजन]] |४ सप्टेंबर २०१३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१६ |{{ayd|2013|9|4|2016|9|4}} |राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे. | |- !२४ |[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Urjit Patel|उर्जित पटेल]] |४ सप्टेंबर २०१६<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १० डिसेंबर २०१८ |{{ayd|2016|9|4|2018|12|11}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}</ref> <ref name="Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}</ref> |- !२५ |[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Shaktikanta Das|शक्तिकांत दास]] |१२ डिसेंबर २०१८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ११ डिसेंबर २०२४ |{{ayd|12 December 2018|11 December 2024}} |दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}</ref> |- !२६ |[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Sanjay Malhotra|संजय मल्होत्रा]] |११ डिसेंबर, २०२४<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ''पदस्थ'' |{{ayd|11 December 2024}} |मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] ie4qbb089v6nby691c6eagtj4n2714n 2708876 2708875 2026-09-10T02:31:55Z संतोष गोरे 135680 2708876 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{infobox officeholder | post = Governor | body = the Reserve Bank of India | flag = Flag of India.svg | flag_size = 110px | flag_caption = [[Flag of India]] | insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]] | insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India | residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]] | incumbent = [[Sanjay Malhotra]] | image = Sanjay Malhotra RBI.jpg | incumbent_since = 11 December 2024 | term_length = 5 Years (max) | appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]] | member_of = Central Board of Directors<br>[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]<br>[[Strategic Policy Group]]<br>[[National Security Council (India)|National Security Council]]<br>[[Economic Intelligence Council]] | salary = {{INR convert|250000}} (per month) <br/> {{INR convert|3000000}} (per year) | formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}} | inaugural = Sir [[Osborne Smith]] | website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}} | reports_to = *[[Prime Minister of India]] *[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]] *[[Finance Minister of India|Finance Minister]] *[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]] | seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001 | constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]] | type = Chief Executive Officer | status = Head of RBI | deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]] | department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]<br>[[Reserve Bank of India]] | native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर }} ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरांची यादी == {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" style="text-align:center" ! data-sort-type="number" scope="col" |अ. क्र. !चित्र ! scope="col" width="135px" |नाव ! class="unsortable" data-sort-type="date" scope="col" width="135px" |कालावधी ! scope="col" width="90px" |कार्यकाळाचा कालावधी ! class="unsortable" scope="col" |टीपा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> ! class="unsortable" scope="col" |संदर्भ |- !१ |[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]] |१ एप्रिल १९३५ <br/> — <br/>३० जून १९३७ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1935|4|1|1937|6|30}} |स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}</ref> |- !२ |[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[जेम्स ब्रेड टेलर]] |१ जुलै १९३७<br /> —<br /> १७ फेब्रुवारी १९४३ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1937|7|1|1943|2|17}} |टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}</ref> |- !३ |[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[सी.डी. देशमुख]] |११ ऑगस्ट, १९४३<br /> — <br /> ३० जून, १९४९ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1943|8|11|1949|6|30}} |देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली. | |- !४ |[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बेनेगल रामा राव]] |१ जुलै, १९४९<br /> — <br /> १४ जानेवारी, १९५७ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1949|7|1|1957|1|14}} |राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. | |- !५ | | scope="row" style="text-align:center" |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]] |१४ जानेवारी, १९५७<br /> — <br /> २८ फेब्रुवारी, १९५७ |{{ayd|1957|01|14|1957|02|28|df=y}} |आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !६ |[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]] |१ मार्च, १९५७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २८ फेब्रुवारी, १९६२ |{{ayd|1957|3|1|1962|2|28}} |अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली. | |- !७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[पी.सी. भट्टाचार्य]] |१ मार्च, १९६२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून, १९६७ |{{ayd|1962|3|1|1967|6|30}} |भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. | |- !८ |[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]] |१ जुलै, १९६७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३ मे, १९७० |{{ayd|1967|7|1|1970|5|3}} |झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले. | |- !९ | | scope="row" style="text-align:center" |[[B. N. Adarkar|बी.एन. अडारकर]] |४ मे, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ जून, १९७० |{{ayd|1970|5|4|1970|6|15}} |आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !१० | | scope="row" style="text-align:center" |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]] |१६ जून, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ मे, १९७५ |{{ayd|1970|6|16|1975|5|19}} |जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. | |- !११ | | scope="row" style="text-align:center" |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]] |१९ मे १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ ऑगस्ट १९७५ |{{ayd|1975|5|19|1975|8|19}} |अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. | |- !१२ | | scope="row" style="text-align:center" |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]] |२० ऑगस्ट १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २ मे १९७७ |{{ayd|1975|8|20|1977|5|2}} |राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली. | |- !१३ | | scope="row" style="text-align:center" | |३ मे १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० नोव्हेंबर १९७७ |{{ayd|1977|5|3|1977|11|30}} |नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले. | |- !१४ |[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[आय.जी. पटेल]] |१ डिसेंबर १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ सप्टेंबर १९८२ |{{ayd|1977|12|1|1982|9|15}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> | |- !१५ |[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[मनमोहन सिंग]] |१६ सप्टेंबर १९८२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १४ जानेवारी १९८५ |{{ayd|1982|9|16|1985|1|14}} |सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली. | |- !१६ | | scope="row" style="text-align:center" |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]] |१५ जानेवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ फेब्रुवारी १९८५ |{{ayd|1985|1|15|1985|2|4}} |आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते. | |- !१७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[आर. एन. मल्होत्रा]] |४ फेब्रुवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २२ डिसेंबर १९९० |{{ayd|1985|2|4|1990|12|22}} |मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले. | |- !१८ | | scope="row" style="text-align:center" |[[एस. व्यंकिटरामनन]] |२२ डिसेंबर १९९०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ डिसेंबर १९९२ |{{ayd|1990|12|22|1992|12|21}} |वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला. | |- !१९ |[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_"Fiscal_Policy_in_India"_(cropped).jpg|93x93अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[सी. रंगराजन]] |२२ डिसेंबर १९९२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ नोव्हेंबर १९९७ |{{ayd|1992|12|22|1997|11|21}} |रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली. | |- !२० |[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बिमल जालान]] |२२ नोव्हेंबर १९९७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ६ सप्टेंबर २००३ |{{ayd|1997|11|22|2003|9|6}} |जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले. | |- !२१ |[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[वाय.व्ही. रेड्डी]] |६ सप्टेंबर २००३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ५ सप्टेंबर २००८ |{{ayd|2003|9|6|2008|9|5}} |रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले. | |- !२२ |[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[डी. सुब्बाराव]] |५ सप्टेंबर २००८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१३ |{{ayd|2008|9|5|2013|9|4}} |सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले. | |- !२३ |[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[रघुराम राजन]] |४ सप्टेंबर २०१३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१६ |{{ayd|2013|9|4|2016|9|4}} |राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे. | |- !२४ |[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[उर्जीत पटेल]] |४ सप्टेंबर २०१६<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १० डिसेंबर २०१८ |{{ayd|2016|9|4|2018|12|11}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}</ref> <ref name="Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}</ref> |- !२५ |[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[शक्तिकांत दास]] |१२ डिसेंबर २०१८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ११ डिसेंबर २०२४ |{{ayd|12 December 2018|11 December 2024}} |दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}</ref> |- !२६ |[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" [[संजय मल्होत्रा]] |११ डिसेंबर, २०२४<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ''पदस्थ'' |{{ayd|11 December 2024}} |मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] qiwwn68ldfgd4z6g1t1cnz36hcdne2v 2708878 2708876 2026-09-10T02:35:53Z संतोष गोरे 135680 2708878 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{infobox officeholder | post = Governor | body = the Reserve Bank of India | flag = Flag of India.svg | flag_size = 110px | flag_caption = [[Flag of India]] | insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]] | insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India | residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]] | incumbent = [[Sanjay Malhotra]] | image = Sanjay Malhotra RBI.jpg | incumbent_since = 11 December 2024 | term_length = 5 Years (max) | appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]] | member_of = Central Board of Directors<br>[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]<br>[[Strategic Policy Group]]<br>[[National Security Council (India)|National Security Council]]<br>[[Economic Intelligence Council]] | salary = {{INR convert|250000}} (per month) <br/> {{INR convert|3000000}} (per year) | formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}} | inaugural = Sir [[Osborne Smith]] | website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}} | reports_to = *[[Prime Minister of India]] *[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]] *[[Finance Minister of India|Finance Minister]] *[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]] | seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001 | constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]] | type = Chief Executive Officer | status = Head of RBI | deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]] | department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]<br>[[Reserve Bank of India]] | native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर }} ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरांची यादी == {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" style="text-align:center" ! data-sort-type="number" scope="col" |अ. क्र. !चित्र ! scope="col" width="135px" |नाव ! class="unsortable" data-sort-type="date" scope="col" width="135px" |कालावधी ! scope="col" width="90px" |कार्यकाळाचा कालावधी ! class="unsortable" scope="col" |टीपा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> ! class="unsortable" scope="col" |संदर्भ |- !१ |[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]] |१ एप्रिल १९३५ <br/> — <br/>३० जून १९३७ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1935|4|1|1937|6|30}} |स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}</ref> |- !२ |[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[जेम्स ब्रेड टेलर]] |१ जुलै १९३७<br /> —<br /> १७ फेब्रुवारी १९४३ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1937|7|1|1943|2|17}} |टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}</ref> |- !३ |[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[सी.डी. देशमुख]] |११ ऑगस्ट, १९४३<br /> — <br /> ३० जून, १९४९ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1943|8|11|1949|6|30}} |देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली. | |- !४ |[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बेनेगल रामा राव]] |१ जुलै, १९४९<br /> — <br /> १४ जानेवारी, १९५७ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1949|7|1|1957|1|14}} |राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. | |- !५ | | scope="row" style="text-align:center" |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]] |१४ जानेवारी, १९५७<br /> — <br /> २८ फेब्रुवारी, १९५७ |{{ayd|1957|01|14|1957|02|28|df=y}} |आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !६ |[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]] |१ मार्च, १९५७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २८ फेब्रुवारी, १९६२ |{{ayd|1957|3|1|1962|2|28}} |अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली. | |- !७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[पी.सी. भट्टाचार्य]] |१ मार्च, १९६२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून, १९६७ |{{ayd|1962|3|1|1967|6|30}} |भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. | |- !८ |[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]] |१ जुलै, १९६७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३ मे, १९७० |{{ayd|1967|7|1|1970|5|3}} |झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले. | |- !९ | | scope="row" style="text-align:center" |[[भास्कर एन. आडारकर]] |४ मे, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ जून, १९७० |{{ayd|1970|5|4|1970|6|15}} |आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !१० | | scope="row" style="text-align:center" |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]] |१६ जून, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ मे, १९७५ |{{ayd|1970|6|16|1975|5|19}} |जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. | |- !११ | | scope="row" style="text-align:center" |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]] |१९ मे १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ ऑगस्ट १९७५ |{{ayd|1975|5|19|1975|8|19}} |अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. | |- !१२ | | scope="row" style="text-align:center" |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]] |२० ऑगस्ट १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २ मे १९७७ |{{ayd|1975|8|20|1977|5|2}} |राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली. | |- !१३ | | scope="row" style="text-align:center" | |३ मे १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० नोव्हेंबर १९७७ |{{ayd|1977|5|3|1977|11|30}} |नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले. | |- !१४ |[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[आय.जी. पटेल]] |१ डिसेंबर १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ सप्टेंबर १९८२ |{{ayd|1977|12|1|1982|9|15}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> | |- !१५ |[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[मनमोहन सिंग]] |१६ सप्टेंबर १९८२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १४ जानेवारी १९८५ |{{ayd|1982|9|16|1985|1|14}} |सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली. | |- !१६ | | scope="row" style="text-align:center" |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]] |१५ जानेवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ फेब्रुवारी १९८५ |{{ayd|1985|1|15|1985|2|4}} |आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते. | |- !१७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[आर. एन. मल्होत्रा]] |४ फेब्रुवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २२ डिसेंबर १९९० |{{ayd|1985|2|4|1990|12|22}} |मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले. | |- !१८ | | scope="row" style="text-align:center" |[[एस. व्यंकिटरामनन]] |२२ डिसेंबर १९९०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ डिसेंबर १९९२ |{{ayd|1990|12|22|1992|12|21}} |वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला. | |- !१९ |[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_"Fiscal_Policy_in_India"_(cropped).jpg|93x93अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[सी. रंगराजन]] |२२ डिसेंबर १९९२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ नोव्हेंबर १९९७ |{{ayd|1992|12|22|1997|11|21}} |रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली. | |- !२० |[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बिमल जालान]] |२२ नोव्हेंबर १९९७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ६ सप्टेंबर २००३ |{{ayd|1997|11|22|2003|9|6}} |जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले. | |- !२१ |[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[वाय.व्ही. रेड्डी]] |६ सप्टेंबर २००३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ५ सप्टेंबर २००८ |{{ayd|2003|9|6|2008|9|5}} |रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले. | |- !२२ |[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[डी. सुब्बाराव]] |५ सप्टेंबर २००८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१३ |{{ayd|2008|9|5|2013|9|4}} |सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले. | |- !२३ |[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[रघुराम राजन]] |४ सप्टेंबर २०१३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१६ |{{ayd|2013|9|4|2016|9|4}} |राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे. | |- !२४ |[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[उर्जीत पटेल]] |४ सप्टेंबर २०१६<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १० डिसेंबर २०१८ |{{ayd|2016|9|4|2018|12|11}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}</ref> <ref name="Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}</ref> |- !२५ |[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[शक्तिकांत दास]] |१२ डिसेंबर २०१८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ११ डिसेंबर २०२४ |{{ayd|12 December 2018|11 December 2024}} |दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}</ref> |- !२६ |[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[संजय मल्होत्रा]] |११ डिसेंबर, २०२४<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ''पदस्थ'' |{{ayd|11 December 2024}} |मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] 327qvgf04pe69zorsd5ei19fzr06ovt 2708933 2708878 2026-09-10T07:19:40Z संतोष गोरे 135680 /* गव्हर्नरांची यादी */ 2708933 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{infobox officeholder | post = Governor | body = the Reserve Bank of India | flag = Flag of India.svg | flag_size = 110px | flag_caption = [[Flag of India]] | insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]] | insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India | residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]] | incumbent = [[Sanjay Malhotra]] | image = Sanjay Malhotra RBI.jpg | incumbent_since = 11 December 2024 | term_length = 5 Years (max) | appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]] | member_of = Central Board of Directors<br>[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]<br>[[Strategic Policy Group]]<br>[[National Security Council (India)|National Security Council]]<br>[[Economic Intelligence Council]] | salary = {{INR convert|250000}} (per month) <br/> {{INR convert|3000000}} (per year) | formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}} | inaugural = Sir [[Osborne Smith]] | website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}} | reports_to = *[[Prime Minister of India]] *[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]] *[[Finance Minister of India|Finance Minister]] *[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]] | seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001 | constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]] | type = Chief Executive Officer | status = Head of RBI | deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]] | department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]<br>[[Reserve Bank of India]] | native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर }} ''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.<ref>{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.<ref>{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref> १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.<ref>{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}</ref> ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.<ref>{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == नेमणूक == आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.<ref>{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या == आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.<ref>{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&reg=3&lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}</ref> गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे<ref>{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref>, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}</ref> आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.<ref>{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}</ref> याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.<ref>{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}</ref> == गव्हर्नरांची यादी == {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" style="text-align:center" ! data-sort-type="number" scope="col" |अ. क्र. ! छायाचित्र ! scope="col" width="135px" |नाव ! class="unsortable" data-sort-type="date" scope="col" width="135px" |कालावधी ! scope="col" width="90px" |कार्यकाळाचा कालावधी ! class="unsortable" scope="col" |टीपा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> ! class="unsortable" scope="col" |संदर्भ |- !१ |[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]] |१ एप्रिल १९३५ <br/> — <br/>३० जून १९३७ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1935|4|1|1937|6|30}} |स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}</ref> |- !२ |[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[जेम्स ब्रेड टेलर]] |१ जुलै १९३७<br /> —<br /> १७ फेब्रुवारी १९४३ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1937|7|1|1943|2|17}} |टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}</ref> |- !३ |[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[सी.डी. देशमुख]] |११ ऑगस्ट, १९४३<br /> — <br /> ३० जून, १९४९ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1943|8|11|1949|6|30}} |देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली. | |- !४ |[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बेनेगल रामा राव]] |१ जुलै, १९४९<br /> — <br /> १४ जानेवारी, १९५७ |{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1949|7|1|1957|1|14}} |राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला. | |- !५ | | scope="row" style="text-align:center" |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]] |१४ जानेवारी, १९५७<br /> — <br /> २८ फेब्रुवारी, १९५७ |{{ayd|1957|01|14|1957|02|28|df=y}} |आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !६ |[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]] |१ मार्च, १९५७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २८ फेब्रुवारी, १९६२ |{{ayd|1957|3|1|1962|2|28}} |अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली. | |- !७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[पी.सी. भट्टाचार्य]] |१ मार्च, १९६२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० जून, १९६७ |{{ayd|1962|3|1|1967|6|30}} |भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. | |- !८ |[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]] |१ जुलै, १९६७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३ मे, १९७० |{{ayd|1967|7|1|1970|5|3}} |झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले. | |- !९ | | scope="row" style="text-align:center" |[[भास्कर एन. आडारकर]] |४ मे, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ जून, १९७० |{{ayd|1970|5|4|1970|6|15}} |आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. | |- !१० | | scope="row" style="text-align:center" |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]] |१६ जून, १९७०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ मे, १९७५ |{{ayd|1970|6|16|1975|5|19}} |जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. | |- !११ | | scope="row" style="text-align:center" |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]] |१९ मे १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १९ ऑगस्ट १९७५ |{{ayd|1975|5|19|1975|8|19}} |अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. | |- !१२ | | scope="row" style="text-align:center" |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]] |२० ऑगस्ट १९७५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २ मे १९७७ |{{ayd|1975|8|20|1977|5|2}} |राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली. | |- !१३ | | scope="row" style="text-align:center" | |३ मे १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ३० नोव्हेंबर १९७७ |{{ayd|1977|5|3|1977|11|30}} |नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले. | |- !१४ |[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[आय.जी. पटेल]] |१ डिसेंबर १९७७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १५ सप्टेंबर १९८२ |{{ayd|1977|12|1|1982|9|15}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}</ref> | |- !१५ |[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[मनमोहन सिंग]] |१६ सप्टेंबर १९८२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १४ जानेवारी १९८५ |{{ayd|1982|9|16|1985|1|14}} |सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली. | |- !१६ | | scope="row" style="text-align:center" |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]] |१५ जानेवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ फेब्रुवारी १९८५ |{{ayd|1985|1|15|1985|2|4}} |आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते. | |- !१७ | | scope="row" style="text-align:center" |[[आर. एन. मल्होत्रा]] |४ फेब्रुवारी १९८५<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २२ डिसेंबर १९९० |{{ayd|1985|2|4|1990|12|22}} |मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले. | |- !१८ | | scope="row" style="text-align:center" |[[एस. व्यंकिटरामनन]] |२२ डिसेंबर १९९०<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ डिसेंबर १९९२ |{{ayd|1990|12|22|1992|12|21}} |वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला. | |- !१९ |[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_"Fiscal_Policy_in_India"_(cropped).jpg|93x93अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[सी. रंगराजन]] |२२ डिसेंबर १९९२<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> २१ नोव्हेंबर १९९७ |{{ayd|1992|12|22|1997|11|21}} |रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली. | |- !२० |[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[बिमल जालान]] |२२ नोव्हेंबर १९९७<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ६ सप्टेंबर २००३ |{{ayd|1997|11|22|2003|9|6}} |जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले. | |- !२१ |[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[वाय.व्ही. रेड्डी]] |६ सप्टेंबर २००३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ५ सप्टेंबर २००८ |{{ayd|2003|9|6|2008|9|5}} |रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले. | |- !२२ |[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[डी. सुब्बाराव]] |५ सप्टेंबर २००८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१३ |{{ayd|2008|9|5|2013|9|4}} |सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले. | |- !२३ |[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[रघुराम राजन]] |४ सप्टेंबर २०१३<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ४ सप्टेंबर २०१६ |{{ayd|2013|9|4|2016|9|4}} |राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे. | |- !२४ |[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[उर्जीत पटेल]] |४ सप्टेंबर २०१६<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> १० डिसेंबर २०१८ |{{ayd|2016|9|4|2018|12|11}} |पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}</ref> <ref name="Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}</ref> |- !२५ |[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[शक्तिकांत दास]] |१२ डिसेंबर २०१८<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ११ डिसेंबर २०२४ |{{ayd|12 December 2018|11 December 2024}} |दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}</ref> |- !२६ |[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]] | scope="row" style="text-align:center" |[[संजय मल्होत्रा]] |११ डिसेंबर, २०२४<br /><br /><br /><br /> —<br /><br /><br /><br /> ''पदस्थ'' |{{ayd|11 December 2024}} |मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] jwnn4n4gdyoby9i67a7vgkrwuigd5pb 0 383759 2708740 2026-09-09T12:10:52Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: {{Infobox cricket tour | series_name = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलिया | from_date = १५ |... 2708740 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलिया | from_date = १५ | to_date = २० सप्टेंबर २०२६ | team1_captain = | team2_captain = | no_of_ODIs = 3 | team1_ODI_won = | team2_ODI_won = | team1_ODI_most_runs = | team2_ODI_most_runs = | team1_ODI_most_wickets = | team2_ODI_most_wickets = | player_of_ODI_series = }} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने खेळण्यासाठी [[झिम्बाब्वे]]चा दौरा करणार आहे. <ref>{{cite news |trans-title= ऑस्ट्रेलिया सप्टेंबरमध्ये तीन एकदिवसीय सामन्यांसाठी झिम्बाब्वेचा दौरा करणार. |title=Australia to tour Zimbabwe for three ODIs in September |url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-to-tour-zimbabwe-for-three-odis-in-september-1530155 |access-date=९ सप्टेंबर २०२६|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> एप्रिल २०२६ मध्ये, [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्यातील सामन्यांचे वेळापत्रक निश्चित केले. <ref>{{cite news |trans-title= झिम्बाब्वे एकदिवसीय मालिकेसाठी ऑस्ट्रेलियाचे यजमानपद भूषवणार. |title=Zimbabwe set to host Australia for ODI series |url=https://www.zimcricket.org/news/4684/Zimbabwe-set-to-host-Australia-for-ODI-series |access-date=2 April 2026 |work=[[ झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |trans-title=झिम्बाब्वे सप्टेंबरमध्ये ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेचे यजमानपद भूषवणार. |title=Zimbabwe to host Australia for ODI series in September |url=https://www.icc-cricket.com/news/zimbabwe-to-host-australia-for-odi-series-in-september |access-date=९ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- ! {{cr|ZIM}} ! {{cr|AUS}}<ref>{{cite web |last= कॅमेरॉन |first=लुईस|date=१ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=आफ्रिकेतील एकदिवसीय मालिकेसाठी लबुशेनला वगळले; पीक आणि डेव्हिस यांचा समावेश. |title=Labuschagne omitted, Peake, Davies included for African ODI tour |url=https://www.cricket.com.au/news/4569440/australia-odi-squad-zimbabwe-south-africa-tour-2026-labuschagne-marsh-cummins-starc-inglis-peake-stanlake-connolly-davies? |website=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> |- style="vertical-align:top" | | * [[मिचेल मार्श]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[ॲडम झाम्पा]] * [[ॲलेक्स कॅरे]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[ऑलिव्हर पीक]] * [[कूपर कॉनोली]] * [[कॅमेरॉन ग्रीन]] * [[जोएल डेव्हिस]] * [[जोश इंग्लिस]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[जोश हेझलवूड]] * [[झेवियर बार्टलेट]] * [[ट्रॅव्हिस हेड]] * [[नेथन एलिस]] * [[बिली स्टॅनलेक]] * [[मॅट रेनशॉ]] * [[स्पेन्सर जॉन्सन]] |} ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १५ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | night = | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530203.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===२रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | night = | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530204.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]| umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===३रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = २० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | night = | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530205.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/australia-in-zimbabwe-2026-1530201 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{ झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे|२०२६]] [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|झिम्बाब्वे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे झिम्बाब्वे दौरे]] ajx3lypiza1rjim9dw2prhmf9q7er0c 2708744 2708740 2026-09-09T12:14:59Z Nitin.kunjir 4684 2708744 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = Flag of Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलिया | from_date = १५ | to_date = २० सप्टेंबर २०२६ | team1_captain = | team2_captain = | no_of_ODIs = 3 | team1_ODI_won = | team2_ODI_won = | team1_ODI_most_runs = | team2_ODI_most_runs = | team1_ODI_most_wickets = | team2_ODI_most_wickets = | player_of_ODI_series = }} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर २०२६ मध्ये तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने खेळण्यासाठी [[झिम्बाब्वे]]चा दौरा करणार आहे. <ref>{{cite news |trans-title= ऑस्ट्रेलिया सप्टेंबरमध्ये तीन एकदिवसीय सामन्यांसाठी झिम्बाब्वेचा दौरा करणार. |title=Australia to tour Zimbabwe for three ODIs in September |url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-to-tour-zimbabwe-for-three-odis-in-september-1530155 |access-date=९ सप्टेंबर २०२६|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> एप्रिल २०२६ मध्ये, [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]ने या दौऱ्यातील सामन्यांचे वेळापत्रक निश्चित केले. <ref>{{cite news |trans-title= झिम्बाब्वे एकदिवसीय मालिकेसाठी ऑस्ट्रेलियाचे यजमानपद भूषवणार. |title=Zimbabwe set to host Australia for ODI series |url=https://www.zimcricket.org/news/4684/Zimbabwe-set-to-host-Australia-for-ODI-series |access-date=९ सप्टेंबर २०२६ |work=[[ झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |trans-title=झिम्बाब्वे सप्टेंबरमध्ये ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेचे यजमानपद भूषवणार. |title=Zimbabwe to host Australia for ODI series in September |url=https://www.icc-cricket.com/news/zimbabwe-to-host-australia-for-odi-series-in-september |access-date=९ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- ! {{cr|ZIM}} ! {{cr|AUS}}<ref>{{cite web |last= कॅमेरॉन |first=लुईस|date=१ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=आफ्रिकेतील एकदिवसीय मालिकेसाठी लबुशेनला वगळले; पीक आणि डेव्हिस यांचा समावेश. |title=Labuschagne omitted, Peake, Davies included for African ODI tour |url=https://www.cricket.com.au/news/4569440/australia-odi-squad-zimbabwe-south-africa-tour-2026-labuschagne-marsh-cummins-starc-inglis-peake-stanlake-connolly-davies? |website=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> |- style="vertical-align:top" | | * [[मिचेल मार्श]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[ॲडम झाम्पा]] * [[ॲलेक्स कॅरे]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[ऑलिव्हर पीक]] * [[कूपर कॉनोली]] * [[कॅमेरॉन ग्रीन]] * [[जोएल डेव्हिस]] * [[जोश इंग्लिस]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[जोश हेझलवूड]] * [[झेवियर बार्टलेट]] * [[ट्रॅव्हिस हेड]] * [[नेथन एलिस]] * [[बिली स्टॅनलेक]] * [[मॅट रेनशॉ]] * [[स्पेन्सर जॉन्सन]] |} ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १५ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | night = | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530203.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===२रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | night = | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530204.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]| umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===३रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = २० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:३० | night = | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | team2 = {{cr|AUS}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530205.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/australia-in-zimbabwe-2026-1530201 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{ झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे|२०२६]] [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|झिम्बाब्वे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे झिम्बाब्वे दौरे]] s71sz7pgqiy9oapkd6omdq7reby70ie 14 383760 2708741 2026-09-09T12:11:55Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: * 2708741 wikitext text/x-wiki * q37hcqzkhu1rsia7lbtbi2g7lh7y9gh 2708742 2708741 2026-09-09T12:12:44Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2708742 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] pyd1cx16rojuv9dxctm3r95kknzgp8r 3 383761 2708745 2026-09-09T12:18:04Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2708745 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Tukaram Shivaji Kamble}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:४८, ९ सप्टेंबर २०२६ (IST) acftm0i3k6zcqy80jhydmy4gfd55d76 0 383762 2708746 2026-09-09T12:22:06Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: '''कोरोगी ऍथलेटिक पार्क''' (愛知県口論義運動公園, Aichi-ken Kōrogi Undō Kōen), ज्याला कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क असेही म्हणतात, हे [[निशिन]], [[जपानमधील]] क्रीडा संकुल आहे. कोरोगी ऍथलेटिक पार्क ऑक्टोबर १९८३ मध्ये उघड... 2708746 wikitext text/x-wiki '''कोरोगी ऍथलेटिक पार्क''' (愛知県口論義運動公園, Aichi-ken Kōrogi Undō Kōen), ज्याला कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क असेही म्हणतात, हे [[निशिन]], [[जपानमधील]] क्रीडा संकुल आहे. कोरोगी ऍथलेटिक पार्क ऑक्टोबर १९८३ मध्ये उघडण्यात आले. उद्यानासाठी कायदेशीर आधार हा क्रीडा सुविधा आणि सामाजिक शिक्षण सुविधा (ऑर्डिनन्स क्र. ६) वरील आयची प्रीफेक्चर अध्यादेशाद्वारे होता जो २४ मार्च १९७१ रोजी लागू करण्यात आला होता. ==सुविधा== ==क्रिकेट आणि बेसबॉल मैदान== येथील क्रिकेट मैदान जपानमधील अशा काही मोजक्या सुविधांपैकी एक आहे, ज्यांचा विकास २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी (जिथे क्रिकेटचे सामने होणार आहेत) केला जात आहे. यात खेळण्यासाठी अनेक खेळपट्ट्या आणि सरावासाठी स्वतंत्र नेट्सची सोय आहे. तात्पुरत्या प्रेक्षक-स्टँड्सच्या माध्यमातून या क्रिकेट मैदानाची प्रेक्षकक्षमता २,००० पर्यंत वाढवण्यात आली. या मैदानाचा वापर बेसबॉलसाठीही केला जातो. बेसबॉलसाठीच्या रचनेनुसार, या मैदानावर तीन बेसबॉल डायमंड्स (खेळाची मैदाने) सामावून घेता येतात. तसेच, मे २०२६ मध्ये पार पडलेल्या [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] स्पर्धेसाठी हे मैदान एक यजमान स्थळ होते. ही क्रिकेट स्पर्धा [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. ==फुटबॉल मैदान== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमध्ये १०५ बाय ६८ मीटर (३४४ फूट × २२३ फूट) आकाराचे कृत्रिम मैदान आहे, ज्याचा वापर फुटबॉल आणि रग्बीसाठीही केला जाऊ शकतो. याची प्रेक्षकक्षमता ३,००० इतकी आहे. ==जलक्रीडा केंद्र== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमधील जलक्रीडा केंद्रामध्ये दोन जलतरण तलाव आहेत: एक ८-लेनचा ५०-मीटर (१६० फूट) तलाव आणि दुसरा ५-लेनचा ५०-मीटर (१६० फूट) तलाव. ==टेनिस कोर्ट्स== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमध्ये १६ टेनिस कोर्ट्स आहेत. कोर्ट क्रमांक १ ते १४ ही वाळू भरलेली कोर्ट्स असून त्यांची प्रेक्षकक्षमता २,४०० आहे. कोर्ट क्रमांक १५ आणि १६ ही कृत्रिम गवताची कोर्ट्स असून त्यांची प्रेक्षकक्षमता १,४०० आहे. r4uhvr9b6ewui88z86sphahjjpv6udw 2708747 2708746 2026-09-09T12:22:28Z Nitin.kunjir 4684 2708747 wikitext text/x-wiki '''कोरोगी ऍथलेटिक पार्क''' (愛知県口論義運動公園, Aichi-ken Kōrogi Undō Kōen), ज्याला कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क असेही म्हणतात, हे [[निशिन]], [[जपान]] येथील क्रीडा संकुल आहे. कोरोगी ऍथलेटिक पार्क ऑक्टोबर १९८३ मध्ये उघडण्यात आले. उद्यानासाठी कायदेशीर आधार हा क्रीडा सुविधा आणि सामाजिक शिक्षण सुविधा (ऑर्डिनन्स क्र. ६) वरील आयची प्रीफेक्चर अध्यादेशाद्वारे होता जो २४ मार्च १९७१ रोजी लागू करण्यात आला होता. ==सुविधा== ==क्रिकेट आणि बेसबॉल मैदान== येथील क्रिकेट मैदान जपानमधील अशा काही मोजक्या सुविधांपैकी एक आहे, ज्यांचा विकास २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी (जिथे क्रिकेटचे सामने होणार आहेत) केला जात आहे. यात खेळण्यासाठी अनेक खेळपट्ट्या आणि सरावासाठी स्वतंत्र नेट्सची सोय आहे. तात्पुरत्या प्रेक्षक-स्टँड्सच्या माध्यमातून या क्रिकेट मैदानाची प्रेक्षकक्षमता २,००० पर्यंत वाढवण्यात आली. या मैदानाचा वापर बेसबॉलसाठीही केला जातो. बेसबॉलसाठीच्या रचनेनुसार, या मैदानावर तीन बेसबॉल डायमंड्स (खेळाची मैदाने) सामावून घेता येतात. तसेच, मे २०२६ मध्ये पार पडलेल्या [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] स्पर्धेसाठी हे मैदान एक यजमान स्थळ होते. ही क्रिकेट स्पर्धा [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. ==फुटबॉल मैदान== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमध्ये १०५ बाय ६८ मीटर (३४४ फूट × २२३ फूट) आकाराचे कृत्रिम मैदान आहे, ज्याचा वापर फुटबॉल आणि रग्बीसाठीही केला जाऊ शकतो. याची प्रेक्षकक्षमता ३,००० इतकी आहे. ==जलक्रीडा केंद्र== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमधील जलक्रीडा केंद्रामध्ये दोन जलतरण तलाव आहेत: एक ८-लेनचा ५०-मीटर (१६० फूट) तलाव आणि दुसरा ५-लेनचा ५०-मीटर (१६० फूट) तलाव. ==टेनिस कोर्ट्स== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमध्ये १६ टेनिस कोर्ट्स आहेत. कोर्ट क्रमांक १ ते १४ ही वाळू भरलेली कोर्ट्स असून त्यांची प्रेक्षकक्षमता २,४०० आहे. कोर्ट क्रमांक १५ आणि १६ ही कृत्रिम गवताची कोर्ट्स असून त्यांची प्रेक्षकक्षमता १,४०० आहे. i2eq9id3i7jhzl71trp202xzkgu695m 2708748 2708747 2026-09-09T12:23:33Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2708748 wikitext text/x-wiki '''कोरोगी ऍथलेटिक पार्क''' (愛知県口論義運動公園, Aichi-ken Kōrogi Undō Kōen), ज्याला कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क असेही म्हणतात, हे [[निशिन]], [[जपान]] येथील क्रीडा संकुल आहे. कोरोगी ऍथलेटिक पार्क ऑक्टोबर १९८३ मध्ये उघडण्यात आले. उद्यानासाठी कायदेशीर आधार हा क्रीडा सुविधा आणि सामाजिक शिक्षण सुविधा (ऑर्डिनन्स क्र. ६) वरील आयची प्रीफेक्चर अध्यादेशाद्वारे होता जो २४ मार्च १९७१ रोजी लागू करण्यात आला होता. ==सुविधा== ==क्रिकेट आणि बेसबॉल मैदान== येथील क्रिकेट मैदान जपानमधील अशा काही मोजक्या सुविधांपैकी एक आहे, ज्यांचा विकास २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी (जिथे क्रिकेटचे सामने होणार आहेत) केला जात आहे. यात खेळण्यासाठी अनेक खेळपट्ट्या आणि सरावासाठी स्वतंत्र नेट्सची सोय आहे. तात्पुरत्या प्रेक्षक-स्टँड्सच्या माध्यमातून या क्रिकेट मैदानाची प्रेक्षकक्षमता २,००० पर्यंत वाढवण्यात आली. या मैदानाचा वापर बेसबॉलसाठीही केला जातो. बेसबॉलसाठीच्या रचनेनुसार, या मैदानावर तीन बेसबॉल डायमंड्स (खेळाची मैदाने) सामावून घेता येतात. तसेच, मे २०२६ मध्ये पार पडलेल्या [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] स्पर्धेसाठी हे मैदान एक यजमान स्थळ होते. ही क्रिकेट स्पर्धा [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. ==फुटबॉल मैदान== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमध्ये १०५ बाय ६८ मीटर (३४४ फूट × २२३ फूट) आकाराचे कृत्रिम मैदान आहे, ज्याचा वापर फुटबॉल आणि रग्बीसाठीही केला जाऊ शकतो. याची प्रेक्षकक्षमता ३,००० इतकी आहे. ==जलक्रीडा केंद्र== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमधील जलक्रीडा केंद्रामध्ये दोन जलतरण तलाव आहेत: एक ८-लेनचा ५०-मीटर (१६० फूट) तलाव आणि दुसरा ५-लेनचा ५०-मीटर (१६० फूट) तलाव. ==टेनिस कोर्ट्स== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमध्ये १६ टेनिस कोर्ट्स आहेत. कोर्ट क्रमांक १ ते १४ ही वाळू भरलेली कोर्ट्स असून त्यांची प्रेक्षकक्षमता २,४०० आहे. कोर्ट क्रमांक १५ आणि १६ ही कृत्रिम गवताची कोर्ट्स असून त्यांची प्रेक्षकक्षमता १,४०० आहे. [[वर्ग:जपानमधील फुटबॉल मैदाने]] 3pgt2e6hpdjuup6em8ifbt1ajjncork 2708749 2708748 2026-09-09T12:23:54Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2708749 wikitext text/x-wiki '''कोरोगी ऍथलेटिक पार्क''' (愛知県口論義運動公園, Aichi-ken Kōrogi Undō Kōen), ज्याला कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क असेही म्हणतात, हे [[निशिन]], [[जपान]] येथील क्रीडा संकुल आहे. कोरोगी ऍथलेटिक पार्क ऑक्टोबर १९८३ मध्ये उघडण्यात आले. उद्यानासाठी कायदेशीर आधार हा क्रीडा सुविधा आणि सामाजिक शिक्षण सुविधा (ऑर्डिनन्स क्र. ६) वरील आयची प्रीफेक्चर अध्यादेशाद्वारे होता जो २४ मार्च १९७१ रोजी लागू करण्यात आला होता. ==सुविधा== ==क्रिकेट आणि बेसबॉल मैदान== येथील क्रिकेट मैदान जपानमधील अशा काही मोजक्या सुविधांपैकी एक आहे, ज्यांचा विकास २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी (जिथे क्रिकेटचे सामने होणार आहेत) केला जात आहे. यात खेळण्यासाठी अनेक खेळपट्ट्या आणि सरावासाठी स्वतंत्र नेट्सची सोय आहे. तात्पुरत्या प्रेक्षक-स्टँड्सच्या माध्यमातून या क्रिकेट मैदानाची प्रेक्षकक्षमता २,००० पर्यंत वाढवण्यात आली. या मैदानाचा वापर बेसबॉलसाठीही केला जातो. बेसबॉलसाठीच्या रचनेनुसार, या मैदानावर तीन बेसबॉल डायमंड्स (खेळाची मैदाने) सामावून घेता येतात. तसेच, मे २०२६ मध्ये पार पडलेल्या [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] स्पर्धेसाठी हे मैदान एक यजमान स्थळ होते. ही क्रिकेट स्पर्धा [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. ==फुटबॉल मैदान== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमध्ये १०५ बाय ६८ मीटर (३४४ फूट × २२३ फूट) आकाराचे कृत्रिम मैदान आहे, ज्याचा वापर फुटबॉल आणि रग्बीसाठीही केला जाऊ शकतो. याची प्रेक्षकक्षमता ३,००० इतकी आहे. ==जलक्रीडा केंद्र== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमधील जलक्रीडा केंद्रामध्ये दोन जलतरण तलाव आहेत: एक ८-लेनचा ५०-मीटर (१६० फूट) तलाव आणि दुसरा ५-लेनचा ५०-मीटर (१६० फूट) तलाव. ==टेनिस कोर्ट्स== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमध्ये १६ टेनिस कोर्ट्स आहेत. कोर्ट क्रमांक १ ते १४ ही वाळू भरलेली कोर्ट्स असून त्यांची प्रेक्षकक्षमता २,४०० आहे. कोर्ट क्रमांक १५ आणि १६ ही कृत्रिम गवताची कोर्ट्स असून त्यांची प्रेक्षकक्षमता १,४०० आहे. [[वर्ग:जपानमधील फुटबॉल मैदाने]] [[वर्ग:जपानमधील क्रिकेट मैदाने]] a2cdbfuf11wgjr2zryhye9r0ch9k1ja 2708750 2708749 2026-09-09T12:24:32Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2708750 wikitext text/x-wiki '''कोरोगी ऍथलेटिक पार्क''' (愛知県口論義運動公園, Aichi-ken Kōrogi Undō Kōen), ज्याला कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क असेही म्हणतात, हे [[निशिन]], [[जपान]] येथील क्रीडा संकुल आहे. कोरोगी ऍथलेटिक पार्क ऑक्टोबर १९८३ मध्ये उघडण्यात आले. उद्यानासाठी कायदेशीर आधार हा क्रीडा सुविधा आणि सामाजिक शिक्षण सुविधा (ऑर्डिनन्स क्र. ६) वरील आयची प्रीफेक्चर अध्यादेशाद्वारे होता जो २४ मार्च १९७१ रोजी लागू करण्यात आला होता. ==सुविधा== ==क्रिकेट आणि बेसबॉल मैदान== येथील क्रिकेट मैदान जपानमधील अशा काही मोजक्या सुविधांपैकी एक आहे, ज्यांचा विकास २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी (जिथे क्रिकेटचे सामने होणार आहेत) केला जात आहे. यात खेळण्यासाठी अनेक खेळपट्ट्या आणि सरावासाठी स्वतंत्र नेट्सची सोय आहे. तात्पुरत्या प्रेक्षक-स्टँड्सच्या माध्यमातून या क्रिकेट मैदानाची प्रेक्षकक्षमता २,००० पर्यंत वाढवण्यात आली. या मैदानाचा वापर बेसबॉलसाठीही केला जातो. बेसबॉलसाठीच्या रचनेनुसार, या मैदानावर तीन बेसबॉल डायमंड्स (खेळाची मैदाने) सामावून घेता येतात. तसेच, मे २०२६ मध्ये पार पडलेल्या [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] स्पर्धेसाठी हे मैदान एक यजमान स्थळ होते. ही क्रिकेट स्पर्धा [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. ==फुटबॉल मैदान== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमध्ये १०५ बाय ६८ मीटर (३४४ फूट × २२३ फूट) आकाराचे कृत्रिम मैदान आहे, ज्याचा वापर फुटबॉल आणि रग्बीसाठीही केला जाऊ शकतो. याची प्रेक्षकक्षमता ३,००० इतकी आहे. ==जलक्रीडा केंद्र== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमधील जलक्रीडा केंद्रामध्ये दोन जलतरण तलाव आहेत: एक ८-लेनचा ५०-मीटर (१६० फूट) तलाव आणि दुसरा ५-लेनचा ५०-मीटर (१६० फूट) तलाव. ==टेनिस कोर्ट्स== कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमध्ये १६ टेनिस कोर्ट्स आहेत. कोर्ट क्रमांक १ ते १४ ही वाळू भरलेली कोर्ट्स असून त्यांची प्रेक्षकक्षमता २,४०० आहे. कोर्ट क्रमांक १५ आणि १६ ही कृत्रिम गवताची कोर्ट्स असून त्यांची प्रेक्षकक्षमता १,४०० आहे. [[वर्ग:जपानमधील फुटबॉल मैदाने]] [[वर्ग:जपानमधील क्रिकेट मैदाने]] [[वर्ग:जपानमधील बेसबॉल खेळण्याची ठिकाणे]] dfsb78isj9d1hay62j3goxg6sre1jpb 14 383763 2708751 2026-09-09T12:24:43Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: * 2708751 wikitext text/x-wiki * q37hcqzkhu1rsia7lbtbi2g7lh7y9gh 0 383764 2708755 2026-09-09T12:30:09Z संतोष गोरे 135680 [[ओस्बॉर्न स्मिथ]] कडे पुनर्निर्देशित 2708755 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ओस्बॉर्न स्मिथ]] 0gn360zbw92mupw0lj4e0yp1o9i0pa4 3 383765 2708757 2026-09-09T12:31:11Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2708757 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Noushin shaikh}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १८:०१, ९ सप्टेंबर २०२६ (IST) 2cp9v6xuf3vv7j4uhvrub02962u832k 2 383766 2708762 2026-09-09T12:48:11Z Tukaram Shivaji Kamble 187263 नवीन पान: तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज हे कोल्हापूर मधील गाव किणे तालुका आजरा पखवाज वादक कोल्हापूर,आजरा,चंदगड गडहिंग्लज निपाणी बेळगाव या भागामध्ये पखवाज सेवा कीर्तन,भजन,सोलो वादन करतात.... 2708762 wikitext text/x-wiki तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज हे कोल्हापूर मधील गाव किणे तालुका आजरा पखवाज वादक कोल्हापूर,आजरा,चंदगड गडहिंग्लज निपाणी बेळगाव या भागामध्ये पखवाज सेवा कीर्तन,भजन,सोलो वादन करतात.प्रथम गुरुजी संतूरम लोहार संतूरम लोहार आणि यांचे गुरु म्हणजेच अर्जुनराव दळवी यांचेकडे पखवाज सोलो वादन शिक्षण घेतले.अर्जुनराव दळवी गुरुजी म्हणजे त्यांचे गावातील गुरु व त्यांचे शिक्षण हे पंडित साटम बुवा यांच्याकडे झाले ते पट्ट शिष्य होते. त्यानंतर गंभीर महाराज अवचार यांचेकडे राहिलेले शिक्षण सांप्रदायिक भजन कीर्तन पखवाज वादनाचे धडे घेत आहेत.तसेच ते आळंदी येते अजून गंभीर महाराज अवचार यांच्याकडून शिक्षण घेत आहेत. पिंपरी चिंचवड मध्ये कीर्तन पखवाज सेवा करत असतात. pdoanfid3sc5qokajvhyshrxku1p9xa 2708942 2708762 2026-09-10T10:23:23Z Tukaram Shivaji Kamble 187263 2708942 wikitext text/x-wiki तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज हे कोल्हापूर मधील गाव किणे तालुका आजरा पखवाज वादक कोल्हापूर,आजरा,चंदगड गडहिंग्लज निपाणी बेळगाव या भागामध्ये पखवाज सेवा कीर्तन,भजन,सोलो वादन करतात.प्रथम गुरुजी संतूरम लोहार संतूरम लोहार आणि यांचे गुरु म्हणजेच अर्जुनराव दळवी यांचेकडे पखवाज सोलो वादन शिक्षण घेतले.अर्जुनराव दळवी गुरुजी म्हणजे त्यांचे गावातील गुरु व त्यांचे शिक्षण हे पंडित साटम बुवा यांच्याकडे झाले ते पट्ट शिष्य होते. त्यानंतर गंभीर महाराज अवचार यांचेकडे राहिलेले शिक्षण सांप्रदायिक भजन कीर्तन पखवाज वादनाचे धडे घेत आहेत. त्यानंतर गंभीर महाराज अवचार महाराष्ट्रातील ख्यातनाम पखवाज मार्तंड त्यांच्याकडे पुढील सोलो तसेच पखवाजचे शिक्षण घेत आहेत. गंभीर गुरुजी यांचे गुरु  ह.भं प एखनाथ महाराज कोष्टी महाराष्ट्रही सुप्रसिद्ध  मृदूंगाचार्य व गंभीर गुरु यांचे दुसरे गुरु वै. पंडित भवानी शंकर गुरुजी हे आहेत o7adaqtvex054sidnbr1ih1slqwfq83 2708945 2708942 2026-09-10T10:28:06Z Tukaram Shivaji Kamble 187263 2708945 wikitext text/x-wiki तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज हे कोल्हापूर मधील गाव किणे तालुका आजरा पखवाज वादक कोल्हापूर,आजरा,चंदगड गडहिंग्लज निपाणी बेळगाव या भागामध्ये पखवाज सेवा कीर्तन,भजन,सोलो वादन करतात.प्रथम गुरुजी संतूरम लोहार आणि संतूरम लोहार यांचे गुरु म्हणजेच अर्जुनराव दळवी यांचेकडे पखवाज सोलो वादन शिक्षण घेतले.अर्जुनराव दळवी गुरुजी म्हणजे त्यांचे गावातील गुरु अर्जुनराव दळवी गुरुजी त्यांचे शिक्षण हे पंडित साटम बुवा यांच्याकडे झाले ते पट्ट शिष्य होते. त्यानंतर गंभीर महाराज अवचार यांचेकडे पखवाज शिक्षण सांप्रदायिक भजन कीर्तन पखवाज वादनाचे धडे घेत आहेत. त्यानंतर गंभीर महाराज अवचार महाराष्ट्रातील ख्यातनाम पखवाज मार्तंड त्यांच्याकडे पुढील सोलो तसेच पखवाजचे शिक्षण घेत आहेत. गंभीर गुरुजी यांचे गुरु  ह.भं प एखनाथ महाराज कोष्टी महाराष्ट्रतील सुप्रसिद्ध  मृदूंगाचार्य व गंभीर गुरु यांचे दुसरे गुरु वै. पंडित भवानी शंकर गुरुजी हे आहेत j6kbttw864eur1x5zfepzjzfawhbqok 2708953 2708945 2026-09-10T10:42:16Z Tukaram Shivaji Kamble 187263 काही माहिती गुरु विषयी राहिली होती ती मी लिहलेली आहे जतन करा 2708953 wikitext text/x-wiki तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज हे महाराष्ट्रातील कोल्हापूर जिल्ह्यातील किणे, तालुका आजरा येथील पखवाज वादक आहेत. ते कोल्हापूर, आजरा, चंदगड, गडहिंग्लज, निपाणी आणि बेळगाव परिसरात पखवाज वादनाची सेवा करतात. कीर्तन, भजन, सांप्रदायिक कार्यक्रम तसेच पखवाज सोलो वादनाच्या माध्यमातून ते पखवाज वादनाची परंपरा पुढे नेत आहेत. प्रारंभिक शिक्षण तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज यांनी पखवाज वादनाचे प्राथमिक शिक्षण गुरु संतूरम लोहार यांच्याकडून घेतले. संतूरम लोहार यांचे गुरु अर्जुनराव दळवी होते. कांबळे महाराज यांनी अर्जुनराव दळवी गुरुजींकडून पखवाज सोलो वादनाचे शिक्षण घेतले. अर्जुनराव दळवी हे त्यांच्या गावातील प्रमुख गुरु म्हणून ओळखले जात होते. त्यांचे पखवाज वादनाचे शिक्षण पंडित साटम बुवा यांच्याकडे झाले होते. पंडित साटम बुवा यांचे ते पट्टशिष्य असल्याचे सांगितले जाते. सांप्रदायिक पखवाज वादनाचे शिक्षण यानंतर तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज यांनी गंभीर महाराज अवचार यांच्याकडे पखवाज वादनाचे पुढील शिक्षण घेतले. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी सांप्रदायिक भजन, कीर्तन आणि पखवाज वादनाच्या विविध अंगांचा अभ्यास केला. गंभीर महाराज अवचार हे महाराष्ट्रातील पखवाज वादन क्षेत्रातील प्रसिद्ध कलाकार म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली कांबळे महाराज सध्या पखवाज सोलो वादनासह पखवाज वादनाचे पुढील शिक्षण घेत आहेत. गुरु-परंपरा तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज यांच्या पखवाज शिक्षणामध्ये गुरु-परंपरेला महत्त्वाचे स्थान आहे. त्यांच्या गुरु गंभीर महाराज अवचार यांचे गुरु ह.भ.प. एकनाथ महाराज कोष्टी असून ते महाराष्ट्रातील सुप्रसिद्ध मृदंगाचार्य म्हणून उल्लेखिले जातात. गंभीर महाराज अवचार यांचे दुसरे गुरु वै. पंडित भवानी शंकर गुरुजी असल्याचे सांगितले जाते. या गुरु-परंपरेतून सांप्रदायिक पखवाज वादन, भजन-कीर्तनातील साथसंगत आणि सोलो पखवाज वादनाची परंपरा पुढे चालवली जात आहे. पखवाज सेवा तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज हे कोल्हापूर जिल्ह्यासह आजरा, चंदगड, गडहिंग्लज तसेच निपाणी आणि बेळगाव परिसरात पखवाज सेवा देतात. ते विविध कीर्तन, भजन, सांप्रदायिक कार्यक्रम आणि पखवाज सोलो वादनाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होतात. त्यांच्या वादनामध्ये पारंपरिक पखवाज वादनाबरोबरच सोलो वादनाला विशेष महत्त्व आहे. गुरु-परंपरेतून प्राप्त झालेले पखवाज वादनाचे ज्ञान पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे. गुरु परंपरा संतूरम लोहार — प्रारंभिक पखवाज शिक्षण अर्जुनराव दळवी — पखवाज सोलो वादनाचे शिक्षण पंडित साटम बुवा — अर्जुनराव दळवी यांचे गुरु गंभीर महाराज अवचार — सांप्रदायिक पखवाज व सोलो वादनाचे पुढील शिक्षण ह.भ.प. एकनाथ महाराज कोष्टी — गंभीर महाराज अवचार यांचे गुरु वै. पंडित भवानी शंकर गुरुजी — गंभीर महाराज अवचार यांचे दुसरे गुरु संदर्भ या लेखामध्ये नमूद केलेल्या माहितीची पडताळणी करण्यासाठी वृत्तपत्रे, प्रतिष्ठित नियतकालिके, कार्यक्रमांच्या अधिकृत नोंदी, पुरस्कार/सन्मानाच्या नोंदी किंवा इतर स्वतंत्र आणि विश्वासार्ह प्रकाशित स्रोतांचा वापर आवश्यक आहे. 8k9wycs21imlzufxktrvrzky95vfhb3 2708956 2708953 2026-09-10T11:00:40Z Tukaram Shivaji Kamble 187263 काही शब्द कोष राहिले होते ते ऍड केले गेले आहेत 2708956 wikitext text/x-wiki = तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज = '''तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज''' हे महाराष्ट्रातील पखवाज वादक असून ते कोल्हापूर जिल्ह्यातील आजरा तालुक्यातील किणे गावचे आहेत. ते कोल्हापूर, आजरा, चंदगड, गडहिंग्लज तसेच कर्नाटकातील निपाणी आणि बेळगाव परिसरात पखवाज वादनाची सेवा करतात. कीर्तन, भजन, सांप्रदायिक कार्यक्रम आणि पखवाज सोलो वादन या क्षेत्रांत ते कार्यरत आहेत. == पखवाज वादनाचे शिक्षण == तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज यांनी '''अर्जुनराव दळवी गुरुजी''' यांच्याकडून पखवाज वादनाचे शिक्षण घेतले. '''अर्जुनराव दळवी गुरुजी हे कोल्हापूर जिल्ह्यातील तसेच महाराष्ट्रातील सुप्रसिद्ध पखवाज वादक आहेत.''' त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली कांबळे महाराज यांनी पखवाज वादन तसेच पखवाज सोलो वादनाचे शिक्षण घेतले. अर्जुनराव दळवी गुरुजी यांचे पखवाज वादनाचे शिक्षण '''पंडित साटम बुवा''' यांच्याकडे झाले होते. ते पंडित साटम बुवा यांचे पट्टशिष्य होते. या गुरु-परंपरेतून तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज यांनी पखवाज वादनाची पारंपरिक शैली आत्मसात केली. == गंभीर महाराज अवचार यांच्याकडील पखवाज शिक्षण == तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज यांनी '''गंभीर महाराज अवचार यांच्याकडे पखवाज वादनाचे शिक्षण घेतले.''' त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी सांप्रदायिक भजन, कीर्तनातील पखवाज वादन, साथसंगत तसेच पखवाज सोलो वादनाच्या विविध अंगांचा अभ्यास केला. '''गंभीर महाराज अवचार यांच्या गुरु-परंपरेमध्ये ह.भ.प. एकनाथ महाराज कोष्टी आणि वै. पंडित भवानी शंकर गुरुजी हे गुरु आहेत.''' या गुरु-परंपरेतून प्राप्त झालेले पखवाज वादनाचे ज्ञान, सांप्रदायिक वादनाची परंपरा आणि सोलो वादनाची साधना तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज पुढे नेत आहेत. == गुरु-परंपरा == तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज यांच्या पखवाज वादनाच्या शिक्षणामध्ये गुरु-परंपरेला महत्त्वाचे स्थान आहे. त्यांचे गुरु '''अर्जुनराव दळवी गुरुजी''' असून अर्जुनराव दळवी गुरुजी यांचे गुरु '''पंडित साटम बुवा''' होते. कांबळे महाराज यांच्या पुढील पखवाज शिक्षणात '''गंभीर महाराज अवचार''' यांचे मार्गदर्शन लाभले. गंभीर महाराज अवचार यांच्या गुरु-परंपरेमध्ये '''ह.भ.प. एकनाथ महाराज कोष्टी''' आणि '''वै. पंडित भवानी शंकर गुरुजी''' यांचा समावेश होतो. या गुरु-परंपरेतून पारंपरिक पखवाज वादन, सांप्रदायिक भजन-कीर्तनातील पखवाज वादन आणि सोलो वादनाची परंपरा पुढे नेण्याचे कार्य केले जात आहे. == पखवाज सेवा == तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज हे कोल्हापूर जिल्ह्यासह आजरा, चंदगड आणि गडहिंग्लज परिसरात तसेच कर्नाटकातील निपाणी आणि बेळगाव भागात पखवाज सेवा देतात. ते विविध '''कीर्तन, भजन, सांप्रदायिक कार्यक्रम आणि पखवाज सोलो वादनाच्या कार्यक्रमांमध्ये''' सहभागी होतात. पारंपरिक पखवाज वादनासोबत सोलो वादनाची साधना आणि सादरीकरण हे त्यांच्या वादनाचे महत्त्वाचे अंग आहे. == कार्यक्षेत्र == तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज यांचे पखवाज वादनाचे प्रमुख कार्यक्षेत्र पुढील परिसरात आहे: * कोल्हापूर * आजरा * चंदगड * गडहिंग्लज * निपाणी * बेळगाव या परिसरात ते कीर्तन, भजन, सांप्रदायिक कार्यक्रम आणि पखवाज सोलो वादनाच्या माध्यमातून पखवाज सेवा करतात. == गुरु परंपरा == '''पंडित साटम बुवा''' ↓ '''अर्जुनराव दळवी गुरुजी''' ↓ '''तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज''' पुढील पखवाज शिक्षण: '''ह.भ.प. एकनाथ महाराज कोष्टी / वै. पंडित भवानी शंकर गुरुजी''' ↓ '''गंभीर महाराज अवचार''' ↓ '''तुकाराम शिवाजी कांबळे महाराज''' == संदर्भ == या लेखातील माहितीची पडताळणी करण्यासाठी स्वतंत्र आणि विश्वासार्ह प्रकाशित संदर्भ आवश्यक आहेत. वृत्तपत्रांतील बातम्या, कार्यक्रमांच्या अधिकृत पत्रिका, सांस्कृतिक संस्थांच्या नोंदी, मुलाखती, पुरस्कार किंवा सन्मानासंबंधी प्रकाशित माहिती उपलब्ध असल्यास ती संदर्भ म्हणून जोडता येईल. k3ccvmlbid7zqkdepi4afg84r4cifh5 3 383767 2708764 2026-09-09T12:57:25Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2708764 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=गीतकार वैभव होनवडजकर}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १८:२७, ९ सप्टेंबर २०२६ (IST) ki14lnzl0rhr85hr9lux3l1um2ajj1q 3 383768 2708774 2026-09-09T13:33:27Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2708774 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Samadhan kute}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:०३, ९ सप्टेंबर २०२६ (IST) gm1rd0wswu571p1ssqi9pjkh4bg7mey 3 383769 2708778 2026-09-09T14:43:27Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2708778 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=शेख शफी बोल्डेकर}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:१३, ९ सप्टेंबर २०२६ (IST) lqrq1681wdl31bk8efo5fwvefyi1xkj 0 383770 2708780 2026-09-09T15:05:29Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1374017891|List of divisions in India]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2708780 wikitext text/x-wiki [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाच्या]] कलम १ नुसार भारत हा [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश|राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचा]] संघ आहे. काही राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश पुढे विभागांमध्ये विभागलेले आहेत, जे [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|जिल्ह्यांच्या]] गटांनी बनलेले आहेत. विभागाचे नेतृत्व [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी करतात, ज्यांना विभागीय आयुक्त म्हणून ओळखले जाते. भारतात '''१११ प्रशासकीय विभाग''' आहेत जे खाली नमूद केले आहे. [[आंध्र प्रदेश]], [[गोवा]], [[केरळ]], [[मणिपूर]], [[मिझोरम|मिझोराम]], [[सिक्कीम]], [[तमिळनाडू]], [[तेलंगणा]] आणि [[त्रिपुरा]], ही राज्ये तसेच पाच [[केंद्रशासित प्रदेश]] {{Efn|[[Andaman and Nicobar Islands]], [[Chandigarh]], [[Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu]], [[Lakshadweep Islands]] and [[Puducherry Union Territory|Puducherry]]}} विभागांमध्ये विभागलेले नाहीत. त्याऐवजी, ही राज्ये आणि प्रदेश प्रशासकीय कामांसाठी थेट राज्य स्तरावरून जिल्हा स्तरावर जातात. == आढावा == {| class="wikitable sortable" |+ !राज्य / केंद्रशासित प्रदेश !विभाग संख्या |- |[[आंध्र प्रदेश|Andhra Pradesh]] | style="text-align: right;" | - |- |[[अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे|Arunachal Pradesh]] | style="text-align: right;" |३ |- |Assam | style="text-align: right;" |५ |- |Bihar | style="text-align: right;" |९ |- |[[छत्तीसगढ|Chhattisgarh]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[गोवा|Goa]] | style="text-align: right;" | - |- |[[गुजरात|Gujarat]] | style="text-align: right;" |४ |- |[[हरियाणाचे प्रशासकीय विभाग|Haryana]] | style="text-align: right;" |६ |- |[[हिमाचल प्रदेश|Himachal Pradesh]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[तेलंगणा|Telangana]] | style="text-align: right;" | - |- |Jharkhand | style="text-align: right;" |५ |- |Karnataka | style="text-align: right;" |४ |- |Kerala | style="text-align: right;" | - |- |[[मध्य प्रदेशमधील जिल्हे|Madhya Pradesh]] | style="text-align: right;" |१० |- |[[महाराष्ट्र|Maharashtra]] | style="text-align: right;" |६ |- |[[मणिपूर|Manipur]] | style="text-align: right;" | - |- |[[मेघालय|Meghalaya]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[मिझोरम|Mizoram]] | style="text-align: right;" | - |- |[[नागालँड|Nagaland]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[ओडिशा|Odisha]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[पंजाब|Punjab]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Rajasthan]] | style="text-align: right;" |१० |- |[[सिक्कीम|Sikkim]] | style="text-align: right;" | - |- |[[तमिळनाडू|Tamil Nadu]] | style="text-align: right;" | - |- |[[त्रिपुरा|Tripura]] | style="text-align: right;" | - |- |Uttar Pradesh | style="text-align: right;" |१८ |- |Uttarakhand | style="text-align: right;" |२ |- |West Bengal | style="text-align: right;" |५ |- |[[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|Andaman and Nicobar Islands]] | style="text-align: right;" | - |- |[[चंदिगढ|Chandigarh]] | style="text-align: right;" | - |- |[[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव|Dadra and Nagar Haveli <br /><br />and Daman and Diu]] | style="text-align: right;" | - |- |[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|Jammu and Kashmir]] | style="text-align: right;" |२ |- |[[लडाख|Ladakh]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[लक्षद्वीप|Lakshadweep]] | style="text-align: right;" | - |- |[[दिल्ली|Delhi]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|Puducherry]] | style="text-align: right;" | - |- !एकूण !१११ |} == प्रशासकीय विभागांची यादी == {| class="wikitable sortable" !राज्य / केंद्रशासीत प्रदेश !विभागांची संख्या !विभाग |- | rowspan="3" |[[अरुणाचल प्रदेश|Arunachal Pradesh]] | rowspan="3" |३ |East |- |West |- |Central |- | rowspan="5" |[[आसाम|Assam]] | rowspan="5" |5<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gad.assam.gov.in/information-services/divisions|title=Government of Assam General Administration: Divisions|website=Government of Assam|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306084047/https://gad.assam.gov.in/information-services/divisions|archive-date=2022-03-06|access-date=2024-03-02}}</ref> |[[अप्पर आसाम विभाग|Upper Assam Division]] |- |[[लोअर आसाम विभाग|Lower Assam Division]] |- |[[उत्तर आसाम विभाग|North Assam Division]] |- |[[मध्य आसाम विभाग|Central Assam Division]] |- |[[बराक व्हॅली|Hills and Barak Valley Division]] |- | rowspan="9" |[[बिहार|Bihar]] | rowspan="9" |9 |[[पाटणा विभाग|Patna division]] |- |[[तिरहुत विभाग|Tirhut division]] |- |[[सरन विभाग|Saran division]] |- |[[दरभंगा विभाग|Darbhanga division]] |- |[[कोसी विभाग|Kosi division]] |- |[[पूर्णिया विभाग|Purnia division]] |- |[[भागलपूर विभाग|Bhagalpur division]] |- |[[मुंगेर विभाग|Munger division]] |- |[[मगध विभाग|Magadh division]] |- | rowspan="5" |[[छत्तीसगढ|Chhattisgarh]] | rowspan="5" |5<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://raipur.gov.in/districts-of-the-state/|title=Districts of the State &#124; District Raipur, Government of Chhattisgarh &#124; India}}</ref> |[[सुरगुजा विभाग|Surguja division]] |- |[[बिलासपूर विभाग|Bilaspur division]] |- |[[दुर्ग विभाग|Durg division]] |- |[[रायपूर विभाग|Raipur division]] |- |[[बस्तर विभाग|Bastar division]] |- | rowspan="6" |[[हरियाणा|Haryana]] | rowspan="6" |6 |[[हिसार विभाग|Hisar division]] |- |[[गुरुग्राम विभाग|Gurgaon division]] |- |[[अंबाला विभाग|Ambala division]] |- |[[फरीदाबाद विभाग|Faridabad division]] |- |[[रोहतक विभाग|Rohtak division]] |- |[[कर्नाल विभाग|Karnal division]] |- | rowspan="3" |[[हिमाचल प्रदेश|Himachal Pradesh]] | rowspan="3" |3 |Kangra |- |Mandi |- |Shimla |- | rowspan="5" |[[झारखंड|Jharkhand]] | rowspan="5" |5 |[[पलामू विभाग|Palamu division]] |- |[[उत्तर छोटानागपूर विभाग|North Chotanagpur division]] |- |[[दक्षिण छोटानागपूर विभाग|South Chotanagpur division]] |- |[[कोल्हान विभाग|Kolhan division]] |- |[[संथाळ परगणा विभाग|Santhal Pargana division]] |- | rowspan="4" |[[कर्नाटक|Karnataka]] | rowspan="4" |4 |[[बंगळूर विभाग|Bangalore division]] |- |[[मैसुरु विभाग|Mysore division]] |- |[[बेळगांव विभाग|Belgaum division]] |- |[[कल्याण (कर्नाटक)|Kalaburagi division]] |- |- | rowspan="10" |[[मध्य प्रदेश|Madhya Pradesh]] | rowspan="10" |10<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://madhyapradesh.s3waas.gov.in/|title=Madhya Pradesh &#124; District Portal|date=|publisher=Madhyapradesh.s3waas.gov.in|access-date=2022-08-12}}</ref> |[[भोपाळ विभाग|Bhopal division]] |- |[[इंदूर विभाग|Indore division]] |- |[[ग्वाल्हेर विभाग|Gwalior division]] |- |[[जबलपूर विभाग|Jabalpur division]] |- |[[रेवा विभाग|Rewa division]] |- |[[सागर विभाग|Sagar division]] |- |[[शाहडोल विभाग|Shahdol division]] |- |[[उज्जैन विभाग|Ujjain division]] |- |[[चंबळ विभाग|Chambal division]] |- |[[नर्मदापुरम विभाग|Narmadapuram division]] |- | rowspan="6" |[[महाराष्ट्र|Maharashtra]] | rowspan="6" |6 |[[अमरावती विभाग|Amravati division]] |- |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|Aurangabad division]] |- |[[कोकण विभाग|Konkan division]] |- |[[नागपूर विभाग|Nagpur division]] |- |[[नाशिक विभाग|Nashik division]] |- |[[पुणे विभाग|Pune division]] |- | rowspan="3" |[[मेघालय|Meghalaya]] | rowspan="3" |3<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://meghalaya.gov.in/mcs|title=MCS {{!}} Meghalaya Government Portal|website=meghalaya.gov.in|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://meghalaya.gov.in/ias|title=IAS {{!}} Meghalaya Government Portal|website=meghalaya.gov.in|access-date=2023-02-15}}</ref> |Garo Hills |- |Khasi Hills |- |Jaintia Hills |- | rowspan="3" |[[ओडिशा|Odisha]] | rowspan="3" |3 |Central |- |Northern |- |Southern |- | rowspan="5" |[[पंजाब|Punjab]] | rowspan="5" |5 |Patiala |- |Faridkot |- |Firozepur |- |Jalandhar |- |Ropar |- | rowspan="7" |[[राजस्थान|Rajasthan]] | rowspan="7" |7 |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Jaipur division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Jodhpur division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Ajmer division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Udaipur division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Bikaner division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Kota division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Bharatpur division]] |- | rowspan="18" |[[उत्तर प्रदेश|Uttar Pradesh]] | rowspan="18" |18 |[[आग्रा विभाग|Agra division]] |- |[[अलीगढ विभाग|Aligarh division]] |- |[[प्रयागराज विभाग|Prayagraj division]] |- |[[आझमगढ विभाग|Azamgarh division]] |- |[[बरेली विभाग|Bareilly division]] |- |[[बस्ती विभाग|Basti division]] |- |[[चित्रकूट विभाग|Chitrakoot division]] |- |[[देवीपाटन विभाग|Devipatan division]] |- |[[अयोध्या विभाग|Ayodhya division]] |- |[[गोरखपूर विभाग|Gorakhpur division]] |- |[[झांसी विभाग|Jhansi division]] |- |[[कानपूर विभाग|Kanpur division]] |- |[[लखनौ विभाग|Lucknow division]] |- |[[मेरठ विभाग|Meerut division]] |- |[[विंध्याचल विभाग|Mirzapur division]] |- |[[मुरादाबाद विभाग|Moradabad division]] |- |[[सहारनपूर विभाग|Saharanpur division]] |- |[[वाराणसी विभाग|Varanasi division]] |- | rowspan="2" |[[उत्तराखंड|Uttarakhand]] | rowspan="2" |2<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://uk.gov.in/pages/display/118-divisions|title=Divisions: Uttarakhand Government Portal, India}}</ref> |[[कुमाऊं विभाग|Kumaon division]] |- |[[गढवाल विभाग|Garhwal division]] |- | rowspan="5" |[[पश्चिम बंगाल|West Bengal]] | rowspan="5" |5 |[[प्रेसिडेन्सी विभाग|Presidency division]] |- |[[मेदिनीपूर विभाग|Medinipur division]] |- |[[मालदा विभाग|Malda division]] |- |[[बर्धमान विभाग|Burdwan division]] |- |[[जलपाइगुडी विभाग|Jalpaiguri division]] |- |''[[दिल्ली|Delhi]]'' |1 |[[दिल्ली विभाग|Delhi division]] |- | rowspan="2" |''[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|Jammu and Kashmir]]'' | rowspan="2" |2 |[[जम्मू विभाग|Jammu Division]] |- |[[काश्मीर विभाग|Kashmir Division]] |- |''[[लडाख|Ladakh]]'' |1 |[[लडाख|Ladakh Division]] |} == अपवाद == भारतातील अशी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश खालीलप्रमाणे आहेत, जिथे विभाग नाहीत आणि त्यामुळे विभागीय आयुक्तही नाहीत: * केरळ * गोवा * तमिळनाडू * आंध्र प्रदेश * तेलंगणा * गुजरात * मणिपूर * मिझोराम * सिक्कीम * लक्षद्वीप (केंद्रशासित प्रदेश) * चंदीगड (केंद्रशासित प्रदेश) * दादरा आणि नगर हवेली आणि दमण आणि दीव (केंद्रशासित प्रदेश) * पुदुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश) * अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह (केंद्रशासित प्रदेश) == नोंदी == {{Notelist}} == संदर्भ == [[वर्ग:भारतातील राज्यानुसार विभाग]] [[वर्ग:भारताचे राजकीय विभाग]] irs9gsgwf26dbslab284py50ceyk6jx 2708782 2708780 2026-09-09T15:14:30Z Dharmadhyaksha 28394 2708782 wikitext text/x-wiki [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाच्या]] कलम १ नुसार भारत हा [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश|राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचा]] संघ आहे. काही राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश पुढे विभागांमध्ये विभागलेले आहेत, जे [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|जिल्ह्यांच्या]] गटांनी बनलेले आहेत. विभागाचे नेतृत्व [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी करतात, ज्यांना विभागीय आयुक्त म्हणून ओळखले जाते. भारतात '''१११ प्रशासकीय विभाग''' आहेत जे खाली नमूद केले आहे. [[आंध्र प्रदेश]], [[गोवा]], [[केरळ]], [[मणिपूर]], [[मिझोरम|मिझोराम]], [[सिक्कीम]], [[तमिळनाडू]], [[तेलंगणा]] आणि [[त्रिपुरा]], ही राज्ये तसेच पाच [[केंद्रशासित प्रदेश]] ([[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]], [[चंदिगढ]], [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]], [[लक्षद्वीप]] आणि [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]]) विभागांमध्ये विभागलेले नाहीत. त्याऐवजी, ही राज्ये आणि प्रदेश प्रशासकीय कामांसाठी थेट राज्य स्तरावरून जिल्हा स्तरावर जातात. == आढावा == {| class="wikitable sortable" |+ !राज्य / केंद्रशासित प्रदेश !विभाग संख्या |- |[[आंध्र प्रदेश]] | style="text-align: right;" | - |- |[[अरुणाचल प्रदेश]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[आसाम]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[बिहार]] | style="text-align: right;" |९ |- |[[छत्तीसगढ]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[गोवा]] | style="text-align: right;" | - |- |[[गुजरात]] | style="text-align: right;" |- |- |[[हरियाणा]] | style="text-align: right;" |६ |- |[[हिमाचल प्रदेश]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[तेलंगणा]] | style="text-align: right;" | - |- |[[झारखंड]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[कर्नाटक]] | style="text-align: right;" |४ |- |[[केरळ]] | style="text-align: right;" | - |- |[[मध्य प्रदेश]] | style="text-align: right;" |१० |- |[[महाराष्ट्र]] | style="text-align: right;" |६ |- |[[मणिपूर]] | style="text-align: right;" | - |- |[[मेघालय]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[मिझोरम]] | style="text-align: right;" | - |- |[[नागालँड]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[ओडिशा]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[पंजाब]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[राजस्थान]] | style="text-align: right;" |१० |- |[[सिक्कीम]] | style="text-align: right;" | - |- |[[तमिळनाडू]] | style="text-align: right;" | - |- |[[त्रिपुरा]] | style="text-align: right;" | - |- |[[उत्तर प्रदेश]] | style="text-align: right;" |१८ |- |[[उत्तराखंड]] | style="text-align: right;" |२ |- |[[पश्चिम बंगाल]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] | style="text-align: right;" | - |- |[[चंदिगढ]] | style="text-align: right;" | - |- |[[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव|दादरा व नगर हवेली <br>आणि दमण व दीव]] | style="text-align: right;" | - |- |[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] | style="text-align: right;" |२ |- |[[लडाख]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[लक्षद्वीप]] | style="text-align: right;" | - |- |[[दिल्ली]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] | style="text-align: right;" | - |- !एकूण !१११ |} == प्रशासकीय विभागांची यादी == {| class="wikitable sortable" !राज्य / केंद्रशासीत प्रदेश !विभागांची संख्या !विभाग |- | rowspan="3" |[[अरुणाचल प्रदेश]] | rowspan="3" |३ |East |- |West |- |Central |- | rowspan="5" |[[आसाम]] | rowspan="5" |५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gad.assam.gov.in/information-services/divisions|title=Government of Assam General Administration: Divisions|website=Government of Assam|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306084047/https://gad.assam.gov.in/information-services/divisions|archive-date=2022-03-06|access-date=2024-03-02}}</ref> |[[अप्पर आसाम विभाग]] |- |[[लोअर आसाम विभाग]] |- |[[उत्तर आसाम विभाग]] |- |[[मध्य आसाम विभाग]] |- |[[बराक व्हॅली]] |- | rowspan="9" |[[बिहार]] | rowspan="9" |९ |[[पाटणा विभाग]] |- |[[तिरहुत विभाग]] |- |[[सरन विभाग]] |- |[[दरभंगा विभाग]] |- |[[कोसी विभाग]] |- |[[पूर्णिया विभाग]] |- |[[भागलपूर विभाग]] |- |[[मुंगेर विभाग]] |- |[[मगध विभाग]] |- | rowspan="5" |[[छत्तीसगढ]] | rowspan="5" |५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://raipur.gov.in/districts-of-the-state/|title=Districts of the State &#124; District Raipur, Government of Chhattisgarh &#124; India}}</ref> |[[सुरगुजा विभाग]] |- |[[बिलासपूर विभाग]] |- |[[दुर्ग विभाग]] |- |[[रायपूर विभाग]] |- |[[बस्तर विभाग]] |- | rowspan="6" |[[हरियाणा]] | rowspan="6" |६ |[[हिसार विभाग]] |- |[[गुरुग्राम विभाग]] |- |[[अंबाला विभाग]] |- |[[फरीदाबाद विभाग]] |- |[[रोहतक विभाग]] |- |[[कर्नाल विभाग]] |- | rowspan="3" |[[हिमाचल प्रदेश]] | rowspan="3" |३ |Kangra |- |Mandi |- |Shimla |- | rowspan="5" |[[झारखंड]] | rowspan="5" |५ |[[पलामू विभाग|Palamu division]] |- |[[उत्तर छोटानागपूर विभाग|North Chotanagpur division]] |- |[[दक्षिण छोटानागपूर विभाग|South Chotanagpur division]] |- |[[कोल्हान विभाग|Kolhan division]] |- |[[संथाळ परगणा विभाग|Santhal Pargana division]] |- | rowspan="4" |[[कर्नाटक]] | rowspan="4" |4 |[[बंगळूर विभाग|Bangalore division]] |- |[[मैसुरु विभाग|Mysore division]] |- |[[बेळगांव विभाग|Belgaum division]] |- |[[कल्याण (कर्नाटक)|Kalaburagi division]] |- |- | rowspan="10" |[[मध्य प्रदेश|Madhya Pradesh]] | rowspan="10" |10<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://madhyapradesh.s3waas.gov.in/|title=Madhya Pradesh &#124; District Portal|date=|publisher=Madhyapradesh.s3waas.gov.in|access-date=2022-08-12}}</ref> |[[भोपाळ विभाग|Bhopal division]] |- |[[इंदूर विभाग|Indore division]] |- |[[ग्वाल्हेर विभाग|Gwalior division]] |- |[[जबलपूर विभाग|Jabalpur division]] |- |[[रेवा विभाग|Rewa division]] |- |[[सागर विभाग|Sagar division]] |- |[[शाहडोल विभाग|Shahdol division]] |- |[[उज्जैन विभाग|Ujjain division]] |- |[[चंबळ विभाग|Chambal division]] |- |[[नर्मदापुरम विभाग|Narmadapuram division]] |- | rowspan="6" |[[महाराष्ट्र|Maharashtra]] | rowspan="6" |6 |[[अमरावती विभाग|Amravati division]] |- |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|Aurangabad division]] |- |[[कोकण विभाग|Konkan division]] |- |[[नागपूर विभाग|Nagpur division]] |- |[[नाशिक विभाग|Nashik division]] |- |[[पुणे विभाग|Pune division]] |- | rowspan="3" |[[मेघालय|Meghalaya]] | rowspan="3" |3<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://meghalaya.gov.in/mcs|title=MCS {{!}} Meghalaya Government Portal|website=meghalaya.gov.in|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://meghalaya.gov.in/ias|title=IAS {{!}} Meghalaya Government Portal|website=meghalaya.gov.in|access-date=2023-02-15}}</ref> |Garo Hills |- |Khasi Hills |- |Jaintia Hills |- | rowspan="3" |[[ओडिशा|Odisha]] | rowspan="3" |3 |Central |- |Northern |- |Southern |- | rowspan="5" |[[पंजाब|Punjab]] | rowspan="5" |5 |Patiala |- |Faridkot |- |Firozepur |- |Jalandhar |- |Ropar |- | rowspan="7" |[[राजस्थान|Rajasthan]] | rowspan="7" |7 |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Jaipur division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Jodhpur division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Ajmer division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Udaipur division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Bikaner division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Kota division]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे|Bharatpur division]] |- | rowspan="18" |[[उत्तर प्रदेश|Uttar Pradesh]] | rowspan="18" |18 |[[आग्रा विभाग|Agra division]] |- |[[अलीगढ विभाग|Aligarh division]] |- |[[प्रयागराज विभाग|Prayagraj division]] |- |[[आझमगढ विभाग|Azamgarh division]] |- |[[बरेली विभाग|Bareilly division]] |- |[[बस्ती विभाग|Basti division]] |- |[[चित्रकूट विभाग|Chitrakoot division]] |- |[[देवीपाटन विभाग|Devipatan division]] |- |[[अयोध्या विभाग|Ayodhya division]] |- |[[गोरखपूर विभाग|Gorakhpur division]] |- |[[झांसी विभाग|Jhansi division]] |- |[[कानपूर विभाग|Kanpur division]] |- |[[लखनौ विभाग|Lucknow division]] |- |[[मेरठ विभाग|Meerut division]] |- |[[विंध्याचल विभाग|Mirzapur division]] |- |[[मुरादाबाद विभाग|Moradabad division]] |- |[[सहारनपूर विभाग|Saharanpur division]] |- |[[वाराणसी विभाग|Varanasi division]] |- | rowspan="2" |[[उत्तराखंड|Uttarakhand]] | rowspan="2" |2<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://uk.gov.in/pages/display/118-divisions|title=Divisions: Uttarakhand Government Portal, India}}</ref> |[[कुमाऊं विभाग|Kumaon division]] |- |[[गढवाल विभाग|Garhwal division]] |- | rowspan="5" |[[पश्चिम बंगाल|West Bengal]] | rowspan="5" |5 |[[प्रेसिडेन्सी विभाग|Presidency division]] |- |[[मेदिनीपूर विभाग|Medinipur division]] |- |[[मालदा विभाग|Malda division]] |- |[[बर्धमान विभाग|Burdwan division]] |- |[[जलपाइगुडी विभाग|Jalpaiguri division]] |- |''[[दिल्ली|Delhi]]'' |1 |[[दिल्ली विभाग|Delhi division]] |- | rowspan="2" |''[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|Jammu and Kashmir]]'' | rowspan="2" |2 |[[जम्मू विभाग|Jammu Division]] |- |[[काश्मीर विभाग|Kashmir Division]] |- |''[[लडाख|Ladakh]]'' |1 |[[लडाख|Ladakh Division]] |} == अपवाद == भारतातील अशी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश खालीलप्रमाणे आहेत, जिथे विभाग नाहीत आणि त्यामुळे विभागीय आयुक्तही नाहीत: * केरळ * गोवा * तमिळनाडू * आंध्र प्रदेश * तेलंगणा * गुजरात * मणिपूर * मिझोराम * सिक्कीम * लक्षद्वीप (केंद्रशासित प्रदेश) * चंदीगड (केंद्रशासित प्रदेश) * दादरा आणि नगर हवेली आणि दमण आणि दीव (केंद्रशासित प्रदेश) * पुदुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश) * अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह (केंद्रशासित प्रदेश) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील राज्यानुसार विभाग]] [[वर्ग:भारताचे राजकीय विभाग]] kgqriepg18i5zfpspszbhdm94cvl0nr 2708930 2708782 2026-09-10T07:03:50Z Dharmadhyaksha 28394 2708930 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाच्या]] कलम १ नुसार भारत हा [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश|राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचा]] संघ आहे. काही राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश पुढे विभागांमध्ये विभागलेले आहेत, जे [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|जिल्ह्यांच्या]] गटांनी बनलेले आहेत. विभागाचे नेतृत्व [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी करतात, ज्यांना विभागीय आयुक्त म्हणून ओळखले जाते. भारतात '''१११ प्रशासकीय विभाग''' आहेत जे खाली नमूद केले आहे. [[आंध्र प्रदेश]], [[गोवा]], [[केरळ]], [[मणिपूर]], [[मिझोरम|मिझोराम]], [[सिक्कीम]], [[तमिळनाडू]], [[तेलंगणा]] आणि [[त्रिपुरा]], ही राज्ये तसेच पाच [[केंद्रशासित प्रदेश]] ([[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]], [[चंदिगढ]], [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]], [[लक्षद्वीप]] आणि [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]]) विभागांमध्ये विभागलेले नाहीत. त्याऐवजी, ही राज्ये आणि प्रदेश प्रशासकीय कामांसाठी थेट राज्य स्तरावरून जिल्हा स्तरावर जातात. == आढावा == {| class="wikitable sortable" |+ !राज्य / केंद्रशासित प्रदेश !विभाग संख्या |- |[[आंध्र प्रदेश]] | style="text-align: right;" | - |- |[[अरुणाचल प्रदेश]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[आसाम]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[बिहार]] | style="text-align: right;" |९ |- |[[छत्तीसगढ]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[गोवा]] | style="text-align: right;" | - |- |[[गुजरात]] | style="text-align: right;" |- |- |[[हरियाणा]] | style="text-align: right;" |६ |- |[[हिमाचल प्रदेश]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[तेलंगणा]] | style="text-align: right;" | - |- |[[झारखंड]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[कर्नाटक]] | style="text-align: right;" |४ |- |[[केरळ]] | style="text-align: right;" | - |- |[[मध्य प्रदेश]] | style="text-align: right;" |१० |- |[[महाराष्ट्र]] | style="text-align: right;" |६ |- |[[मणिपूर]] | style="text-align: right;" | - |- |[[मेघालय]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[मिझोरम]] | style="text-align: right;" | - |- |[[नागालँड]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[ओडिशा]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[पंजाब]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[राजस्थान]] | style="text-align: right;" |१० |- |[[सिक्कीम]] | style="text-align: right;" | - |- |[[तमिळनाडू]] | style="text-align: right;" | - |- |[[त्रिपुरा]] | style="text-align: right;" | - |- |[[उत्तर प्रदेश]] | style="text-align: right;" |१८ |- |[[उत्तराखंड]] | style="text-align: right;" |२ |- |[[पश्चिम बंगाल]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] | style="text-align: right;" | - |- |[[चंदिगढ]] | style="text-align: right;" | - |- |[[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव|दादरा व नगर हवेली <br>आणि दमण व दीव]] | style="text-align: right;" | - |- |[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] | style="text-align: right;" |२ |- |[[लडाख]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[लक्षद्वीप]] | style="text-align: right;" | - |- |[[दिल्ली]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] | style="text-align: right;" | - |- !एकूण !१११ |} == प्रशासकीय विभागांची यादी == {| class="wikitable sortable" !राज्य / केंद्रशासीत प्रदेश !विभागांची संख्या !विभाग |- | rowspan="3" |[[अरुणाचल प्रदेश]] | rowspan="3" |३ |East |- |West |- |Central |- | rowspan="5" |[[आसाम]] | rowspan="5" |५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gad.assam.gov.in/information-services/divisions|title=Government of Assam General Administration: Divisions|website=Government of Assam|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306084047/https://gad.assam.gov.in/information-services/divisions|archive-date=2022-03-06|access-date=2024-03-02}}</ref> |[[अप्पर आसाम विभाग]] |- |[[लोअर आसाम विभाग]] |- |[[उत्तर आसाम विभाग]] |- |[[मध्य आसाम विभाग]] |- |[[बराक व्हॅली]] |- | rowspan="9" |[[बिहार]] | rowspan="9" |९ |[[पाटणा विभाग]] |- |[[तिरहुत विभाग]] |- |[[सरन विभाग]] |- |[[दरभंगा विभाग]] |- |[[कोसी विभाग]] |- |[[पूर्णिया विभाग]] |- |[[भागलपूर विभाग]] |- |[[मुंगेर विभाग]] |- |[[मगध विभाग]] |- | rowspan="5" |[[छत्तीसगढ]] | rowspan="5" |५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://raipur.gov.in/districts-of-the-state/|title=Districts of the State &#124; District Raipur, Government of Chhattisgarh &#124; India}}</ref> |[[सुरगुजा विभाग]] |- |[[बिलासपूर विभाग]] |- |[[दुर्ग विभाग]] |- |[[रायपूर विभाग]] |- |[[बस्तर विभाग]] |- | rowspan="6" |[[हरियाणा]] | rowspan="6" |६ |[[हिसार विभाग]] |- |[[गुरुग्राम विभाग]] |- |[[अंबाला विभाग]] |- |[[फरीदाबाद विभाग]] |- |[[रोहतक विभाग]] |- |[[कर्नाल विभाग]] |- | rowspan="3" |[[हिमाचल प्रदेश]] | rowspan="3" |३ |[[कांगडा विभाग]] |- |[[मंडी विभाग]] |- |[[शिमला विभाग]] |- | rowspan="5" |[[झारखंड]] | rowspan="5" |५ |[[पलामू विभाग]] |- |[[उत्तर छोटानागपूर विभाग]] |- |[[दक्षिण छोटानागपूर विभाग]] |- |[[कोल्हान विभाग]] |- |[[संथाळ परगणा विभाग]] |- | rowspan="4" |[[कर्नाटक]] | rowspan="4" |४ |[[बंगळूर विभाग]] |- |[[मैसुरु विभाग]] |- |[[बेळगांव विभाग]] |- |[[कलबुर्गी विभाग|कलबुर्गी (गुलबर्गा) विभाग]] |- |- | rowspan="10" |[[मध्य प्रदेश]] | rowspan="10" |१०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://madhyapradesh.s3waas.gov.in/|title=Madhya Pradesh &#124; District Portal|date=|publisher=Madhyapradesh.s3waas.gov.in|access-date=2022-08-12}}</ref> |[[भोपाळ विभाग]] |- |[[इंदूर विभाग]] |- |[[ग्वाल्हेर विभाग]] |- |[[जबलपूर विभाग]] |- |[[रेवा विभाग]] |- |[[सागर विभाग]] |- |[[शाहडोल विभाग]] |- |[[उज्जैन विभाग]] |- |[[चंबळ विभाग]] |- |[[नर्मदापुरम विभाग]] |- | rowspan="6" |[[महाराष्ट्र]] | rowspan="6" |६ |[[अमरावती विभाग]] |- |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग]] |- |[[कोकण विभाग]] |- |[[नागपूर विभाग]] |- |[[नाशिक विभाग]] |- |[[पुणे विभाग]] |- | rowspan="3" |[[मेघालय]] | rowspan="3" |३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://meghalaya.gov.in/mcs|title=MCS {{!}} Meghalaya Government Portal|website=meghalaya.gov.in|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://meghalaya.gov.in/ias|title=IAS {{!}} Meghalaya Government Portal|website=meghalaya.gov.in|access-date=2023-02-15}}</ref> |[[गारो हिल्स विभाग]] |- |[[खासी हिल्स विभाग]] |- |[[जैतिया हिल्स विभाग]] |- | rowspan="3" |[[ओडिशा]] | rowspan="3" |3 |[[मध्य ओडिशा विभाग]] |- |[[उत्तर ओडिशा विभाग]] |- |[[दक्षिण ओडिशा विभाग]] |- | rowspan="5" |[[पंजाब]] | rowspan="5" |५ |[[पटीयाला विभाग]] |- |[[फरिदकोट विभाग]] |- |[[फिरोझपूर विभाग]] |- |[[जलंधर विभाग]] |- |[[रोपर विभाग]] |- | rowspan="7" |[[राजस्थान]] | rowspan="7" |७ |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- | rowspan="18" |[[उत्तर प्रदेश]] | rowspan="18" |१८ |[[आग्रा विभाग]] |- |[[अलीगढ विभाग]] |- |[[प्रयागराज विभाग]] |- |[[आझमगढ विभाग]] |- |[[बरेली विभाग]] |- |[[बस्ती विभाग]] |- |[[चित्रकूट विभाग]] |- |[[देवीपाटन विभाग]] |- |[[अयोध्या विभाग]] |- |[[गोरखपूर विभाग]] |- |[[झांसी विभाग]] |- |[[कानपूर विभाग]] |- |[[लखनौ विभाग]] |- |[[मेरठ विभाग]] |- |[[विंध्याचल विभाग]] |- |[[मुरादाबाद विभाग]] |- |[[सहारनपूर विभाग]] |- |[[वाराणसी विभाग]] |- | rowspan="2" |[[उत्तराखंड]] | rowspan="2" |२<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://uk.gov.in/pages/display/118-divisions|title=Divisions: Uttarakhand Government Portal, India}}</ref> |[[कुमाऊं विभाग]] |- |[[गढवाल विभाग]] |- | rowspan="5" |[[पश्चिम बंगाल]] | rowspan="5" |५ |[[प्रेसिडेन्सी विभाग]] |- |[[मेदिनीपूर विभाग]] |- |[[मालदा विभाग]] |- |[[बर्धमान विभाग]] |- |[[जलपाइगुडी विभाग]] |- |''[[दिल्ली]]'' |१ |[[दिल्ली विभाग]] |- | rowspan="2" |''[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]]'' | rowspan="2" |२ |[[जम्मू विभाग]] |- |[[काश्मीर विभाग]] |- |''[[लडाख]]'' |१ |[[लडाख विभाग]] |} == अपवाद == भारतातील अशी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश खालीलप्रमाणे आहेत, जिथे विभाग नाहीत आणि त्यामुळे विभागीय आयुक्तही नाहीत: * केरळ * गोवा * तमिळनाडू * आंध्र प्रदेश * तेलंगणा * गुजरात * मणिपूर * मिझोराम * सिक्कीम * लक्षद्वीप (केंद्रशासित प्रदेश) * चंदीगड (केंद्रशासित प्रदेश) * दादरा आणि नगर हवेली आणि दमण आणि दीव (केंद्रशासित प्रदेश) * पुदुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश) * अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह (केंद्रशासित प्रदेश) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील राज्यानुसार विभाग]] [[वर्ग:भारताचे राजकीय विभाग]] c5jvibxrddaxol9vobzj4ms7k0mwt7v 2708949 2708930 2026-09-10T10:34:26Z Dharmadhyaksha 28394 2708949 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाच्या]] कलम १ नुसार भारत हा [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश|राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचा]] संघ आहे. काही राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश पुढे विभागांमध्ये विभागलेले आहेत, जे [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|जिल्ह्यांच्या]] गटांनी बनलेले आहेत. विभागाचे नेतृत्व [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी करतात, ज्यांना विभागीय आयुक्त म्हणून ओळखले जाते. भारतात '''१११ प्रशासकीय विभाग''' आहेत जे खाली नमूद केले आहे. [[आंध्र प्रदेश]], [[गोवा]], [[केरळ]], [[मणिपूर]], [[मिझोरम|मिझोराम]], [[सिक्कीम]], [[तमिळनाडू]], [[तेलंगणा]] आणि [[त्रिपुरा]], ही राज्ये तसेच पाच [[केंद्रशासित प्रदेश]] ([[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]], [[चंदिगढ]], [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]], [[लक्षद्वीप]] आणि [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]]) विभागांमध्ये विभागलेले नाहीत. त्याऐवजी, ही राज्ये आणि प्रदेश प्रशासकीय कामांसाठी थेट राज्य स्तरावरून जिल्हा स्तरावर जातात. == आढावा == {| class="wikitable sortable" |+ !राज्य / केंद्रशासित प्रदेश !विभाग संख्या |- |[[आंध्र प्रदेश]] | style="text-align: right;" | - |- |[[अरुणाचल प्रदेश]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[आसाम]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[बिहार]] | style="text-align: right;" |९ |- |[[छत्तीसगढ]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[गोवा]] | style="text-align: right;" | - |- |[[गुजरात]] | style="text-align: right;" |- |- |[[हरियाणा]] | style="text-align: right;" |६ |- |[[हिमाचल प्रदेश]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[तेलंगणा]] | style="text-align: right;" | - |- |[[झारखंड]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[कर्नाटक]] | style="text-align: right;" |४ |- |[[केरळ]] | style="text-align: right;" | - |- |[[मध्य प्रदेश]] | style="text-align: right;" |१० |- |[[महाराष्ट्र]] | style="text-align: right;" |६ |- |[[मणिपूर]] | style="text-align: right;" | - |- |[[मेघालय]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[मिझोरम]] | style="text-align: right;" | - |- |[[नागालँड]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[ओडिशा]] | style="text-align: right;" |३ |- |[[पंजाब]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[राजस्थान]] | style="text-align: right;" |१० |- |[[सिक्कीम]] | style="text-align: right;" | - |- |[[तमिळनाडू]] | style="text-align: right;" | - |- |[[त्रिपुरा]] | style="text-align: right;" | - |- |[[उत्तर प्रदेश]] | style="text-align: right;" |१८ |- |[[उत्तराखंड]] | style="text-align: right;" |२ |- |[[पश्चिम बंगाल]] | style="text-align: right;" |५ |- |[[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] | style="text-align: right;" | - |- |[[चंदिगढ]] | style="text-align: right;" | - |- |[[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव|दादरा व नगर हवेली <br>आणि दमण व दीव]] | style="text-align: right;" | - |- |[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] | style="text-align: right;" |२ |- |[[लडाख]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[लक्षद्वीप]] | style="text-align: right;" | - |- |[[दिल्ली]] | style="text-align: right;" |१ |- |[[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] | style="text-align: right;" | - |- !एकूण !१११ |} == प्रशासकीय विभागांची यादी == {| class="wikitable sortable" !राज्य / केंद्रशासीत प्रदेश !विभागांची संख्या !विभाग |- | rowspan="3" |[[अरुणाचल प्रदेश]] | rowspan="3" |३ |East |- |West |- |Central |- | rowspan="5" |[[आसाम]] | rowspan="5" |५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gad.assam.gov.in/information-services/divisions|title=Government of Assam General Administration: Divisions|website=Government of Assam|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306084047/https://gad.assam.gov.in/information-services/divisions|archive-date=2022-03-06|access-date=2024-03-02}}</ref> |[[अप्पर आसाम विभाग]] |- |[[लोअर आसाम विभाग]] |- |[[उत्तर आसाम विभाग]] |- |[[मध्य आसाम विभाग]] |- |[[बराक व्हॅली]] |- | rowspan="9" |[[बिहार]] | rowspan="9" |९ |[[पाटणा विभाग]] |- |[[तिरहुत विभाग]] |- |[[सरन विभाग]] |- |[[दरभंगा विभाग]] |- |[[कोसी विभाग]] |- |[[पूर्णिया विभाग]] |- |[[भागलपूर विभाग]] |- |[[मुंगेर विभाग]] |- |[[मगध विभाग]] |- | rowspan="5" |[[छत्तीसगढ]] | rowspan="5" |५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://raipur.gov.in/districts-of-the-state/|title=Districts of the State &#124; District Raipur, Government of Chhattisgarh &#124; India}}</ref> |[[सुरगुजा विभाग]] |- |[[बिलासपूर विभाग]] |- |[[दुर्ग विभाग]] |- |[[रायपूर विभाग]] |- |[[बस्तर विभाग]] |- | rowspan="6" |[[हरियाणा]] | rowspan="6" |६ |[[हिसार विभाग]] |- |[[गुरुग्राम विभाग]] |- |[[अंबाला विभाग]] |- |[[फरीदाबाद विभाग]] |- |[[रोहतक विभाग]] |- |[[कर्नाल विभाग]] |- | rowspan="3" |[[हिमाचल प्रदेश]] | rowspan="3" |३ |[[कांगडा विभाग]] |- |[[मंडी विभाग]] |- |[[शिमला विभाग]] |- | rowspan="5" |[[झारखंड]] | rowspan="5" |५ |[[पलामू विभाग]] |- |[[उत्तर छोटानागपूर विभाग]] |- |[[दक्षिण छोटानागपूर विभाग]] |- |[[कोल्हान विभाग]] |- |[[संथाळ परगणा विभाग]] |- | rowspan="4" |[[कर्नाटक]] | rowspan="4" |४ |[[बंगळूर विभाग]] |- |[[मैसुरु विभाग]] |- |[[बेळगांव विभाग]] |- |[[कलबुर्गी विभाग|कलबुर्गी (गुलबर्गा) विभाग]] |- |- | rowspan="10" |[[मध्य प्रदेश]] | rowspan="10" |१०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://madhyapradesh.s3waas.gov.in/|title=Madhya Pradesh &#124; District Portal|date=|publisher=Madhyapradesh.s3waas.gov.in|access-date=2022-08-12}}</ref> |[[भोपाळ विभाग]] |- |[[इंदूर विभाग]] |- |[[ग्वाल्हेर विभाग]] |- |[[जबलपूर विभाग]] |- |[[रेवा विभाग]] |- |[[सागर विभाग]] |- |[[शाहडोल विभाग]] |- |[[उज्जैन विभाग]] |- |[[चंबळ विभाग]] |- |[[नर्मदापुरम विभाग]] |- | rowspan="6" |[[महाराष्ट्र]] | rowspan="6" |६ |[[अमरावती विभाग]] |- |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग]] |- |[[कोकण विभाग]] |- |[[नागपूर विभाग]] |- |[[नाशिक विभाग]] |- |[[पुणे विभाग]] |- | rowspan="3" |[[मेघालय]] | rowspan="3" |३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://meghalaya.gov.in/mcs|title=MCS {{!}} Meghalaya Government Portal|website=meghalaya.gov.in|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://meghalaya.gov.in/ias|title=IAS {{!}} Meghalaya Government Portal|website=meghalaya.gov.in|access-date=2023-02-15}}</ref> |[[गारो हिल्स विभाग]] |- |[[खासी हिल्स विभाग]] |- |[[जैतिया हिल्स विभाग]] |- | rowspan="3" |[[ओडिशा]] | rowspan="3" |3 |[[मध्य ओडिशा विभाग]] |- |[[उत्तर ओडिशा विभाग]] |- |[[दक्षिण ओडिशा विभाग]] |- | rowspan="5" |[[पंजाब]] | rowspan="5" |५ |[[पटीयाला विभाग]] |- |[[फरिदकोट विभाग]] |- |[[फिरोझपूर विभाग]] |- |[[जलंधर विभाग]] |- |[[रोपर विभाग]] |- | rowspan="7" |[[राजस्थान]] | rowspan="7" |७ |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- |[[राजस्थानमधील जिल्हे]] |- | rowspan="18" |[[उत्तर प्रदेश]] | rowspan="18" |१८ |[[आग्रा विभाग]] |- |[[अलीगढ विभाग]] |- |[[प्रयागराज विभाग]] |- |[[आझमगढ विभाग]] |- |[[बरेली विभाग]] |- |[[बस्ती विभाग]] |- |[[चित्रकूट विभाग]] |- |[[देवीपाटन विभाग]] |- |[[अयोध्या विभाग]] |- |[[गोरखपूर विभाग]] |- |[[झांसी विभाग]] |- |[[कानपूर विभाग]] |- |[[लखनौ विभाग]] |- |[[मेरठ विभाग]] |- |[[विंध्याचल विभाग]] |- |[[मुरादाबाद विभाग]] |- |[[सहारनपूर विभाग]] |- |[[वाराणसी विभाग]] |- | rowspan="2" |[[उत्तराखंड]] | rowspan="2" |२<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://uk.gov.in/pages/display/118-divisions|title=Divisions: Uttarakhand Government Portal, India}}</ref> |[[कुमाऊं विभाग]] |- |[[गढवाल विभाग]] |- | rowspan="5" |[[पश्चिम बंगाल]] | rowspan="5" |५ |[[प्रेसिडेन्सी विभाग]] |- |[[मेदिनीपूर विभाग]] |- |[[मालदा विभाग]] |- |[[बर्धमान विभाग]] |- |[[जलपाइगुडी विभाग]] |- |''[[दिल्ली]]'' |१ |[[दिल्ली विभाग]] |- | rowspan="2" |''[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]]'' | rowspan="2" |२ |[[जम्मू विभाग]] |- |[[काश्मीर विभाग]] |- |''[[लडाख]]'' |१ |[[लडाख विभाग]] |} == अपवाद == भारतातील अशी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश खालीलप्रमाणे आहेत, जिथे विभाग नाहीत आणि त्यामुळे विभागीय आयुक्तही नाहीत: * केरळ * गोवा * तमिळनाडू * आंध्र प्रदेश * तेलंगणा * गुजरात * मणिपूर * मिझोराम * सिक्कीम * लक्षद्वीप (केंद्रशासित प्रदेश) * चंदीगड (केंद्रशासित प्रदेश) * दादरा आणि नगर हवेली आणि दमण आणि दीव (केंद्रशासित प्रदेश) * पुदुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश) * अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह (केंद्रशासित प्रदेश) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:भारतातील राज्यानुसार विभाग]] [[वर्ग:भारताचे राजकीय विभाग]] ogrnb61xd2vb9t3oxbfpmu27bioyooq 3 383771 2708781 2026-09-09T15:13:30Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2708781 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Radhika0411}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:४३, ९ सप्टेंबर २०२६ (IST) 6b16xvvd6q8ldfdcbozgznd2qthywgd 14 383772 2708798 2026-09-09T16:09:31Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: [[वर्ग:भारतातील ब्रिटिश राजवट]] 2708798 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:भारतातील ब्रिटिश राजवट]] krj0tny4z455gwlbw1l61wilpc293n1 0 383773 2708813 2026-09-09T17:01:56Z Aditya tamhankar 80177 नवीन पान: खालील यादी हाँग काँग क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. हाँग काँगने १६ जुलै २००४ रोजी बांगलादेशविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्री... 2708813 wikitext text/x-wiki खालील यादी हाँग काँग क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. हाँग काँगने १६ जुलै २००४ रोजी बांगलादेशविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | हाँग काँगने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65706.html २१४३] || १६ जुलै २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | [[२००४ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65710.html २१४७] || १८ जुलै २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|PAK}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} elpam2x8hjx78o8vouamn9bjluqaz6v 2708814 2708813 2026-09-09T17:04:29Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708814 wikitext text/x-wiki खालील यादी हाँग काँग क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. हाँग काँगने १६ जुलै २००४ रोजी बांगलादेशविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | हाँग काँगने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65706.html २१४३] || १६ जुलै २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | [[२००४ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65710.html २१४७] || १८ जुलै २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335347.html २७१२] || २४ जून २००८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[२००८ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335349.html २७१६] || २५ जून २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} 85nx1vk96p4iai9kghzhbs5z675t59g 2708815 2708814 2026-09-09T17:09:08Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708815 wikitext text/x-wiki खालील यादी हाँग काँग क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. हाँग काँगने १६ जुलै २००४ रोजी बांगलादेशविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | हाँग काँगने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65706.html २१४३] || १६ जुलै २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | [[२००४ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65710.html २१४७] || १८ जुलै २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335347.html २७१२] || २४ जून २००८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[२००८ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335349.html २७१६] || २५ जून २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/736497.html ३४८७] || १ मे २०१४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|MAS}} [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|AFG|२०१३}} || rowspan=2 | [[२०१४ एसीसी प्रीमियर लीग]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/736511.html ३४८९] || ४ मे २०१४ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकादमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/791633.html ३५४१] || ८ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|AUS}} [[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सव्हिल]] || {{cr|PNG}} || rowspan=2 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/791635.html ३५४२] || ९ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|AUS}} [[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सव्हिल]] || {{cr|PNG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} fitv63v170fmr2qqu7yjw7uu1drh5xc 2708816 2708815 2026-09-09T17:14:21Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708816 wikitext text/x-wiki खालील यादी हाँग काँग क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. हाँग काँगने १६ जुलै २००४ रोजी बांगलादेशविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | हाँग काँगने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65706.html २१४३] || १६ जुलै २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | [[२००४ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65710.html २१४७] || १८ जुलै २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335347.html २७१२] || २४ जून २००८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[२००८ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335349.html २७१६] || २५ जून २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/736497.html ३४८७] || १ मे २०१४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|MAS}} [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|AFG|२०१३}} || rowspan=2 | [[२०१४ एसीसी प्रीमियर लीग]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/736511.html ३४८९] || ४ मे २०१४ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकादमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/791633.html ३५४१] || ८ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|AUS}} [[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सव्हिल]] || {{cr|PNG}} || rowspan=4 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/791635.html ३५४२] || ९ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|AUS}} [[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सव्हिल]] || {{cr|PNG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911049.html ३७०९] || १६ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911051.html ३७११] || १८ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} 3lu8kz8bmwtuwvsr022ig48ir3b7f6i 2708817 2708816 2026-09-09T17:19:45Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708817 wikitext text/x-wiki खालील यादी हाँग काँग क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. हाँग काँगने १६ जुलै २००४ रोजी बांगलादेशविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | हाँग काँगने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65706.html २१४३] || १६ जुलै २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | [[२००४ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65710.html २१४७] || १८ जुलै २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335347.html २७१२] || २४ जून २००८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[२००८ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335349.html २७१६] || २५ जून २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/736497.html ३४८७] || १ मे २०१४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|MAS}} [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|AFG|२०१३}} || rowspan=2 | [[२०१४ एसीसी प्रीमियर लीग]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/736511.html ३४८९] || ४ मे २०१४ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकादमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/791633.html ३५४१] || ८ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|AUS}} [[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सव्हिल]] || {{cr|PNG}} || rowspan=10 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/791635.html ३५४२] || ९ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|AUS}} [[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सव्हिल]] || {{cr|PNG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911049.html ३७०९] || १६ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911051.html ३७११] || १८ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952183.html ३७२९] || २६ जानेवारी २०१६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|HK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1004283.html ३७७८] || ८ सप्टेंबर २०१६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || अनिर्णित |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1004285.html ३७७९] || १० सप्टेंबर २०१६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|SCO}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1026847.html ३८०१] || ४ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|HK}} |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1026849.html ३८०२] || ६ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|PNG}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1026851.html ३८०३] || ८ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|HK}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} t35q0npcnceo1s9bkg5e7iy7l28xkxo 2708818 2708817 2026-09-09T17:25:15Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708818 wikitext text/x-wiki खालील यादी हाँग काँग क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. हाँग काँगने १६ जुलै २००४ रोजी बांगलादेशविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | हाँग काँगने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65706.html २१४३] || १६ जुलै २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | [[२००४ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65710.html २१४७] || १८ जुलै २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335347.html २७१२] || २४ जून २००८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[२००८ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335349.html २७१६] || २५ जून २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/736497.html ३४८७] || १ मे २०१४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|MAS}} [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|AFG|२०१३}} || rowspan=2 | [[२०१४ एसीसी प्रीमियर लीग]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/736511.html ३४८९] || ४ मे २०१४ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकादमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/791633.html ३५४१] || ८ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|AUS}} [[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सव्हिल]] || {{cr|PNG}} || rowspan=10 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/791635.html ३५४२] || ९ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|AUS}} [[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सव्हिल]] || {{cr|PNG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911049.html ३७०९] || १६ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911051.html ३७११] || १८ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952183.html ३७२९] || २६ जानेवारी २०१६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|HK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1004283.html ३७७८] || ८ सप्टेंबर २०१६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || अनिर्णित |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1004285.html ३७७९] || १० सप्टेंबर २०१६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|SCO}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1026847.html ३८०१] || ४ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|HK}} |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1026849.html ३८०२] || ६ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|PNG}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1026851.html ३८०३] || ८ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|HK}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1078659.html ३८२३] || २२ जानेवारी २०१७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|HK}} || rowspan=2 | [[२०१६-१७ संयुक्त अरब अमिराती त्रिकोणी मालिका|२०१७ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1078661.html ३८२७] || २६ जानेवारी २०१७ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|UAE}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1124089.html ३९३६] || ६ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} || rowspan=2 | |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1124090.html ३९३८] || ८ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} 0msw8lrkgu2w87szz4nqyffuyfj9zln 2708820 2708818 2026-09-09T17:41:03Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708820 wikitext text/x-wiki खालील यादी हाँग काँग क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. हाँग काँगने १६ जुलै २००४ रोजी बांगलादेशविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | हाँग काँगने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65706.html २१४३] || १६ जुलै २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | [[२००४ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65710.html २१४७] || १८ जुलै २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335347.html २७१२] || २४ जून २००८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[२००८ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335349.html २७१६] || २५ जून २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/736497.html ३४८७] || १ मे २०१४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|MAS}} [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|AFG|२०१३}} || rowspan=2 | [[२०१४ एसीसी प्रीमियर लीग]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/736511.html ३४८९] || ४ मे २०१४ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकादमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/791633.html ३५४१] || ८ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|AUS}} [[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सव्हिल]] || {{cr|PNG}} || rowspan=10 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/791635.html ३५४२] || ९ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|AUS}} [[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सव्हिल]] || {{cr|PNG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911049.html ३७०९] || १६ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911051.html ३७११] || १८ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952183.html ३७२९] || २६ जानेवारी २०१६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|HK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1004283.html ३७७८] || ८ सप्टेंबर २०१६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || अनिर्णित |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1004285.html ३७७९] || १० सप्टेंबर २०१६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|SCO}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1026847.html ३८०१] || ४ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|HK}} |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1026849.html ३८०२] || ६ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|PNG}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1026851.html ३८०३] || ८ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|HK}} [[मिशन रोड मैदान]], [[मोंग कोक]] || {{cr|HK}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1078659.html ३८२३] || २२ जानेवारी २०१७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|HK}} || rowspan=2 | [[२०१६-१७ संयुक्त अरब अमिराती त्रिकोणी मालिका|२०१७ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1078661.html ३८२७] || २६ जानेवारी २०१७ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|UAE}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1124089.html ३९३६] || ६ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} || rowspan=2 | |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1124090.html ३९३८] || ८ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133005.html ३९८५] || ६ मार्च २०१८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|ZIM}} [[बुलावायो ॲथलेटिक क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|SCO}} || rowspan=4 | [[क्रिकेट विश्वचषक पात्रता, २०१८|२०१८ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133009.html ३९९०] || ८ मार्च २०१८ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|ZIM}} [[बुलावायो ॲथलेटिक क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|HK}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133012.html ३९९४] || १० मार्च २०१८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133023.html ४०००] || १७ मार्च २०१८ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|ZIM}} [[ओल्ड हरारीयन्स]], [[हरारे]] || {{cr|PNG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153244.html ४०३७] || १६ सप्टेंबर २०१८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[२०१८ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153246.html ४०३९] || १८ सप्टेंबर २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} 7zqq7fh4xd2hbyqfanxsey04bbduu8n 14 383774 2708824 2026-09-09T17:50:07Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 2708824 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] ppwb6x0gqklpx97ea2rvh9le0h595fg 118 383775 2708827 2026-09-09T18:05:36Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: '''कबुतरे व पारवे''' या पक्ष्यांच्या वर्गात खालील पक्षी येतात. #मोर्निंग पारवा ([[Mourning Dove]]. #युरेशियन कॉलर्ड पारवा ([[Eurasian Collared-Dove]]). #रॉक कबुतर ([[Rock Pigeon]]). ==वैशिष्ट्ये== ==आढळस्थान== ==संदर्भ== वर्ग:पक्ष... 2708827 wikitext text/x-wiki '''कबुतरे व पारवे''' या पक्ष्यांच्या वर्गात खालील पक्षी येतात. #मोर्निंग पारवा ([[Mourning Dove]]. #युरेशियन कॉलर्ड पारवा ([[Eurasian Collared-Dove]]). #रॉक कबुतर ([[Rock Pigeon]]). ==वैशिष्ट्ये== ==आढळस्थान== ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] qxtz1yvxlh4zt26szerx8c5tidhv68g 2708828 2708827 2026-09-09T18:06:50Z नरेश सावे 88037 /* आढळस्थान */ 2708828 wikitext text/x-wiki '''कबुतरे व पारवे''' या पक्ष्यांच्या वर्गात खालील पक्षी येतात. #मोर्निंग पारवा ([[Mourning Dove]]. #युरेशियन कॉलर्ड पारवा ([[Eurasian Collared-Dove]]). #रॉक कबुतर ([[Rock Pigeon]]). ==वैशिष्ट्ये== ==आढळस्थान== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 1ewrzui1bw4iowyugwc8vzaw7tzxvc2 2708830 2708828 2026-09-09T18:51:53Z नरेश सावे 88037 /* आढळस्थान */ 2708830 wikitext text/x-wiki '''कबुतरे व पारवे''' या पक्ष्यांच्या वर्गात खालील पक्षी येतात. #मोर्निंग पारवा ([[Mourning Dove]]. #युरेशियन कॉलर्ड पारवा ([[Eurasian Collared-Dove]]). #रॉक कबुतर ([[Rock Pigeon]]). ==वैशिष्ट्ये== ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] sx05uwdqkb4b2s7wxwushjs5viaxlfz 2708831 2708830 2026-09-09T18:55:35Z नरेश सावे 88037 /* */ 2708831 wikitext text/x-wiki '''कबुतरे व पारवे''' या पक्ष्यांच्या वर्गात खालील पक्षी येतात. #[[शोककपोत|मोर्निंग पारवा]] ([[Mourning Dove]]. #युरेशियन कॉलर्ड पारवा ([[Eurasian Collared-Dove]]). #रॉक कबुतर ([[Rock Pigeon]]). ==वैशिष्ट्ये== ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] ecmzl36mlxupcsay5ucpdlkhalw0ifr 2708832 2708831 2026-09-09T18:56:21Z नरेश सावे 88037 /* */ 2708832 wikitext text/x-wiki '''कबुतरे व पारवे''' या पक्ष्यांच्या वर्गात खालील पक्षी येतात. #[[शोककपोत|मोर्निंग पारवा]] ([[Mourning Dove]]). #युरेशियन कॉलर्ड पारवा ([[Eurasian Collared-Dove]]). #रॉक कबुतर ([[Rock Pigeon]]). ==वैशिष्ट्ये== ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 7qt5if338sn1ma1lncxm5zx4zipey32 2708833 2708832 2026-09-09T18:58:51Z नरेश सावे 88037 /* */ 2708833 wikitext text/x-wiki '''कबुतरे व पारवे''' या पक्ष्यांच्या वर्गात खालील पक्षी येतात. #[[शोककपोत|मोर्निंग पारवा]] ([[Mourning Dove]]). #[[युरेशियन कॉलर्ड पारवा]] ([[Eurasian Collared-Dove]]). #[[रॉक कबुतर]] ([[Rock Pigeon]]). ==वैशिष्ट्ये== ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] qd7p34y6olgatiuk5ch49v4uvwhcd20 2708834 2708833 2026-09-09T19:00:01Z नरेश सावे 88037 /* */ 2708834 wikitext text/x-wiki '''कबुतरे व पारवे''' या पक्ष्यांच्या वर्गात खालील पक्षी येतात. #[[शोककपोत|मोर्निंग पारवा]] ([[Mourning Dove]]). #[[युरेशियन कॉलर्ड पारवा]] ([[Eurasian Collared-Dove]]). #[[रॉक कबुतर|खडक कबुतर]] ([[Rock Pigeon]]). ==वैशिष्ट्ये== ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 2oeg6yi3mn10p0pa8b05wvma9m3bwxh 2708836 2708834 2026-09-09T19:17:33Z नरेश सावे 88037 /* */ 2708836 wikitext text/x-wiki '''कबुतरे व पारवे''' या पक्ष्यांच्या वर्गात खालील पक्षी येतात. #[[मोर्निंग पारवा|शोककपोत]] ([[Mourning Dove]]). #[[युरेशियन कॉलर्ड पारवा]] ([[Eurasian Collared-Dove]]). #[[रॉक कबुतर|खडक कबुतर]] ([[Rock Pigeon]]). ==वैशिष्ट्ये== ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] suqbm56h8s0s74nwekifmo0cd0rgnjt 2708920 2708836 2026-09-10T05:39:46Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[कबुतरे व पारवे]] वरुन [[मसुदा:कबुतरे व पारवे]] ला हलविला 2708836 wikitext text/x-wiki '''कबुतरे व पारवे''' या पक्ष्यांच्या वर्गात खालील पक्षी येतात. #[[मोर्निंग पारवा|शोककपोत]] ([[Mourning Dove]]). #[[युरेशियन कॉलर्ड पारवा]] ([[Eurasian Collared-Dove]]). #[[रॉक कबुतर|खडक कबुतर]] ([[Rock Pigeon]]). ==वैशिष्ट्ये== ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] suqbm56h8s0s74nwekifmo0cd0rgnjt 3 383776 2708835 2026-09-09T19:07:39Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2708835 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Baliram Jadhav}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ००:३७, १० सप्टेंबर २०२६ (IST) 77li7vkkwc6v67yzukpa2axlzcoqn8x 0 383777 2708837 2026-09-09T19:24:01Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: {{जीवचौकट | नाव = शोककपोत   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zenaida macroura | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल =... 2708837 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = शोककपोत   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zenaida macroura | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''शोककपोत''' किंवा [[मोर्निंग डव्ह]] हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे.हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== ==आढळस्थान== ==आवाज== ==खाद्य== ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] ekl6z9b9c2yec0oh7kv1j3qped22f5e 2708838 2708837 2026-09-09T19:27:15Z नरेश सावे 88037 /* */ 2708838 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = शोककपोत   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zenaida macroura | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''शोककपोत'''किंवा मोर्निंग डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे.हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== ==आढळस्थान== ==आवाज== ==खाद्य== ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 2ot3len238rgljlieu3f5kyszcrg8q0 2708839 2708838 2026-09-09T19:27:29Z नरेश सावे 88037 /* */ 2708839 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = शोककपोत   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zenaida macroura | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''शोककपोत''' किंवा मोर्निंग डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे.हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== ==आढळस्थान== ==आवाज== ==खाद्य== ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 08vkwggnjd5w0m34msw1rxesvtcbhzz 2708841 2708839 2026-09-09T19:34:46Z नरेश सावे 88037 /* वर्णन */ 2708841 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = शोककपोत   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zenaida macroura | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''शोककपोत''' किंवा मोर्निंग डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे.हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी सडपातळ,मध्यम करड्या रंगाचा,पंखाच्या शेवटी ठळक ठिपके असलेला असतो. याला टोकदार शेपटी असते. हा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह पक्ष्यापेक्षा लहान असतो आणि चौकोनी शेपटीऐवजी याला टोकदार शेपटी असते. ==आढळस्थान== ==आवाज== ==खाद्य== ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] qb3mri2act6ccf410pyeba8wslht1ci 2708842 2708841 2026-09-09T19:36:54Z नरेश सावे 88037 /* आढळस्थान */ 2708842 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = शोककपोत   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zenaida macroura | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''शोककपोत''' किंवा मोर्निंग डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे.हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी सडपातळ,मध्यम करड्या रंगाचा,पंखाच्या शेवटी ठळक ठिपके असलेला असतो. याला टोकदार शेपटी असते. हा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह पक्ष्यापेक्षा लहान असतो आणि चौकोनी शेपटीऐवजी याला टोकदार शेपटी असते. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वसंत ऋतू आणि ग्रीष्म ऋतूत आढळतो. हिवाळ्यात तो दक्षिणेकडे स्थलांतर करतो. ==आवाज== ==खाद्य== ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] eqaxplrx7gxpd9atacly03wtf7bcf2o 2708844 2708842 2026-09-09T19:45:23Z नरेश सावे 88037 /* आवाज */ 2708844 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = शोककपोत   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zenaida macroura | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''शोककपोत''' किंवा मोर्निंग डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे.हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी सडपातळ,मध्यम करड्या रंगाचा,पंखाच्या शेवटी ठळक ठिपके असलेला असतो. याला टोकदार शेपटी असते. हा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह पक्ष्यापेक्षा लहान असतो आणि चौकोनी शेपटीऐवजी याला टोकदार शेपटी असते. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वसंत ऋतू आणि ग्रीष्म ऋतूत आढळतो. हिवाळ्यात तो दक्षिणेकडे स्थलांतर करतो. ==आवाज== या पक्ष्याचा आवाज मृदु आणि कू कू कू असा वारंवार असतो.उड्डाण करीत असताना आणि उडताना या पक्षाच्या पंखातून शिट्टीसारखा आवाज येत असतो. ==खाद्य== ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 15gjnakcixizzb2xrwkleumyfiew0dp 2708847 2708844 2026-09-09T19:56:12Z नरेश सावे 88037 /* खाद्य */ 2708847 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = शोककपोत   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zenaida macroura | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''शोककपोत''' किंवा मोर्निंग डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे.हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी सडपातळ,मध्यम करड्या रंगाचा,पंखाच्या शेवटी ठळक ठिपके असलेला असतो. याला टोकदार शेपटी असते. हा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह पक्ष्यापेक्षा लहान असतो आणि चौकोनी शेपटीऐवजी याला टोकदार शेपटी असते. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वसंत ऋतू आणि ग्रीष्म ऋतूत आढळतो. हिवाळ्यात तो दक्षिणेकडे स्थलांतर करतो. ==आवाज== या पक्ष्याचा आवाज मृदु आणि कू कू कू असा वारंवार असतो.उड्डाण करीत असताना आणि उडताना या पक्षाच्या पंखातून शिट्टीसारखा आवाज येत असतो. ==खाद्य== या पक्ष्याचे मुख्य खाद्य बी आणि लहान धान्य असते.हा पक्षी खाद्यपात्राजवळ नेहमी जाऊन जमिनीवर आजुबाजूला पडलेले बी खातात. ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] kl8z9919ohqkoi1nv43m9g4q0o4uxos 2708848 2708847 2026-09-09T20:04:43Z नरेश सावे 88037 /* घरटे */ 2708848 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = शोककपोत   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zenaida macroura | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''शोककपोत''' किंवा मोर्निंग डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे.हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी सडपातळ,मध्यम करड्या रंगाचा,पंखाच्या शेवटी ठळक ठिपके असलेला असतो. याला टोकदार शेपटी असते. हा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह पक्ष्यापेक्षा लहान असतो आणि चौकोनी शेपटीऐवजी याला टोकदार शेपटी असते. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वसंत ऋतू आणि ग्रीष्म ऋतूत आढळतो. हिवाळ्यात तो दक्षिणेकडे स्थलांतर करतो. ==आवाज== या पक्ष्याचा आवाज मृदु आणि कू कू कू असा वारंवार असतो.उड्डाण करीत असताना आणि उडताना या पक्षाच्या पंखातून शिट्टीसारखा आवाज येत असतो. ==खाद्य== या पक्ष्याचे मुख्य खाद्य बी आणि लहान धान्य असते.हा पक्षी खाद्यपात्राजवळ नेहमी जाऊन जमिनीवर आजुबाजूला पडलेले बी खातात. ==घरटे== दक्षिण डाकोटा येथे हा पक्षी काळ्याटेकड्यावरील उंच जागा सोडून गवताळ प्रदेश,वनक्षेत्र,निवासी क्षेत्र, शेतजमिनी,वगैरे ठिकाणी घरटे बांधून राहतो. ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 6nc518qmc2mtjpsrvxd4x98c84jys6a 2708849 2708848 2026-09-09T20:09:54Z नरेश सावे 88037 /* वैशिष्ट्य */ 2708849 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = शोककपोत   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zenaida macroura | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''शोककपोत''' किंवा मोर्निंग डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे.हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी सडपातळ,मध्यम करड्या रंगाचा,पंखाच्या शेवटी ठळक ठिपके असलेला असतो. याला टोकदार शेपटी असते. हा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह पक्ष्यापेक्षा लहान असतो आणि चौकोनी शेपटीऐवजी याला टोकदार शेपटी असते. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वसंत ऋतू आणि ग्रीष्म ऋतूत आढळतो. हिवाळ्यात तो दक्षिणेकडे स्थलांतर करतो. ==आवाज== या पक्ष्याचा आवाज मृदु आणि कू कू कू असा वारंवार असतो.उड्डाण करीत असताना आणि उडताना या पक्षाच्या पंखातून शिट्टीसारखा आवाज येत असतो. ==खाद्य== या पक्ष्याचे मुख्य खाद्य बी आणि लहान धान्य असते.हा पक्षी खाद्यपात्राजवळ नेहमी जाऊन जमिनीवर आजुबाजूला पडलेले बी खातात. ==घरटे== दक्षिण डाकोटा येथे हा पक्षी काळ्याटेकड्यावरील उंच जागा सोडून गवताळ प्रदेश,वनक्षेत्र,निवासी क्षेत्र, शेतजमिनी,वगैरे ठिकाणी घरटे बांधून राहतो. ==वैशिष्ट्य== हा पक्षी झाडावर किंवा जमिनीवर काड्यांची नाजूक घरटी बांधतो.उन्हाळ्यात किंवा वसंत ऋतूत येणाऱ्या वादळात ही घरटी नष्ट होतात आणि त्यांना पुन्हा घरटी बांधावयास लागतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 9bpd9hg9yg94rldo3smrij344jwbjho 2708851 2708849 2026-09-09T20:11:43Z नरेश सावे 88037 /* वर्णन */ 2708851 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = शोककपोत   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zenaida macroura | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''शोककपोत''' किंवा मोर्निंग डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे.हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी सडपातळ,मध्यम करड्या रंगाचा,पंखाच्या शेवटी ठळक ठिपके असलेला असतो. याला टोकदार शेपटी असते. हा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह पक्ष्यापेक्षा लहान असतो आणि चौकोनी शेपटीऐवजी याला टोकदार शेपटी असते.हा पक्षी साधारणपणे १२ इंच लांबीचा असतो. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वसंत ऋतू आणि ग्रीष्म ऋतूत आढळतो. हिवाळ्यात तो दक्षिणेकडे स्थलांतर करतो. ==आवाज== या पक्ष्याचा आवाज मृदु आणि कू कू कू असा वारंवार असतो.उड्डाण करीत असताना आणि उडताना या पक्षाच्या पंखातून शिट्टीसारखा आवाज येत असतो. ==खाद्य== या पक्ष्याचे मुख्य खाद्य बी आणि लहान धान्य असते.हा पक्षी खाद्यपात्राजवळ नेहमी जाऊन जमिनीवर आजुबाजूला पडलेले बी खातात. ==घरटे== दक्षिण डाकोटा येथे हा पक्षी काळ्याटेकड्यावरील उंच जागा सोडून गवताळ प्रदेश,वनक्षेत्र,निवासी क्षेत्र, शेतजमिनी,वगैरे ठिकाणी घरटे बांधून राहतो. ==वैशिष्ट्य== हा पक्षी झाडावर किंवा जमिनीवर काड्यांची नाजूक घरटी बांधतो.उन्हाळ्यात किंवा वसंत ऋतूत येणाऱ्या वादळात ही घरटी नष्ट होतात आणि त्यांना पुन्हा घरटी बांधावयास लागतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 8wpj2bkvvo17bnvnp7oi8yevvrscrxu 14 383778 2708845 2026-09-09T19:46:07Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: [[वर्ग: विदेशी पक्षी]] 2708845 wikitext text/x-wiki [[वर्ग: विदेशी पक्षी]] 16y4za8e8d9lb33x3vtjgmlw8oorkv0 0 383779 2708855 2026-09-09T20:26:07Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: {{जीवचौकट | नाव = युरेशियन कॉलर्ड पारवा   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Streptopelia decaocto | उपकुळ = | जातकुळी = |... 2708855 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = युरेशियन कॉलर्ड पारवा   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Streptopelia decaocto | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''युरेशियन कॉलर्ड पारवा''' किंवा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी मध्यम करड्या रंगाचा,मानेवर काळी झालर /कॉलर असलेला असतो. याला चौकोनी शेपटी असते.हा पक्षी खडक कबूतर पक्ष्यापेक्षा लहान असतो.हा शोककपोत पक्ष्यापेक्षा मोठा असतो आणि टोकदार शेपटीऐवजी याला चौकोनी शेपटी असते. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.हा पक्षी स्थलांतर करीत नाही. ==आवाज== ==खाद्य== ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 47jj8qnmgbqes83wkw2fdbus4nlzc6z 2708856 2708855 2026-09-09T20:32:19Z नरेश सावे 88037 /* आवाज */ 2708856 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = युरेशियन कॉलर्ड पारवा   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Streptopelia decaocto | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''युरेशियन कॉलर्ड पारवा''' किंवा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी मध्यम करड्या रंगाचा,मानेवर काळी झालर /कॉलर असलेला असतो. याला चौकोनी शेपटी असते.हा पक्षी खडक कबूतर पक्ष्यापेक्षा लहान असतो.हा शोककपोत पक्ष्यापेक्षा मोठा असतो आणि टोकदार शेपटीऐवजी याला चौकोनी शेपटी असते. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.हा पक्षी स्थलांतर करीत नाही. ==आवाज== या पक्ष्याचा आवाज शोककपोत पक्ष्याच्या आवाजापेक्षा लहान असतो. तो कू कू कू असा कडक आवाजात गातो.नर पक्षी अमेरिकन कावळ्याच्या काव काव आवाजासारखा परंतु काही अंशी कोमल आवाज काढतात. ==खाद्य== ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] aoqdczc4tg5c0ofq7cx218nk31a0e90 2708857 2708856 2026-09-09T20:35:24Z नरेश सावे 88037 /* खाद्य */ 2708857 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = युरेशियन कॉलर्ड पारवा   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Streptopelia decaocto | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''युरेशियन कॉलर्ड पारवा''' किंवा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी मध्यम करड्या रंगाचा,मानेवर काळी झालर /कॉलर असलेला असतो. याला चौकोनी शेपटी असते.हा पक्षी खडक कबूतर पक्ष्यापेक्षा लहान असतो.हा शोककपोत पक्ष्यापेक्षा मोठा असतो आणि टोकदार शेपटीऐवजी याला चौकोनी शेपटी असते. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.हा पक्षी स्थलांतर करीत नाही. ==आवाज== या पक्ष्याचा आवाज शोककपोत पक्ष्याच्या आवाजापेक्षा लहान असतो. तो कू कू कू असा कडक आवाजात गातो.नर पक्षी अमेरिकन कावळ्याच्या काव काव आवाजासारखा परंतु काही अंशी कोमल आवाज काढतात. ==खाद्य== हा पक्षी लहान धान्य आणि पक्ष्यांसाठी ठेवलेल्या पक्षीखाद्य जागेत जाऊन खातात. ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 976v5uhspzdsxmk4p5jr8deqlbhfgey 2708858 2708857 2026-09-09T20:37:14Z नरेश सावे 88037 /* घरटे */ 2708858 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = युरेशियन कॉलर्ड पारवा   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Streptopelia decaocto | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''युरेशियन कॉलर्ड पारवा''' किंवा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी मध्यम करड्या रंगाचा,मानेवर काळी झालर /कॉलर असलेला असतो. याला चौकोनी शेपटी असते.हा पक्षी खडक कबूतर पक्ष्यापेक्षा लहान असतो.हा शोककपोत पक्ष्यापेक्षा मोठा असतो आणि टोकदार शेपटीऐवजी याला चौकोनी शेपटी असते. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.हा पक्षी स्थलांतर करीत नाही. ==आवाज== या पक्ष्याचा आवाज शोककपोत पक्ष्याच्या आवाजापेक्षा लहान असतो. तो कू कू कू असा कडक आवाजात गातो.नर पक्षी अमेरिकन कावळ्याच्या काव काव आवाजासारखा परंतु काही अंशी कोमल आवाज काढतात. ==खाद्य== हा पक्षी लहान धान्य आणि पक्ष्यांसाठी ठेवलेल्या पक्षीखाद्य जागेत जाऊन खातात. ==घरटे== हा पक्षी निवासी क्षेत्रात झाडावर लहान गवताचे किंवा काड्यांचे घरटे बांधून राहतात. ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 08yws75qdiwkb3fgwzzxcz2aylkslze 2708859 2708858 2026-09-09T20:39:11Z नरेश सावे 88037 /* वैशिष्ट्य */ 2708859 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = युरेशियन कॉलर्ड पारवा   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Streptopelia decaocto | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''युरेशियन कॉलर्ड पारवा''' किंवा युरेशियन कॉलर्ड डव्ह हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी मध्यम करड्या रंगाचा,मानेवर काळी झालर /कॉलर असलेला असतो. याला चौकोनी शेपटी असते.हा पक्षी खडक कबूतर पक्ष्यापेक्षा लहान असतो.हा शोककपोत पक्ष्यापेक्षा मोठा असतो आणि टोकदार शेपटीऐवजी याला चौकोनी शेपटी असते. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.हा पक्षी स्थलांतर करीत नाही. ==आवाज== या पक्ष्याचा आवाज शोककपोत पक्ष्याच्या आवाजापेक्षा लहान असतो. तो कू कू कू असा कडक आवाजात गातो.नर पक्षी अमेरिकन कावळ्याच्या काव काव आवाजासारखा परंतु काही अंशी कोमल आवाज काढतात. ==खाद्य== हा पक्षी लहान धान्य आणि पक्ष्यांसाठी ठेवलेल्या पक्षीखाद्य जागेत जाऊन खातात. ==घरटे== हा पक्षी निवासी क्षेत्रात झाडावर लहान गवताचे किंवा काड्यांचे घरटे बांधून राहतात. ==वैशिष्ट्य== हा पक्षी प्रथमतः दक्षिण डाकोटा येथे इसवी सन १९९६ मध्ये आढळून आला आणि लगेचच संपूर्ण राज्यभर पसरला. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 6sph1133lpy7epi4gcfae90zyqwoprg 0 383780 2708860 2026-09-09T21:00:35Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: {{जीवचौकट | नाव = खडक कबूतर    | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Columba livia | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमिय... 2708860 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = खडक कबूतर    | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Columba livia | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''खडक कबूतर''' किंवा रॉक पीजन हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी पांढरा,करडा,काळा,तपकिरी रंगाच्या विविध रंगशैलीत आढळतो.हा पक्षी कुठल्याही एकाच रंगाच्या शैलीत सापडत नाही.याला लहान गोल शेपटी असते.हा पक्षी इतर दक्षिण डाकोटा येथील कबूतरापेक्षा जाडजूड असतात. या पक्ष्यांच्या माना लहान असतात.करड्या रंगाच्या कबूतराच्या पंखाच्या शेवटी दोन काळे पट्टे असतात. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात शहरी भागात आणि शेतइमारतीजवळ सर्वत्र आढळतो. ==आवाज== ==खाद्य== ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] kq7ed4ta9hss99rqu628klvcyy8uaij 2708861 2708860 2026-09-09T21:02:29Z नरेश सावे 88037 /* आवाज */ 2708861 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = खडक कबूतर    | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Columba livia | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''खडक कबूतर''' किंवा रॉक पीजन हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी पांढरा,करडा,काळा,तपकिरी रंगाच्या विविध रंगशैलीत आढळतो.हा पक्षी कुठल्याही एकाच रंगाच्या शैलीत सापडत नाही.याला लहान गोल शेपटी असते.हा पक्षी इतर दक्षिण डाकोटा येथील कबूतरापेक्षा जाडजूड असतात. या पक्ष्यांच्या माना लहान असतात.करड्या रंगाच्या कबूतराच्या पंखाच्या शेवटी दोन काळे पट्टे असतात. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात शहरी भागात आणि शेतइमारतीजवळ सर्वत्र आढळतो. ==आवाज== हा पक्षी मृदु आणि लहान आवाजात पु पु प्रु गात असतो. ==खाद्य== ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] h9w7u5zwkcgbal878u0y1gjwfszht71 2708862 2708861 2026-09-09T21:04:01Z नरेश सावे 88037 /* खाद्य */ 2708862 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = खडक कबूतर    | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Columba livia | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''खडक कबूतर''' किंवा रॉक पीजन हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी पांढरा,करडा,काळा,तपकिरी रंगाच्या विविध रंगशैलीत आढळतो.हा पक्षी कुठल्याही एकाच रंगाच्या शैलीत सापडत नाही.याला लहान गोल शेपटी असते.हा पक्षी इतर दक्षिण डाकोटा येथील कबूतरापेक्षा जाडजूड असतात. या पक्ष्यांच्या माना लहान असतात.करड्या रंगाच्या कबूतराच्या पंखाच्या शेवटी दोन काळे पट्टे असतात. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात शहरी भागात आणि शेतइमारतीजवळ सर्वत्र आढळतो. ==आवाज== हा पक्षी मृदु आणि लहान आवाजात पु पु प्रु गात असतो. ==खाद्य== हा पक्षी लहान धान्य आणि बिया खातो. ==घरटे== ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] h74kf8km2k8epjqrjzo4jc59sfovzxn 2708863 2708862 2026-09-09T21:07:45Z नरेश सावे 88037 /* घरटे */ 2708863 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = खडक कबूतर    | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Columba livia | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''खडक कबूतर''' किंवा रॉक पीजन हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी पांढरा,करडा,काळा,तपकिरी रंगाच्या विविध रंगशैलीत आढळतो.हा पक्षी कुठल्याही एकाच रंगाच्या शैलीत सापडत नाही.याला लहान गोल शेपटी असते.हा पक्षी इतर दक्षिण डाकोटा येथील कबूतरापेक्षा जाडजूड असतात. या पक्ष्यांच्या माना लहान असतात.करड्या रंगाच्या कबूतराच्या पंखाच्या शेवटी दोन काळे पट्टे असतात. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात शहरी भागात आणि शेतइमारतीजवळ सर्वत्र आढळतो. ==आवाज== हा पक्षी मृदु आणि लहान आवाजात पु पु प्रु गात असतो. ==खाद्य== हा पक्षी लहान धान्य आणि बिया खातो. ==घरटे== हा पक्षी शहरी भागातील इमारतीच्या कडा, खिडकीच्या कडा वगैरे ठिकाणी आपली नाजूक घरटी बांधतात. ==वैशिष्ट्य== <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] i4t2jbjlqrwcd5y5eb683kfmf6tcns7 2708865 2708863 2026-09-09T21:10:50Z नरेश सावे 88037 /* वैशिष्ट्य */ 2708865 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = खडक कबूतर    | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Columba livia | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''खडक कबूतर''' किंवा रॉक पीजन हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा कबुतरे आणि पारवे या वर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी पांढरा,करडा,काळा,तपकिरी रंगाच्या विविध रंगशैलीत आढळतो.हा पक्षी कुठल्याही एकाच रंगाच्या शैलीत सापडत नाही.याला लहान गोल शेपटी असते.हा पक्षी इतर दक्षिण डाकोटा येथील कबूतरापेक्षा जाडजूड असतात. या पक्ष्यांच्या माना लहान असतात.करड्या रंगाच्या कबूतराच्या पंखाच्या शेवटी दोन काळे पट्टे असतात. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात शहरी भागात आणि शेतइमारतीजवळ सर्वत्र आढळतो. ==आवाज== हा पक्षी मृदु आणि लहान आवाजात पु पु प्रु गात असतो. ==खाद्य== हा पक्षी लहान धान्य आणि बिया खातो. ==घरटे== हा पक्षी शहरी भागातील इमारतीच्या कडा, खिडकीच्या कडा वगैरे ठिकाणी आपली नाजूक घरटी बांधतात. ==वैशिष्ट्य== काही पक्षी ज्यांना माणसाळवले जाते ते पक्षी कितीही म्हणजे हजारो मैल लांब गेले तरी आपल्या मूळ ठिकाणी परत येतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] ewlgo5l9mjyh9u4a5fzbiwpfyrtgv5b 0 383781 2708877 2026-09-10T02:34:27Z संतोष गोरे 135680 [[भास्कर एन. आडारकर]] कडे पुनर्निर्देशित 2708877 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भास्कर एन. आडारकर]] 1wvxxzytsqmmpe1nkni08ld89uh8dsj 0 383782 2708896 2026-09-10T02:49:09Z संतोष गोरे 135680 [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] कडे पुनर्निर्देशित 2708896 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] mfxxe1hnjpxxlce9z2ywmbqva7uw40w 0 383783 2708899 2026-09-10T02:53:41Z संतोष गोरे 135680 [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] कडे पुनर्निर्देशित 2708899 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]] mfxxe1hnjpxxlce9z2ywmbqva7uw40w 0 383784 2708901 2026-09-10T02:54:26Z संतोष गोरे 135680 [[भारतीय रिझर्व बँक]] कडे पुनर्निर्देशित 2708901 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारतीय रिझर्व बँक]] r89mejucxfg1vccp03t67d5k86zwal2 0 383785 2708903 2026-09-10T02:56:36Z संतोष गोरे 135680 [[भारतीय रिझर्व बँक]] कडे पुनर्निर्देशित 2708903 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारतीय रिझर्व बँक]] r89mejucxfg1vccp03t67d5k86zwal2 0 383786 2708914 2026-09-10T04:59:42Z Aditya tamhankar 80177 नवीन पान: खालील यादी आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आंतरराष्ट्रीय XI ने १० जानेवारी २००५ रोजी आशिया XI विरुद्ध पहिल... 2708914 wikitext text/x-wiki खालील यादी आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आंतरराष्ट्रीय XI ने १० जानेवारी २००५ रोजी आशिया XI विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सूची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आंतरराष्ट्रीय XI ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66387.html २२०३] || १० जानेवारी २००५ || [[आशिया XI क्रिकेट संघ|आशिया XI]] || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || [[जागतिक क्रिकेट त्सुनामी आवाहन|२००५ आयसीसी विश्व त्सुनामी भरपाई क्रिकेट सामना]] |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/220935.html २२८२] || ५ ऑक्टोबर २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न|डॉकलंड्स स्टेडियम]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/221083.html २२८३] || ७ ऑक्टोबर २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न|डॉकलंड्स स्टेडियम]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/221337.html २२८४] || ९ ऑक्टोबर २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न|डॉकलंड्स स्टेडियम]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} 1wr7dp6rnrs8xec6gu3ks1fi8yzsuh0 0 383787 2708915 2026-09-10T05:08:38Z Aditya tamhankar 80177 नवीन पान: खालील यादी आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आंतरराष्ट्रीय XI ने २३ जून १९७३ रोजी इंग्लंड विरुद... 2708915 wikitext text/x-wiki खालील यादी आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आंतरराष्ट्रीय XI ने २३ जून १९७३ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आंतरराष्ट्रीय XI ने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66870.html ५] || ३० जून १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[क्वीन्स पार्क, चेस्टरफील्ड|क्वीन्स पार्क]], [[डर्बीशायर|चेस्टरफील्ड]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66877.html १०] || ७ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[मॅनोर फिल्ड]], [[बकिंगहॅमशायर|मिल्टन केन्स]] || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66880.html १३] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66883.html १६] || १८ जुलै १९७३ || {{crw|TTO}} || {{flagicon|ENG}} [[एगबर्थ क्रिकेट मैदान]], [[लिव्हरपूल]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66885.html १८] || २१ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || अनिर्णित |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} nnz51tgae7mfp8khr8w1gqldh5o0y4p 2708916 2708915 2026-09-10T05:14:29Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708916 wikitext text/x-wiki खालील यादी आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आंतरराष्ट्रीय XI ने २३ जून १९७३ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आंतरराष्ट्रीय XI ने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66870.html ५] || ३० जून १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[क्वीन्स पार्क, चेस्टरफील्ड|क्वीन्स पार्क]], [[डर्बीशायर|चेस्टरफील्ड]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66877.html १०] || ७ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[मॅनोर फिल्ड]], [[बकिंगहॅमशायर|मिल्टन केन्स]] || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66880.html १३] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66883.html १६] || १८ जुलै १९७३ || {{crw|TTO}} || {{flagicon|ENG}} [[एगबर्थ क्रिकेट मैदान]], [[लिव्हरपूल]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66885.html १८] || २१ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66917.html ३५] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क क्र.२]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZL}} || rowspan=12 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66931.html ४०] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66934.html ४२] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्सहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66935.html ४४] || २१ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्सहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66943.html ४८] || २५ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66957.html ५२] || २८ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[हट रिक्रिएशन मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66961.html ५३] || ३० जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लोगन पार्क]], [[ड्युनेडिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66962.html ५५] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लोगन पार्क]], [[ड्युनेडिन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66968.html ६१] || ६ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कँटरबरी विद्यापीठ मैदान]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} cesa92o151pa8nkwmedxq2b0fawf1jl 0 383788 2708917 2026-09-10T05:30:23Z Aditya tamhankar 80177 नवीन पान: खालील यादी आयर्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने १३ जून २००६ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदि... 2708917 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने १३ जून २००६ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253010.html २३९६] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००६ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253018.html २४०१] || ८ ऑगस्ट २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || अनिर्णित |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} 4ypeom1fl3zhfhqtixzoid26r2vrw2v 2708919 2708917 2026-09-10T05:35:29Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708919 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने १३ जून २००६ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253010.html २३९६] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००६ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253018.html २४०१] || ८ ऑगस्ट २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267380.html २४९२] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} || rowspan=5 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267382.html २४९४] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267388.html २५०३] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267392.html २५०९] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} tkas9p6f6ot8o6lvh1d8q76f2m34u10 2708924 2708919 2026-09-10T06:01:40Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708924 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने १३ जून २००६ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253010.html २३९६] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००६ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253018.html २४०१] || ८ ऑगस्ट २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267380.html २४९२] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} || rowspan=5 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267382.html २४९४] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267388.html २५०३] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267392.html २५०९] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247461.html २५३५] || १५ मार्च २००७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || टाय || rowspan=9 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247465.html २५३९] || १७ मार्च २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247477.html २५५१] || २३ मार्च २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} na72h4wczncegsrxfm00q7a9fengwqx 2708928 2708924 2026-09-10T06:30:09Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708928 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने १३ जून २००६ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253010.html २३९६] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००६ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253018.html २४०१] || ८ ऑगस्ट २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267380.html २४९२] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} || rowspan=5 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267382.html २४९४] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267388.html २५०३] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267392.html २५०९] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247461.html २५३५] || १५ मार्च २००७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || टाय || rowspan=9 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247465.html २५३९] || १७ मार्च २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247477.html २५५१] || २३ मार्च २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247484.html २५५८] || ३० मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247488.html २५६२] || ३ एप्रिल २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247492.html २५६६] || ९ एप्रिल २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247496.html २५७०] || १३ एप्रिल २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247498.html २५७२] || १५ एप्रिल २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247501.html २५७५] || १८ एप्रिल २००७ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|SRI}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} rpq7tr7xznk8erz35ymm7bwsqel8ni8 2708929 2708928 2026-09-10T06:39:46Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2708929 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने १३ जून २००६ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253010.html २३९६] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००६ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253018.html २४०१] || ८ ऑगस्ट २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267380.html २४९२] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} || rowspan=5 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267382.html २४९४] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267388.html २५०३] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267392.html २५०९] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247461.html २५३५] || १५ मार्च २००७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || टाय || rowspan=9 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247465.html २५३९] || १७ मार्च २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247477.html २५५१] || २३ मार्च २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247484.html २५५८] || ३० मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247488.html २५६२] || ३ एप्रिल २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247492.html २५६६] || ९ एप्रिल २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247496.html २५७०] || १३ एप्रिल २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247498.html २५७२] || १५ एप्रिल २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247501.html २५७५] || १८ एप्रिल २००७ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|SRI}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293071.html २५९०] || २३ जून २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293072.html २५९१] || २४ जून २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|RSA}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} cksjwhe06w0ymmm1l2ncndu0esajfud 0 383789 2708918 2026-09-10T05:30:45Z अभय नातू 206 नामभेद 2708918 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] iihrkz0yr1dixk02q5gq47uw8lo6dun 0 383790 2708921 2026-09-10T05:39:46Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[कबुतरे व पारवे]] वरुन [[मसुदा:कबुतरे व पारवे]] ला हलविला 2708921 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:कबुतरे व पारवे]] 1lh0x1z2vz74djftrug217gna1ej2tf 0 383791 2708922 2026-09-10T05:42:28Z अभय नातू 206 नामभेद 2708922 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मोर्निंग पारवा]] 2p0piujlrbnec4epvjy1ixk4sis9fyl 0 383792 2708923 2026-09-10T05:48:50Z अभय नातू 206 नामभेद 2708923 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[युरेशियन कॉलर्ड पारवा]] 1h53cx66vc8yyamxqrbi6tv4vyragrm 0 383793 2708925 2026-09-10T06:12:00Z अभय नातू 206 नामभेद 2708925 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[रॉक कबुतर]] g0oebkl6vg5h1cvk2h69yvgsfogwukj 0 383794 2708938 2026-09-10T08:58:51Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: '''वैशालीचे लिच्छवी''' हे भारताचे प्राचीन आणि त्रिवंशीय होते. लोहयुगापासून शास्त्रीय युगापर्यंत अस्तित्व प्रमाणित आहे. लिच्छवी, लिच्छविकांची लोकसंख्या गंगासंघ (एक खानदानी कुलीन... 2708938 wikitext text/x-wiki '''वैशालीचे लिच्छवी''' हे भारताचे प्राचीन आणि त्रिवंशीय होते. लोहयुगापासून शास्त्रीय युगापर्यंत अस्तित्व प्रमाणित आहे. लिच्छवी, लिच्छविकांची लोकसंख्या गंगासंघ (एक खानदानी कुलीन प्रजासत्ताक) मध्ये संघटित करण्यात आली होती, ज्याला सध्या लिच्छवी प्रजासत्ताक म्हणून संबोधले जाते, जे मोठ्या वज्जिका लीगचे अग्रगण्य राज्य होते. [[मगध]]-वज्जी युद्धात अखेरचा पराभव झाल्यानंतर, लिच्छवी [[वैशाली]] प्रदेशात राहत राहिले. चौथ्या शतकातील [[गुप्त]] सम्राट [[समुद्रगुप्त]] हा एका लिच्छवी राजकन्येचा([[कुमारदेवी|सम्राज्ञी कुमारदेवी]]) मुलगा होता आणि तो स्वतःला लिच्छवी-दौहित्र म्हणवत असे. h6lne681qdxmbah0caev58mngn0imkp 3 383795 2708957 2026-09-10T11:11:01Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2708957 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=अमित फुलबांधे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १६:४१, १० सप्टेंबर २०२६ (IST) 20ndsgezcqn5zl73vdrhhjbd64r8pgh 2708960 2708957 2026-09-10T11:34:48Z अमित फुलबांधे 187282 /* */ Reply 2708960 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=अमित फुलबांधे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १६:४१, १० सप्टेंबर २०२६ (IST) :नमस्कार, :आपल्या स्वागतपर संदेशाबद्दल मनःपूर्वक धन्यवाद. मराठी विकिपीडियावर योगदान देण्याची संधी मिळत असल्याचा मला आनंद आहे. :नवीन सदस्यांसाठी दिलेले मार्गदर्शन मी वाचेन आणि विकिपीडियाचे नियम, प्रताधिकार, तटस्थ दृष्टिकोन व संदर्भ देण्याच्या पद्धतींचे पालन करून योगदान देण्याचा प्रयत्न करेन. :मराठी भाषेतील ज्ञानाचा प्रसार करण्यासाठी माझ्याकडून शक्य ते सहकार्य करण्यास मला नक्कीच आवडेल. :धन्यवाद! [[सदस्य:अमित फुलबांधे|अमित फुलबांधे]] ([[सदस्य चर्चा:अमित फुलबांधे|चर्चा]]) १७:०४, १० सप्टेंबर २०२६ (IST) 9baimy1k7i57vy8kjsg2d0qdbqkwhwr